N73 FOREVER

OPERA İS THE BEST

Fareler Ve İnsanlar

FARELER VE İNSANLAR – JOHN STEİNBECK(1902-1968) BIRINCI BOLUM Salinas Nehri, Soledad’ın birkaç mil güneyinde, tepe yamacının yakınından geçer ve rengi yeşile döner. Suyu ılıktır, çünkü; bu dar yerdeki gölcüğü oluşturmadan önce, güneş ışığında pırıl pırıl parlayarak san kumların üzerinden akıp gelmiştir buraya. Nehrin bir yanında altın renkli tepeler, güçlü kayalık Gabilan Dağlarına doğru kıvrıla kıvrıla tırmanır. Diğer yanında ise, baharda yeşeren ve alt yaprak diplerinde, kışın su taşkınlarının bıraktığı kalıntıları taşıyan salkımsöğütlerle beyaz alacalı dalları nehre doğru kavisle inen çınar ağaçlan sıralanır. Ağaçların bulunduğu kumlu kıyıda yapraklar serilip yatmaktadır. Bu yapraklar öylesine gevrektir ki, aralarında bir kertenkele dolaşmaya kalksa kayak yapıyor sanar kendini. Akşamları tavşanlar fundalıktan çıkıp kumda otururlar. Islak kumda geceleri dolaşan rakunların, çiftlik köpeklerinin geniş pençelerinin ve karanlıkta su içmeye gelen geyiklerin çatallı tırnak izleri görülür. Salkımsöğütlerin ve çınar ağaçlarının arasında bir patika uzanır. Çevredeki çiftliklerden derin suda yüzmeye gelen çocuklarla gün boyu ana yolu tepip yorgun düşmüş ve geceleyin nehir kıyısında dinlenmek isteyenlerin üzerinden geçe geçe sertleştirdikleri toprak bir yoldur bu. Dev bir çınarın yere yakın ve yatay uzanan bir dalının önünde, birçok kez yakılmış ateşlerden kalıp birikmiş bir kül yığını vardır. Ağacın dalı insanların üzerine oturması yüzünden aşınmış, sanki cilalı gibi olmuştur. Sıcak bir günün akşamında yaprakların arasında hafif bir rüzgâr esmeye başlamıştı. Karanlık, tepelerin yukarılarına doğru tırmanıyordu. Nehir kıyısındaki kumsalda tavşanlar, taştan gri heykelcikler gibi kımıldamadan oturuyorlardı. Bu sırada karayolundan doğru gevrek çınar yapraklan üzerinde yürüyenlerin ayak sesleri duyulmaya başladı. Tavşanlar sessiz bir telaşla kaçıştılar; uzun bacaklı bir balıkçıl tembelce havalanıp, kanat çırparak dere boyunca oradan uzaklaştı. Bir anda ortada hiçbir yaşam belirtisi kalmamıştı; derken yoldan yeşil suyun bulunduğu açıklığa doğru iki adam çıkageldi. Patikada biri önde, diğeri onun arkasında yürüyordu; açıklığa çıkınca da bunu sürdürdüler; biri önde diğeri arkada. Her ikisi de mavi koton pantolon ve aynı kumaştan parlak pirinç düğmeli ceket giymişti. İkisinin başında da şekilsiz siyah birer şapka vardı ve omuzlarında sıkı sıkıya sarılmış birer battaniye taşıyorlardı. Öndeki ufak tefek, canlı, yanık yüzlü, tedirgin bakışlı bir adamdı; sert anlatımlı hatları vardı. Elleri küçük ve kuvvetli, kolları ince uzun, burnu zayıf ve kemikliydi. Arkasından gelen ise onun tam karşıtıydı; iriyarı, şekilsiz yüzlüydü, uçuk renkli büyük gözleri, geniş düşük omuzları vardı. Ayının yaptığı gibi ayaklarını biraz sürterek hantal bir şekilde yürüyordu. Kolları sallanmıyor, iki omzundan sarkıyordu. Açıklığa vardıklarında öndeki adam birden bire durdu, arkadaki adam az daha onun üstüne yıkılacaktı. Şapkasını çıkardı, içindeki şeritte biriken teri işaret parmağıyla sildi, sonra parmağını silkeledi. İriyarı arkadaşı sırtındaki battaniyeleri atıp yere yüzükoyun yatarak yeşil sudan içti; koca yudumlarla içiyor ve içerken bir at gibi soluğunu suya vererek suyu fokurdatıyordu. Ufak tefek adam sinirli sinirli onun yanına yaklaştı. «Lennie,» dedi sertçe, «Lennie, Tanrı aşkına bu kadar içme.» Lennie soluya soluya içmeyi sürdürdü. Ufak tefek adam eğildi ve onun omuzunu tutarak sarstı:

«Lennie, yine dün geceki gibi hastalanacaksın.» Lennie başını şapkasıyla birlikte suya daldırdı, sonra doğrulup kıyıda oturdu. Şapkasından mavi ceketinin üzerine ve sırtından aşağı sular sızıyordu. «Oh be,» dedi, «Sen de iç George. Şöyle doya doya iç.» Keyifli keyifli gülüyordu. George battaniye dengini usulca yere bıraktı. «Suyu pek beğenmedim,» dedi, «Köpük köpük.» Lennie koca bir pençeye benzeyen elini suya daldırdı, parmaklarını hareket ettirdi, suda halkalar oluştu. Halkalar büyüdü yayıldı, karşı kıyıya vardı sonra geri döndü. «Baksana George,» dedi, «Ne yaptım, bak.» George suyun kıyısında diz çöktü, sudan avuç avuç alarak hızlı hızlı içti. «Tadı fena sayılmaz. Ama yine de su akıyora benzemiyor. Akmayan sudan içmemelisin, Lennie,» dedi. Sonra da umutsuz bir anlatımla, «Susadın mı lağım suyu bulsan içersin,» diye ekledi. Bir avuç su vurdu yüzüne, sonra eliyle yüzünü, çenesinin altını ve ensesini sıvazladı. Şapkasını yeniden başına geçirip dereden geri çekildi, dizlerini karnına doğru çekip ellerini dizlerinin çevresinde kavuşturdu. Onu izleyen Lennie, George’un yaptıklarının aynısını yapıyordu. O da arkaya doğru çekilip dizlerini kaldırdı ve ellerini kavuşturdu. Sonra George’a bakıp bu işi becerip berecemediğini kontrol etti. Şapkasını George’unki gibi biraz daha gözlerinin üzerine doğru çekti. George canı sıkkın suya dalmış bakıyordu. Güneşten gözlerinin kenarları kızarmıştı. «Şoför olacak o dangalak ‘karayolunun biraz ilerisinde, aha şuracıkta’ deyip bilgiçlik taslamasaydı, otobüsle ta çiftliğe kadar gidecektik. ‘Şuracık’ dediği tam dört millik yol. Nedense çiftliğin kapısında durmak istemedi. Arabayı durdurmaya üşendi. Belki de Soledad’ta durmaya hepten üşeniyor. ‘Yolun biraz aşağısında’ deyip bizi sepetledi. Aslında dört milden de fazla olduğuna bahse girerim. Üstelik bu sıcakta.» Lennie korka korka ona baktı. «George!» «Ne var?» «Biz şimdi nereye gidiyoruz?» Ufak tefek adam şapkasının kenarını hırsla aşağıya çekti ve kaşlarını çatarak, «Demek unuttun bile, ha? Sana bir daha mı anlatacağım yani? Tanrım. Sen ne budala herifsin be!» «Unuttum,» dedi Lennie yavaşça. «Unutmamaya çalıştım. Yemin ederim çalıştım, George.» «Tamam, tamam, anladık. Sana yine anlatayım. Nasılsa ‘ yapacak başka işimiz yok. Zamanımı sana hep bir şeyler anlatmakla geçiriyorum zaten. Sen unutursun, ben yine anlatırım…» «Çalıştım. Unutmamaya çok çalıştım, ama işe yaramadı,» dedi Lennie. «Tavşanları unutmadım ama George.» «Şimdi başlayacağım tavşanlardan. Tek unutmadığın şey tavşanlar. Tamam. Bak şimdi beni iyi dinle. Bu kez unutayım deme. Sonra başımız belaya girer yine. Hani Howard Sokağında yolun

kıyısındaki hendekte oturmuş kara tahtayı izliyordun ya.» 8 Lennie’nin yüzü sevinçle aydınlandı: «Tabii George, anımsadım orasını. Ama sonra ne yaptıydık. Oradan kızların geçmekte olduğunu da anımsıyorum. Sen dedin ki… Şey dedin…» «Bırak şimdi ne dediğimi. Sen Murray ve Ready’nin bürosuna girdiğimizi, oradan bize iş karnesi ve otobüs bileti verdiklerini anımsıyor musun?» «Tabii George, şimdi anımsadım.» Elleriyle ceketinin yan ceplerini yokladı. Ve usulca «George..,» dedi, «benimki yok. Kaybettim galiba.» Bakışlarını umutsuzca yere çevirdi. «Budala herif, sende değildi ki… İkisi de bende. Çalışma karnesini sana emanet edeceğimi düşünmezsin herhalde.» Lennie rahat bir soluk alarak sırıttı. «Ben, ben onu cebime koymuştum sandım.» Eli tekrar cebine gitti. George ona sert sert baktı. «Cebinden çıkardığın ne bakayım?» «Cebimde bir şey yok,» dedi Lennie kurnazca. «Evet cebinde bir şey yok. O şey neyse elinde şimdi. Söyle bakalım ne elindeki. Ne saklıyorsun?» «Yok bir şey, George. Yemin ederim yok.» «Hadi ver onu.» Lennie kapalı avucunu George’dan uzakta tutuyordu. «Sadece bir fare George.» «Fare mi? Canlı bir fare mi?» «I ıh, sadece ölü bir fare, George. Onu ben öldürmedim. Yemin ederim. Buldum onu. Bulduğumda ölüydü.» «Bana ver,» dedi George. «Lütfen bende kalsın, George.» «Ver onu bana!» Lennie’nin kapalı avucu yavaşça açıldı. George fareyi aldı, Suyun öte yanındaki çalılığa fırlattı. «Ölü fareyi napacaksın ki?» «Yürürken başparmağımla okşayacaktım onu,» dedi Lennie.

«Hayır efendim, benimle yürürken fare mare okşamak yok. Şimdi nereye gitmekte olduğumuzu anımsıyor musun?» Lennie şaşırdı, duraladı ve sonunda utanarak yüzünü dizlerinin ardına sakladı, «Yine unuttum,» dedi. «Hey Tanrım,» dedi George çaresiz bir şekilde. «Şey, buraya bak. Hani kuzeyde bir çiftlikte çalışmıştık ya. İşte onun gibi bir çiftlikte çalışacağız.» «Kuzeyde mi?» «Weed’de.» «Ha, tamam anımsadım. Weed’de.» «Şimdi çalışmaya gittiğimiz çiftlik buradan çeyrek mil ilerde. Gidince patronu göreceğiz. Şimdi bak iyi dinle. Ben ona çalışma karnelerini vereceğim. Sen bir tek laf etmeyeceksin. Sadece öyle dikileceksin. Ağzını açmayacaksın. Eğer senin ne budala olduğunu anlarsa, işe alınmayız. Eğer senin konuşmanı 10 işitmeden önce nasıl çalıştığını görürse, işe girdik demektir. Anladın mı?» «Tabii George. Tabii anladım.» «Peki, söyle bakalım. Patronu görmeye gittiğimizde ne yapacaksın?» «Şey… Şey..,» dedi ve düşünmeye başladı. Düşünürken yüzü gerilmişti. «Şey, ben sesimi çıkarmayacağım. Öylece dikileceğim.» «Aferin sana. Oldu işte. Bunu iki, üç kez tekrarla da unutma.» Lennie kendi kendine hafiften mırıldanmaya başladı. «Tek laf etmeyeceğim. Tek laf etmeyeceğim. Tek laf etmeyeceğim.» «Tamam,» dedi George, «Weed’de yaptığın gibi kötü şeyler de yapmayacaksın.» Lennie şaşırdı. «Weed’de yaptığım gibi mi ? Ne yapmıştım orada?» «Demek onu da unuttun. Sana anımsatmayacağım. Yine yaparsın sonra.» Lennie’nin yüzü aydınlandı, anlamıştı. «Bizi Weed’den kovdular,» diye gururla haykırdı. «Bizi kovdular ne demek yahu,» dedi George canı sıkkın. «Biz kaçtık. Onlar bizi arıyorlardı, ama yakalayamadılar.»

Lennie hoşnutlukla kıkırdadı. «Gördün mü, onu unutmadım.» George kumlara uzandı sırtüstü; kollarını başının altında kavuşturdu ve Lennie onu taklit etti. Bir yandan da başını 11 kaldırıp doğru yapıp yapmadığını kontrol ediyordu. «Ulu Tanrım. Sen başıma bela oldun. Sen yanımda olmasan yaşamak daha kolay ve güzel olurdu. Belki, hatta bir de kız bulurdum.» Lennie bir an ses çıkarmadan yattı. Sonra umut dolu bir sesle «Biz bir çiftlikte çalışacağız, George,» dedi. «Tamam. Sonunda anlayabildin. Ama burada yatıp geceleyeceğiz. Bunun için bir nedenim var.» Artık akşam çabuk çöküyordu. Vadiden uzaklaşan güneş ışığı sadece Gabilan Dağlarının doruklarında parlıyordu. Bir su yılanı, başını bir periskop gibi kaldırıp gölcüğün içinde kayıp giderken su yüzeyinde halkalar oluşturdu. Uzakta, karayoluna yakın bir yerde bir adamın bağırdığı duyuldu. Bir başka adam aynı şekilde bağırarak onu yanıtladı. Hemen geçip giden hafif bir rüzgâr çınarların dallarını hışırdattı. «George, neden yola devam edip çiftliğe gitmiyoruz? Orada akşam yemeği yerdik. Çiftlikte yemek verirler.» George yuvarlanarak ondan yana döndü. «Aslında sence bir neden sayılmaz. Sadece burası hoşuma gitti. Yarın işe başlayacağız. Gelirken yolda tınaz makineleri ilişti gözüme. Demek ki, yarın arpa çuvalları sırtlayıp taşıyacağız, belimiz kırılacak. Bu gece burada yatıp göğü seyredeceğim. Hoşuma gitti.» Lennie dizlerinin üzerine kalkıp George’a baktı. «Peki yemek yemeyecek miyiz biz şimdi?» «Tabii yiyeceğiz. Biraz kuru söğüt dalı toplasan iyi olur. Bende üç kutu fasulye var. Ateşi hazırla. Sen çalı çırpıyı toplayınca sana kibrit vereceğim. Fasulyeleri ısıtıp yeriz. «Fasulyeyi ketçaplı severim ben,» dedi Lennie. 12 «Ne yazık ki ketçabımız yok. Hadi git de odun topla. Fazla oyalanma, nerdeyse hava kararacak.» Lennie zorla toplanıp ayağa kalktı ve fundalıkta gözden kayboldu. George olduğu yerde yatmış kendi kendine hafiften ıslık çalıyordu. Bir ara Lennie’nin gittiği yönden gelen bir su şıpırtısı duydu. Islığı kesti ve dinledi. «Zavallı budala,» dedi yavaşça, sonra yine ıslık çalmaya başladı. Kısa bir süre sonra Lennie çalılıklardan çıka geldi. Elinde tek bir söğüt dalı vardı. George yattığı yerden kalktı oturdu. «Hadi bakalım, o fareyi bana ver!»

Ama Lennie, masum rolü yapmaya yeltendi, «Ne faresi George? Bende fare falan yok.» George elini uzattı. «Hadi, ver onu dedim sana. Bana numara yapma, çünkü sökmez!» Lennie kararsızdı, geri çekildi. Sanki özgürlüğüne kavuşmak için kaçacakmış gibi fundalığa baktı. George soğuk bir sesle, «Fareyi bana veriyor musun? Yoksa seni bir temiz döveyim mi?» dedi. «Neyi vereyim sana George?» «Neyi istediğimi pek güzel biliyorsun. O fareyi istiyorum.» Lennie istemeye istemeye elini cebine soktu. Sesi ağlamaklıydı. «Neden bende kalamaz anlamıyorum. Başkasına ait değil ki… Çalmadım. Yolun kenarında yatıp duruyordu.» George kararlı bir şekilde elini uzatmış bekliyordu. Lennie sahibinin fırlattığı topu ona geri getirmek istemeyen bir köpek gibi yavaşça yaklaştı sonra geri çekildi. Sonunda yine yaklaştı. 13 George parmaklarını kuvvetle şıklattı. Bunun üzerine Lennie fareyi arkadaşının avucuna bıraktı. «Ben ona zarar vermiyordum ki, George. Sadece okşuyordum.» George ayağa kalkıp fareyi karanlığa bürünmekte olan çalılığa doğru atabildiği kadar uzağa fırlattı, sonra da suya eğilip ellerini yıkadı. «Seni koca budala seni. Onu almak için derenin öte yakasına geçerken ayaklarının ıslanmış olduğunu görmeyeceğimi mi sandın?» Lennie’nin vızırdandığını işitince ona döndü. «Bebekler gibi vızırdanıyorsun. Aman Tanrım. Kazık kadar herif olacaksın.» Lennie’nin dudakları titredi ve gözlerine yaşlar hücum etti. «Ah Lennie,» diyerek George elini onun omuzuna koydu. «Onu senden senin canını sıkmak için almadım. O fare öleli epey olmuş. Onu okşarken iyice ezip kemiklerini ufalamışsın. Canlı bir fare bulursan, onun bir süre sende kalmasına izin veririm.» Lennie yere oturdu boynunu büktü. «Başka bir fareyi nerede bulacağım. Bir kadıncağız vardı. Bana hep fare verirdi. Bulduğunu hep bana getirirdi. Ama o da burda değil.» George güldü. «Hıh, bayanmış,» dedi. «Bayanın kim olduğunu bile anımsamıyor. O senin öz be öz teyzen Clara’ydı. Sana onları vermekten caymıştı artık. Çünkü sen onları öldürüyordun.» Lennie ona üzgün üzgün baktı. «Öyle ufaktılar ki,» dedi, özür dilercesine. «Onları okşardım. Derken onlar parmaklarımı ısırırlardı, ben de onların başlarını biraz çimdiklerdim, hadi bakalım, hemen ölürlerdi. Çok küçük olduklarından olsa gerek. Ah keşke tavşanları bir an önce alabilsek George, onlar o denli küçük değiller.» 14

«Tavşanların da canı cehenneme. Sana canlı fare de verilmez. Clara Teyzen sana lastikten oyuncak bir fare vermişti de sen ona elini bile sürmemiştin.» Lennie, «Onu okşamak keyif vermiyordu ki…» dedi. Günbatımının alevleri dağın tepelerinden çekilince vadi alacakaranlığa büründü. Söğütler ve çınarlar alacakaranlıkta kaldılar. Koca bir sazanbalığı suyun yüzüne çıktı, hava yuttu ve suda genişleyen halkalar bırakarak gizemli bir şekilde karanlık suya gömüldü yeniden. Başlarının üzerindeki yapraklar yine hışırdadı ve ufak söğüt pamukçukları aşağı, gölcüğün üzerine düştüler. «Sen şu çalıçırpıyı getirecek misin?» diye sordu George, «şuradaki çınarın arkasında bir yığın var. Seller getirip biriktirmiş. Hadi git de getir.» Lennie ağacın arkasına gitti. Bir yığın kuru yaprak ve çalı getirdi. Onları daha önce yakılan ateşlerden kalma küllerin üzerine attı ve daha getirmek için yine gitti. Böyle birkaç kez yaprak ve çalıçırpı taşıdı. Artık gece olmaya başlamıştı. Suyun üstünden doğru bir güvercinin kanat çırpışı duyuldu. George yığılan çalıçırpının yanına gitti. Kuru yaprakları tutuşturdu. Alev kuru dalların arasında çatırdayarak dolaşıp işe koyuldu. George dengini çözüp üç kutu fasulye konservesini çıkardı. Onları ateşin üstüne, aleve çok yakın, ama değmeyecek şekilde sıraladı. «Dört kişiye yetecek kadar fasulyemiz var,» dedi. Lennie ateşin öteki yanından onu izliyordu. Sabırlı bir sesle «Ben fasulyeyi ketçapla yemeği seviyorum,» dedi. «Eee, ketçabımız yok,» diye patlıyormuşçasına bağırdı 15 George. «Ne olmazsa, sen hep onu istersin. Hey Tanrım, tek başıma olaydım, ne güzel yaşardım. Bir işe girer çalışırdım, başım belaya girmezdi. Başım dertten uzak olurdu. Her ayın sonunda tıkır tıkır elli dolarımı cebime koyar, kente iner, canımın istediğini alırdım. Hatta istersem bütün geceyi kerhanede geçirirdim. Gönlümün istediği yerde, otelde ya da lokantada yer ve de bütün bunları Tanrının her ayı yapabilirdim. Bir galon viski alır ya da bir bilardo salonuna gider, kâğıt ya da bilardo oynardım.» Diz çökmüş durumda ateşin karşı yanından George’un öfkeli halini izleyen Lennie’nin yüzü korkuyla gerilmişti. George, öfkeyle sürdürüyordu konuşmasını; «Oysa şu hale bak. Seni taşıyorum sırtımda. Kendin bir işte kalamadığın gibi, benim kalmamı da engelliyorsun. Benim, ülkenin bir ucundan diğerine sürüklenmeme neden oluyorsun. Bu da bir yana, başını hep derde sokuyorsun. Olmayacak işler yapıyorsun, seni kurtarmak zorunda kalıyorum.» Sesi yükselmişti. Artık bağırırcasına konuşuyordu: «Seni kaçık budala seni! Her an benim de başımı yakıyorsun!» George küçük kızların birbirini taklit ederken yaptıkları gibi sesini incelterek, «sadece kızın elbisesine dokunmak istedim… Sadece bir fare imiş gibi okşamak istedim… Peki, kız nereden bilsin sadece elbisesine dokunmak istediğini. Kız kaçmaya kalktı, sen sanki bir fareymiş gibi, sıkı sıkı tuttun bırakmadın. Kız bağırmaya başlayınca da kendimizi su kanalına zor attık. Adamlar bütün gün bizi aradılar. Gece vakti gizlice kanaldan çıkıp oradan kaçtık. Hep aynı öykü. Ama hep aynı öykü… Ah seni şöyle bir milyon fareyle birlikte bir kafese

kapatsam da, iyice bir keyiflensen.» Birden öfkesi geçivermişti. Ateşin öte yanındaki Lennie’nin acı dolu yüzüne baktı, sonra utanarak bakışlarını alevlere çevirdi. Hava artık iyice kararmıştı, ama ateş ağaçların gövdelerini ve yukarıdaki kıvrımlı dalları aydınlatıyordu. Lennie yavaşça ve çekine çekine ateşin çevresinde sürünerek dolaştı ve Geor16 ge’un yanına geldi. Topuklarının üzerine oturdu. George fasulye kutularının öbür yanlarını ateşe çevirdi. Lennie’nin, kendisine bu denli yakın olduğunun ayırdında değilmiş gibi davranıyordu. «George,» diye yavaşça fısıldadı Lennie. Yanıtlamadı onu George. Lennie yineledi, «George…» «Ne var?» «Sadece şaka yapıyordum, George. Ben ketçap istemiyorum. Şimdi burda ketçap olsaydı bile yemezdim.» «Ketçabımız olsaydı yiyebilirdin.» «Hayır yemezdim George. Tümünü sana bırakırdım. Sen. fasulyenin üstünü kaplardın onunla, ben dokunmazdım bile.» George suratını asmış ateşi seyrediyordu. «Sen olmadan ne güzel bir hayat geçirebileceğimi düşündükçe hırsımdan kuduruyorum. Senin yüzünden hiç rahatım yok!» Lennie hâlâ diz çökmüş duruyordu. Gözlerini derenin karşı yamacındaki karanlığa dikmiş bakıyordu. «George,» dedi, «seni rahat bırakıp uzaklara gitmemi ister misin?» «Ne cehenneme gidebilirsin ki?» «Şey… Pek güzel de gidebilirim. Örneğin, şuradaki dağlara gider, bir yerlerde barınacak bir delik bulurum.» «Öyle mi? Ne yiyip ne içeceksin? Yiyecek bir şeyler bulacak kafa ne gezer sende.» «Bir şeyler bulabilirim, George. Ketçaplı güzel yemekler değil tabii. Açıklıkta güneşte yatarım. Kimse bana dokunmaz, 17 kötülük etmez. Hem bir fare bulduğumda da benim olur, kimse onu benden almaz.» George ona meraklı bakışlarla baktı. «Sana kötü davranıyorum değil mi?» «Eğer beni istemiyorsan, dağlara kaçar kendime bir mağara bulabilirim. Ne zaman istersen çekip giderim.»

«Hayır canım! Bak demin sana şaka yapıyordum. Aslında benimle kalmanı istiyorum ama. Şu fare konusu var ya, hep öldürüyorsun onları.» George bir an sustu sonra sürdürdü konuşmasını: «Bak ne yapacağımı söyleyeyim sana. İlk fırsatta sana bir köpek yavrusu alacağım. Belki öldürmezsin onu. Fareden daha iyidir. Hem onu daha kuvvetli okşayabilirsin de.» Lennie bunu yutmadı. George’un zayıf yönünü sezinlemişti. «Beni istemiyorsan söyle, başımı alır şu dağlara, işte şu karşıdaki dağlara gider orada tek başıma yaşarım. Farelerimi çalacak kimse de olmaz orada,» dedi. George, «Lennie, senin benimle kalmanı istiyorum,» dedi. «Tanrı aşkına, tek başına olursan, biri çıkar seni çakal sanıp vuruverir. Hayır, benimle kalacaksın, Clara Teyzen senin başını alıp gitmene razı olmazdı. Mezarda bile rahatı kaçar bunu duysa.» Lennie kurnazca, «anlat bana bakalım,» dedi. «Hani eskiden yaptığın gibi.» «Neyi anlatacağım?» George uyandı birden. «Bana bak, beni uyutuyor musun sen?» Lennie yalvardı. «Hadi George, anlat bana. Noolur anlat George. Hani hep yaptığın gibi.» 18 «Bu seni keyiflendiriyor değil mi? Peki anlatayım, sonra yemeğimizi yeriz.» George’un sesi derinleşti. Sözcükler, çok kez tekrarlanırmışçasına tempolu bir şekilde dökülüyordu ağzından. «Bizim gibi, çiftliklerde çalışanlar, dünyada en yalnız insanlardır. Kimi kimseleri, yerleri yurtları yoktur. Bir çiftliğe girer, çalışır didinirler, biraz para yaparlar. Sonra kente gidip, kendilerini ve paralarını dağıtırlar. Sonra bir de bakarsın ki, yollara düşmüş başka bir çiftliğe gitmektedirler. Umdukları, bekledikleri bir şey yoktur.» «Tamam oldu işte,» dedi Lennie. «Şimdi de bizi anlat.» George, «Bize gelince işler böyle değil,» dedi. «Bizim geleceğimiz var. Bize değer veren ve konuşacağımız biri var.’ Gidecek yerimiz yok diye bara gidip paramızı savurmamıza gerek yok. Öyleleri hapse girse kimse umursamaz, onlar da oralarda ömür tüketirler. Ama biz öyle değiliz.» Lennie onun sözünü kesti, «Ama biz öyle değiliz. Çünkü neden? Çünkü, sen bana bakarsın, ben sana bakarım da ondan.» Sonra keyifle güldü. «Hadi devam et, George.» «Sen ezbere biliyorsun. Kendin anlatabilirsin.» «Hayır, sen anlat. Ben kimi şeyleri unutuyorum. Neler olacağını anlat.» «Peki, oldu. Sonunda bir gün tüm paramızı toplayıp küçük bir ev ve birkaç dönüm toprak alacağız. Bir ineğimiz, birkaç domuzumuz olacak ve…» «Toprağımızın geliriyle yaşayacağız,» diye bağırdı Lennie. «Bir de tavşanlarımız olacak.

Hadisene George. Bahçemizde neler olacağını ve kafeste tavşanlarımızın olacağını; kışın yağmurun nasıl yağacağını; sobamızı; sütlerin kaymağının bıçakla 19 kesilecek kadar kaim olacağını anlat.» «Kendin neden anlatmıyorsun? Hepsini biliyorsun.» «Hayır sen anlat. Ben anlatırsam keyifli olmuyor. Hadi anlat George. Tavşanlara benim bakacağımı söyle.» «Peki,» dedi George. «Geniş bir sebze bahçemiz olacak. Tavşanlar için kümes yapacağız. Tavuk da besleyeceğiz. Ve kışın yağmur yağınca, ‘İşin canı cehenneme, bu havada çalışılır mı hiç?’ diyerek sobayı yakıp karşısına geçeceğiz. Yağmurun damda çıkardığı sesi dinleyeceğiz. Ne keyif!» Cebinden çakısını çıkardı. «Artık bu kadarı yeter,» dedi. Çakısını fasulye kutularından birinin tepesine batırıp kanırta kanırta açtı ve onu Lennie’ye verdi. Sonra ikinci bir kutu açtı. Cebinden iki kaşık çıkardı birini Lennie’ye uzattı. Ateşin başına oturup ağızlarım fasulyeyle doldurdular ve hızlı hızlı çiğnediler. Lennie’nin ağzından birkaç fasulye fırladı. George kaşığını sallayarak ona sordu, «Söyle bakalım, yarın patron sana sorular sorunca sen ne cevap vereceksin?» Lennie çiğnemeden yuttu ağzındakilerini. Derin düşünceye daldı. «Şey… Şey… Diyeceğim. Yok ben… Hiçbir şey söylemeyeceğim.» «Aferin. Çok iyi, Lennie. Belki de adam oluyorsun artık. Birkaç dönüm toprağımız olunca tavşanlara bakmana izin verebilirim pekâlâ. Hele böyle güzel güzel anımsarsan.» Lennie gururlandı. «Anımsayabilirim,» dedi. George yeniden kaşığını sallayarak, «dinle beni. Çevrene iyi bak,» dedi. «Burayı anımsayabilirsin değil mi? Çiftlik bir çeyrek mil ötemizde. Dere boyunca yürürsen doğruca buraya çıkarsın.» 20 Lennie, «Olur,» dedi. «Bunu anımsarım. Hiçbir şey söylemeyeceğimi nasıl anımsadım değil mi?» «Elbette anımsadın. Şey bak, Lennie. Eğer geçen seferki gibi kazara başın derde girerse, hemen buraya gelip çalıların arasına saklanacaksın.» Lennie yavaşça, «Çalıların arasına saklanacağım,» diye mırıldandı. «Ben gelene kadar orada saklanır beklersin. Bunu anımsayabilir misin?»

«Tabii George. Sen gelene kadar çalılıklarda saklanacağım.» «Ama başını derde sokmamaya bak. Sokarsan tavşanları beslemene izin vermem,» dedi George ve boş fasulye kutusunu çalılığa fırlattı. «Başımı belaya sokmam George. Bir tek laf etmeyeceğim.» «Tamam, şimdi dengini buraya ateşin yanına getir. Burada uyumak iyi olacak. Yukarıyı, yaprakları seyrederek yatmak. Ateşi besleme. Bırakalım sönsün.» Yataklarını kumun üzerine serdiler. Alevler alçaldıkça, ışık çemberi de ufaldı, kıvrık dallar gözden kayboldu. Sadece ağaç gövdeleri belli belirsiz bir ışık altında görünüp kayboluyordu. Lennie karanlığın içinden seslendi. «George uyuyor musun?» «Hayır. Ne istiyorsun?» «Tavşanlarımız değişik renkte olsun George.» 21 «Tabii,» dedi George, yarı uyur yarı uyanık. «Kırmızı, mavi, yeşil tavşanlar, Lennie. Milyonlarcası.» «Uzun tüylülerinden de alalım George. Hani Sacramento’da görmüştük ya, işte onlar gibi uzun tüylülerinden.» «Tamam, uzun tüylülerinden alalım.» «Bak, istersen başımı alır giderim, George. Bir mağarada yaşarım.» «Ne cehenneme gidersen git,» dedi George. «Sus artık.» Ateşin kırmızı ışığı karardı. Derenin yanındaki tepede bir çakal uludu, öbür yakadan bir köpek daha yanıt verdi. Çınar yaprakları hafif gece esintisiyle fısıldamaya başladı. 22 İKİNCI BOLUM Baraka üzün dikdörtgen biçiminde bir yapıydı. İç duvarları badanalı yerler boyasızdı. Duvarların üçünde küçük kare şeklinde pencereler, dördüncü duvardaysa tahta sürgülü, ağır tahta bir kapı vardı. Sekiz tane kerevet duvarlara dayanmıştı. Bunlardan beşinde yataklar yapılmış, battaniyeler serilmişti. Diğer üçünde çuval bezinden kılıflı yataklar görülüyordu. Her kerevetin üstünde, açık yanı öne bakar şekilde duvara çakılmış elma kasaları vardı. Bunlar yatak sahiplerinin özel

eşyalarını koymalarına yarayacak ikişer raf oluşturuyordu. Bu raflar; sabun, talk pudrası, tıraş bıçağı ve çiftlik işçilerinin açıktan açığa alaya aldıkları, ama derinden derine beğeniyle göz gezdirdikleri kovboy dergileri gibi şeylerle dolup taşmaktaydı. Raflarda ayrıca ilaçlar, ufak şişeler, taraklar da vardı. Kasaların yanlarına çakılmış çivilerden birkaç kravat sarkıyordu. Duvarlardan birine yakın, dökme bir soba vardı, borusu doğrudan tavandan çıkıyordu. Odanın ortasında büyük dörtköşe bir masa üstünde de oyun kâğıtları bulunuyordu. Masanın çevresine oyuncuların oturması için tahta kasalar dizilmişti. Sabahleyin on sularında yan pencerelerin birinden güneşin toz dolu ışık demeti giriyordu. Sinekler aceleci yıldızlar gibi bu ışık demetinden içeri dışarı uçuşuyorlardı. 23 Tahta mandal kalktı. Kapı açıldı, uzun boylu düşük omuzlu yaşlı bir adam girdi içeri. Üzerinde kot elbise vardı, sol elinde uzun sopalı bir süpürge taşıyordu. Arkasından George, George’un da ardından Lennie girdi. Adam, «Patron sizi dün akşam bekliyordu,» dedi, «sabah işe başlamadığınız için fena kızdı.» Sağ kolunu uzattı, yeninden el yerine uzun bir sopaya benzeyen bileği çıktı ortaya. «Şu iki yatağa yerleşebilirsiniz,» dedi. Sobanın yanındaki yatakları gösteriyordu. George ilerledi, şilte görevini gören saman dolu çuvalın üzerine dengini attı. Yatağın üst tarafındaki, elma kasasından yapılmış rafa baktı ve orada ufak sarı bir teneke kutu buldu çıkardı: «Söylesene bu nedir?» «Bilmem,» dedi yaşlı adam. «Üstünde ‘bit, hamamböceği ve diğer haşaratı yok eder’ yazıyor. Bize ne biçim yataklar veriyorsunuz böyle? Bit, böcek sahibi olmak niyetinde değiliz.» Yaşlı temizlikçi, süpürgesinin sopasını öbür yanına geçirip koltuğunun altına sıkıştırdı. Kutuyu almak için elini uzattı. Etiketi iyice inceledi. Sonunda, «Bakın ne diyeceğim,» dedi, «bu yatakta en son yatan adam demirciydi. Çok iyi bir insandı ve çok temiz titiz biriydi. Hatta yemek yedikten sonra bile ellerini yıkardı.» «Peki nasıl oldu da bitlendi?» George’un öfkesi yavaş yavaş artıyordu. Lennie dengini bitişik yatağa koyup oturmuştu. Ağzını açmış George’u izliyordu. Temizlikçi anlatmayı sürdürdü. «Adı Whitey olan bu demirci, hiç böcek görmese bile emin olmak için bu ilacı kullanan bir adamdı, anladınız mı? Yemeklerde haşlanmış patatesini 24 iyice soyup, ne cins olursa olsun, lekelerini oyar atardı. Yumurtalarda kırmızı bir nokta görse kazırdı. Sonunda yemekleri beğenmediği için işi bıraktı. İşte böyle titiz bir adamdı. Dışarıya çıkmayacak bile olsa, Pazar akşamları güzelce giyinir hatta kravat bağlar sonra da barakada otururdu.»

«Öyle mi?» dedi Geörge kuşkulu bir sesle. «Neden buradan ayrıldı demiştin?» Yaşlı adam sarı teneke kutuyu cebine attı ve sert beyaz bıyıklarını yumruğuyla sıvazladı. «Neden mi?.. Şey… Çıktı gitti işte, herkesin gittiği gibi. Dediğine bakılırsa yemekleri beğenmediğinden. Sadece gitmek istemiştir işte. Yemeklerden başka neden ileri sürmedi. Bir gece ansızın ‘paramı ödeyin’ dedi, birçoklarının yaptığı gibi çıktı gitti.» George şilteyi kaldırdı altına baktı. Eğilip çuval bezinden yapılmış yatak kılıfını iyice inceledi. Lennie de hemen kalkıp aynı şeyi yaptı. Sonunda George’un içi rahat etmiş gibiydi. Dengini açtı; ustura, sabun, tarak, bir ilaç şişesi, krem ve deri bileklik gibi şeylerini rafa dizdi. Sonra battaniyelerini yayarak yatağını yaptı. Yaşlı adam, «Sanırım patron nerede ise gelir. Bu sabah sizi burada görmeyince köpürdü. Biz kahvaltı ederken geldi. ‘Şu yeni adamlar ne cehennemde?’ dedi. Seyise de çattı.» George yatağının üzerindeki bir kırışığı eliyle düzeltip oturdu. «Seyise mi çattı?» «He ya. Seyis bir zencidir de.» «Zenci mi?» «Hı evet. İyi adamdır. Kamburdur. Vaktiyle bir at tepmiş de. Patron kızınca hırsını ondan çıkarır. Ama o hiç aldırmaz. Çok okur. Kitaplar var odasında.» 25 «Patron nasıl bir adam?» diye sordu George. «Şey, oldukça iyi bir adamdır. Zaman zaman çok kızar, ama oldukça iyidir. Bak anlatayım. Noel’de ne yaptı biliyor musun? Buraya bir galon viski getirdi. ‘İçin çocuklar, için. Noel yılda bir kez gelir’ dedi.» «Deme yahu. Koca bir galon mu?» «Evet efendim. Tanrım ne denli eğlenmiştik. O gece zencinin gelmesine de izin verdiler. Smitty diye küçük bir arabacı var. Zenciyle güreşe tutuştu. İyi de becerdi bu işi. Çocuklar onun ayaklarını kullanmasına izin vermediler. O yüzden zenci kazandı. Smitty, ‘eğer ayaklarını kullanmış olsaydım, zenciyi öldürürdüm’ diyor. Çocuklar da zencinin kamburu olduğundan Smitty’nin ayaklarını kullanamayacağını söylediler.» Sustu, o anı sanki yeniden yaşadı. «Ondan sonra çocuklar Soledad’a gidip dağıtmışlar. Ben onlarla gitmedim. Ee, artık kocadık.» Lennie yatağını düzeltmeyi bitirdiği sırada, tahta mandal yeniden kalktı ve kapı açıldı. Kapının girişinde kısa boylu tıknaz bir adam duruyordu. Üzerinde kot pantolon, pamuklu kumaştan gömlek, siyah önü iliklenmemiş bir yelek ve siyah ceket vardı. Başparmaklarını, dört köşe tokanın iki yanından kemerin altına sokmuştu. Kafasında kahverengi bir stetson şapka, ayaklarında yüksek topuklu çizmeler vardı. Sanki işçi olmadığını kanıtlamak için çizmelerine mahmuz takmıştı.

Yaşlı temizlikçi ona bir göz attı, sonra yumruğuyla sakalını sıvazlayarak, ayaklarını sürte sürte kapıya doğru yürüdü. «Bu çocuklar şimdi geldiler,» dedi ve patronun önünden geçerek dışarı çıktı. Patron, çoğu şişko bacaklıların yaptığı gibi kısa ve hızlı adımlarla girdi barakaya. «Murray ve Ready firmasına bu sabah 26 iki adama gereksinim olacağını yazmıştım. İş karneleriniz var mı?» George elini cebine soktu, karneleri çıkararak patrona uzattı. «Bu, Murray ve Ready firmasının hatası değilmiş. Burada işe bu sabah başlayacağınız yazıyor.» George gözlerini indirdi ayaklarına bakarak, «Otobüs şoförü yüzünden oldu,» dedi. «On mil yürümek zorunda kaldık, burası diye bizi erken indirmiş. Sabahleyin de araç bulamadık.» Patron gözlerini kısarak baktı. «Eh, ben de tahıl ekibini iki kişi eksik yolladım. Artık yemekten önce gitmenizin yararı yok.» Cebinden işçilerin çalıştıkları saatleri not ettiği defteri çıkardı, arasına kalem sıkıştırılmış sayfayı açtı. George Lennie’ye anlamlı bir kaş çattı. Lennie de anladığını anlatmak için başım salladı. Patron kalemini yaladı: «Adın ne?» «George Milton.» «Ya senin ki?» George yanıtladı: «Onun ki Lennie Small.» İsimler deftere yazıldı. «Şimdi bakalım. Bugün ayın yirmisi değil mi? Yirmisi öğle vakti.» Defteri kapattı. «Sizler nerede çalıştınız daha önce?» «Weed dolaylarında,» dedi George. «Sen de mi?» diye sordu patron Lennie’ye. George yanıtladı, «Evet o da.» Patron alaycı bir şekilde parmağıyla Lennie’ye işaret etti. «Pek konuşkan birine benzemiyor.» 27 «Hayır,» dedi George. «Pek konuşmaz, ama çalışkan bir işçidir. Bir boğa kadar güçlüdür.» Lennie kendi kendine gülerek yineledi George’un sözünü. «Bir boğa kadar güçlü.» George ona kaşlarını çatınca, Lennie unuttuğu için utanarak başını önüne eğdi. Patron birden, «Buraya bak Small,» dedi. Lennie başını kaldırdı. «Ne iş gelir elinden?» Lennie paniğe kapılarak George’a baktı yardım istercesine. «Ne iş verirseniz yapar,» dedi George. «Hayvanlara bakar. Tahıl çuvallarını taşır, traktör sürer. Ne iş verirseniz yapar. Bir deneyin.»

Patron George’a döndü. «Öyleyse neye bırakmıyorsun kendi yanıtlasın? Ne iş çeviriyorsun sen burada?» George sesini yükselterek onun sözünü kesti. «Bakın onun pek zeki olduğunu söylemiyorum. Zeki değil. Ama işe gelince doğrusu çok iyi çalışır. İki yüz kiloluk balyayı gık demeden taşır.» Patron elindeki küçük defteri cebine tıkıştırdı. Başparmaklarını kemerinin altına geçirdi yeniden; ve gözünün birini kaparcasına kıstı. «Bana baksana neyin peşindesin sen?» «Hı?» «Bu adamın sırtından para mı yapıyorsun? Yoksa kazancını elinden mi alıyorsun?» «Ne münasebet? Neden onun sırtından geçindiğimi düşünüyorsunuz?» 28 «Şimdiye kadar bir başkası için bu denli çırpınan bir adam görmedim de. Senin bundan ne çıkarın olduğunu öğrenmek istedim.» George, «şey,» dedi. «O benim kuzenim olur. Annesine ona gözkulak olacağım diye söz verdim. Çocukken başına bir at çiftesi yemiş. Aslında iyi insandır. Sadece aklı kıttır. Ama ona söyleneni yapar.» Patron hafiften döndü. «Eh. Tanrı biliyor ya arpa çuvallarını taşımak için akıl gerekmez. Ama bir numara çevireyim deme Milton. Gözüm üzerinde olacak. Weed’deki işten neye çıktınız?» «İş bitmişti.» «Ne iş yapıyordunuz orada?» «Şey, lağım kazıyorduk.» «Pekâlâ. Ama numara çevirmeye kalkma. Bana yutturamazsın. Çok açıkgözler gördük şimdiye kadar. Yemekten sonra tahıl ekibiyle gidin. Harman dövme makinelerinden arpa taşınacak. Slim’in ekibiyle gidin.» «Slimmi?» «Evet, iri yarı arabacı. Yemekte görürsün onu.» Birden döndü kapıya gitti. Ama dışarı çıkmadan önce iki adama uzun uzun baktı. Adamın ayak sesleri uzaklaşınca George Lennie’ye döndü. «Hani ağzını açmayacaktın? O koca gaganı kapayıp konuşmayı bana bırakacaktın. Nerdeyse işimizden oluyorduk.» Lennie üzgün üzgün ellerine bakıyordu: «Unuttum George.» 29

«Öyle ya unuttun. Hep unutursun zaten. İşi düzeltmek de bana düşer.» Kerevetin üzerine attı kendini. «Artık şimdi gözü hep üstümüzde olur. Şimdi biz de dikkat edip falso yapmamalıyız. Bundan böyle o koca çeneni kapa.» Sonra suratını asıp sustu,’düşünceye daldı. «George.» «Ne var?» «Başımı at tepmedi benim, değil mi George?» George kızgın bir sesle, «keşke tepseydi. Ne iyi olurdu,» dedi. «Kimsenin başı derde girmezdi.» «Senin kuzenin olduğumu söyledin, George.» «N’apayım, yalan söyledim. Yalan olduğuna da memnunum. Akrabam olaydın dayanamaz kendimi vururdum.» Birden sustu, açık olan kapıya yürüdü, dışarı baktı. «Hey bana bak, ne halt ediyorsun? Bizi mi dinliyorsun?» Yaşlı adam ağır ağır odaya girdi. Elinde süpürgesi vardı. Gri ağızlı, uçuk renkli gözlerle kör gibi bakan çoban köpeği ayaklarını sürüye sürüye yaşlı adamın peşinden geliyordu. Topallayarak zar zor odanın bir yanına gitti, yattı, homurdanarak kurşuni renkli güve yemiş postunu yalamaya başladı. Yaşlı temizlikçi köpeği öylece yerleşene dek izledi. «Dinlemiyordum. Gölgede bir an için durup köpeğin sırtını kaşıdım. Helayı temizlemeyi daha yeni bitirdim.» «Koca kulaklarını açmış, bal gibi bizi dinliyordun,» dedi George. «Meraklı kişilerden hoşlanmam.» Yaşlı adam huzursuz bir şekilde, bir George’a, bir Lennie’ye baktı. Sonra gözlerini George’a çevirdi. «Daha yeni 30 geldimdi dışarı. Konuştuklarını duymadım. Hem, ne konuştuğunuzla ilgilenmiyorum. Çiftlikte kimse dinlemez, soru sormaz.» George biraz yatışmıştı. «Doğrusu da bu. İşinden olmak istemeyen böyle yapmalı.» Yaşlı adamın savunması onu inandırmıştı. «Gel içeri de biraz otur,» dedi ona. «Ne de kocamış bu köpek böyle.» «Yaa. Onu daha yavruyken almıştım. Gençliğinde iyi bir çoban köpeğiydi.» Süpürgesini duvara dayadı, kırçıl sakalını yumruğuyla sıvazladı. «Ee… Patronu nasıl buldunuz?» «Eh, fena sayılmaz. İyi birine benziyor.» «İyidir,» dedi temizlikçi. «Suyuna gitmek gerek yalnız.» Bu sırada genç bir adam girdi barakaya; yanık yüzlü, kahverengi gözlü, kıvır kıvır saçlı, zayıf genç bir adam. Sol elinde bir iş eldiveni vardı ve patron gibi topuklu çizme giymişti. «Bizim ihtiyarı gördünüz mü?» Temizlikçi, «Biraz önce buradaydı, Curley. Sanırım yemekhaneye gitti,» dedi.

«Ona yetişmeye çalışayım,» dedi Curley. Gözleri yeni adamlara takıldı ve giderken durdu. Soğuk bakışlarla George’u, sonra da Lennie’yi süzdü. Yavaşça kolları büküldü, yumrukları sıkıldı. Vücudu gerildi ve hafifçe Öne eğildi. Bakışları durumu kollar gibiydi, aynı zamanda kavgacı bir anlatım taşıyordu. Lennie bu bakıştan tedirgin olmuştu, sinirli sinirli ayaklarını oynatıyordu. Curley ağır adımlarla ona yaklaştı ve sordu: «Bizim ihtiyarın beklediği yeni işçiler siz misiniz?» George, «Şimdi geldik,» dedi. «Bırak da koca herif konuşsun.» 31 Lennie utançtan kıvranıyordu. George, «Belki de konuşmak istemiyor, ne dersin?» Curley aniden ondan yana döndü. «Tanrım! Ona bir şey sorunca yanıt vermek zorunda. Hem sen ne halt etmeye lafa karışıyorsun?» George soğuk bir şekilde, «birlikte dolaşırız biz hep.» «Demek öyle.» George gergin ve hareketsizdi. «Evet öyle,» dedi. Lennie çaresizce George’a bakıyor, ondan ne yapması gerektiğini söylemesini bekliyordu. «Sen şimdi koca herifin konuşmasına izin vermiyor musun yani?» «Sana bir şey söylemek isterse söyler.» George Lennie’ye hafifçe başıyla işaret etti. Lennie de alçak sesle, «Biz daha şimdi geldik,» dedi. Curley onun gözünün içine bakarak, «Bir daha sana bir şey sorulduğunda cevap ver,» dedi. Kapıya döndü ve çıktı. Dirsekleri hâlâ biraz büküktü. George onun dışarıya çıkışını izledi, sonra temizlikçiye döndü. «Söylesene bana, buna ne oluyor böyle. Lennie ona bir şey yapmadı ki.» Yaşlı adam kimsenin dinlemediğinden emin olmak için kapıdan yana baktı ve alçak sesle «O patronun oğlu,» dedi. «Curley beceriklidir. Ayrıca boks çalışmıştır. Hafif siklette. Yumruğuda kuvvetlidir.» 32 «Bana ne bundan,» dedi George. «Lennie’ye takması gerekmez. Lennie ona bir şey yapmadı. Lennie’den ne istiyor?»

Temizlikçi düşündü, taşındı «şey, bak ne diyeceğim,» dedi. «Curley diğer ufak tefek adamlara benzer. İri yarı kişilerden hoşlanmaz. Onlara hep sataşır. Bir anlamda kendisi iri yapılı olmadığı için onlara kızar. Böylelerini görmüşsündür, bilirsin değil mi? Hep hır çıkaran ufak tefek kişilerdir yani.» «Tabii,» dedi George. «Bu tiplere çok rastlamışımdır. Ama bu Curley denen adam Lennie’ye bulaşmasa iyi olur. Lennie boksör moksör değil ama, Curley Lennie’ye sataşırsa canı fena yanar.» «Tamam da, Curley’nin de yumruğu yamandır hani,» dedi temizlikçi. «Yalnız bana ters gelen bir şey var. Curley kalkıyor, dev gibi birine saldırıyor ve adamı pataklıyor. Herkes hemen onu övüyor. Aynı şey yapıp dayağı yedi mi bu kez koca adamın kendine denk biriyle dövüşmesi gerektiğini söyleyip hep birlikte adama çullanıyorlar. Bu bana ters gelmiştir hep. Curley ne yapar yapar, sonunda hep karşısındaki dayak yer.» George kapıyı gözetliyordu. Tehdit eder gibi, «Lennie’ye dikkat etse iyi eder,» dedi. «Lennie boksör değil ama kuvvetli ve atik, üstelik kaide falan da bilmez.» Dört köşe masaya gitti ve kasalardan birinin üzerine oturdu. Oyun kâğıtlarının bazılarını topladı ve karmaya başladı. Yaşlı adam da başka bir kasanın üstüne oturdu. «Sakın sana söylediklerimi Curley’e söyleme. Beni kovar. Hiç fartası furtası yoktur. Kendisi nasılsa patronun oğlu, onu kimse kovamaz.» George elindeki desteyi kesti, her bir kâğıdı çevirip baktıktan sonra üst üste atmaya başladı. «Bu Curley denen adam 33 kalleşin biri gibi geliyor bana. Böyle kötü bastıbacaklardan hiç hoşlanmam.» «Son günlerde daha da beter oldu, » dedi adam. «İki haftalık evli. Karısı patronun evinde kalıyor. Evlendiğinden beri daha azıttı.» George homurdandı, «Karışma hava atıyordur, belki.» Yaşlı adam dedikoduyu koyulaştırdı. «Sol elinde eldiven vardı, gördün mü?» «Eee gördüm? Nolmuş?» «O eldivenin içi vazelin doluymuş.» «Vazelin mi? Ne işe yararmış?» «Dinle bak. Curley’nin dediğine göre elini kansı için yumuşak tutuyormuş.» George dikkatini kâğıtlara vermişti. «İnsan böyle şeyleri nasıl söyler? Ayıp.» ,Yaşlı adama artık güven gelmişti. Rahatlamıştı, artık istediği gibi konuşabilirdi. «Curley’nin

karısını bir görsen.» George kağıtlan yeniden kesti ve kasten yavaş yavaş dizmeye başladı. «Güzel mi?» diye öylesine sordu. «Evet güzel. Güzel ama, aması var.» George kağıtlan incelemeyi sürdürdü. «Aması ne?» «Gözü dışarda.» «Yaa, iki haftalık evli olduğu halde mi? Curley’nin böyle horozlanmasının nedeni bu olsa gerek.» 34 «Onu Slim’e göz ederken gördüm. Slim bizim arabacı olan arkadaş. Çok iyi bir genç. Onu hasat işinde çalışırken gör. Yüksek ökçe giymesine gerek yok. Kadının Slim’e göz ettiğini gördüm. Curley’nin haberi yok. Kadın geçenlerde de Carlson’a göz ediyordu.» George hiç ilgilenmiyormuş gibi davranıyordu. «Görünüşe bakılırsa burası şenlikli bir yer.» Temizlikçi sandığın üzerinden kalktı. «Biliyor musun ne düşünüyorum?» George cevap vermedi. «Bana kalırsa Curley, şıllığın biriyle evlenmiş bulunuyor.» «Bu işi yapan ilk insan Curley değil ki,» dedi George. «Bir sürü adam yapmıştır bunu.» Yaşlı adam kapıya yöneldi. Yaşlı köpeği de başını kaldırıp çevresine göz gezdirdi, sonra sahibini izlemek için güçlükle ayaklarının üzerine kalktı. «Çocuklar için yıkanma varillerini çıkarmalıyım ortaya. Neredeyse gelirler. Siz ikiniz de arpa mı çekeceksiniz?» «Hu.» «Anlattıklarımdan Curley’e söz etmezsin değil mi?» «Ne gereği var?» «Bayım, gözlerinle görünce anlayacaksın onun bir şırfıntı olduğunu,» dedi adam ve kapıdan dışarı günlük güneşlik açık havaya çıktı. George iskambil kâğıtlarını üç grup halinde yığıyordu. Asların üzerine dört ispati koydu. Güneşin ışık demeti yere kare şeklinde vurmuştu ve sinekler bu ışık demetinin içinde kıvılcımlar gibi geziniyordu. Dışardan koşum şıkırtısı ve fazla 35 yüklenmiş arabaların dingillerinin gıcırtısı işitildi. Uzaktan bir ses «Seyis, seeeyis,» diye bağırdı.

Ardından «ne cehenneme gitti bu Allahm belası zenci?» dedi. George serdiği falı seyretti seyretti sonra kâğıtları kanştırıverdi ve Lennie’ye döndü. Lennie yatağına yatmış onu izliyordu. «Bak Lennie! Burası madara bir yer. Korkuyorum. Curley denen herifle başın derde girecek. Bu tipleri tanırım. Seni yokluyordu. Aklınca seni korkuttu. İlk fırsatta seninle kavgaya girişecek.» Lennie’nin gözlerinde korku belirdi. «Ben sorun istemiyorum,» dedi yakınır gibi. «Beni dövmesine izin verme George.» George kalktı gitti Lennie’nin yatağına oturdu. «Bu tiplerden nefret ederim. Bunun gibilerini çok gördüm. Yaşlı herifin dediği gibi Curley için hava hoş, onun tuzu kuru. Hep kazanan o olur.» Sonra bir an düşündü. «Sana sataşırsa buradan atılırız, hiç kuşkun olmasın. Dikkat et falso verme. O patronun oğlu. Bak Lennie, ondan uzak durmaya çalış. Onunla hiç konuşma. Buraya gelirse doğruca odanın öteki ucuna geç. Dediklerimi anladın mı Lennie?» «Dert istemiyorum,» diye yakındı Lennie. «Ben ona bir şey yapmadım ki…» «Evet ama, eğer Curley’nin canı kavga etmek isterse, senin bir şey yapmamış olmanın önemi kalmaz. Sen sadece ondan uzak dur. Bunu hatırlar mısın?» «Tabii George, tek bir kelime söylemeyeceğim.» Yaklaşmakta olan tahıl ekibinin sesleri daha iyi duyuluyordu şimdi. Nal sesleri, fren gıcırtıları, zincir şıkırtıları… Adamlar 36 birbirlerine sesleniyorlardı. Yatakta Lennie’nin yanında oturmakta olan George düşünüyordu ve kaşlarını çatmıştı. Lennie korka korka sordu. «Kızgın değilsin değil mi George?» «Sana kızgın değilim. Şu Curley denen piç herife kızıyorum. Biraz para, yüz dolar kadar, koyarız bir yanımıza diye umutlanıyordum.» Sonra kararlı bir sesle ekledi. «Curley’den uzak dur Lennie.» «Tabii George. Tek laf etmeyeceğim.» «Seni kışkırtmasına izin verme. Ama o piç oğlu piç sana vurursa sen de ona patlat.» «Neyi patlatacağım George?» «Boş ver. Sırası geldiğinde söylerim. Bu tip heriflerden nefret ederim. Bana bak Lennie, eğer başın derde girerse, sana ne yapmanı söylediğimi hatırlıyor musun?» Lennie dirseğinin üzerinde doğruldu. Düşünce ile yüzü kırıştı. Sonra üzgün üzgün George’un yüzüne baktı. «Eğer başım derde girerse tavşanları beslememe izin vermeyeceksin.»

«Hayır o değil. Dün gece yattığımız yeri hatırladın mı? Hani derenin kenarında?» «Hu, hatırladım. Tabii hatırladım. Oraya gidip çalılığa gizleneceğim.» «Ben gelene kadar çıkma. Kimseye görünme. Derenin kıyısındaki çalılığa saklan. Yinele bakayım.» «Derenin yanındaki çalılığa saklan. Derenin yanındaki çalılığa saklan.» «Başın derde girerse.» Dışarda bir fren sesi duyuldu. «Seyis. Hey seeyis!» 37 George, «Kendi kendine tekrarla da unutmayasın.» Her iki adam da başlarını kaldırdılar. Kapıdan giren dörtgen biçimindeki güneş ışığım bir şey önlemişti Bir kız durmuş içeri bakıyordu. Dolgun boyalı dudakları, fazla makyajlı iri gözleri vardı. Tırnaklan kırmızı boyalıydı. Saçları sosise benzeyen minik bukleler halinde sarkıyordu. Pamuklu kumaştan bir ev entarisi giymişti, ayaklarında deve kuşu tüyleri ile süslenmiş kırmızı terlikler vardı. «Curley’i arıyorum,» dedi. Sesi genizden geliyordu ve pürüzlüydü. George bakışlarını ondan uzaklaştırdı sonra yine ona çevirdi. «Bir dakika önce buradaydı ama çıktı.» «Öyle mi?» Ellerini arkasına götürdü, kapı pervazına yaslandı, vücudunu öne doğru çıkardı. «Sız şu yeni gelenlersiniz, değil mi?» «Hı.» Lennie gözleriyle kadının vücudunu inceliyordu. Kadın Lennie’ye bakmıyormuş gibi davranıyordu ama yine de vücudunu yaylandırdı. Tırnaklarına bakıyordu. «Curley bazen buraya gelir de,» diye anlattı kadın. George ters ters «Şu anda burada değil işte,» dedi. «Eh öyleyse başka yerlere bakayım bari,» dedi kırıtarak. Lennie, büyülenmiş gibi onu seyrediyordu. George «Onu görürsem aradığını söylerim,» dedi. Kadın fıkırdayarak vücudunu salladı. «Aramak da kabahat mi?» dedi. Arkasından, oradan geçenlerin ayak sesleri geliyordu. Başını çevirdi «merhaba Slim,» Kapıdan Slim’in sesi duyuldu. «Merhaba güzelim.» 38

«Curley’i arıyorum, Slim.» «İyi arasaydın bulurdun. Gördüğümde eve gidiyordu.» Kadın birden telaşa kapıldı. Barakadakilere «hoşça kalın çocuklar,» diyerek hızlı adımlarla oradan uzaklaştı. George Lennie’ye döndü, «Tanrım, ne şırfıntı be,» dedi. «Demek Curley kendine karı diye bunu seçmiş.» Lennie, «Güzel kız,» diye savundu. «Ya evet. Hiç de saklamıyor doğrusu. Curley’in başı derde girer bununla. Eminim yirmi dolar karşılığında kimle olsa yatmaya hazırdır.» Lennie hâlâ kadının az önce bulunduğu yere, kapıya, bakıyordu. «Amma da güzel be,» dedi ve hayran hayran gülümsedi. George ona baktı ve onu kulağından yakalayıp sarstı. «Bana bak ahmak herif,» dedi öfkeyle. «Bu orospuya bakmayacaksın bile. Ne dediği, ne yaptığı beni ilgilendirmez. Böyle zehirli yılanları çok gördüm. Ama insanı kodese düşürecek bundan daha iyisi bulunmaz. Ondan uzak dur.» Lennie kulağını kurtarmaya çalıştı. «Ben kötü bir şey yapmadım ki George.» «Hayır yapmadın. Ama orada kapıda durmuş bacaklarını gösterirken başını öbür yana çevirmedin de.» «Kötülükle bakmadım, inan George. Namusum hakkı için.» «Onu bunu bilmem, ondan uzak dur. Karı fare kapanına benziyor. Bırak Curley kısılsın kapana. Kendi düşen ağlamaz. 39 Vazelin dolu eldivenmiş,» dedi George iğrenerek. «Bahse girerim çiğ yumurta yiyor, kuvvet macunu satanlara mektupla siparişler veriyordur.» Lennie birden bağırdı, «Buradan hiç hoşlanmadım George. Burası iyi bir yer değil. Gitmek istiyorum buradan.» «Biraz para biriktirene kadar kalmamız gerek. Başka çaremiz yok Lennie. İlk fırsatta çıkar gideriz. Ben de hiç hoşlanmadım buradan.» George masaya gitti ve yeniden fal açmağa koyuldu. «Hem de hiç hoşlanmadım buradan. Bu kadarcık ücrete çekilir şey değil. Birkaç dolar toplayınca doğru American River’a gider orada altın ararız. Orada belki de günde bir iki dolar yaparız, hatta belki de bir damar buluruz.»

Lennie heyecanla ona doğru eğildi. «Hadi gidelim George. Hadi gidelim buradan. Burası çok kötü bir yer.» «Kalmak zorundayız,» dedi George bu kez kısaca. «Şimdi kapa çeneni. Neredeyse gelecek adamlar.» Yakındaki heladan su şıkırtıları ve kova tıngırtıları geliyordu. George kâğıtları inceliyordu. «Yıkansak iyi olur,» dedi. «Ama kirlenecek iş yapmadık ki…» Kapıda uzun boylu bir adam belirdi. Ezilmiş, şekilsiz stetson şapkasını kolunun altına kıstırmış, ıslak uzun siyah saçlarını arkaya tarıyordu. Diğerleri gibi kot pantolon ve ceket giymişti. Saçını taramayı bitirince, odanın ortasına doğru yürüdü. Yürüyüşünde soylu bir kişi, usta bir sanatkâr havası vardı. Burada arabacı idi, ama çiftliğin kralıydı. On, onaltı hatta yirmi katırı tek bir koşumla sürebilirdi. Katırın sırtındaki sineği boğa kırbacıyla katıra değmeden öldürebilirdi. Öyle sakin ve ağır başlı davranırdı ki, o konuşmaya başladığında herkes susardı. İster politika, ister aşk konusunda olsun herkes onun her söylediğine 40 inanırdı. Bu arabacı Slim’di. Dar ve uzun yüzünden kaç yaşlarında olduğu anlaşılmazdı; otuzbeş ya da ellisinde olabilirdi. Kulakları kendisine söylenenden fazlasını işitirdi. Ağır konuşması, derin düşünceden çok derin anlayış taşırdı. Elleri iri fakat zayıftı ve onları tapınak dansçıları kadar zarif bir şekilde hareket ettiriyordu. Ezilmiş olan şapkasını düzledi, ortasını bastırıp başına geçirdi. Barakadaki iki kişiye yumuşak bir bakışla baktı. «Dışarda güneş o denli parlıyor ki, içeriye girince gözlerim karardı, sizleri zor görüyorum. Yeni işçiler siz misiniz?» «Yeni geldik,» dedi George. «Arpa mı çekeceksiniz?» «Patron öyle söylüyor.» Slim masanın başına geçti, bir kasa çekip George’un karşısına oturdu. Açılmış falı ters tarafından inceledi. «Dilerim benim takıma düşersin,» dedi. Sesi çok yumuşaktı. «Benim takımda iki serseri var, arpa çuvalını un çuvalından ayıramıyorlar. Siz ikiniz hiç arpa çektiniz mi?» «A tabii,» dedi George. Ama bu işte öyle olağanüstü sayılmam doğrusu. Asıl şu çam yarması var ya o tek başına iki kişinin çekebileceğinden fazlasını çeker.» Konuşmayı, gözlerini bir birine bir ötekine çevirerek izleyen Lennie bu iltifat üzerine gülümsedi. George’un arkadaşı için böyle konuşması Slim’in hoşuna gitmişti. Masanın üzerine eğilip boş kâğıtlardan birinin köşesini tıklattı. «İkiniz hep beraber mi dolaşıyorsunuz?» Sesinin tonu dostçaydı, karşısındakinde güven hissi yaratıyordu. «Tabii,» dedi George. «Biz bir anlamda birbirimize göz 41

kulak oluruz.» Baş parmağı ile Lennie’yi işaret ederek «pek zeki değildir. Ama çok çalışkandır. Çok da iyi bir insandır. Ama pek akıllı değildir. Uzun zamandır tanırım.» Slim George’a derin derin baktı. «Birlikte dolaşıp birbirine destek olan kişilere pek rastlanmıyor artık,» dedi. «Nedendir acaba? Şu dünyada herkes birbirinden korkuyor olsa gerek.» George «oysa, bildiğin bir kişiyle dolaşmak çok daha güzel,» dedi. Bu sırada güçlü kuvvetli, koca göbekli bir adam girdi barakaya. Saçından hâlâ sular sızıyordu. «Merhaba Slim,» dedi ve durup George ve Lennie’ye baktı. Slim onları tanıştırmak için, «Bu arkadaşlar yeni gelmişler,» dedi. «Memnun oldum,» dedi iri yapılı adam. «Benim adım Carlson.» «Ben George Milton. Bu da Lennie Small.» Carlson yine «Memnun oldum,» dedi. «Hiç de adı gibi küçük değil ama.» Kendi şakasına kendi güldü hafifçe. «Hiç de küçük değil,» diye sözlerini yineledi. Sonra Slim’e döndü. «Slim senin köpek nasıl? Bu sabah arabanın altında görmedim onu.» «Dün gece doğurdu,» dedi Slim. «Dokuz tane. Hemen dördünü boğdum. Bu kadar çok yavruyu besleyemez garip hayvan.» «Demek beş yavru kaldı.» «Hı evet. En büyükçe olanları bıraktım.» 42 «Ne cins olacak onlar dersin?» «Bilmem,» dedi Slim. «Her halde çoban. Çünkü bizimki azdığında etrafında dolaşan itlerin çoğu çoban cinsiydi.» Carlson, «Demek beş yavru,» diye sürdürdü konuşmasını. «Hepsini saklayacak mısın?» «Bilmem. Hiç değilse bir süre tutarım. Lulu onları emzirsin diye.» Carlson düşünceli düşünceli «buraya bak Slim. Düşünüyorum da; Candy’nin şu kahrolası köpeği çok kocadı. Öylesine de kötü kokuyor ki, barakaya girdimi iki üç gün kokusu burnumdan gitmiyor. Sen ona söylesen de o köpeği vuruverse. Ona sendeki yavrulardan birini verirsin yetiştirir. Kokusu bir mil öteden burnuma geliyor. Zavallının dişleri yok. Gözleri neredeyse kör. Yemek yiyemiyor. Candy onu sütle besliyor. Zavallı bir şeycikler çiğneyemiyor. George bütün dikkati ile Slim’i izliyordu. Birden yemek kampanası çalmaya başladı dışarda.

Önce yavaş yavaş sonra hızlı hızlı, öyle ki, vuruşları belli olmaz oldu, kampananın sesi zil sesine dönüştü. Sonra başladığı gibi birden kesiliverdi. Carlson, «İşte yemek zili,» dedi. Bir grup işçinin yemekhaneye doğru gittiği duyuluyordu. Slim ciddiyetle ağır ağır yerinden kalktı. «Yemek bitmeden gidip atıştıralım, iki dakika içinde yiyecek diye bir şey kalmaz.» Carlson geri çekildi, Slim’e yol verdi. Slim ilerledi, o da arkasından yürüdü, her ikisi de barakadan çıktılar. Lennie heyecanla George’u izliyordu. George önündeki 43 kâğıtları karma karışık etti. «Evet Lennie duydum. Ondan bir yavru isterim.» «Kahverengili beyazlı olsun.» «Hadi. Yemeğimizi yiyelim önce. Kahverengili beyazlı bir yavru olup olmadığını bilmiyorum.» Lennie yataktan kımıldamadı. «Ona hemen sor George. İste ki, başka yavru öldürmesin.» «Tabii. Hadi bakalım kalk ayağa da yemeğe gidelim.» Lennie yatakta yuvarlanarak dönüp kalktı. İkisi birlikte kapıya yöneldiler. Tam kapıya geldikleri sırada Curley hızla içeri girdi. «Burada bir kız gördünüz mü?» diye sordu. George soğuk bir sesle, «yarım saat kadar önce gördük.» «Ne işi varmış burada?» George sakin bir şekilde öfkeli küçük adamı izliyordu. Hakaret edercesine «Seni aradığını söyledi.» Curley sanki George’u ilk kez görüyormusa benziyordu. Gözleri George’a bakarken ateş saçıyordu, boyunu poşunu ölçtü, tarttı, ince sağlam görünüşlü bedenine baktı. «Peki ne yana gitti?» diye sordu. George, «Ne bileyim ben, ardından bakmadım ki…» diye cevapladı. Curley kaşlarını çatarak onu yeniden süzdü ve dönüp acele ile kapıdan çıktı.

George Lennie’ye döndü. «Biliyor musun Lennie?» dedi. 44 «Korkarım bu serseriyle kendim dalaşacağım. Havası beni sinir ediyor. Aman Tanrım. Hadi gel. Yiyecek çöp kalmayacak biz gidene kadar.» Dışarı çıktılar. Güneş ışığı artık pencerenin altında sadece bir çizgi halinde görünüyordu. Uzaktan tabak çanak sesleri geliyordu. Bir süre sonra yaşlı köpek topallıya topallıya kapıdan içeri girdi. Yarı kör gözleri ile çevreye baktı. Havayı kokladı ve yere yatıp başını iki pençesinin arasına koydu. Curley yeniden kapının önünde belirdi ve uzanıp barakanın içine baktı. Köpek başını kaldırdı ama Curley kapıdan çekilince başı yeniden yere düştü. 45

ÜÇÜNCÜBÖLÜM Barakadan dışarda akşamın aydınlığı görülmekteyse de, içerisi alaca karanlıktı. Açık kapıdan nal oyunu oynayanların gürültülü sesleri ve ara ara da nalın çubuğa çarpmasından çıkan madenî çınlamalar duyuluyor, bunu seyircilerin övgü ya da yergiyle bağırmaları izliyordu. Slim ve George karanlığa bürünmekte olan barakaya birlikte geldiler. Slim oyun masasına uzandı, üzerindeki teneke başlıklı elektrik lambasını yaktı. Birden masa aydınlandı. Konik teneke lamba başlığı ışığı dosdoğru altına veriyordu. Barakanın kıyı ve köşeleri hâlâ loştu. Slim bir kasanın üzerine oturdu. George onun karşısına geçti yerleşti. «Önemli değil,» dedi Slim. «Nasılsa çocuğu boğmak zorunda kalacaktım. Bunun için teşekkür etmene gerek yok.» «Senin için önemli olmayabilir. Ama onun için çok önemliydi. Tanrım, onu burada nasıl yatıracağız? Samanlıkta onlarla uyamak isteyecektir. Onun yavruları sandıklarında rahat bırakması için epey uğraşacağız.» 46 «Hiç önemli değil,» diye Slim yineledi. «Bana baksana. Onun hakkında söylediklerin doğruymuş. Kafası pek fazla işlemiyor belki, ama böyle bir işçi görmüş değilim bugüne dek. Arpa çekerken birlikte çalıştığı işçinin ölümüne neden olacaktı nerdeyse. Kimse ona ayak uyduramaz. Tanrı biliyor ya ömrümde böyle kuvvetli birini görmedim. George gururla «Lennie’ye sadece ne yapacağım söyle o hemen yapar,» dedi. «Yalnız aklını kullanması gereken bir iş söylemeyeceksin. Kendiliğinden düşünüp bir şey yapamaz, ama söyleneni tamı tamamına yapar.»

Dışardan demire çarpan nalın şıngırtısı ve övgü sesleri duyuluyordu. Slim, ışık yüzüne gelmesin diye biraz arkaya doğru çekildi. «İkinizin birbirinize bağlılığınız garip doğrusu.» Sanki Slim bu sözle, «bana güvenebilirsin, anlatabilirsin» diyordu George’a. George savunmaya geçerek sordu, «Nesi garip?» «Valla bilmem. Hani insanların pek böyle can yoldaşlığı ettiği yok da. Ben iki kişinin böyle yoldaşlık ettiğini gördüğümü hatırlamıyorum. İşçilerin halini bilirsin. Gelirler bir yatağa yerleşirler, bir ay kadar çalışır sonra da işi bırakır kendi başlarına çıkar giderler. Kimse kimsenin umurunda değildir. Üstelik onun gibi kafadan kontak biriyle senin gibi uyanık birinin birlikte dolaşması garip geldi bana.» «O kafadan kontak değil,» dedi George. «Aptal ama deli değil. Aslına bakarsan ben de pek açıkgöz sayılmam. Öyle olsaydım, bir iki lokma yemek, bir yatak ve bir elliliğe arpa çeker miydim? Eğer aklım olsaydı, birazcık akıllı olsaydım ufak da olsa kendi toprağım olur, kendi ürünümü yetiştirir, böyle ele 47 çalışıp sömürülmezdim.» George sustu. Konuşmak istiyordu. Oysa Slim konuşmasına engel olmuyor ama bu konuda onu yüreklendirmiyordu da. Sadece oturmuş dinliyordu. «Onunla birlikte dolaşmamız hiç de garip değil,» dedi sonunda. «İkimiz de Auburn’da doğmuşuz. Onun Clara Teyzesini eskiden beri tanırım. Clara Teyze o daha bebekken alıp onu büyüttü. Clara Teyzesi ölünce, Lennie benimle çalışmaya çıktı. Zamanla bir anlamda birbirimize alıştık.» «Hım,» dedi Slim. George Slim’e baktı, o bir Tanrı gibi sakin bakışlarını George’a dikmişti. «Tuhaf, kendini idare edemeyecek kadar mankafa biri diye onunla alay ederdim hep, ona acaip şakalar yapardım. Eğlenirdim. Ona bakınca kendimi bayağı akıllı sanırdım. Ona ne dersem yapardı. Kendini uçuruma at desem hemen atardı. Bir süre sonra bu durum beni eğlendirmez olmuştu. Üstelik bana da hiç kızmazdı. Ona adamakıllı dayak atardım da bana parmağıyla bile dokunmazdı. Oysa, sadece elleriyle bir sıksa bütün kemiklerimi kırabilirdi.» George şimdi sanki günah çıkarıyormuş gibi konuşuyordu. «Böyle davranmaktan vazgeçmemin nedenini anlatayım dur sana. Günün birinde birkaç kişi Sacramento Deresi’nin kenarında duruyorlardı. Kendimi bir şey sanıyordum. Gösteriş olsun diye Lennie’ye ‘atla suya’ dedim. Hemen atladı. Atladı ama yüzmek bilmiyordu. Biz onu sudan çıkarana kadar neredeyse boğulacaktı. Üstelik onu kurtardığım için kendini bana borçlu hissediyordu. Suya atlamasını benim söylediğimi unutmuştu bile. Bu olaydan sonra ona bir daha böyle davranmadım.» «İyi bir insan,» dedi Slim. «İnsanların iyi olmaları için akıllı olmaları gerekmez. Aslında gerçekte bu tümüyle ters oluyor. Çok akıllı herhangi birini ele alırsan onun hiç de iyi bir insan olmadığını görüyorsun.»

48 George dağınık kâğıtları toplayıp onları deste haline getirdikten sonra fal açmaya başladı. Dışardan, demire vuran nalların sesi geliyordu. Akşamın aydınlığı pencereleri hâlâ parlak gösteriyordu. «Kimim kimsem yok,» dedi George. «Çiftliklere tek başına çalışmaya gelenleri görüp duruyorum. Yaşantıları hiç eğlenceli geçmiyor. Bir süre sonra da herşeyin tadı kaçıyor, kötü ruhlu oluyorlar. Habire kavga çıkarıyorlar.» «Evet öyle,» diye ona hak verdi Slim. «O hale geliyorlar ki, kimseyle konuşmak istemiyorlar.» «Tabii diğer yandan çoğu kez Lennie de başımıza dert açmıyor değil,» dedi George. «Biriyle yoldaşlık ede ede ona alışıyor, kolay kolay bırakamıyor insan.» «Kötü insan değil,» dedi Slim. «Bakıyorum da onda zerre kadar kötülük yok.» «Tabii ki kötü değil. Ama öyle aptal ki, boyuna başını derde sokuyor. Weed’de olduğu gibi…» George tam elindeki bir kâğıdı çevirirken birden durdu. Telaşa kapıldı ve Slim’e göz attı. «Kimseye söylemezsin değil mi?» «Weed’de ne yaptı ki?» diye sordu Slim soğukkanlılıkla. «Kimseye bir şey söylemezsin değil mi? Yoo, tabii söylemezsin.» Slim «Weed’de ne yapmıştı?» diye sorusunu yineledi. «Nolacak, kırmızı entari giymiş bir kız görmüş. Bizim geri zekâlı her beğendiği şeye dokunmak ister. Sadece eliyle dokunmak, hissetmek ister. Bu nedenle bu kırmızı entariye de dokunmak istemiş; elini uzatmış ve kız basmış çığlığı. Bunun üzerine 49 Lennie iyice afallamış, elbiseye asılmış. Çünkü o anda başka bir şey yapmak gelmiyordur aklına. Kız haykırmayı sürdürmüş. Ben pek uzakta değildim Allahtan. Çığlıkları işitir işitmez koşturdum. Ama Lennie o derece korkmuştu ki, kızın eteğine sıkı sıkıya yapışmıştı. Çaresiz entariyi bıraksın diye Lennie’nin başına oralarda bulduğum bir çit kazığını indirdim. Zira korkudan bırakmıyordu entarinin eteğini. Ne denli kuvvetli olduğunu gördün, biliyorsun.» Slim bakışlarını George’a dikmiş, gözünü kırpmadan onu dinliyordu. Yavaşça başını sallayarak sordu. «Ee, noldu sonra?» George iskambilleri fal için sıraladı. «Eh ne olabilir ki… Kız doğruca polise gidip tecavüze uğradığını söylemiş. Weed’deki herifler Lennie’yi linç etmek için onu aramaya koyuldular. Bütün gün akşama dek sulama kanalında suyun içinde oturduk. Sadece başlarımız suyun üstündeydi. Gece oradan tüydük.»

Slim bir an için sessiz oturdu. «Demek kıza bir zarar vermedi?» dedi sonunda. «Yok be. Sadece onu korkuttu. Beni de öyle yakalasa benim de yüreğim ağzıma gelirdi. Ama ona zarar vermedi. Sadece o kırmızı entariye dokunmak istemişti, o kadar. Tıpkı köpek yavrularını durmadan okşamak istediği gibi…» Slim, «kötü insan değil,» dedi. «Ben kötü insanı bir mil uzakta tanırım.» «Tabii değil. Ben ona ne desem…» Lennie içeri girdi. Mavi kot ceketini omuzlarına atmış, kamburunu çıkararak yürüyordu. George «Merhaba Lennie,» dedi. «Nasıl yavruyu beğendin mi?» 50 Lennie soluk soluğa «tam istediğim gibi kahverengili beyazlı,» dedi. Doğru yatağına gitti. Yüzünü duvara dönüp dizlerini yukarı çekti. George kâğıtları elinden atarak «Lennie,» diye sertçe seslendi. «Hı? Ne istiyorsun George?» «Sana o yavruyu buraya getirmemeni söylemiştim.» «Ne yavrusu George? Burada yavru falan yok.» George hızla gidip onu omzundan yakaladı ve sırtüstü çevirdi. Uzanıp Lennie’nin sakladığı yerden, karnının üzerinden köpek yavrusunu tutup, çıkardı ortaya. Lennie hemen oturdu. «Onu bana ver George,» «Derhal kalk git bu yavruyu yerine bırak. Anasıyla yatması gerek. Onu öldürmek mi istiyorsun? Daha dün gece doğmuş ve sen onu anasından ayırıp buraya getiriyorsun. Geri götür, yoksa Slim’e onu sana vermemesini söylerim.» Lennie ellerini uzatıp yalvarmaya başladı. «Onu bana ver. Yerine götüreceğim. Ona zarar vermek istemedim. Sadece biraz okşamak istedim.» George yavruyu ona verdi. «Peki tamam. Onu çabuk geri götür ve bir daha eline alma. Öldürüverirsin sonra.» Lennie usulca odadan çıktı. Slim yerinden kımıldamamıştı. Gözleriyle Lennie’nin dışarıya çıkmasını izledi. «Tanrım, tam bir çocuğa benziyor değil mi?» «Evet tam bir çocuktur. Bir çocuk kadar saftır. Tek farkı

51 çok kuvvetli olması. Bahse girerim uyumak için bu gece gelmez buraya. Samanlıkta o kutunun yanında uyur. Ee napalım. Bırakalım uyusun. Bunda bir kötülük yok.» Artık dışarısı iyice kararmıştı. Yaşlı temizlikçi geldi, yatağına gitti. Kocamış köpeği de peşindeydi. Zar zor yürüyordu. «Merhaba Slim, merhaba George. Sizler nal oyunu oynamıyor musunuz?» Slim, «her gece, her gece… Oynamaktan sıkılıyorum,» dedi Candy konuşmasını sürdürdü. «Birinizde bir yudum viski var mı? Sancılarım var da.» «Bende yok,» dedi Slim. «Olsa kendim içerdim. Sancım falan olmadığı halde.» «Karnım fena ağrıyor,» dedi Candy. «Kahrolası turp karnımı ağrıtıyor. Daha yemeden bunu yapacağını anlamıştım.» İri yapılı Carlson, kararmakta olan avludan içeri girdi. Barakanın öbür ucuna yürüdü. İkinci ışığı açtı. «Burası da amma karanlık yahu,» dedi. Şu zenci de ne güzel geçiriyor nalları çubuğa.» «Çok iyi beceriyor o işi,» dedi Slim. «Haklısın,» dedi Carlson. «Herif kimseye fırsat vermiyor.» Derken sustu, havayı koklamağa başladı. Kokmaya koklaya çevresine bakarken köpeği gördü. «Aman Tanrım. Ne de leş gibi kokuyor şu it, Candy! Kocamış bir köpek kadar pis kokan bir şey yoktur. Dışarı çıkarsana şunu.» Candy yuvarlanarak döndü, yatağının kenarına kadar geldi. Uzanıp kocamış köpeği okşadı ve özür diledi. «Yanımdan 52 hiç ayırmadım da onu, artık kokusuna alıştım galiba, hiç duymuyorum.» «Ama ben dayanamıyorum,» dedi Carlson. «O gittikten sonra bile kokusu kalıyor havada.» Ağır, kuvvetli adımlarla yürüyerek geldi köpeğe baktı, «dişleri yok,» dedi. «Her yanı romatizmadan tutulmuş. Sana bir yararı yok ki Candy. Aslına bakarsan kendine de bir yararı yok. Şunu vuruver gitsin Candy.» Yaşlı adam tedirgin kıpırdandı. «Şey iyi de, ben onu yıllardır yanımdan ayırmadım. Yavruydu aldığımda.Koyunları onunla güderdim,» dedi gururla. «Şimdi bir şeye benzetemiyorsunuz ama, gördüğüm en iyi çoban köpeğiydi.» George, «Weed’de bir adamın Airedale cinsi bir köpeği vardı. Onunla koyunlarını güdüyordu. Öteki köpeklerden öğrenmiş.»

Carlson konuyu değiştirmeye yanaşmadı. «Bana bak Candy. Bu kocamış köpek acı çekiyor boyuna. Alıp götürsen beynine bir kurşun sıksan,» eğilip hayvanın kafasında bir yeri gösterdi. «Tam şuracığa. İnan bana hiç acı çekmez.» Candy mutsuz mutsuz çevresine bakındı, «hayır,» dedi yavaşça. «Yoo, bunu yapamam. Çok uzun zamandır yanımda.» «Yaşadığından bir şey anlamıyor ki. Sürünüyor,» diye diretti Carlson. «Leş gibi kokuyor. Bak sana ne diyeceğim. Senin yerine onu ben vurayım. Böylece sen öldürmüş olmazsın.» Candy ayaklarını yataktan yere indirdi. Ağarmış fırça gibi sakallarını sinirli sinirli kaşıdı. «Ona öyle alıştım ki…» dedi alçak sesle. «Aldığımda daha yavru idi.» «Onu yaşatmakla ona iyilik etmiş olmuyorsun,» dedi Carl53 son. «Bak Slim’in köpeği yavrulamış. Sanırım Slim sana yavrulardan birini verir. Verirsin değil mi, Slim?» Arabacı sakin gözlerle kocamış köpeği inceliyordu. «Evet,» dedi. «İstersen bir yavru alabilirsin.» Sonra sanki kendini zorlayarak, «Carl’ın hakkı var Candy. Zavallı köpeğin kendine hayrı kalmamış. Keşke iyice yaşlanıp elden ayaktan düştüğümde beni vursa birisi.» Candy çaresizce çevresine baktı. «Belki canı yanar. Ona bakmak bana zor gelmiyor ki…» dedi. Carlson, «meraklanma, onu öyle bir yerinden vururum ki, hiç canı yanmaz. Silahı işte tam şurasına dayarım.» Ayağıyla gösteriyordu. «Kafasının tam arkasına. Titremez bile.» Candy yardım istercesine oradakilerin yüzlerine teker teker bakıyordu. Dışarısı artık iyice kararmıştı. Genç bir işçi girdi içeri. Düşük omuzlan öne doğru eğikti ve sanki arkasında bir çuval taşıyormuş gibi ağırlığını topuklarına vererek yürüyordu. Doğrudan kendi yatağına gitti. Şapkasını çıkarıp rafa koydu ve oradan bir dergi alıp masanın yanına geldi. «Slim sana bunu göstermiş miydim,» diye sordu. «Bana neyi göstermiş miydin?» Delikanlı derginin arka sayfasını açıp parmağı ile göstererek, «Aha şurası, oku da bak,» Slim eğildi. «Hadi,» dedi genç adam. «’Sayın Yayın Müdürü’,» diye okumağa başladı Slim. «’Altı yıldır derginizi okuyorum ve bence piyasada bulunanların en iyisi. Peter Rand’in yazdığı öyküleri beğeniyorum. Kara Atlı’ya benzer öykülerden daha sık yayınlayın. Ben öyle pek fazla mektup yazan bir kişi değilim. Sadece verdiğimiz on sentin 54

tümünü hakettiğinizi bilmenizi istedim.’»

,

Slim başını kaldırdı. «Bunu okumamı neden istedin benden?» Whit, «devam et. Alttaki imzayı da oku.» Slim okudu. «’Başarılar dilerim – William Turner’» Slim yine Whit’e baktı. Bunu neden okutuyorsun bana?» Whit dergiyi bir hava ile alıp kapadı. «Bili Tenner’i hatırlamıyor musun? Üç ay kadar önce burda çalışıyordu?» Slim düşündü, «şu ufak tefek delikanlı mı?» diye sordu. «Hani traktör sürerdi galiba?» «İşte o,» diye bağırdı Whit. «İşte o çocuk.» «Bunu yazanın o olduğunu mu düşünüyorsun?» «O olduğunu biliyorum. Birgün ikimiz de buradaydık. Bill’in elinde yeni gelmiş bir sayısı vardı derginin. İçine göz gezdiriyordu. ‘Bir mektup yazdım. Acaba dergide yayınlarlar mı dersin’ dedi. Yayınlanmamıştı. ‘Belki de daha sonra yayınlarlar’ dediydi Bili. İşte dediği oldu. Yayınlamışlar.» «Sanırım haklısın,» dedi Slim. «Demek daha yeni yayınladılar.» George elini uzatıp, «verin de bir bakayım,» dedi. Whit yazının yerini buldu ama dergiyi bırakmadan parmağı ile gösterdi. Sonra gidip dergiyi kasadan yapılmış rafa özenle yerleştirdi. «Acaba Bili görmüş müdür?» dedi. «Bill’le ikimiz şu bezelye tarlasında birlikte çalışıyorduk. İkimiz de traktör sürücülüğü yapıyorduk. Bili çok iyi bir arkadaştı, doğrusu.» Carlson tüm bu konuşmalara katılmadı. Yerdeki köpeğe 55 bakmayı sürdürüyordu. Candy de tedirgin onu izliyordu. Sonunda Carlson, «Eğer istersen bu zavallı yaratığın çilesine hemen şimdi son veririm ve bu iş olup biter. Bu hayvancağız yaşamıyor ki zaten. Yiyemiyor, göremiyor, yürürken bile canı yanıyor.» Candy umutla «yanında silahın yok,» dedi. «Kim demiş. Lügerrim var. Hiç canını yakmam.» Candy, «belki yarın. Yarına kadar bekleyelim,» dedi. «Beklemek için bir neden göremiyorum,» dedi Carlson ve yatağına kadar gitti. Yatağının altındaki çantasını çekip içinden ‘Luger’ marka bir tabanca çıkardı. «Bitiriverelim şu işi,» dedi. «Burada bu koku ile uyunmaz ki.» Tabancayı arka cebine koydu. Candy, Slim’in yüzüne uzun uzun baktı. Onun Carlson’ı bu işten caydıracağını umuyordu. Ama

Slim ağzını açmadı. Sonunda Candy, alçak sesle ve umutsuzca, «peki al götür,» dedi. Köpeğe hiç bakmıyordu. Sırt üstü yattı, kollarını başının altında kavuşturdu ve tavana bakmaya başladı. Carlson cebinden deri bir kayış çıkardı. Yere eğilip köpeğin boynuna bağladı. Candy’den gayri herkes olan biteni izliyordu. Yumuşak bir sesle «hadi oğlum gel. Gel hadi,» dedi Carlson.»Sonra özür dilercesine Candy’e «Hiç bir şey hissetmeyecek,» dedi. Candy yerinden kımıldamadı ve sesini çıkarmadı. Carlson kayışı çekerek, «hadi oğlum,» dedi. Kocamış köpek yavaşça ve güçlükle ayaklarının üzerine kalktı ve usulca çekilen kayışı izledi. Slim «Carlson,» diye seslendi. «Ne var?» 56 «Ne yapacağını biliyorsun, değil mi?» «Ne yapacağım?» Slim «Bir kürek al yanına,» dedi kısaca. «A, evet. Anladım.» Köpeği dışarının karanlığına çekti götürdü. George kapıya kadar izledi onları, arkalarından kapıyı kapadı ve mandalı usulca indirdi. Candy gerilmiş bir durumda yatıyordu yatağında ve gözleri tavana dikilmişti. Slim yüksek sesle, «benim katırlardan birinin toynağı yarılmış. Yaraya katran sürmem gerekiyor,» dedi. Sesi yavaş yavaş alçaldı. Dışarıda çıt çıkmıyordu. Carlson’ın ayak sesleri işitilmez oldu. Odaya bir sessizlik çöktü ve uzun süre devam etti. George kıkırdadı. «Bahse girerim Lennie samanlıkta yavru köpeğiyledir. Artık bir yavru köpeği var ya, buraya gelmek istemeyecektir.» Slim, «Candy bendeki yavrulardan hangisini istersen alabilirsin,» dedi. Candy cevap vermedi. Sessizlik bir kez daha çöktü odaya; dışardan kopup geliyor, sanki odayı dolduruyordu. George «benimle bir iki el kâğıt oynamak isteyen var mı?» diye sordu. Whit, «ben birkaç el oynarım,» dedi. Işığın altındaki masada karşılıklı oturdular, fakat George kâğıtları karıştırmadı. Destenin kenarlarında tutup tırtlattı. Kâğıtların çıkardığı ses herkesin dikkatini çekmiş herkes ,ona bakmaya başlamıştı. George böyle yapmaktan caydı. Barakaya yine sessizlik çökmüştü. Bir dakika, bir dakika daha geçti. Candy gözleri tavanda sessiz yatıyordu. Slim bir an için onu 57

izledi, sonra bakışlarını ellerine çevirdi. Bir elini diğerinin üzerine koydu, bastırdı. O sırada döşemenin altından bir tıkırtı duyuldu. Herkes ilgiyle sesin geldiği yere baktı. Sadece Candy tavanı seyretmeyi sürdürüyordu. «Aşağıda bir fare var galiba,» dedi George. «Oraya bir kapan yerleştirmemiz gerek.» Whit patlar gibi, «ne diye bu denli uzun tutuyor işi?» dedi. «George, sende dağıtacaksan dağıt şu kâğıtları. Bu gidişle oynayacağımız yok galiba.» George kâğıtları toparladı, sıkı bir deste yaptı sonra arkalarını incelemeye başladı. Bir kez daha sessizlik çöktü. Uzaktan bir silah sesi duyuldu. Oradakiler birden yaşlı adama baktılar. Bütün başlar ona çevrilmişti. Kısa bir süre daha tavandan ayırmadı gözlerini sonra duvara döndü ve sessizce yatmaya devam etti. George kâğıtları sesli sesli karıştırdı ve dağıttı. Whit bir sayı tahtası aldı ve sayı işaretlemeye hazır duruma getirdi. «Siz ikiniz buraya gerçekten çalışmaya geldiniz herhalde.» «Ne demek istiyorsun?» diye sordu George. Whit güldü. «Şey yani,» dedi. «Cuma günü geldiniz. İş başı yapmamıza iki gün var.» «Ne demek istediğini anlayamadım?» Whit yeniden güldü. «Eğer böyle büyük çiftliklerde çalışmışsan anlarsın. Çiftliğin neye benzediğini anlamak isteyen insan, çiftliğe cumartesi öğleden sonra gelir. Cumartesi akşam yemeğini, Pazar günü üç öğününü yer ve Pazartesi kahvaltıdan sonra hiç işe girişmeden çeker gider. Ama siz cuma günü 58 öğleyin geldiniz. Demek ki her durumda en azından bir buçuk gün çalışmış olacaksınız.» George onun gözlerinin içine bakarak, «bir süre kalacağız burada,» dedi. «Lennie ile biraz para biriktireceğiz.» Kapı usulca açıldı, seyis kafasını içeri uzattı. Acıdolu yüzünde çizgiler oluşmuş sıska bir zenci kafasıydı bu. Gözlerinde sabır okunuyordu. «Bay Slim.» Slim gözlerini yaşlı Candy’den ayırdı. «Hı? Oo merhaba Crooks. Ne var?» «Katırın ayağı için katran ısıtmamı istemiştiniz. Isıttım.» «Tabii Crooks, şimdi geliyorum.» «İsterseniz ben de yapabilirim Bay Slim.»

«Hayır, ben gelip kendim sürerim,» dedi Slim ve ayağa kalktı. Crooks «Bay Slim,» dedi. «Ne var?» «Şu yeni gelen iri herif samanlıkta köpeğinizin yavruları ile oynuyor.» «Evet ama, zarar vermiyor ki. Yavrulardan birini ona verdim zaten.» «Size bildirmem gerekir, diye düşündüm,» dedi Crooks. «Yuvalarından çıkarıp elinde oynuyor onlarla. Canları yanar.» «Onlara zarar vermez,» dedi Slim. «Seninle geliyorum. George başını kaldırıp baktı. «Bizim koca kaçık azıtırsa tut kulağından, atıver dışarı Slim,» dedi. 59 Slim seyisi izledi ve odadan çıktı. George kâğıtları dağıttı. Whit kâğıtlarını eline alıp inceledi. «Yeni yavruyu gördün mü?» diye sordu. «Ne yavrusu?» diye cevap verdi George. «Ne yavrusu olacak canım, Curley’nin yeni karısını diyorum.» «Evet gördüm.» «Fingir fingir değil mi?» «Pek fazla görmedim onu.» Whit kartlarını şöyle anlamlı bir şekilde masaya attı. «Hele biraz daha burada kal ve gözlerini aç, o zaman görürsün. Hem de çok şey görürsün. Hiçbir şeyini sakladığı yok. Her şeyi meydanda. Hiç böylesini görmedim. Gözü fıldır fıldır. Herkese pas veriyor. Bahse girerim seyise bile göz süzmüştür. Neyin peşinde olduğunu bir türlü anlayamadım.» George sözde oralı görünmüyordu. Öylesine sordu. «O geldikten sonra burada hiç hır çıktı mı?» Whit’in kâğıt oyunuyla fazla ilgilenmediği belliydi. Elindekileri bırakmıştı. George da onları alıp desteye karıştırdı. Sonra tek başına falını açmaya koyuldu. Yedi kâğıt sıraladı. İkinci sıraya altı, üçüncü sıraya beş kâğıt dizdi. Whit, «ne demek istediğini anlıyorum. Yok henüz bir şey olmadı. Curley diken üzerinde ve tetikte, ama daha bir hır çıkmadı. Kadın çocuklar buralardayken hemen geliyor. Ya Curley’i arıyordur ya bir şey bıraktığını sanıyordur buralarda bir yerde de, ona bakıyordun Erkeklerden pek uzak kalamıyor 60 anlaşılan. Curley pirelenmekte ama henüz bir olay patlak vermedi.»

George, «Eninde sonunda bu karı yüzünden karışacak ortalık. Hem de öylesine karışacak ki… Bu karı insanı hapishanelik eder. Bu kadar erkeğin bulunduğu bir çiftlikte kadın kalır mı? Hele bunun gibisi.» Whit, «eğer aklın çapkınlıktaysa bizle gel yarın akşam.» «Niye, ne var ki?» «Her zamanki şeyler. Susy’nin yerine gideriz hep. Pek hoş bir yerdir. Susy çok matraktır. Hep şaka yapar. Örneğin: Geçen Cumartesi akşamı gittik. Ön verandaya vardığımızda ‘kızlar kapanın Şerif geldi,’ diye bağırdı omzunun üzerinden içeri. Hiç pis laf kullanmaz. Beş tane kız çalıştırıyor.» «Ne kadara patlıyor bu iş?» diye sordu George. «İki buçuk. 20 sente bir içki patlatırsın. Orada güzel rahat koltuklar var. Canın kadın çekmiyorsa, şöyle bir koltuğa yerleşir, bir, iki ya da üç içki yuvarlarsın. Vakit geçirirsin. Susy buna aldırmaz. Canı kadın istemeyeni ne zorlar ne de kapı dışarı eder.» «Belki de gelir şöyle bir bakarım, ne biçim yermiş diye.» «Tabii. Gel ya. Orada iyi vakit geçiyor. Susy durmadan espri yapıyor. Hepimizi gülmekten kırar geçirir. Örneğin bir keresinde ‘bazıları yere paçavra bir halı serip gramafonun üzerine cicili bicili bir abajur yerleştirdi mi, lüks kerhane işletiyor sanır kendini.’ Sözünü ettiği Clara’nın evi. Sonra Susy, ‘siz delikanlıların ne istediğinizi bilirim. Benim kızlarım temizdir ve viskime de su karıştırmam,’ der. ‘Ama canınız cicili bicili abajur seyretmek uğruna hastalığa bulaşmak istiyorsa, gideceğiniz yer 61 malum. Bu süslü abajur seyretmek meraklan yüzünden paytak paytak yürümek zorunda kalan nice delikanlılar tanıyorum.’» «Demek öteki evi işleten Clara, ha?» dedi George. «Evet,» diye cevapladı Whit. «Biz oraya hiç gitmeyiz. Clara da vizite üç papel, bir içki otuz beş sentti. Üstelik espri falan da yok. Ama Susy’nin evi temizdir ve güzel de koltukları var. Hem önüne gelen serseriyi de almaz evine.» «Lennie ile ben biraz para biriktirmek istiyoruz,» dedi George. «Belki uğrar bir kadeh bir şey içerim ama, iki buçukluğa kıyamam doğrusu.» «İyi ama insan arada bir hoşça vakit geçirmeyi de ister.» “Kapı açıldı ve Lennie ile Carlson birlikte girdiler barakaya. Lennie dikkat çekmemeye çalışarak usulca yatağına gitti, oturdu. Yüzü hâlâ duvara çevrili yatan yaşlı Candy’ye bakmadı. Carlson çantadan bir namlu temizleme çubuğu, bir kutu da yağ çıkarıp yatağının üzerine koydu. Şarjörü çekip içindeki kovanı çıkardı. Sonra namluyu temizlemeye koyuldu. Tetik ‘tık’ deyince Candy

döndü, bir süre silaha baktıktan sonra yeniden duvara, döndü. Carlson, öylesine sordu, «Curley gelmedi mi daha?» «Hayır,» dedi Whit. «Şu Curley’nin derdi ne Tanrı aşkına?» Carlson gözünü kısmış tabancasının namlusunu inceliyordu. «Hanımını arıyor,» dedi. «Dışarlarda dolanıp duruyor.» Whit alaycı bir sesle «zamanının yarısını karısını aramakla geçiriyor, diğer yarısında da karısı onu arıyor.» Curley birden heyecanla odaya daldı. «Birinizden biri karımı gördü mü?» diye sordu. 62 Whit «buraya gelmedi,» dedi. Curley korkutan bakışlarını odada gezdirdi. «Slim ne cehennemde?» diye sordu. «Samanlığa gitti,» dedi George. «Hayvanlardan birinin toynağı yarılmış, katran sürecek.» Curley’nin omuzları düştü, «ne kadar önce çıktı?» «Beş on dakika önce.» Curley fırladı çıktı ve kapıyı çarparak kapadı. Whit ayağa kalktı. «Galiba bunu seyretmek eğlenceli olacak,» dedi. «Curley keçileri kaçırmış olmalı yoksa Slim’e bulaşmazdı. Ve Curley iyi dövüşür, gerçekten de iyi boksördür. ‘Altın Eldiven’ finalinde dövüşmüştü. Curley bunun hakkında çıkan gazete kupürlerini saklamış.» Biran düşünür gibi oldu sonra, «ama yine de Slim’e sataşmasa iyi olur. Slim’in ne yapacağını kimse kestiremez.» «Slim’in karısıyla olduğunu sanıyor değil mi?» dedi George. Whit, «öyle görünüyor,» dedi. «Ama aslında değil. Yani ben öyle sanmıyorum. Ama yine de dövüşürlerse görmek isterim. Hadi gel gidelim.» George, «bir yere gitmem. Lennie’yle ben para biriktirmek zorundayız. Başımızı dertten uzak tutmalıyız.» Carlson silahı temizlemeyi bitirdi, çantaya yerleştirdi ve çantayı da yatağın altına sürdü. «Gidip şu kadını bir arayayım» dedi. Yaşlı Candy sessizce yatıyor, Lennie de yattığı yerden dikkatle George’u izliyordu. 63 Whit ve Carlson çıkıp da kapıyı kapadıklarında, George Lennie’ye döndü. «Sen ne

düşünmektesin öyle derin derin?» diye sordu. «Hiçbir şey yapmadım George. Slim bir süre yavruları okşamamamı söyledi. Dediğine göre bu onlar için iyi olmazmış; ben de doğruca buraya geldim. Kötü bir şey yapmadım George.» «Ben sana söylemedim mi?» dedi George. «Evet ama ben onların canlarını yakmıyordum ki… Sadece benimkini kucağıma almış okşuyordum.» George sordu «Slim’i ambarda mı gördün?» «Evet bana artık o yavruyu okşamamamı söyledi.» «O kızı gördün mü?» «Curley’nin kızı mı?» «Evet. Ambara geldi mi?» «Hayır, ben onu hiç görmedim.» «Slim’i onunla konuşurken de görmedin mi?» «I ıh. Ambara gelmedi ki.» «Tamam,» dedi George. Kavga seyretmek isteyen çocukların galiba hevesleri kursaklarında kalacak. Eğer bir dövüşme olursa, Lennie sakın karışma.» Lennie, «ben kavga falan istemiyorum,» dedi. Yatağından kalktı masanın başına geldi ve George’un karşısına oturdu. George sanki farkında olmadan kâğıtları karıştırdı ve fal için 64 masanın üzerine dizdi. Aslında amaçlı ve düşünceli bîr şekilde yavaş yavaş yaptı bu işi. Lennie üzerinde surat bulunan bir kâğıt aldı inceledi, kâğıdı baş aşağı çevirdi yine inceledi. «Her iki ucu da aynı,» dedi. «George, neden bunun her iki ucu da aynı?» «Bilmem,» dedi George. «Bunları böyle yapıyorlar işte. Sen son gördüğünde Slim ambarda ne yapıyordu?» «Slim mi?» «Evet. Onu ambarda görmüşsün, o da sana yavruları o denli fazla okşamamanı söylemiş.» «Ha evet. Elinde bir kutu katran ve bir boya fırçası vardı. Ne yapacaktı onlarla bilmiyorum.»

«O kızın bugün buraya geldiği gibi oraya da gelmediğinden emin misin?» «Hayır, hiç gelmedi.» «Bence bir kerhane her zaman için çok daha iyidir,» dedi George. «İnsan gider orada hem içer hem de boşalır rahatlar ve başı derde girmez. Üstelik de bu işin ona kaça patlayacağını da önceden bilir. Ama bu karı gibi birinin tuzağına düştün mü, kodesi boylarsın namussuzum.» Lennîe onun söylediklerini hayranlıkla dinliyor, onunla birlikte konuşuyormuş gibi dudaklarını oynatıyordu. George konuşmasını sürdürdü, «şu Andy Cushman’ı anımsıyor musun Lennie? Hani ilkokula gidiyordu.» Lennie, «hani anası kek yapar çocuklara dağıtırdı. O mu?» diye sordu. 65 «Evet o. İşin içinde yemek konusu olunca nasıl da anımsarsın,» dedi George ve falını dikkatle inceledi. Bir ası alıp yukarı koydu, üzerine karonun ikilisini, üçlüsünü ve dörtlüsünü dizdi. «Andy şimdi bir orospunun yüzünden San Quentin hapishanesinde yatıyor.» Lennie parmaklarıyle masanın üzerinde tempo tutuyordu, «George?» «Hı, ne var?» «George, hani şu geliriyle yaşayacağımız, tavşan besleyeceğimiz o küçük yeri almamıza daha ne kadar var?» «Bilmem ki,» dedi George. «Çokça para biriktirmemiz gerekiyor. Ucuz alabileceğimiz ufak bir yer biliyorum ama, o da bedava değil tabii.» Yaşlı Candy yavaşça döndü. Gözleri açıktı ve George’u izliyordu dikkatle. Lennie, «o yerden söz etsene, George,» dedi. «Daha yeni anlattım. Dün gece anlattım ya.» «Hadi. Hadi, yine anlat George.» «Şey, yer on dönümlük,» dedi George. «Bir yeldeğirmeni var. Bir de küçük kulübesi ve tavuk kümesi var. Mutfağı, meyve bahçesi, kiraz, elma, şeftali, kayısı, ceviz ağaçları… Sonra söğütleri de var. Yonca yetiştirebilecek yeri ve sulamak için bol suyu var.Bir domuz ağılı…» «Ve tavşanlar George.» «Şimdilik tavşanlar için yer yok. Ama tavşanlar için sana 66 kolayca bir-iki yer yaparım. Sen de onları yonca ile beslersin.»

«Tabii beslerim,» dedi Lennie. «Aman Tanrım, hem de nasıl.» George kâğıtları elinden bıraktı. Sesi şimdi daha bir canlı çıkıyordu. «Sonra efendim, birkaç domuzumuz olur. Dedemin-ki gibi bir tütsü yeri yapar domuzları kestikçe pastırmayı, jambonu falan orada tütsüleriz. Nehirde mersin balığı akını başlayınca belki yüz tane tutar onları tuzlar ve tütsüleriz, kahvaltı için. Meyveler olunca konserve yaparız. Ha bir de domatesler. Domatesin konservesini yapmak kolaydır. Her pazar, ya bir tavuk ya da tavşan keseriz. Belki de bir ineğimiz ya da keçimiz olur. Sütler öyle kalın kaymak tutar ki, bıçakla keser, kaşığı daldırırız.» Lennie gözlerini açmış öyle dinliyordu. Yaşlı Candy de onu izliyordu. Lennie usulca «Toprağımızın geliri ile geçinir gideriz,» dedi. «Tabii,» dedi George. «Bahçemizde her çeşit sebze olacak. Canımız viski istediğinde, bir-iki yumurta ya da başka bir şey daha da olmazsa biraz süt satarız. Orada yaşar gideriz. Oraya bağlanır kalırız. Artık öyle o kent senin bu kent benim dolaşmak ve Japon aşçıların önümüze koyduğunu yemek zorunda kalmak yok. Hayır efendim, kendimize ait bir evimiz olacak ve barakalarda yatmayacağız.» Lennie, «evi anlatsana George,» diye yalvardı. «Tabii ya. Küçük bir evimiz, kendi odamız olacak. Ufacık şişko bir demir sobamız olur. Kışın sürekli yakarız sobayı. Toprağımız çok büyük olmayacağından çok çalışmamız gerekmeyecek. Günde altı ya da yedi saat çalışmamız yeter. Günde on bir saat arpa çekmek zorunda olmayacağız. Kendi ektiğimizi 67 kendimiz biçeceğiz. Toprağımızdan ne ürün alacağımızı bileceğiz.» «Hele tavşanlar,» dedi Lennie heyecanla. «Ben onlara bakarım. Onlara nasıl bakacağımı anlatsana George.» «Tabii ya. Sen her gün çuvalla yonca tarlasına gideceksin. Çuvalı dolduracak, getirip tavşanların kafeslerine koyacaksın.» Lennie, «onlar da kırt kırt yiyecekler,» dedi. «Onların nasıl yediğini görmüştüm.» George, «her altı haftada bir falan,» diye sürdürdü konuşmasını, «yavrularlar. Böylece bir sürü tavşanımız olur. Yeriz, yemediğimizi satarız. Birkaç tane de güvercin besleriz. Çocuk-. ken gördüğüm gibi yeldeğirmeninin çevresinde uçup dolanırlar.» George Lennie’nin başının üzerinde duvara bakıyordu dalgın dalgın. «Ve her şey bizim olacak. Kimseler bizi oradan kovamayacak. Hoşlanmadığımız biri gelirse, ‘defol buradan, yaylan bakalım,’ diyeceğiz o da gitmek zorunda kalacak. Ama bir dostumuz çıkagelirse, fazladan bir yatağımız olacak. Ona ‘neden bu gece burada kalmıyorsunuz?’ diyeceğiz. Ve o da kalacak. Bir av köpeğimiz, birkaç tekir kedimiz olur. Ama kedilere dikkat etmezsek tavşan yavrularını kaparlar.»

Lennie derin derin soludu. «Hele bir tavşanları kapmayı denesinler de görsünler, kafalarını koparırım. Onları ezi eziveririm bir sopayla.» Sonra kendi kendine homurdanmaya başladı. İlerde alacakları tavşanlara sataşacak kedilere tehditler yağdırıyordu. George kendi yarattığı dünya tarafından büyülenmiş gibiydi. Candy konuştuğunda, ikisi de suç işlerken yakalanmışlar gibi sıçradılar. 68 Candy sordu, «böyle bir yer biliyor musun?» George hemen kendine geldi. «Biliyorum farzet,» dedi. «Bundan sana ne?» «Bana nerede olduğunu söylemen gerekmez. Herhangi bir yerde olabilir.» «Tabii,» dedi George. «Doğru. Yüz yıl arasan bulamazsın.» Candy heyecanla, «böyle bir yer için ne kadar para isterler?» diye sordu. George kuşkuyla baktı Candy’ye. «Valla şey. Ben altı yüz dolara alabilirim. Oranın sahibi yaşlı çift züğürtleşmişler. Kadının da ameliyat olması gerekiyormuş. Şey yahu, sana ne bütün bunlardan? Seni neden ilgilendiriyor?» Candy, «tek elle bir işe yaramıyorum. Sağ elimi burada, bu çiftlikte kaybettim. O nedenle temizlik işini verdiler bana. Elimi kaybettiğimde bana iki yüz elli dolar verdiler. Ben de elli dolar biriktirdim. Üç yüz eder. Bu ay başında elli dolarım daha olacak. Bakın ne diyeceğim.» Candy heyecanla eğildi. «Ben de sizle geleyim çocuklar. Üç yüz elli dolar koyabilirim bu işe. Pek işe yaramam ama, yemek pişirebilir, tavukları besler, biraz bahçe de çapalarım. Buna ne dersiniz?» George gözlerini yarı yarıya kapadı. «Bunu düşünmem gerek. Bu işi ikimiz yapmayı tasarlamıştık.» Candy onun sözünü kesti. «Bir vasiyetname yaparım. Ölürsem payım size kalır. Zaten hiç akrabam falan yok. Sizin hiç paranız var mı? Belki bu işi hemen yapabiliriz.» George hırsla yere tükürdü. «İkimizin topu topu on dola69 rımız var,» dedi. Sonra düşünceli düşünceli ekledi. «Bak eğer ben ve Lennie bir ay çalışır ve hiç para harcamazsak yüz dolarımız olacak. Bu da seninkiyle birlikte dört yüz elli dolar eder. Bahse girerim bu para ile o yeri satın alabiliriz. Sen ve Lennie orayı düzenlerken ben de bir iş bulur çalışır borcumuzun kalanını öderim. Siz de yumurta falan satabilirsiniz.» Susmuşlardı. Hayretle birbirlerine bakıyorlardı. Olacağına asla inanmadıkları bir düş gerçekleşmek üzereydi. George düş görüyormuş gibi, «hey Tanrım. Bu işi başarabileceğiz

galiba,» dedi. Gözleri parlıyordu. «Başardık sayılır,» diye yineledi sözlerini. Candy yatağın kenarındaydı. Bileğinin kesik yerini heyecanla kaşıyordu. «Yakında beni buradan dehlerler. Baraka temizleyemez duruma geldim mi beni bakımevine yollarlar. Eğer paramı size verirsem, artık pek iyi beceremezsem bile bahçenizi çapalamama izin verirsiniz. Bulaşık yıkar, ufak tefek işler yapmayı sürdürürüm. Ama ne de olsa ele değil kendimize çalışırım.» dedi. Mutsuzca ekledi, «gördünüz değil mi, bu gece köpeğime yaptıklarını. Kendine de başkasına da yararı olmadığını söylediler. Beni buradan dehlediklerinde birinin beni vurmasını isterdim. Ama yapmazlar. Gidecek bir yerim yok. İş de vermezler bana. Sizin işten ayrılacağınız zaman otuz dolarım daha olacak.» George ayağa kalktı. «Yapacağız bu işi,» dedi. «O küçük yeri bir güzel onarır ve gider orada yaşarız.» Tekrar oturdu. Üçü de bir süre öylece konuşmadan durdular. Sanki düşün güzelliği onları büyülemişti ve gerçekleşeceği günü düşünüyorlardı. George şaşkın, «örneğin, kasabaya bir karnaval ya da sirk gelmiş, ya da maç yahut başka bir şey var kasabada.» Yaşlı Candy kafasını sallıyor, onaylıyordu. «Hemen gideriz,» dedi 70 George. «Kimseden izin almamıza gerek yok. ‘Hadi gidiyoruz’ dedik mi, tamam, hemen toplanır gideriz. Sadece ineği sağar, tavuklara da biraz yem veririz. Yola koyuluruz.» «Tavşanlara da biraz ot veririz» diye atıldı Lennie. «Onları beslemeyi hiç ama hiç unutmam. George bu işi ne zaman yapacağız?» «Bir ay sonra. Tam bir ay sonra. Ne yapacağım biliyor musun? Onlara, şu yerin yaşlı sahiplerine, yazıp orayı satın alacağımızı bildireceğim. Candy de yüz dolar gönderir onlara kapora olarak.» «Tabii gönderirim,» dedi Candy. «Orada onların iyi bir sobaları var mı?» «Tabii. İster kömür ister odun yakabileceğimiz çok güzel bir sobaları var.» «Ben köpeğimi de götüreceğim,» dedi Lennie. «Orayı çok seveceğine eminim.» Dışarıda yaklaşan sesler duyuldu. George hemen «kimseye söz etmeyin bu işten. Sadece üçümüz bileceğiz. Başka kimse değil. Duyarlarsa bizi işten atarlar. Para kazanamayız sonra. Sanki ömrümüzün sonuna dek arpa çekmeyi sürdürecekmişiz gibi çalışacağız. Sonra bir gün paramızı alır almaz buradan sıvışacağız.» Lennie de, Candy de başlarıyla evetlediler. Memnuniyetten sırıtmaktaydılar. Lennie kendi kendine, «kimseye söyleme,» dedi. Candy, «George,» dedi. «Ne var?» 71

«O köpeği ben kendim vurmalıydım. Köpeğimi bir yabancının vurmasına izin vermemeliydim.» Kapı açıldı. Slim içeri girdi. Curley, Carlson ve Whit onu izlediler. Slim’in elleri katran içindeydi, suratı asılmıştı. Curley onun dirseğinin dibindeydi. «Bir şey demek istemedim,» dedi Curley. «Sadece sordum.» Slim, «bana çok sıkı sorar oldun. Yetti artık. Usandım. Sen kendi karını kollayamıyorsan ben ne yapabilirim? Beni rahat bırak.» «Sana anlatmaya çalışıyorum. Bir kastım yoktu,» dedi Curley. «Sadece belki görmüşsündür diye düşündüm.» «Neden ona, ait olduğu yerde, cehennemin dibi evde oturmasını söylemiyorsun?» dedi Carlson. «O baraka senin, bu baraka benim dolanıp duruyor. Yakında başa çıkamayacağın durumlarla karşılaşacaksın.» Curley hızla ondan yana döndü. «Sen bu işe karışma. Dışarda kozlarımızı paylaşmak istiyorsan, o başka.» Carlson güldü. «Seni koca serseri. Slim’i korkutmak istedin ama sökmedi. Slim senden baskın çıktı. Sen ödleğin birisin. Ülkenin en iyi boksörü olsan ne yazar. Hele bir gel üstüme de gör kafanı nasıl bir tekmede eziyorum.» Candy de neşeyle katıldı bu saldırıya. «Vazelin dolu eldiven ha?» dedi tiksintiyle. Curley ona ateş püsküren gözlerle baktı sonra bakışlarını Lennie’ye çevirdi. O sırada Lennie çiftliğin düşüncesiyle hâlâ mutlu mutlu gülümsüyordu. Curley tazı gibi hemen Lennie’ye yaklaşıp «sen ne sırıtıp duruyorsun ulan?» dedi. 72 Lennie ona boş boş bakarak «Hı?» diye sordu. Bunun üzerine Curley’nin öfkesi birden patladı. «Gel bakalım koca hergele. Hiçbir koca ayının bana gülmesine izin vermem. Sana kimin ödlek olduğunu gösteririm şimdi.» Lennie çaresiz bir halde George’a baktı. Sonra ayağa kalkıp gerilemeye çalıştı. Curley kendini dengelemiş ve vuruşa hazırlanmıştı. Lennie’ye bir sol indirdi, sonra burnuna bir sağ indirdi. Lennie korkudan haykırdı. Burnundan kan boşandı. «George,» diye seslendi. «George, söyle ona beni rahat bıraksın.» Duvara gelinceye kadar geriledi. Curley ise onu, suratına vura vura izledi. Lennie’nin kolları iki yanında sarkıyordu. Kendini savunamayacak kadar korkmuştu. George ayağa kalkmış bağırıyordu. «Vur ona Lennie. Fırsat verme.» Lennie yüzünü kocaman elleriyle kapadı. Korku içinde çığlıklar atıp duruyor, «durdur onu

George,» diye bağırıyordu. Derken Curley onun midesine bir yumruk indirdi. Lennie’nin soluğu kesildi. Slim yerinden fırladı. «Seni aşağılık hayvan,» diye bağırdı. «Seni ben haklayacağım.» George eliyle Slim’i sıkı sıkı yakaladı ve «bir dakika dur,» dedi bağırarak. Sonra iki elini ağzının yanma yerleştirerek «vur ona Lennie,» diye haykırdı. Lennie ellerini yüzünden çekti. Çevresine bakınıp George’u arandı. Bu sırada Curley onun gözlerine bir yumruk indirdi. Koca yüz kan içinde kalmıştı. George yine haykırdı. «Vur ona dedim sana.» Lennie, Curley’nin savrulmakta olan yumruğunu yakaladı. 73 Birden Curley, oltada sallanan bir balık gibi çırpınmaya başladı. Yumruğu Lennie’nin avucunda kaybolmuştu. George koşarak onlara doğru geliyordu. «Lennie bırak. Bırak onu.» Fakat Lennie, elinde tuttuğu ve çırpınmakta olan küçük adamı korku ile izliyordu. Lennie’nin yüzünden aşağı kan akıyordu. Bir gözü yarılmış, göz kapağı kapanmıştı. George onun suratına ard arda tokatlar atıyordu. Ama Lennie hâlâ avucunu açmıyordu. Curley artık bembeyaz kesilmişti. Çırpınışı da zayıflamıştı. Yumruğu Lennie’nin eli içinde sanki kaybolmuştu ve Curley orada durup ağlıyordu. George boyuna bağırıyordu. «Bırak onun elini Lennie. Bırak. Slim gel yardım et, adamın eti tuz buz olacak yoksa.» Birden Lennie elini gevşetti. Duvara yaslanıp korkuyla büzüldü. Sonra, «George sen söyledin. Sen söyledin ben de yaptım,» diye mutsuzca inledi. Curley yere oturmuş şaşkın şaşkın eline bakıyordu. Slim ve Carlson da eğilip baktılar. Slim doğruldu. Lennie’ye dehşetle baktı. «Onu bir doktora götürmeliyiz. Bana öyle geliyor ki, elinde kırılmadık kemik kalmamış.» «İsteyerek yapmadım,» diye bağırdı. «Onun canını yakmak istemedim.» Slim, «Carlson sen arabayı hazırla,» dedi. «Onu Soledad’a götürüp bırakalım.» Carlson acele fırladı çıktı. Slim vızırdanmakta olan Lennie’ye döndü. «Senin suçun değil,» dedi. «Bu hergelenin başına gelecek vardı zaten, çoktan haketmişti bir cezayı. Ama ulu Tanrım. El diye bir şey kalmamış herifte.» Slim acele ile dışarı çıkıp elinde su dolu bir maşrapa ile döndü. Maşrapayı Curley’nin dudaklarına uzattı. George, «Slim, şimdi bizi işten atarlar mı dersin?» diye 74

sordu. «Paraya ihtiyacımız var. Curley’nin babası bizi kovar mı?» Slim acı acı güldü. Curley’nin yanına diz çöktü. «Beni dinleyecek kadar kendinde misin?» diye sordu: Curley, «evet» anlamında başını salladı. «Öyle ise dinle,» diye Slim sürdürdü konuşmasını. «Sanırım elini bir makineye kaptırdın. Kimseye bir şey anlatmazsan biz de anlatmayız. Ama gevezelik eder de bu çocuğu işten attırırsan, biz de herkese işin aslını anlatırız. O zaman da elaleme maskara olursun.» Curley, «söylemem,» dedi. Bakışlarını Lennie’den kaçırıyordu. Dışarda araba sesi duyuldu. Slim kalkması için Curley’e yardım etti. «Hadi gel Carlson seni doktora götürecek,» diyerek onu kapıdan çıkardı. Tekerlek sesleri uzaklaştı. Biraz sonra barakaya geri geldi. Hâlâ duvara dayanıp büzülmüş duran Lennie’ye baktı. «Görelim şu ellerini,» dedi. Lennie ellerini uzattı. «Aman Tanrım. Bana kızmanı hiç istemem doğrusu,» dedi Slim. George, «Lennie korktuğundan yaptı,» diye söze karıştı. «Ne yapacağını bilemedi. Size ‘aklı olan ona sataşmaz’ dememişmiydim. Yo, size değil Candy’ye söylemiştim.» Candy ciddi ciddi başını salladı, «evet» dedi. «Öyle demiştin. Sabahleyin ilk kez ona çattığında ‘aklı varsa Lennie’ye bulaşmaz’ demiştin. Aynen böyle demiştin bana.» George Lennie’ye döndü. «Senin suçun değil,» dedi. «Artık korkmana gerek yok. Sen sadece benim dediğimi yaptın. Git de şu yüzünü gözünü yıka. Suratın berbat.» 75 Lennie morarmış dudaklarıyle gülümsedi. «Ben başımı belaya sokmak istemedim,» dedi. Kapıya doğru yürüdü, kapıya varmadan döndü. «George!» diye seslendi. «Ne var?» «Yine de tavşanlara bakabilirim, değil mi, George?» «Tabii bakarsın. Yanlış bir şey yapmadın ki.» «Onu incitmek istemedim George.» «Tamam anladık. Cehennem ol git şu suratını yıka.» 76 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM Zenci seyis Crooks’un yatağı samanlığın duvarına bitişik küçük bir baraka halindeki

koşumluktaydı. Bu küçük odanın bir yanında dört parçalı kare bir pencere, diğer yanında ise ambara açılan dar bir kapı vardı. Crooks’un yatağı içi saman dolu uzun bir tahta kasadan oluşuyordu. Üzerine battaniye seriliydi. Duvarda pencerenin yanında çakılı çivilerde onarılmakta olan kopuk koşumlar, yeni deri sırımlar asılıydı. Pencerenin altındaki küçük tezgâhın üzerinde saraç takımları, kıvrık uçlu bıçaklar, iğneler, keten ip yumakları, küçük bir el perçin aygıtı duruyordu. Çivilerden bazılarında ayrıca kırık, yırtık bir hamut, içinden at kuyruğu kılları çıkmış yine yırtık bir yakalık, deri kaplaması yırtılmış bir koşum kayışı duruyordu. İçinde Crooks’a ve atlara ait çeşitli ilaçların bulunduğu elma kasası yukarıya, yatağın üzerine çakılmıştı. Koşum takımlarını temizlemeye yarayan bir sürü sabun kutusu ve içinde fırça ve katran bulunan bir konserve kutusu da vardı burada. Şahsi eşyaları oraya buraya atılmıştı. Crooks burada tek başına kaldığı için dağıtmasında bir sakınca yoktu. Ayrıca seyis ve üstelik de sakat olduğundan diğer adamlardan daha sürekliydi işi. Bu nedenle de sırtına vurup taşıyamayacağı kadar öte beri edinmişti. 77 Crooks’un birkaç çift ayakkabısı, bir çift lastik çizmesi, bir çalar saati, tek namlulu bir tüfeği vardı. Kitapları da vardı. Sayfaları lime lime bir sözlük, paçavra haline gelmiş 1905 tarihli California Medenî Kanunu, sonra eski püskü dergiler ve birkaç sararmış kirli kitap. Bunlar yine yatağın üst tarafına çakılmış özel bir rafta sıralanmış duruyordu. Baş ucundaki duvarda bulunan bir çividen kocaman sarı çerçeveli bir gözlük sarkıyordu. Oda süpürülmüş ve oldukça temizdi. Çünkü Crooks, gururlu ve onurlu bir kişiydi. Herkesle arasında bir mesafe tutar, diğer kişilerin de buna dikkat etmesini isterdi. Çarpık omurgası nedeniyle vücudu sola doğru eğik duruyordu. Gözleri çok derinde kalmıştı. Bu da gözlerini parıltılı gösteriyordu. Zayıf yüzünde derin kara çizgiler vardı. Sanki acıyla gerilmiş gibi duran dudakları yüzünden daha açık renkteydi. Cumartesi gecesiydi. Ambara geçilen açık kapının ötesinden hareket eden atların yeri tepişleri, saman geveleyişleri ve yular zincirlerinin birbirine vuruşları işitiliyordu. Seyis’in odasında ufak bir elektrik ampulünden cılız sarı bir ışık dökülüyordu. Crooks yatağına oturmuştu. Gömleği arkasında kotundan dışarı çıkmıştı. Bir elinde bir yağ şişesi vardı. Diğer eliyle belkemiğini ovuyordu. Ara ara, pembe avuç içine bir iki damla yağ damlatıyor, elini gömleğinin altına sokarak bel kemiğini ovuyordu. Sırt kaslarını gerdi ve ürperdi. Lennie açık duran kapının önünde sessizce belirdi ve içeri bakmaya başladı. Geniş omuzlan kapı boşluğunu dolduruyordu. Bir an için Crooks onu görmedi. Ama başını kaldırdığında vücudu gerildi ve kaşları çatıldı. Elini gömleğinin altından çıkardı. 78 Lennie, dostluk kurmak amacıyla çaresiz bir şekilde güldü. Crooks ters bir sesle, «senin benim odama girmeye hakkın yok. Burası benim odam ve benden başkası giremez,» dedi.

Lennie yutkundu. Gülümsemesi daha çok sırıtmaya dönüştü. «Bir şey yapmıyorum ki,» dedi. «Sadece yavru köpeğime bakmaya gelmiştim. Işığını gördüm,» diye anlattı. «Tamam da, benim odamda ışık yakmaya hakkım var herhalde. Yaylan bakalım odamdan. Beni barakada istemiyorlar. Sen de benim odamda istenmiyorsun.» «Neden istemiyorlar seni orada?» «Çünkü: Zenciyim. Orada kâğıt oynuyorlar. Ben oynayamam. Çünkü: Zenciyim. Koktuğumu söylüyorlar. Sana bir şey. söyleyeyim mi? Hepiniz de bana pis pis kokuyorsunuz.» Lennie iri ellerini iki yana sarkıttı. «Herkes kasabaya indi,» diye mırıldandı. «Slim, George, öbürleri, hepsi. George burada kalıp başımı derde sokmamamı söyledi. Ben de senin ışığını gördüm.» «Ee, ne istiyorsun?» «Hiç. Işığını gördüm. Gelip biraz çene çalarım, diye düşündüm.» Crooks Lennie’yi süzdü, sonra arkaya uzanıp gözlüğünü aldı, gözlüğün saplarım pembe kulaklarının üzerine yerleştirdi ve Lennie’yi yeniden süzdü. «Zaten samanlıkta ne yaptığını da bilmiyorum ya,» diye yakındı. «Arabacı değilsin. İşçiler samanlığa girmez. Atlardan anlamazsın.» «Köpek yavrusu,» diye yineledi. «Benim köpek yavrusunu görmeye geldim.» 79 «Öyleyse git köpeğini gör. İstenmediğin yere de gelme.» Lennie’nin dudaklarından gülümseme silindi. Bir adım attı. Sonra anımsadı, kapıya doğru geriledi. «Biraz baktım onlara. Slim, onları çok mıncıklamamamı söylüyor.» Crooks, «ama hep yerlerinden çıkarıyorsun. Bir de bakarsın anaları onları başka yere taşıyıvermiş.» «Yo, aldırmıyor. Bana izin veriyor,» dedi Lennie. Bu arada yine odaya girmişti. Crooks kaşlarını çattı ama Lennie’nin içten gülümseyişi karşısında yumuşadı. «Gel de bir süre otur,» dedi. «Nasılsa gidip beni rahat bırakmaya niyetin yok, bari otur.» Sesi biraz daha dostça çıkmıştı. «Demek herkes kasabaya gitti, ha?» «Candy’den gayri hepsi. Barakada oturmuş kalemini yontuyor, yazıp çiziyor, hesap yapıyor.» Crooks gözlüğünü düzeltti. «Hesap mı yapıyor? Neyin hesabını yapıyormuş ki Candy?»

Lennie bağırırcasına «tavşanların,» dedi. «Sen delisin galiba,» dedi Crooks. «Sen iyice kaçıksın. Hangi tavşanlardan söz ediyorsun?» «Satın alacağımız tavşanlardan. Ben bakacağım onlara. Onlara ot toplayacağım, su vereceğim.» «Sen bayağı kaçıksın. Birlikte dolaştığın herifin seni neden herkesten uzak tuttuğunu şimdi anlıyorum.» Lennie sessizce, «yalan değil. Biz bu işi yapacağız. Bir küçük yer satın alıp toprağın geliri ile yaşayacağız.» 80 Crooks yatağına daha bir yerleşti. «Otursana,» diyerek Lennie’yi buyur etti. «Çivi kutusunun üzerine oturabilirsin.» Lennie kamburunu çıkararak çivi sandığının üzerine çöktü. «Yalan sanıyorsun sen,» dedi. «Ama değil. Hepsi doğru. George’a sorabilirsin.» Crooks kara çenesini pembe avuçları içine aldı. «Sen George’la birlikte dolaşıyorsun hep, değil mi?» «Evet, George’la ben her yere birlikte gideriz.» Crooks konuşmasını sürdürdü. «Bazen o sana bir şeyler anlatır, sen de hiçbir şey anlamadan dinlersin değil mi?» Öne doğru eğildi, derin gözleri ile Lennie’ye baktı. «Hı, bazen.» «O konuşur durur, ama sen neden söz ettiğim anlamazsın değil mi?» «Hı, bazen.» Crooks yatağın kenarından öne doğru eğildi, sarktı. «Ben güneyden gelme bir zenci değilim,» dedi. «Burada, California’ da doğmuşum. Babamın bir tavuk çiftliği vardı, beş dönüm kadar. Beyaz çocuklar bize gelirlerdi oyun oynamak için. Arada da ben giderdim. Bazıları oldukça iyi çocuklardı. Babam bundan hoşlanmazdı. Uzun yıllar sonrasına kadar nedenini anlıya-mamıştım. Ama şimdi biliyorum.» Durakladı. Kararsızdı. Yeniden konuştuğunda sesi daha yumuşaktı. «Çevrede bizden başka zenci aile yoktu. Şimdi de aynı. Bu çiftlikte de benden başka bir zenci yok. Tüm Soledad’da bir tek zenci aile var.» Güldü. «Bir şey söylesem, zenci lafıdır diye aldırmazlar.» Lennie, «acaba şu yavrular ne zaman okşanacak kadar büyürler?» diye sordu. 81

Crooks gene güldü. «İnsan sana rahat içini dökebilir. Gidip başkalarına anlatmayacağından emin olabilir. İki hafta sonra yavrular ele avuca gelir. George işini biliyor. O konuşuyor, sen bir şey anlamadan dinliyorsun.» Heyecanla daha da fazla eğildi öne doğru. «İşte bu da zenci lafı, üstelik kambur bir zenci lafı. Anlamsız sayılır. Tamam mı? Zaten bir şey anımsayacağın yok. Çok tanık olmuşumdur buna. Adamın biri konuşur ha konuşur. Öteki duyamadıktan ya da anlamadıktan sonra ne önemi olur ki. İster konuşsunlar, ister konuşmadan öylece otursunlar fark etmez.» Heyecanı artmıştı, eliyle dizine vurmaya başladı. «George sana saçma sapan şeyler söyleyebilir ama önemli değil. Önemli olan konuşuyor olmak. Önemli olan bir can yoldaşına sahip olmak. Ö kadar…» Sustu.

Sesi daha da yumuşadı, daha da inandırıcı bir hal aldı. «George ya bir daha gelmezse. Diyelim ki, aldı başını gitti, bir daha gelmeyecek. O zaman ne yaparsın?» Lennie yavaş yavaş söylenmiş olan sözü anlamaya başlıyordu. «Ne?» diye sordu. «Örneğin bu gece George kasabaya indi ve bir daha ondan ses seda çıkmadı.» Crooks sanki zafer kazanmışcasına, «sadece farzet,» diye yineledi. «O yapmaz,» diye bağırdı Lennie. «O böyle şey yapmaz. George’la uzun süredir birlikteyiz. Bu gece gelecektir.» Ama içine kurt düşmüştü. «Yoksa gelmeyecek mi dersin?» Crooks’un yüzü yaptığı işkencenin zevkiyle aydınlanmıştı sanki. «Ee, insanoğlunun ne yapacağı belli mi olur!» dedi sakin sakin. «Diyelim ki, gelmek istiyor ama gelemiyor. Başına bir şey gelmiş, yaralanmış ya da ölmüş olabilir.» Lennie anlamak için çırpınıyordu. «George böyle şey yap82 maz,» diye yineledi. «George dikkatlidir. Yaralanmaz. Hiç yaralanmadı. Dikkat eder hep.» «Canım sadece ya gelmezse, diyorum. O zaman ne yapardın?» Lennie’nin yüzü kırışmiştı, söyleneni anlamaya çalışıyordu. «Bilmem. Hey ne yapmak istiyorsun sen?» diye haykırdı. «Bu doğru değil. George da yaralı falan değil.» Crooks gözlerini ona dikmişti. «Sana ne olacağını söylememi ister misin. Seni tımarhaneye tıkarlar. Boynuna da bir tasma geçirirler.» Lennie’nin gözleri parladı, tepesi atmıştı. Ayağa kalktı. Tehlikeli bir şekilde Crooks’un üstüne yürüdü. «George’u kim yaraladı?» diye sordu. Crooks, tehlikeyi sezinlemiş, kaçmak için yatağın üzerinde duvardan yana çekilmişti. «Sadece farzet ki demiştim,» dedi. «George yaralı değil, sapasağlam. Geri gelecek inan bana.» Lennie onun tepesindeydi. «Ne diye farzet ki falan diyorsun öyleyse?» diye homurdandı. Kimse

George için ‘farzet ki yaralandı’ falan diyemez.» Crooks gözlüğünü çıkardı ve parmaklarıyla sildi. «Otur hele. George’a bir şey olmadı.» Lennie döndü, homurdanarak çivi kutusunun üzerine oturdu. «Kimse George yaralandı diyemez.» Crooks yumuşak bir sesle. «Belki şimdi anlarsın. Senin George gibi bir kimsen var. Geri geleceğini biliyorsun. Ya kimsen olmasaydı? Ya sırf zenci olduğun için, barakaya gidip remi oynayamasaydın? Bu hoşuna gider miydi? Burada oturup 83 kitap okumak zorunda kalsaydin. Tabii nal oyunu oynayabilirsin. O da hava kararana kadar. Sonra kitap okumak zorunda kalırsın. Ama kitapların yararı yok. İnsanın can yoldaşına gereksinimi var.» Crooks sızlanarak yakınıyordu. «Yanında kimse olmayınca, insan kaçırır. Yanındakinin kim olduğu önemli değil,» diye bağırdı. «İnan bana insan çok yalnızlık çekiyor ve yaşamaktan beziyor.» «George geri gelecek,» diye kendi kendine güvence veren Lennie, korkulu bir sesle «belki George gelmiştir bile,» dedi. «Belki de gidip baksam iyi olacak.» Crooks, «seni korkutmak istemedim. O geri gelecek. Aslında kendimden söz ediyordum. İnsan geceleri burada böyle yalnız oturunca ya kitap okuyor, ya düşünüyor. Bazen çok derin düşüncelere dalıyor. Kimse ona bunun böyle ya da şöyle olduğunu söylemiyor. Bazen gördüğü şeyin doğru olup olmadığını bile bilmiyor. Yanında, gördüğü şeyi onun da görüp görmediğini soracak bir başka kişi yok ki. Bilemez. Elinde bir kıstas yok ki. Burada bir şeyler gördüm. Sarhoş değildim. Rüya mı görüyordum bilmiyorum. Yânımda biri olsaydı, uyuduğumu söylerdi bana. O zaman her şey düzelirdi. Ama bilemiyorum.» Crooks şimdi karşı pencereye doğru bakıyordu. Lennie üzgün, «George gitmez, beni yalnız bırakmaz. George bunu yapmaz biliyorum,» dedi. Seyis düş görüyormuş gibi sürdürdü, «babamın tavuk çiftliğindeki çocukluk günlerimi hatırlıyorum. İki erkek kardeşim vardı. Hep yanımda olurlardı. Aynı odada kalır, aynı döşekte yatardık üçümüz de. Bir çilek tarlamız bir de yonca tarlamız vardı. Güneşli sabahlarda tavukları yonca tarlasına salardık. Kardeşlerim çitin üstüne çıkar onları seyrederlerdi, tavuklarımız bembeyazdı.» 84 Lennie yavaş yavaş anlatılanları dinlemeye başlamıştı. «George tavşanlarımız için ‘yonca tarlamızın olacağını söylüyor.» «Ne tavşanları?» «Tavşanlarımız olacak, çilek tarlamız da olacak.»

«Sen kaçırmışsın…» «Hiç de değil, doğru söylüyorum. İstersen George’a sor.» «Dedim ya, sen kaçırmışsın,» diye yineledi Crooks, alay eder gibi. «Sırtlarında yorganları, kafalarında böyle düşler olan, yollara düşmüş ve çiftliklerde çalışan yüzlerce insan gördüm. Hepsinin kafasında aynı düş. Yüzlerce diyorum sana. Gelirler ve giderler, yine yollara düşerler. Her birinin de kafasında ufak bir toprak satın almak düşü… Ama hiçbiri de bunu gerçekleştiremez. Cennet nasıl bir masalsa, onların da toprak sahibi olmaları öylece masal. Burada bir sürü kitap okudum. Kimse nasıl cennete ulaşamıyorsa, toprak sahibi de olamıyor işte. Sadece düş olarak kalıyor.» Crooks sustu ve kapıya doğru baktı. Atlar huzursuzdu ve zincir sesleri duyuluyordu. Bir at kişnedi. «Sanırım biri var orada. Belki de Slim’dir. Slim her gece birkaç kez, kimi gece iki, kimi gece üç kez gelir. Slim, iyi bir arabacıdır. İşini iyi bilir. Atlarına iyi bakar.» Crooks zorlukla ayağa kalktı. «Sen misin Slim?» diye seslendi. Cevap veren Candy oldu. «Slim kasabaya gitti. Şey, sen Lennie’yi gördün mü?» «Şu koca herifi mi demek istiyorsun?» «Hı, evet. Bir yerlerde gördün mü onu?» «Burada,» dedi Crooks kısaca ve gidip yatağına yattı. 85 Candy kapının önünde durmuş, elsiz bileğini kaşıyor, gözleri görmeden aydınlık odanın içine bakıyordu. Girmeye davranmadı. «Bak sana ne diyeceğim Lennie; şu tavşanları hesaplıyordum da…» Crooks aksi aksi, «istersen içeri girebilirsin,» dedi. Candy utanmış görünüyordu. «Bilmem. Tabii girmemi istersen girerim.» Crooks’un sevincini öfkeli havaya bürünerek saklaması zordu. «Gelsene. Madem ki herkes giriyor, sen neden girmeyesin?» Candy içeri girdi ama hâlâ utanıyordu. «Ne güzel küçük rahat bir yerin var,» dedi Crooks’a. «Böyle kendine ait bir odaya sahip olmak hoş olmalı.» «Tabii,» dedi Crooks. «Pencere önündeki gübre yığını da oldukça hoş.» Lennie söze karıştı. «Sen tavşanlardan mı söz ediyordun, demin?» Candy kırık boyunduruğun yakınında duvara dayandı, bileğini kaşıyordu. «Uzun zamandır buradayım. Crooks da uzun zamandır burada. İlk kez odasına giriyorum.» Crooks üzüntülü «insanlar zencilerin odasına pek girmezler. Sadece Slim girmiştir. Slim ve bir de patron.» Candy, çarçabuk konuyu değiştirdi. «Slim şimdiye kadar gördüğüm en iyi arabacıdır.»

Lennie yaşlı temizlikçiye doğru eğildi, «şu tavşanlar,» diye diretti. Candy gülümsedi. «Hesapladım. Eğer işi iyi yaparsak, biraz para kazanabiliriz tavşanlardan.» 86 «Ama onlara ben bakacağım,» diye Lennie onun sözünü kesti. «George onlara benim bakacağımı söyledi. Söz verdi.» Crooks acımasızca söze karıştı. «Sizler kendinizi kandırıyorsunuz. Boyuna konuşursunuz ama toprak falan alamazsınız, asla. Sen dört kolluya binene kadar burada süpürge sallayacaksın. Ööf, öyle çok kişi gördüm ki sizin gibi. Lennie iki üç haftaya kalmaz yollara dökülür. Bana öyle geliyor ki, herkes aklını toprak sahibi olmaya takmış.» Candy öfkeyle yanağını kaşıdı. «Doğru taktık. Üstelik yapacağız da. George yapabileceğimizi söylüyor. Paramız bile hazır.» «Öyle mi?» diye bağırdı Crooks. «Peki George nerede şimdi? Kasabada kim bilir hangi kerhanede. İşte paranın nereye gittiği belli. Tanrım, ben buna çok kez tanık oldum. Bir sürü kişi hep toprak almayı düşler, ama asla alamaz.» Candy’de bağırdı. «Tabii herkes toprak sahibi olmak ister. Çok değil, küçük bir yer. Yalnız onun malı olan bir yer. Üzerinde yaşayabileceği, kimsenin onu oradan atamayacağı bir toprak… Ömrüm boyunca böyle bir yerim olmadı. Tanrı bilir, bu eyalette hemen hemen herkes için toprağa emek verdim ama, ne ektiğim ne de biçtiğim benimdi. Ama artık bunu gerçekleştireceğiz. George kasabaya giderken yanına para almadı. Para bankada. Benim, Lennie’nin ve George’un… Üçümüzün de ayrı ayrı odası olacak. Köpeğimiz, tavşanımız, tavuklarımız olacak. Taze mısır yetiştireceğiz. Belki de bir ineğimiz ya da keçimiz olur.» Sustu. Kafasında çizdiği tablo onu çok etkilemişti. «Para hazır mı dedin?» «Tabii. Çoğu elimizde. Biraz daha para gerekiyor. Bir aya 87 kadar tamamlarız. George yeri bulmuş bile.» Crooks eliyle uzanıp bel kemiğini yokladı. «Bunu gerçekleştireni görmedim,» dedi. «Tabii hep bir parça toprak almayı sayıklayan çok gördüm. Ama her seferinde parayı ya kerhanede ya da kumarda yok etmişlerdir.» Crooks bir an durakladı sonra «şey eğer sizler, bedava, sırf boğaz tokluğuna çalışacak birini isterseniz, size yardıma hazırım. O denli sakat değilim. Canım isterse domuz gibi çalışırım.» «İçinizden Curley’i gören oldu mu?»

Üçü de başını kapıya çevirdi. Curley’nin karısı içeri bakıyordu, sürmüş sürüştürmüştü. Dudaklarını aralık tutuyordu. Sanki koşarak gelmiş gibi soluk soluğa idi. «Curley buraya gelmedi,» dedi Candy tersleyerek. Kadın hâlâ kapı ağzında durmuş gülümsüyor, bir elinin tırnaklarını diğer elinin baş ve işaret parmaklarıyla ovuşturuyordu. Sıra ile tek tek hepsini gözden geçiriyordu. «İşe yaramazları burada bırakmışlar demek,» dedi sonunda. «Tümünün nereye gittiğini bilmiyorum mu sandınız? Curley bile gitti. Nereye gittiklerini biliyorum.» Lennie büyülenmiş gibi onu izliyordu; Candy ile Crooks ise kaşlarını çatmışlar, bakışlarını ondan uzak tutuyorlardı. «Curley’nin nerede olduğunu biliyorsan bize niye soruyorsun?» dedi Candy. Kadın eğlenen gözlerle bakıyordu onlara. «Ne garip,» dedi. «Eğer bir erkeği yalnız yakalarsam, onunla pekala konuşabiliyorum. Ama ikisine bir arada rastlarsam, dirhemle laf çıkıyor ağızlarından. Çok garip şey.» Ellerini indirip kalçasına dayadı. «Hepiniz birbirinizden korkuyorsunuz da ondan 88 değil mi? Hiç biriniz diğerlerine açık vermek istemiyor.» Crooks, biraz durdu sonra, «belki de evine gitsen iyi olacak. Başımıza dert açılmasını istemiyoruz.» «Ben başınıza dert açmak istemiyorum. Benim canım yok mu? Arada sırada ben de biriyle konuşmak isteyemez miyim yani? Bütün gün o evde kapalı kalmak hoşuma gitmiyor.» Candy kesik bileğini dizine dayadı ve öteki eliyle yavaş yavaş ovdu. Çıkışırcasına «senin kocan yok mu? Başkalarıyla oynaşıp insanların başına dert açmanın alemi var mı?» Kadın parlayıverdi. «Doğru, kocam var. Hepiniz biliyorsunuz onu. Yaman herif, değil mi? Durmadan sevmediği insanlara ne yapacağından dem vurur durur. Üstelik hiç kimseyi de sevmez. Ben o kümes kadar evde pinekleyip bütün gün, onun önce nasıl sol yumruğunu gösterip sağını indireceğini mi dinleyeceğim? Boyuna ‘bir, iki dedim mi işi tamamdır’ der gezer.» Sustu, somurtkanlığı geçmiş ilgi ile bakmıyordu. «Şey söylesenize, Curley’nin eline ne oldu?» Sıkıntılı bir sessizlik kapladı odayı. Candy Lennie’ye kaçamak bir bakışla baktı. Sonra öksürdü. «Şey, Çurley elini makineye kaptırdı efendim. Eli ezildi.» Kadın bir an ona baktı, sonra güldü. «Martaval. Bunu yutturacanızı mı sanıyorsunuz? Curley yutamayacağı bir lokma ısırmış. Sözde elini makineye kaptırmışmış. Lafa bak. Eli ezildiğinden beri kimseye sol vuracağından bahsetmiyor. Kim ezdi elini?» Candy ciddi ciddi, «makineye kaptırdı,» dedi yine.

«Öyle olsun,» dedi tiksintiyle. «Örtbas edin bakalım. Bana vız gelir. Siz gezginci serseriler sanki bir haltsınız. Beni çocuk 89 mu sanıyorsunuz? İsteseydim bir oyuncu grubuna katılır giderdim. Hem de biriyle değil, kaç tanesiyle çıkardım turneye. Bir keresinde biri beni film artisti yapacağını bile söyledi.» Öfkeden soluk soluğa kalmıştı. «Cumartesi akşamı herkes bir yerlere gitmiş eğleniyor. Ya ben ne yapıyorum. Sizin gibi serserilerle laflıyorum. Bir zenci, bir ahmak ve bir moruk… ve eğleniyorum. Çünkü: Başka kimse yok ki şu Allanın belası yerde.» Lennie ağzını açmış kadını izliyordu. Crooks, o zencilerin bilinen gurur duvarının arkasına çekilmişti. Ama yaşlı Candy birden değişti. Üzerinde oturmakta olduğu çivi sandığını arkaya doğru teperek birden ayağa fırladı. «Eee yeter be» diye öfkeyle bağırdı. «Burada istenmiyorsun. Sana söyledik. Bize aklınca biçtiğin değerler yanlış. Kuş beyninle bizlerin serseri olmadığımızı bile anlamıyorsun. Diyelim ki bizleri buradan kovdurdun, işten attırdın. Yollara düşüp çalışmak için burası gibi bir başka boktan yer arayacağımızı mı sanıyorsun? Kendi çiftliğimiz var bizim, kendi evimiz var. Burada kalmak zorunda değiliz. Evimiz, tavuklarımız, meyve ağaçlarımız, buradan yüz kat güzel yerimiz var. Üstelik dostlarımız da var. Belki bir zamanlar kovulmaktan korkuyorduk ama artık korkmuyoruz. Kendi toprağımız var ve bizim orası. Çeker oraya gideriz.» Curley’nin karısı ona güldü. «Palavra,» dedi. «Sizin gibileri çok gördüm. Elinize iki kuruş geçti mi, soluğu doğru meyhanede alırsınız. İyi bilirim sizin gibileri.» Candy’nîn yüzü kızardıkça kızardı, bereket kadın lafını bitirmeden kendine hakim olmayı başardı. Serinkanlılıkla, «bilmem gerekirdi,» dedi yavaşça. «Hadi bakalım çek arabanı. Sana söyleyecek bir şeyimiz yok. Neyimiz olduğunu biz biliyoruz. Senin bilmen ya da bilmemen umurumuzda değil. Basıp gitsen iyi olur. Bakarsın Curley, karısının bizim gibi serserilerle 90 samanlıkta bulunmasından hoşlanmaz.» Kadın her birini ayrı ayrı süzdü, hiç biri ona yüz vermiyordu. Lennie’ye uzun uzun baktı, delikanlı gözlerini utançla yere indirene dek. Birden «yüzündeki yara bereler de ne öyle?» dedi kadın. Lennie suçlu suçlu, «kimin, benim mi?» diye sordu. «Evet senin.» Lennie, Candy’den yardım beklercesine ona sonra yine önüne baktı. «Elini makineye kaptırdı,» dedi. Curley’nin karısı güldü. «Tamam. Makine. Seninle sonra konuşuruz. Ben makinelere bayılırım.» Candy atıldı, «delikanlıyı rahat bıraksan iyi olur. Ona sürtünme. George’a anlatacağım dediklerini. George izin vermez onunla aşna fişne etmene.»

«George da kim?» diye sordu kadın. «Seninle gelen küçük adam mı?» Lennie neşe ile gülümsedi. «Evet o,» dedi. «İşte o bana tavşanlarla oynamama izin verecek.» «Eğer istediğin buysa, bende bir çift tavşan var.» Crooks yatağından kalkıp kadının karşısına dikildi. Soğuk bir sesle, «sabrımı tükettin,» dedi. «Bir zencinin odasına girmeye hakkın yok. Hemen buradan çık. Çabuk çık. Yoksa patrona söylerim seni samanlığın semtine uğratmaz bir daha.» Kadın alay eder gibi baktı ona. «Bana bak zenci,» dedi. «Çeneni açarsan sana ne yaparım biliyor musun?» Crooks ona çaresiz bakışlarla baktı, sonra döndü gitti 91 yatağına oturdu. Birden sanki içine kapandı. Kadın ona iyice yaklaştı. «Ne yaparım biliyor musun?» Crooks sanki küçüldü küçüldü ve duvara yapıştı. «Evet efendim.» «Öyleyse haddini bil zenci. Seni önümüze gelen ilk ağaca astırırım da, kimse bu işin tadını çıkarmaya bile zaman bulamaz.» Crooks küçülmüş küçülmüş yok olmuştu. Ne kişiliği ne de benliği kalmıştı. Yakınlık ya da nefret uyandıracak halde bile değildi. Tek düze bir sesle, «evet efendim,» dedi yeniden. Kadın bir kez daha hücuma geçmek için Crooks’un kıpırdamasını bekliyormuş gibi zencinin başında durdu bir süre. Ama zenci hiç ses çıkarmadı. Gözleri başka yana bakıyordu. İncinebilecek her yönü ile kabuğuna çekilmişti. Kadın sonunda diğer ikisine döndü. Yaşlı Candy büyülenmiş gibi onu izliyordu. «Eğer bunu yapacak olursan, biz de,» dedi yavaşça, «biz de senin Crooks’a iftira ettiğini söyleriz.» «Bir dene istersen,» diye bağırdı kadın. «Dene de gör bakalım. Sen de biliyorsun ki sizi kimse dinlemez. Kimse dinlemez sizi.» Candy’nin süngüsü düştü. «Öyle,» dedi. «Kimse kulak asmaz bize.» Lennie, «keşke George burada olsa, keşke burada olsaydı George,» diye inledi. Candy ona yaklaştı. «Hiç meraklanma,» dedi. «Biraz evvel 92

çocukların geldiklerini duydum. Bahse girerim George şimdi barakadadır,» sonra Curley’nin karısına döndü, sakin bir sesle, «şimdi evine gitsen iyi olur,» dedi. «Hemen gidersen, Curley’e buraya geldiğini söylemeyiz.» Kadın onu soğuk bakışlarla tarttı, «senin bir şeyler işittiğini sanmıyorum.» «Bu işi şansa bırakma,» dedi Candy. «Sanmakla, sanmamakla olmaz. Tedbirli davransân iyi edersin.» ” Kadın Lennie’e döndü. «Curley’i biraz patakladığına sevindim. Bunu çoktan hak etmişti; Kimi kez onu ben pataklayayım diye düşünüyorum.» Kapıdan çıktı ve samanlığın karanlığında kayboldu. Samanlıktan geçerken yular zincirlerinin şangırtısı duyuldu. Kimi âtlar kişnedi, kimi yeri tepti. Crooks yavaş yavaş sığındığı kabuktan sıyrılmaya başladı. «Çocukların geldiğini gerçekten duydun mu?» diye sordu. «Tabii duydum.» «Ama ben bir şey duymadım.» Candy, «Dış kapı çarptı,» dedi. «Tanrım, şu Curley’nin karısı da amma sessiz hareket ediyor. Eh, epey deneyimi var besbelli.» Crooks o konuya hiç yanaşmıyordu artık. «Sizler gitseniz iyi olur. Sizin burada kalmanızı istediğimden emin değilim. Bir, zencinin istese de istemese de uyması gereken kurallar vardır.» Candy, «orospu böyle konuşmamalıydı seninle,» dedi. «Önemli değil,» diye yanıtladı Crooks hüzünle. «Sizin buraya gelip oturmanız bana gerçeği unutturuverdi. Söylediği doğruydu.» 93 Samanlıkta atlar kişnedi, zincirler sakırdadı ve biri seslendi. «Lennie. Hey Lennie, samanlıkta mısın?» «Bu George,» diye bağırdı Lennie. Ve cevap verdi, «buradayım George. Buradayım.» Bir saniye sonra George kapıya dikilmiş, durumdan hoşnut olmadığını belli eder şekilde bakıyordu çevresine. «Crooks’un odasında ne arıyorsun? Buraya gelmemen gerekir.» Crooks, «onlara söyledim ama dinlemediler,» dedi. «Atsaydın kıçına bir tekme.»

«O denli önemli değil,» dedi Crooks. «Lennie iyi bir delikanlı.» Candy yerinden kalktı lafa karıştı. «Hey George, oturup enine boyuna hesap ettim. Sonunda, tavşanlardan nasıl para bile kazanabileceğimizi buldum.» George kaşlarını çattı. «Size bu konuda kimseye bir şey söylememenizi tembih etmemiş miydim?» Candy bozuldu, «Crooks’tan başkasına söylemedik.» George, «hadi bakalım çocuklar, çıkın buradan, çıkın. Tanrım, bir saniye bile uzaklaşamaz mıyım, yani?» Candy ve Lennie kalktılar ve kapıya doğru yürüdüler. Crooks seslendi, «Candy.» «Ne var?» «Çapalama ve getir götür işleri hakkında sana söylediklerim var ya.» 94 «Evet,» dedi Candy. «N’olmuş?» «Şey. Unut gitsin,» dedi Crooks. «Şakaydı hepsi. Zaten ben öyle bir yere gitmek istemezdim.» «Eğer öyle düşünüyorsan tamam. İyi geceler.» Üç adam kapıdan çıktı. Samanlıktan geçerken atlar kişnedi ve yular zincirleri şakırdadı. Crooks yatağına oturdu, bir süre kapıya baktı ve uzanıp yağ şişesini aldı; gömleğinin arkasını sıvadı; pembe avucuna biraz yağ damlattı; uzanıp yavaş yavaş arkasını ovmağa koyuldu. 95

BEŞİNCİ BÖLÜM Büyük samanlığın bir ucunda yeni samanlar koca bir tepe gibi yığılmıştı ve bu yığının üzerindeki makaradan dört çatallı Jackson marka bir yaba sarkıyordu. Samanın oluşturduğu yığın dağ yamacı gibi alçalarak samanlığın öbür ucuna kadar varıyordu. Bu yamaçta yer yer taraş gibi düzlükler bırakılmıştı yeni ürün için. İki yan duvara yemlikler sıralanmıştı ve bölmelerin aralarından atların başları görünüyordu. Pazar günü öğleden sonraydı. Dinlenmekte olan atlar, kalan yem kırıntılarını topluyor, ayaklan ile yeri eşeliyor, yemliklerin tahtalarını ısırıyor ve koşum zincirlerini şıkırdatıyorlardı. Öğleden sonra güneşi samanlık duvarlarının çatlaklarından içeri süzülüyor, saman yığınının üzerinde

parlak çizgiler oluşturuyordu. Havada sinekler, tembelce yaşanan bir öğleden sonra vızıltısıyla uçuşuyorlardı. Dışardan, oynanan oyunda nalların çubuğa çarptığında çıkardıkları madeni sesle, oynayan ve oynayanları yüreklendiren kişilerin bağırmaları ve gürültüleri geliyordu. Ama samanlık sessiz, homurtulu ve sıcaktı. Sadece Lennie samanlıktaydı. Samanın az bulunduğu yanda, bir yemliğin altına yerleştirilmiş kutunun yambaşın96 daydı. Samanların üzerine oturmuş önündeki ölü köpek yavrusuna bakmaktaydı. Lennie ona uzun bir süre baktı. Sonra kocaman elini uzatıp hayvanı başından kuyruğuna kadar okşadı. Lennie köpek yavrusuna alçak sesle, «neden ölüverdin sanki? Fare kadar küçük değilsin. Üstelik seni fazla da sarsmadım,» dedi. Yavrunun yüzünü çevirip baktı. «George şimdi öldüğünü öğrenirse tavşanlara bakmama izin de vermez belki.» Saman yığınında avucuyla bir oyuk açtı, yavruyu içine yerleştirip üzerini yine samanla örttü. Ama meydana getirdiği ufak tümseğe dikmişti gözlerini. «Bu çalılığa gizlenecek kadar büyük bir suç değil. Hayır o kadar değil. George’a gidip onu ölü bulduğumu söylerim.» Yavruyu gömdüğü yerden çıkardı. Kulaklarından kuyruğunun ucuna kadar okşadı. Çok üzgün bir sesle, «ama o bilir. George hep anlar. ‘Sen yaptın bunu, bana yutturmaya kalkma’ diyecek bana. ‘işte sırf bu yüzden tavşanlara bakmayacaksın’ diyecek.» Birden öfkelendi. «Allah kahretsin. Ne vardı sanki ölecek. Fare kadar küçük değilsin ki.» Yavruyu kaptığı gibi kendinden uzağa fırlattı ve ona arkasını döndü oturdu, dizlerine yaslanıp alçak sesle, «şimdi tavşanları besleyemiyeceğim. George izin vermeyecek,» dedi. Üzüntüyle öne arkaya sallanıyordu. Dışardan bir nalın çubuğa çarpması ve hep bir ağızdan bağırmalar işitildi. Lennie kalktı gidip ölü yavruyu getirdi samanın üzerine koydu ve oturdu. Onu yeniden okşadı. «Daha çok ufakmışsın sen de,» dedi. Bana söylediler. Senin daha ufak olduğunu söylediler bana. Senin bu denli çabuk öleceğini bilemedim.» Parmaklarıyla yavrunun cansız kulakları ile oynuyor97 du. «Belki de George aldırmaz,» dedi. «Şuncağız sersem şeyi o napsın ki…» Bu sırada Curley’nin karısı en sondaki bölmenin arkasından çıka geldi. Çok sessiz gelmişti. Lennie duymadı. Parlak renkli pamuklu bir entari giymişti ve ayaklarında deve kuşu tüyü ile süslenmiş kırmızı terlikler vardı. Sürüp sürüştürmüştü. Saçlarını her zamanki gibi bukleler halinde taramıştı. Lennie başını kaldırınca onu gördü. Paniğe kapıldı ve avucuyla yavrunun üstünü samanla örttü. Sonra kadına somurtarak baktı.

Kadın, «sakladığın ne bakayım şekerim?» diye sordu. Lennie, «George bana senden uzak durmamı söyledi. Sonra başım belaya girermiş.» Kadın güldü. «Her şeyi yapmak için hep ondan mı emir alırsın?» Lennie önündeki samana bakıyordu. «Eğer seninle konuşur ya da başka bir şey yaparsam, tavşanlara elleyemezmişim.» Kadın sakin bir sesle, «Curley’nin kızacağından korkuyor. Curley’nin bir eli sarılı, askıda. Sana çatarsa öbür elini de kırarsın. Elini makineye kaptırdı lafına kanmadım ben,» dedi. Ama Lennie razı olmuyordu. «Hayır efendim. Seninle ne konuşurum ne de bir şey…» Kadın onun yanına samanların içine diz çöktü. «Herkes nal oynuyor, dalmış. Saat daha dört. Hiç kimse o yarışmadan ayrılmaz. Neden seninle konuşamaz mışım? Zaten konuşacak kimse yok. Yalnızlıktan patlayacağım.» «İyi ama, seninle konuşmamam gerekiyor,» dedi Lennie. 98 «Çok yalnızım,» dedi kadın. «Sen başkalarıyla konuşabiliyorsun. Ama ben Curley’den başkasıyla konuşamıyorum. Kızıyor. Sen kimseyle konuşmasaydın hoşuna gider miydi?» Lennie, «valla bilmem. Seninle konuşamam. George başım belaya girer diye korkuyor.» Kadın konuyu değiştirdi. «Orada sakladığın ne senin?» Lennie birden yeniden kaygılanmaya başladı. «Sadece benim yavru köpeğim,» dedi üzüntüyle. «Sadece benim yavru köpeğim.» Ve yavrunun üzerine örttüğü samanları eliyle süpürüp açtı. Kadın, «A bu ölmüş,» diye bağırdı. «Ne kadar da küçücüktü,» dedi Lennie. «Onunla oynuyordum. Sanki beni ısıracakmış gibi yaptı, ben de onu yalancıktan dövüyormuş gibi yaptım. Bir de baktım ölmüş.» Kadın avutucu bir eda ile, «üzülme canım. Bir köpek yavrusu için bu denli üzülür mü insan? Başka bir tane daha bulursun. Köpek yavrusundan geçilmiyor memlekette.» «Ondan değil,» diye Lennie üzgün bir sesle anlattı. «Şimdi artık George bana tavşanlara bakmam için izin vermeyecek.» «Nedenmiş o?» «Şey. Dedi ki, bir daha kötü şeyler yaparsam tavşanlara bakmama izin vermeyecekmiş.»

Kadın ona sokuldu ve rahatlatıcı bir sesle konuştu. «Benimle konuşmaktan korkma. Dinle bak, hepsi dışarda bağırıp duruyorlar. Bu oyun için dört dolara bahse girdiler. Oyun bitene kadar hiç biri oradan bir yere gitmez.» 99 «George seninle konuştuğumu görürse çok kızar,» dedi Lennie ürkek ürkek. «Bana tembih etti.» Kadının tepesi atmıştı. «Benim neyim varmış?» diye bağırdı. «Benim kimseyle oturup iki laf etmeye hakkım yok mu? Beni ne sanıyorlar yani? Sen efendi çocuksun. Konuşmamdan ne çıkar? Sana bir zarar vermiyorum ki.» « Valla George diyor ki, sen başımızı belaya sokarmışsm.» «Yok yahu! Sana ne zararım dokunuyor ki? Hiç kimse benim neler çektiğime aldırmıyor, anlaşılan. Sana bir şey diyeyim mi? Bu tür bir yaşantı bana göre değil. Çok daha iyi bir yaşantım olabilirdi.» Sonra karamsar bir sesle, «belki de hâlâ olabilir,» diye ekledi. Sonra sanki dinleyicisi oradan uzaklaştırılmadan söylemek istediklerini sıralamak için, kelimeler ardı ardına dökülmeğe başladı ağzından. «Ben burada, Salinas’ta yetiştim. Çocukken gelmişim. Günün birinde bir tiyatro topluluğu geldi buraya. Ben de onlardan biriyle, bir aktörle tanıştım. Bana onlarla birlikte gitmemi önerdi. Ama annem bırakmadı. Daha onbeş yaşındaymışım, falan filan… Ama adam yine de onlarla gidebileceğimi söylemişti. Gitseydim şimdi böyle sürünmezdim.» Lennie eliyle köpek yavrusunu okşayıp duruyordu. «Ufak bir yerimiz ve tavşanlarımız olacak.» Kadın anlatmak istediklerini sözü kesilmeden bitirebilmek için konuşmasını daha da hızlı sürdürdü. «Daha sonra bir başka adamla tanıştım. Sinema artistiydi. Onunla Riverside Dans Sarayı’na gittim. Beni aktris yapacağını, çok yetenekli olduğumu ve Hollywood’a gider gitmez bana yazacağını söyledi.» Kadın Lennie’yi ne denli etkilediğini anlamak için onu süzüyordu. «Ondan hiç haber çıkmadı,» dedi. «Annemin gelen mek100 tubu yırtıp attığını bana vermediğini düşünmüşümdür hep. Eh artık, bir baltaya sap olamadığım, kendime çeki düzen veremediğim, mektuplarımın bile çalındığı yerde daha fazla kalamazdım. Anneme mektubu aşırıp aşırmadığını sordum. Yapmadığını söyledi. Böylece Curley ile evlendim. Onunla o gece Riverside Dans Sarayı’nda tanıştım. Beni dinliyor musun sen?» «Ben mi? Tabii.» «Şey. Bak. Bunu şimdiye kadar kimseye söylemedim. Belki sana da söylememem gerek ama neyse. Ben Curley’i sevmiyorum. Hiç de iyi biri değil o.» Lennie’ye sırrını açmıştı. Ona daha da yaklaşıp yanına oturdu. «Film çevirebilir, çok güzel elbiselerim olabilirdi, yıldızların giydiği gibi güzel giysiler. Sonra o büyük otellerde kalır, resimlerim çekilirdi. Filmlerin galalarına gider, radyoda konuşurdum. Üstelik filmde oynadığımdan bunlar için para da ödemezdim. O giydikleri güzelim elbiselerden de alırdım. O adam bana doğuştan artist olduğumu söylemişti.» Kadın

Lennie’ye baktı, rol yapabildiğini göstermek için eli ve koluyla soylu bir hareket yaptı. Elini bileğinden büktü, küçük parmağını diğerlerinden ayrı tutuyordu. Lennie derin derin iç çekti. Dışardan nalın çubuğa çarpışı ve hep bir ağızdan haykırmalar duyuldu. «Birisi sayı yaptı,» dedi Curley’nin karısı. Güneş alçaklıkça, çatlaklardan giren ışık demetleri de samanlıkta yer değiştiriyor, duvarlara tırmanıp yemliklere ve atların başlarına düşüyordu. Lennie, «acaba dışarı çıkıp şu yavruyu uzaklara atıversem mi? George’un bir şeyden haberi olmaz. Ben de başım derde girmeden tavşanlara bakabilirim,» dedi. 101 Curley’nin karısı öfkeyle, «sen tavşanlardan başka bir şey düşünmez misin?» diye sordu. Lennie sabırla, «bizim ufak bir yerimiz olacak,» diye anlatmaya başladı. «Bir atımız, bir bahçemiz, yonca tarlamız olacak. Yoncaları tavşanlar için yetiştireceğiz. Bir çuval alacağım elime, onu yonca ile dolduracağım sonra onu tavşanlara götüreceğim.» «Niye tavşanlar için böyle deli oluyorsun?» Lennie bir yanıt bulabilmek için iyice düşündü. Sonra ona tümüyle yaslanıncaya kadar çekine çekine sokuldu. «Ben güzel şeyleri okşamasını severim. Bir keresinde bir panayırda o uzun tüylü tavşanlardan görmüştüm. Ne de güzeldiler. Bazen fare bile okşadığım olur. Tabii daha güzel bir şey bulamadığımda.» Curley’nin karısı ondan biraz uzaklaştı. «Galiba sen delisin.» «Hayır deli değilim,» diye telaşla açıkladı Lennie. «George deli olmadığımı söylüyor. Ben sadece güzel şeyleri parmaklarımla okşamaktan hoşlanırım. Yumuşak şeyleri.» Kadın biraz rahatlamıştı. «Tabii. Kim sevmez ki,» dedi. «Herkes hoşlanır bundan. Ben de ipek ve kadifeye dokunmaktan hoşlanırım. Sen kadifeye dokunmaktan hoşlanır mısın?» Lennie keyifle kıkırdadı. «Elbette,» dedi neşeyle. «Bende biraz vardı. Bir bayan vermişti bana. Bu bayan benim Clara Teyzemdi. Bana bu kadar bir parça vermişti. Keşke o kadife şimdi yanımda olsaydı.» Sıkıntıyla kaşları çatıldı. «Onu yitirdim galiba. Epeydir göremiyorum onu.» Curley’nin karısı ona güldü. «Kaçıksın,» dedi. «Ama tatlı 102 kaçık bir çocuk. Sanki kocaman bir bebeksin. Ama insan senin ne demek istediğini anlıyor. Kimi kez saçlarımı tararken okşamaya bayılırım. Yumuşaktır çünkü…» Nasıl okşadığını göstermek için parmaklarını başından aşağı kaydırdı. «Kimi insanların saçları serttir,» dedi kurnazca. «Örneğin Curley’nin saçı fırça gibidir. Ama benim ki ince ve yumuşak. Tabii sık sık

fırçalıyorum. Fırçalamak saçı yumuşatır. Bak dokun şuraya bir.» Lennie’nin elini alıp başına koydu. «Tam şuraya dokun da, ne yumuşak gör.» Lennie iri elleriyle kadının saçını okşamaya koyuldu. «Sakın saçlarımı dağıtma.» Lennie, «Ayy ne güzel,» dedi ve daha sert okşamaya başladı. «Ayy çok güzel.» «Dikkat et. Dağıtacaksın,» diyen kadın öfke ile «hemen bırak saçlarımı karma karışık olacak,» diye ekledi. Başını yana çekti, saçlarını kurtarmaya çalıştı. Ama Lennie’nin parmaklan iyice kavradı saçlarını. «Bırak,» diye bağırdı kadın. «Bırak diyorum sana.» Lennie paniğe kapıldı, yüzü gerilmişti. Kadın çığlığı bastı ama Lennie diğer eliyle onun ağzını ve burnunu kapadı ve kadına, «lütfen bağırma,» diye yalvardı. «Ay nolur böyle bağırma. George bana kızar sonra.» Ellerinden kurtulmak için kadın var gücüyle çırpınıyordu. Ayaklan samanları dövüyordu. Lennie’nin elinin altından boğuk bir çığlık duyuldu. Lennie korkuyla bağırdı. «Yapmasana,» diye yalvardı. «George yine kötü bir şey yaptığımı söyleyecek. Tavşanlara bakmama izin vermeyecek.» Elini biraz gevşetince yine boğuk bir çığlık duyuldu. Bunun üzerine Lennie iyice kızdı. «Bağırma,» dedi. «Bağırmanı istemiyorum. Tas103 tamam George’un dediği gibi başımı derde sokacaksın. Sakın bağırma.» Kadın çırpınmayı sürdürdü. Gözleri korkuyla yerinden fırlamıştı. Bu kez Lennie kadını sarstı. Ona çok öfkelenmişti. «Bağırmasana,» diyerek yeniden kuvvetle sarstı; kadının vücudu birden yere serildi, ölü balık gibi hareketsiz kalakaldı. Lennie onun boynunu kırmıştı. Lennie ona baktı, elini yavaşça ağzından çekti. Kadın kımıldamadan yatıyordu. «Canını yakmak istemiyorum. Ama bağırırsan George kızar.» Kadın ne cevap verdi ne de kımıldadı. Lennie onun üzerine iyice eğildi. Kolunu kaldırıp bıraktı. Kol külçe gibi aşağı düştü. Biran dehşete kapılan Lennie korkuyla fısıldadı. «Kötü bir şey yaptım. Yine kötü bir şey yaptım.» Eliyle samanı kürüyerek kadını yarı yarıya örttü. Dışardan adamların bağırışmaları ve nalın çubuğa çarparak çıkardığı şangırtı duyuluyordu. Lennie ilk kez dışardaki dünyayı fark etti. Samanların üzerine kapandı ve dinledi. «İyice kötü bir şey yaptım. Yapmamam gerekirdi. George ateş püskürecek şimdi… Hah, ne demişti? Ben gelene kadar çalılıkta saklan demişti. Bana çok kızacak. Gelene kadar onu çalılıkta beklemeliyim. Öyle demişti bana.» Lennie geri dönüp ölü kıza baktı. Ölü köpek yavrusu da onun yanında öylece duruyordu. Lennie yavruyu aldı. «Onu uzağa atarım,» dedi. «Zaten her şey berbat oldu.» Köpek yavrusunu koynuna soktu, samanlığın duvarına yanaşarak çatlaklardan dışarıyı, nal oyununun oynandığı yeri gözetledi. Sonra en dipteki yemliğin kıyısından dışarıya süzülüp gözden kayboldu. Artık güneşin ışık demetleri duvarda yükselmişti. Şimdi samanlığın içi daha az aydınlıktı. Curley’nin karısı yerde yatıyordu ve yarı yarıya samanla örtülüydü vücudu.

Samanlık çok sessizdi. Çiftliğe de ikindi vakti ıssızlığı 104 çökmüştü. Hatta sanki nallar demir çubuğa vurduğunda daha az ses çıkarıyordu. Oyun oynayan adamların sesleri de daha bir alçak çıkıyordu. Alaca karanlık samanlığa daha önce çökmüştü dışarıya göre. Bir güvercin, samanın taşındığı kapıdan içeri uçtu, havada bir daire çizerek dışarıya süzüldü. Dipteki bölmenin yanından bir çoban köpeği çıktı geldi. Köpek çok sıskaydı, memeleri dolgun ve sarkıktı. Yavrularının bulunduğu kutuya doğru giderken, yarı yolda Curley’nin karısından gelen ölü kokusunu aldı ve sırtındaki tüyler dikildi. Uluyarak kutuya doğru koştu ve yavrularının yanına atladı. Curley’nin karısı yarı yarıya samanlarla örtülmüş yatıyordu. Yüzündeki kötülük, kurnazlık, hoşnutsuzluk ve ilgi açlığı… Tümü silinmişti bunların. Çok güzel ve sade idi. Yüzü tatlı ve gençti. Şimdi allıklı yanakları ve rujlu dudakları ona canlı ve hafif bir uykudaymış görünümünü veriyordu. Saçlarının bukleleri başının altındaki samanın üzerine serilmişti ve dudakları aralıktı. Zaman kimi kez olduğu gibi o an duraladı ve diğer anlardan daha uzun sürdü. Ses kesildi, hareket durdu, her şey olduğu gibi kala kaldı bir süre. Sonra yavaş yavaş zaman sanki uyandı ve yalpalayarak sürdürdü yürüyüşünü. Yemliklerin ötesinde atlar yeri tepmeğe ve zincirler şakırdamağa başladı. Dışardaki adamların sesi daha iyi ve net duyuluyordu artık. En dipteki bölmenin gerisinde Candy’nin sesi duyuldu. «Lennie,» diyerek seslendi. «Hey Lennie. Burada mısın? Ben biraz daha hesap yaptım. Bak sana ne yapacağımızı söyleyeyim.» Candy ortaya çıktı. «Hey Lennie,» diye seslendi yine ve sonra durdu, vücudu kazık kesildi. Kesik bileğini sert sakalına sürterek kaşıdı. «Senin burada olduğunu bilmiyordum,» dedi Curley’nin karısına. 105 Kadın cevap vermeyince ona yaklaştı. «Burada böyle uyuman doğru değil,» dedi kınarcasına. Sonra iyice yaklaştı. «Aman Tanrım.» Çaresizce çevresine bakındı ve sakalını sıvazladı. Sonra fırladı ve çabucak samanlıktan çıktı. Ama samanlık hareketliydi artık. Atlar tepiyor ve kişniyor, samanları geviyor ve zincirleri şangırdatıyorlardı. Biraz sonra Candy geri geldi. George yanındaydı. George, «bana göstereceğin neymiş?» diye sordu. Candy Curley’nin karısına işaret etti. George baktı. «Nesi var?» dedi. Kadına yaklaştı. Sonunda o da Candy gibi, «aman Tanrım,» dedi. Onun yanında yere diz çökmüştü. Elini kalbine koydu. Sonra yavaşça ve tutulmuş gibi ayağa kalktı, yüzü sanki odun gibi sert ve gergindi, bakışları kaskatıydı. Candy mırıldandı, «kim yaptı dersin?» George ona soğuk soğuk baktı. «Anlamadın mı?» diye sordu. Candy susuyordu. George

çaresizlik içinde, «bilmem gerekirdi,» dedi. «Bir ara aklıma da gelmedi değil yani.» Candy sordu, «şimdi ne yapacağız George? Ne yapacağız şimdi?» George uzun süre cevap vermedi. «Sanırım çocuklara söylememiz gerek. Onu bulup bir yere kapamalıyız. Kaçmasına izin veremeyiz. Zavallı acından ölür.» Sonra kendi kendini inandırmaya çalışarak, «belki bir yere kapatırlar, ona kötü davranmazlar,» dedi. Candy heyecanla, «bırakalım kaçsın. Sen o Curley denen herifi bilmezsin. Onu linç ettirmek isteyecektir. Kesinlikle öldürtür,» dedi. George Candy’nin ağzına bakıyordu. «Evet doğru,» dedi 106 sonunda. «Curley öyle yapacaktır. Ötekiler de aynı davranacaklar.» Döndü Curley’nin karısına baktı. Candy bu kez en büyük korkusunu dile getirdi. «Biz ikimiz o küçük yeri alabiliriz, değil mi George? Sen ve ben gidip orada güzelce yaşarız, değil mi George? Değil mi ha?» George’dan gelecek yanıtı beklemeden başını önüne eğdi, umutsuzca samanlara baktı. Anlamıştı. George’dan yumuşak bir sesle, «sanırım ben bunu ta başından biliyordum,» dedi. «O işi yapamayacağımızı biliyordum. Ama o hep bunu duymayı öyle istiyordu ki, ben de yavaş yavaş gerçek olabileceğine inanmaya başlamıştım.» «O zaman bu iş yattı mı diyorsun?» diye sordu Candy canı sıkılarak. George soruya doğrudan karşılık vermedi. «Bu ayı dolduracağım. Elli papelimi alınca boktan bir kerhanede geçireceğim gecemi ya da bir meyhaneye gidip herkes evine dağılıncaya ve yalnız başıma kalıncaya kadar oturacağım. Sonra geri gelir bir ay daha çalışır elli papel alırım yine.» Candy, «öyle de iyi bir çocuktu ki. Onun böyle bir şey yapacağı aklıma gelmezdi.» George gözlerini Curley’nin karısına dikmiş hâlâ ona bakıyordu. «Lennie bunu kasıtla yapmaz,» dedi. «Gerçi sık sık kötü şeyler yapardı ama bilmeden yapardı.» Doğruldu ve Candy’ye baktı. «Bak beni dinle şimdi. Çocuklara söylemeliyiz. Sanırım onu bulup getirmeleri gerek. Başka çare yok. Belki de canını yakmazlar.» Sonra sert çıktı, «onların Lennie’yi incitmelerine izin vermem. Şimdi iyi dinle. Çocuklar bu işte benim de parmağım var sanabilirler. Onun için barakaya gidiyorum. Biraz sonra dışarı çıkıp durumu anlat, ben de gelirim hiç 107 haberim yokmuş gibi yaparım. Bunu yapar mısın? Çocuklar benim bu işe karışmış olduğumu sanmasınlar, diye.»

Candy, «tabii George, tabii yaparım,» dedi. «Tamam öyleyse. Bana bir iki dakika süre tanı. Sonra koşarak çıkar, cesedi şimdi görmüş gibi yaparsın.» George döndü ve samanlıktan çıktı. Yaşlı Candy onun dışarı çıkmasını bekledi. Çaresiz bir şekilde Curley’nin karısına baktı, sonra usulca kederini ve öfkesini kelimelere döktü. «Allanın belası orospu,» dedi büyük bir kinle. «Becerdin işte değil mi? Herhalde memnunsundur şimdi. Senin ortalığı birbirine katacağını herkes biliyordu. Allahın belası, artık bir halt karıştırmazsın ama yapacağını yaptın.» Burnunu çekti. Sesi titriyordu. «Ben bahçeyi belleyecek, bulaşık yıkayacaktım onlara.» Bir süre sustu ve sanki şarkı söylüyormuş gibi mırıldanmaya başladı. «Sirk geldiğinde ya da beyzbol maçı olduğunda görmeye gidecektik. ‘İşin canı cehenneme’ diyip gidecektik işte… Kimseden izin almadan. Bir domuzumuz, tavuklarımız olacaktı. Kış gelince… Şişko bir sobamız olacak, yağmur yağarken onun karşısında yan gelip oturacak yağmuru dinleyecektik.» Gözleri yaşla doldu, döndü kesik bileğini sakalına sürterek, halsiz adımlarla samanlıktan çıktı. Dışarıda oyunun gürültüsü kesildi. Soru soran sesler yükseldi, koşuşmalar işitildi ve adamlar samanlığa doluştu. Slim Carlson, genç Whit ve Curley ve de dikkat menzilinden uzakta arkada Crooks, Candy onların peşinde ve en arkada George. George mavi keten ceketini giymiş, önünü iliklemişti. Siyah şapkasını gözlerinin üzerine doğru çekmişti. Adamlar en sondaki bölmeyi sanki yarışarak döndüler. Gözler, boş ambarda Curley’nin karısını buldu. Herkes duraladı, kımıldamadan durup öylece baktılar. 108 Derken Slim onun üzerine eğilerek bileğini tuttu. Zayıf parmaklarından biriyle yanağına dokundu, sonra elini başının altına sokup ensesini yokladı. Ayağa kalktığında adamlar çevresine üşüştü. Sessizlik bozulmuştu. Curley birden canlandı. «Bunu kimin yaptığını biliyorum,» diye bağırdı. «Şu koca ayı yapmıştır. O yapmıştır bunu. Herkes dışarda nal oynuyordu.» Gittikçe öfkesi büyüyordu. «Onu enseleyeceğim. Gidip silahımı alayım. Geberteceğim o namussuzu. Bağırsaklarını dağıtacağım, o it oğlu itin. Hadi yürüyün çocuklar.» Hırsla samanlıktan fırladı. Carlson, «ben de tabancamı alayım bari,» dedi ve o da koşarak çıktı. Slim yavaşça, «sanırım bunu Lennie yaptı,» dedi. «Boynu kırılmış. Bunu ancak Lennie yapabilir.» George cevap vermedi, sadece başını salladı. Şapkasını o denli öne eğmişti ki, gözleri görünmüyordu. Slim sürdürdü, «anlattığın şu Weed’deki olay gibi olmuştur, belki de.» George yine başını salladı. Slim içini çekti. «İyi de onu yakalamamız gerekecek herhalde. Nereye gitmiş olabilir?»

George’un ağzından sözcüklerin çıkması zaman aldı. «Güneye gitmiş olabilir. Kuzeyden geldik. Güneye gitmiştir.» Slim, «onu yakalamamız gerekiyor,» diye yineledi. George ona yaklaştı. «Onu yakalayıp kilitlesek olmaz mı? O deli Sam. Bunu bilerek kötülük olsun diye yapmamıştır.» Slim başını salladı. «Belki yapabiliriz,» dedi. Curley’e engel 109 olabilsek, bunu yapabiliriz. Ama Curley onu öldürmek isteyecektir. Hâlâ eli için öfkeli. Üstelik, diyelim ki, yakaladılar, bağlayıp tıktılar bir kafese. Bu iyi mi sanki George? «Biliyorum,» dedi George. «Biliyorum.» Carlson koşarak geldi. «Hergele benim lügeri yürütmüş,» diye bağırdı. «Çantamda bulamadım.» Curley onun ardındaydı, elinde bir tüfek vardı. Curley şimdi daha soğukkanlı görünüyordu. «Tamam çocuklar,» dedi. «Zencinin bir tüfeği var. Carlson sen onu al. Onu görür görmez hemen ateş et. Karnına nişan al. Bu onu iki büklüm eder.» Whit heyecanla, «benim silahım yok,» dedi. Curley, «Sen Soledad’a git, bir polis al gel. Al Wilt’i getir, o şerif yardımcısıdır. Hadi gidelim.» George’a kuşkuyla baktı. «Sen de bizimle geliyorsun ahbap,» dedi. George, «evet,» dedi. «Geleceğim. Ama beni dinle Curley. Zavallı’nın aklı noksan. Onu vurma. Ne yaptığının ayırdında değildir.» «Onu vurmayayım mı?» diye bağırdı Curley. «Carlson’ın lügerini almış. Tabii vuracağız onu.» George alçak sesle, «belki Carlson yitirmiştir silahını, » dedi. «Daha bu sabah baktım. Yerindeydi,» dedi Carlson. «Birisi almış.» Slim durmuş Curley’nin karısına bakıyordu. «Curley belki de karınla burada kalsan daha iyi olur,» dedi. Curley’nin yüzüne kan çıktı. «Gidiyorum,» dedi. «O koca 110 hergelenin karnını kurşunla dolduracağım, tek elle de olsa vuracağım onu.»

Slim Candy’e döndü. «O zaman sen kal onun yanında Candy. Hadi öyleyse biz de gidelim.» Yola koyuldular. George bir an Candy’nin yanında durdu. Her ikisi de ölmüş kadına baktılar. Curley seslendi. «George, sen bizimle gel ki, suç ortağı olup olmadığını anlayalım.» George yavaş yavaş onlarla yürümeye başladı. Ayakları geri geri gidiyordu sanki. Onlar gittikten sonra Candy samanların içine oturdu. Curley’nin karısının yüzünü inceledi. «Zavallı çocuk,» dedi. Ayak sesleri uzaklaştı. Samanlık yavaş yavaş kararıyordu ve bölmelerde atlar ayak değiştiriyor, zincirleri şangırdatıyorlardı. Yaşlı Candy samanın üzerine uzandı ve gözlerini bir koluyla kapadı. 111 ALTINCI BOLUM Salinas nehrinin oluşturduğu koyu yeşil renkteki küçük gölcüğün suları bu ikindi vaktinde durgundu. Güneş vadiden çekilip Galiban dağlarını tırmanmaya başlamıştı ve dağların tepeleri güneş ışığında pembeleşmişti. Ama çınar ağaçlarının çevrelediği gölcüğe hoş bir gölge düşmüştü. Bir su yılanı, başını periskop gibi sudan çıkarmış, bir o yana bir bu yana bakarak, gölün bir başından diğer başına suyun yüzüne yakın kalarak kaydı ve suda hareketsiz duran balıkçılın bacaklarına yaklaştı. Sakin bir kafa ona doğru eğildi ve gaga onu başından yakaladı. Yılanın kuyruğu havada umutsuzca çırpınırken, balıkçıl onu gagasından içeri indirivermişti. Uzaktan esen güçlü bir rüzgârın sesi geldi ve ağaçların tepelerini büyük bir dalga gibi sıyırdı geçti. Çınar yapraklarının gümüş renkli yönleri yukarı döndü, yerdeki kahverengi kuru yapraklar bir metre kadar yükselerek uçuştular. Gölcüğün yeşil yüzü ufak rüzgâr dalgalarından kırış kırış oldu. Rüzgâr geldiği hızla geçti gitti ve gölcüğün bulunduğu açıklık yine sessizliğe kavuştu. Balıkçıl kuşu sığ bir yerde hareketsiz durmuş yeni bir av bekliyordu. Yine bir ufak su yılanı periskoba benzeyen başını iki yana çevire çevire suyun yüzüne doğru yüzdü. 112 Birden Lennie çalılıktan çıktı, tıpkı sinsi sinsi dolaşan bir ayı kadar sessizdi. Balıkçıl kuşu kanatlarını çırptı, fırlayıp sudan çıkarak nehir boyunca uçtu gitti. Küçük su yılanı kıyıdaki kamışların arasına daldı. Lennie, sessizce gölcüğün kıyısına geldi. Diz çöktü ve dudaklarını suya iyice daldırmadan su içti. Arkasında, kuru yaprakların üzerinde ufak bir kuş seke seke yürüdü. Lennie hemen başını sudan kaldırıp kulak kesildi. Kuşu görünce yeniden eğilip su içti. Su içmesi bitince, suyun kıyısına oturdu. Suya yan dönmüştü, oturduğu yerden yolu görebiliyordu. Kollarını dizlerinin çevresinde kavuşturdu ve çenesini dizlerine dayadı.

Aydınlık artık vadiden çekiliyordu ve dağların tepeleri pırıl pırıl yanıyordu sanki. Lennie alçak sesle, «Allahın cezası, unutmadım işte. Çalılığa saklanıp George’u bekle.» dedi. Şapkasını gözlerinin üzerine kadar indirdi. «George canıma okuyacak. ‘Keşke yalnız olsaydım, başıma dert oluyorsun,’ diyecek,» dedi. Pırıl pırıl parlayan dağ doruklarına baktı. «Şuraya gidip kendime bir mağara bulabilirim,» diye söylendi. Ve sonra üzgün, «hiç ketçap bulamam, ama olsun aldırmam. George beni istemezse ben de uzaklara giderim. Uzaklara giderim işte,» dedi. Birden Lennie’nin kafasında, kısa boylu, şişman yaşlı bir kadın belirdi. Gözlerinde kalın camlı gözlükler vardı ve cepleri olan büyük basma bir önlük giymişti. Üstü başı tertemizdi. Ellerini beline koymuş Lennie’nin önünde duruyordu. Onu azarlar gibi kaşlarını çatmıştı. Konuştuğunda Lennie’nin sesiyle konuştu. «Sana kaç kez söyledim. George’un sözünden çıkma diye. O çok iyi bir insan, sana da iyi davranıyor. Ama senin aldırdığın yok. Hep kötü şeyler yapıyorsun.» 113 Lennie ona cevap verdi. «Çok uğraştım Clara Teyze efendim. Uğraştım. Uğraştım ama elimde değil.» «George’u hiç düşünmüyorsun,» diye Lennie’nin sesiyle konuştu yine kadın. «Hep senin iyiliğin için uğraşıyor. Bir dilim kek bulsa, yansını sana verir. Hatta yarısından fazlasını. Ketçap bulsa hepsini sana verir.» «Biliyorum,» dedi Lennie canı sıkılarak. «Uğraştım, Clara Teyze efendim. Uğraştım, uğraştım.» Kadın sözünü kesti, «eğer sen onunla olmasaydın ne güzel bir yaşantısı olurdu onun. Parasını alır kerhanelerin altını üstüne getirir, bilardo salonuna gider oyun oynardı. Ama sana bakmak zorunda.» Lennie üzüntüyle mırıldandı, «biliyorum, Clara Teyze efendim. Hemen dağlara çıkıp bir mağara bulacağım. Orada yaşayacağım. George’un başına dert olmayacağım.» «Sadece konuşuyorsun,» dedi kadın sert bir sesle. «Hep böyle söylersin. Söylersin de yapmayacağını da bal gibi bilirsin. Yine de onun kuyruğundan ayrılmayacak, püsküllü bela olarak kalacaksın George’un başında.» Lennie, «gitsem iyi olacak. Nasılsa George artık tavşanlara bakmama izin vermez,» dedi. Clara Teyze geldiği yere gitmişti ve Lennie’nin kafasının derinliklerinden dev gibi bir tavşan çıktı ortaya. Lennie’nin karşısına geçip arka ayaklarının üzerine oturdu, kulaklarını oynattı, burnunu titretti. Ve o da Lennie’nin sesiyle konuşmağa başladı. «Tavşanlara bakacakmış, hıh,» dedi alay eder gibi. «Seni 114

gidi kaçık serseri. Sen mi tavşanlara bakacaksın? Sen kim oluyorsun tavşanlara bakacak. Yem vermeyi unutur onları açlıktan öldürürsün. İşte yapacağın da bu zaten. O zaman George ne der acaba?» «Hiç de unutmam,» diye cevap verdi yüksek sesle Lennie. «Öyle mi?» dedi tavşan. «Sen hiçbir işe yaramazsın. Tanrı biliyor, George seni bataktan kurtarmak için elinden geleni yaptı ama işe yaramadı. Eğer George’un tavşanlara bakman için izin vereceğini umuyorsan, sen sandığımdan da fazla kaçıksın. İzin vermeyecek ve seni sopa ile eşek sudan gelene dek bir temiz dövecek. İşte George’un sana yapacağı şey bu.» Lennie bu kez kavga eder gibi, «hiç de bilem dövmez. George öyle şey yapmaz,» dedi. «Ben George’u ta şeyden beri… Neden beriydi? Şey… Uzun zamandan beri tanıyorum. Bana bir kez bile vurmadı sopayla. Bana iyi davranır. Bana kötü davranmaz.» «George senden bıktı artık,» dedi tavşan. «Seni bir güzel pataklayıp canım çıkaracak ve seni bırakacak, basıp gidecek.» «Gitmez,» diye telaşla bağırdı Lennie. «Öyle şey yapmaz. Ben George’u bilirim. İkimiz hep birlikte dolaşırız.» Tavşan alçak sesle üst üste yineliyordu. «Seni bırakacak kaçık herif. Seni tek başına bırakacak. Seni bırakacak kaçık herif.» Lennie elleriyle kulaklarını tıkadı. «Yapmayacak, yapmaz diyorum sana,» dedi ve sonra, «ah George, George… George,» diye bağırdı. George sessizce çalılıktan çıktı ve tavşan da Lennie’nin kafasının derinliklerine çekildi. 115 George alçak sesle, «ne bağırıp duruyorsun böyle avazın çıktığı kadar?» dedi. Lennie dizlerinin üzerinde doğruldu. «Beni bırakıp gitmeyeceksin değil mi, George? Bunu yapmayacağını biliyorum.» George dimdik yürüdü Lennie’nin yanına çöktü. «Hayır.» «Biliyordum,» diye Lennie bağırdı. «Sen öyle insanlardan değilsin.» Lennie, «George!» dedi. «Ne var?» «Ben yine kötü bir şey yaptım.»

«Farketmez,» dedi George ve yine sustu. Artık dağların sadece en tepeleri güneş alıyordu. Vadideki gölge mavileşmiş ve yumuşamıştı. Uzaktan birbirlerine seslenen adamların sesleri duyuluyordu. George başını o yana çevirip sesleri dinledi. Lennie, «George,» dedi. «Ne var?» «Beni azarlamayacak mısın?» «Azarlamak mı?» «Evet eskiden hep yaptığın gibi. Hani ‘sen kuyruğumda olmasan elli doları alır…’ falan derdin ya.» «Ulu Tanrım! Lennie sen olan hiçbir şeyi anımsamazsın, ama benim ağzımdan çıkan bir sözcüğü bile unutmazsın.» 116 «Ee, söylemeyecek misin?» George silkindi. Biteviye bir sesle, «eğer yalnız olsaydım, yaşantım ne rahat olurdu,» dedi. Sesinde yükselme ve vurgu yoktu. «Bir iş bulurdum, başım da belaya girmezdi.» Sustu. «Devam et,» dedi Lennie. «Hani ‘ay sonunda paramı alınca…’ derdin ya.» «Ay sonunda elli dolarımı alınca kerhaneye gider…» yine sustu. Lennie merakla ona bakıyordu. «Devam etsene George. Beni azarlamaya devam etsene.» «Hayır,» dedi George. «Ama ben gidebilirim. Eğer beni istemezsen dağlara çıkar kendime bir mağara bulabilirim.» George yine silkindi. «Hayır,» dedi. «Senin burada benimle kalmanı istiyorum. Lennie kurnazca, «bana hep anlattığın şeyi anlat öyleyse.» «Neyi anlatayım?» «Bizi ve diğerlerini.» George, «bizim gibilerin ailesi olmaz,» diye anlatmaya başladı. Biraz para kazandılar mı, har vurup harman savururlar. Onları düşünecek kimse yoktur.» Lennie, «ama biz öyle değiliz,» diye mutlulukla bağırdı. «Şimdi de bizi anlat.» George bir an sustu. «Ama biz öyle değiliz,» dedi. 117

«Çünkü…» «Çünkü, benim için sen varsın ve…» Lennie zafer kazanmış gibi, «benim için de sen varsın. Birbirimizi düşünürüz, umursarız,» diye bağırdı. Hafif bir akşam rüzgârı esti, açıklıkta yapraklar hışırdadı. Yeşil gölcüğün yüzü kırıştı ufak dalgalarla. Ve adamların bağırışmaları duyuldu yeniden; bu kez çok daha yakından geliyordu sesleri. George şapkasını çıkardı. Sesi titreyerek, «şapkanı çıkar Lennie. Hava iyi geliyor,» dedi. Lennie söz dinleyerek şapkasını çıkardı yere önüne koydu. Vadideki gölgenin rengi daha da mavileşmişti, akşam hızla çöküyordu. Rüzgâr, basılarak kırılmakta olan çalıların seslerini taşıyordu onlara kadar. Lennie, «anlatsana sonra ne yapacağımızı,» dedi. George ilerden gelen sesleri dinliyordu. Birden ciddi bir havaya büründü. «Derenin karşı kıyısına bak Lennie. Ben anlatırken sanki görüyormuş gibi olacaksın.» Lennie başını derenin karşı yakasına çevirdi, gölcüğün üzerinden Gabilan dağlarının karanlık yamaçlarına bakmaya başladı. «Ufak bir yer alacağız,» diye başladı George. Elini yan cebine soktu ve Carlson’un tabancasını çıkardı, emniyetini açtı. Tabancayı Lennie’nin arkasında yerde tutuyordu. Lennie’nin omurgasıyla kafatasının birleştiği yere, ensesine baktı. Nehrin yakasından bir adamın seslendiği ve bir diğerinin onu yanıtladığı duyuldu. 118 «Hadi anlatsana,» dedi Lennie. George tabancayı kaldırdı, eli titriyordu, elini yeniden yere indirdi. «Hadi anlat,» dedi Lennie. «Nasıl olacağını anlat. Küçük bir yerimiz olacak.» «Bir ineğimiz olacak,» dedi George. «Belki de bir domuzumuz ve tavuklarımız. Ufak bir yonca tarlamız da olacak.» «Tavşanlar için,» diye bağırdı Lennie. George onun söylediğini yineledi. «Tavşanlar için.» «Ben de tavşanlara bakacağım.» «Sen de tavşanlara bakacaksın.» Lennie mutluluktan kıkır kıkır gülüyordu. «Ve topraktan kazandığımızla geçinip gideceğiz.»

«Evet.» Lennie başını çevirdi. «Hayır Lennie. Nehrin karşı yakasına baksana. Orayı görür gibi olacaksın.» Lennie onun sözünü dinledi. George yerdeki tabancaya baktı. Çalılıklardan çıtırdılı ayak sesleri geliyordu. George döndü yana baktı. «Hadisene George anlat. Ne zaman alacağız o yeri?» «Yakında.» «Ben ve sen.» 119 «Sen… ve ben. Herkes sana iyi davranacak. Kimse kimsenin canını yakmayacak. Kimse kimseden bir şey çalmayacak.» Lennie, «sen bana kızgınsın sanmıştım George,» dedi. «Hayır,» dedi George. «Hayır Lennie kızmadım. Şimdi de kızgın değilim. Bunu böyle bilmeni isterim.» Sesler gittikçe yaklaşıyordu. George tabancayı kaldırdı ve sesleri dinledi «Ne olur hemen alalım,» diye yalvarıyordu Lennie. «Hemen şimdi alalım.» «Olur hemen yapacağım. Yapacağız bu işi. Yapacağız.» George tabancayı kaldırdı. Namlusunu Lennie’nin ensesine doğrulttu. Eli zangır zangır titriyordu, ama yüzü gerildi, elinin titremesi durdu, tetiği çekti. Tabancanın sesi, karşıki dağlara tırmandı ve gerisin geri indi. Lennie sarsıldı sonra yavaşça öne doğru kumun üstüne serildi, hiç titremedi. George ürpererek tabancaya baktı sonra kaldırıp, ta kıyının arkasındaki o eski kül yığınının oraya fırlattı. Çalılıktan bağırtılar ve koşuşma sesleri geldi. Slim bağırıyordu, «George. Neredesin George?» Ama George kaskatı kesilmiş durumda, derenin kıyısında oturmuş, tabancayı fırlatan sağ eline bakıyordu. Adamlar açıklığa çıktılar. Curley en öndeydi. Lennie’nin kumlar üzerinde yattığını gördü. «Tanrım. Temizledin desene.» Gitti cesede baktı. «Tam ense kökünden,» dedi yavaşça. Slim dosdoğru George’un yanına geldi. «Üzülme,» dedi. «Kimi kez insan böyle şeyler de yapmak zorunda kalır.»

120 Ama Carlson, George’un tepesine dikilmişti. «Nasıl yaptın bu işi?» diye sordu. George bezgin bezgin, «bayağı yaptım işte,» dedi. «Benim tabancamı mı almış?» «Evet senin tabancanı almış.» «Demek tabancayı ondan alabildin, sonra da öldürdün onu.» «Evet öyle oldu.» George fısıltı halinde konuşuyordu. Boyuna tabancayı tutan sağ eline bakıyordu. Slim George’u dirseğinden çekti. «Hadi gel George. Gidip seninle bir iki kadeh yuvarlayalım.» George, Slim’in yardımı ile ayağa kalktı, «olur yuvarlayalım.» Slim, «bunu yapmak zorundaydın George. Yemin ederim bunu yapmak zorundaydın. Hadi gel benimle,» diyerek toprak yolun başına sürükledi George’u. Oradan kara yoluna yöneldiler. Curley ve Carlson onların arkalarından bakıyorlardı. Carlson, «yahu, bu iki herife de n’oluyor be?» dedi. SON

İnce Memed 4(3)

440

bir süre sonra ayakları kesildi. Hürü Ananın evi, öteki mahalleden olan Gül Emineye kaldı. Gül Emine, Hürü Ana köye döndüğünden bu yana giyinip kuşanıyor, her sabah Hürü Ananın evine geliyor, Adem ile Havva tasvirinin karşısına geçiyor, oturuyor, karanlık kavuşuncaya kadar gözlerini tasvirden ayırmıyordu. Köyün de, tekmil Toros dağlarının da en güzel kızı olduğu her yerde söyleniyordu. Uzun kirpikleri, kuğu boynu, gamzeli yanakları, iri ceren gözleri, usul boyuyla göreni alıyor sevdalara götürüyordu. Güldüğünde sıcacık gülüyor, konuştuğunda sesi insanı büyülüyordu. Hürü Anaya göre Gül Emine Seyrandan da daha güzeldi. Keski Seyran yerine bu gül Emine gelinim olsaydı, oğluma da böyle bir güzel yakışırdı, diye düşünüyor, böyle düşündüğü için de, ona o kadar iyi davranmış Seyrandan hemen utanıyor, düşünceyi kafasından kovuyordu.

İlk günler Adem Babamızla Havva Anamız herkese olduğu gibi Gül Emineye de şaşırtıcı geldi, öbür kızlarla kadınlarla birlikte o da utangaç, onların çırılçıplak, her bir yerleri ortada hallerine o da güldü, sonra da çok şaşırdı. Sonra da, cennette onlardan başka kimse olmadığını, onun için, bu yüzden böyle anadan doğma dolaştıklarını Hürü Anadan öğrenince alıştı. Yalnız Adem Babamızın o şeyi o kadar kocamandı ki şaşırmaktan kendini alamadı. Havva Anamızınki de kabarmış, ağzını bir gül gibi açmış, Adem Babamızı, ya da başka bir erkeği, başka bir erkek yoktu ki, bekliyor, bekledikçe de gerinerek kemikleri çatırdıyordu. Bir süre sonra Gül Emine Anamızın aşktan kıvranan iniltilerini duydu. Onunla birlikte o da kıvranarak inledi. Adem Baba buna dayanamadı, yerinden kıpırdadı, önündeki yeşil pembe uzunluk kalktı, şişti. Havva Anamıza yaklaştı. Havva Anamızın orası gül gibi açtı. Biribirlerine kapandılar. Evde kimse yoktu, Emine gitti kapıyı örttü, geldi yerine oturdu, gözlerini yumdu, o da kendi üstüne kapandı. Ademle Hav-vanın iniltileri bütün evi aldı, Gül Eminenin iniltilerine, kıvranmalarına, gerinmelerine karıştı. Adem Babamız Havva Anamızdan ayrıldı, geldi Gül Emineye sarıldı, Gül Emine de kaşla göz arasında soyundu, kendisini Adem Babamıza bıraktı. Onları seyreden Havva Anamızdan utanmayı aklından geçirmeden. Kendinden geçti, bir tat cennetine girdi çıktı.

441

Bundan sonra Gül Emine her gün Hürü Ananın evini gözledi, o, evden çıkınca eve daldı, ya da eve girip Hürü Ananın komşulara gitmesini bekledi. Yalnız kalınca da gözlerini yumdu. Artık Adem Babamız, Havva Anamıza gitmeden, doğrudan ona geliyordu. Bu iş başladıktan on gün sonra da Havva Anamıza öyle bir düşman kesildi ki, Adem Babamızın da birlikte yok olacağını bilmeseydi, onu paramparça edecekti. Gül Emine Adem Babamıza karasevda bağladı. Nereye gitse, ne yapsa onu aklından silemiyor, gece olsun, gündüz olsun dayanamayıp Hürü Ananın evine koşuyordu. Gece karanlığında, tasviri göremeyince gidiyor, soğuk camı elleriyle okşuyor, böylece de, birazıcık olsun, özlemini dindiriyordu. Onun bu hallerini gözden kaçırmayan Hürü Ana, ona hoşgörüyle, anlayışla gülümseyerek, “Kız fallik, sen Adem Babamıza karasevda bağlamışsın, haberin var mı?” diyordu. “Ah gençlik, ah,” diye de iç geçiriyordu.

Bu durum ne kadar sürdü, ne Gül Emine bunun farkındaydı, ne de Hürü Ana. İkisi de bunun doğallığına alışmışlardı. Köyde usuldan usula da, ucundan kıyısından, belli belirsiz, herkes biribirinden saklayarak dedikodulara başlamıştı. Bunu sezen Gül Emine de Hürü Ananın evine gitmeyi sey-rekleştirdi. Sonunda da, dedikoduların önünü almak için eve büsbütün gitmemeye başladı. Ama yerinde duramıyor, sevdasını yenemiyordu. Ona artık uyku dünek yoktu. Böyle deli divane dolaşırken yöresine bakmaktan başka bir umar bulamadı. Köyün bütün delikanlıları ona karasevdalıydı. Bunu düşününce sevindi. Her birisini teker teker gözden geçirdi. Öteki köyden Selim geldi gözlerinin önüne. Onu beğendi. Uzun boylu, geniş omuzlu, mavi gözlü, kıvırcık saçlı, sarı burma bıyıklıydı. Onu bulması gerekti. Köyüne haber gönderdi. Selim Memedlere karışmış, yedi Memed olmuşlar, silahlanmış dağa çıkmışlardı. Onu üç gün içinde buldurdu. Delikanlı geldi, Alıçlı koyaktaki nar bahçesinde buluştular. Gül Emine soyundu, gözlerini kapadı, üstüne Adem Baba geliyordu ki, göğsüne bastı tekmeyi, Selimi üstüne çekti. Yumuşak otların üstünde bir gün, bir gece seviştiler. Gül Emine otların üstüne, yorgun, serildi kaldı.

442

Ertesi ikindi Gül Emine köye döndü, doğru Hürü Ananın evine geldi. Hürü Ana evdeydi, onun yüzüne bakınca her şeyi anladı. Kız doğru Adem ile Havva Anamızın tasvirine gitti, bir süre onları gözden geçirdi, ardından da resmi duvardan aldı, var gücüyle yere çaldı. Cam resim paramparça oldu, kırıklar bütün eve dağıldı. Hürü Ana buna hiç ses çıkarmadı. Öteki onun yüzüne bile bakmadan çıktı evine gitti, evden çeyiz bohçasını aldı, onu narlıkta bekleyen Selime koştu, kavuştular, el ele tutuşup Selimin köyünün yolunu tuttular.

Köylüler onun kaçtığına, en güzel kızlarının başka bir köyün delikanlısına vardığına aldırmadılar ama, Adem Babamızla, Havva Anamızı tuz buz edişine çok içerlediler.

443

21

Taşkın Halil Beyin evi Bayramoğlunun da karargahı olmuştu. Gidenler, gelenler, haber getirenler… Ev, bir arı kovanı gibi işliyordu, çok sıkı bir ödev ayrımı yapılmıştı. Yüzbaşının, Muallim Rüstem Beyin, Molla Duran Efendinin, Zülfünün, Topal Alinin, öteki kasaba ileri gelenlerinin her birisinin ayrı ayrı önemli işleri vardı. Bunların arasında Murtaza Ağa kan tere batmış koşturup duruyor, bütün işlere yetişmeye çalışıyordu.

Bayramoğluyla Arif Saim Bey bir dakika bile biribirlerin-den ayrılmadan o gün bugündür gece gündüz düşünüyorlar, bu iki eski dağ adamı, bu iki eski kurt, aşkla şevkle İnce Memede tuzak üstüne tuzak hazırlıyorlardı, öylesine hazırlanıyorlardı ki, hiçbir adımlarını, hiçbir kurşunlarını boşa atmayacaklardı. Dağdan aldıkları haberlere bakılırsa, İnce Memed daha şimdiden avuçlarının içindeydi. Bu durumda, kuş olsa da, onun Bayramoğlunun elinden kaçıp kurtulmasının mümkünü yoktu.

Arif Saim Bey önce Sarı Sultanoğlunu çağırdı. Sarı Sulta-noğlu Taşkın Halil Beyin avlusuna altmış beş, dişlerine kadar silahlanmış atlıyla geldi durdu. Onu bizzat, konaktan, altın başlı bastonuna çöke çöke inerek Arif Saim Bey karşıladı. Sarı Sultanoğlu onun geldiğini görünce bir delikanlı gibi attan atlayarak huzuruna vardı, kucaklaştılar. İki eski arkadaş, uzun uzun sarmaşarak hasret giderdiler.

“İşte bunların her birisi yüz İnce Memede bedeldir, amma-velakin…”

444

Atlılar atlarından insinler, dinlenmeye çekilsinler, diye buyruk verdiler.

Merdivenleri kol kola çıktılar. Yukarda, odanın kapısında Bayramoğlu onları bekliyordu. Sarı Sultanoğluyla el sıkıştılar. Bayramoğlu eşkıyalığının ilk yıllarında onun evini basmak istemiş, ona, altın göndersin, diye haberler göndermiş, Sarı Sultanoğluysa geleceği varsa, göreceği de var, buyursun gelsin, kendi elimle vereyim ona altınları, diye meydan okumuş, Bayramoğlu da onun üstüne gitme yürekliliğini bir türlü gösterememişti.

“Benim adamlarımın ne biçim bir insanlar olduklarını Bayramoğlu da bilir. Her birisi bir kartal gibidir. Her birisinin boynunda en az üç kişinin kanı vardır. Nişancılıklarına gelince gökteki turnayı düşürürler. Bayramoğluna sor istersen Bey, o Bayramoğlu ki, yüzüne demek gibi olmasın, şimdiye kadar To-ros dağları bir Bayramoğlu daha görmedi. Bundan önce de, sen de biliyorsun Bey, Bayramoğlu gibi bir eşkıya gelmemişti Toro-sa, belki de dünyaya… O bile benim üstüme gelememişti.”

“Doğrusu gidemedim,” diye güldü Bayramoğlu. “Korktum doğrusu.”

“Sen hiçbir şeyden korkmazdın… Korkmazdın ya, düşündün.”

“Doğrusu düşündüm,” dedi Bayramoğlu.

O çocuksu, o genç bir kız kadar utangaç Bayramoğlu gitmiş, yerine sivri yüzü, çekik, kısılmış, kurnaz tilki gözleriyle, kartal burnu, burma bıyıklarıyla, her zaman buyurmaya hazır keskin duruşuyla bir başka insan, bir başka, yırtıcı yaratık gelmişti.

“Ama İnce Memed, o konağı, Dulkadiroğlu Sarayını bastı,” dedi Arif Saim Bey. Koltuğu gösterdi, Sarı Sultanoğlu elini dizlerinin üstüne bastırarak oturdu. Arkasından da, onun yanı başına Bayramoğlu geldi yerleşti. Arif Saim Bey de karşılarına geçti. Kahveler söylendi.

“İnce Memed… Ne kadar da yürekli bir adammış. Bayramoğlunun, yıllar yılı isteyip de yanına yaklaşamadığı sarayımı bastı.” Sesine iyice alaylı bir hava verdi, “Bu İnce Memed de neyimiş böyle, belki de Zaloğlu Rüstemdir.”

445

“Yaptıklarına bakılırsa Rüstemdir,” diye onu onayladı Arif Saim Bey… Sonra birden ciddileşti, Sarı Sultanoğlunun gözlerini buldu, “Ama sen, İnce Memed seni soyduktan sonra, şu aşağıdaki yiğitlerini İnce Memedin üstüne gönderdin değil mi?”

“Gönderdim,” dedi gözlerini yere indirerek Sarı Sultanoğlu.

“Kaç kere bozdu senin şu yiğitlerini İnce Memed, kaç kişini öldürdü?”

“On altı,” dedi boynunu bükerek San Sultanoğlu.

“Eeeeee, hani senin yiğitler?”

“Bir sırrı hikmet var bu işte.”

“Ben sır falan anlamam San Sultanoğlu. Adam düpedüz cesur, güçlü kuvvetli. Sen onunla başa çıkamadın.”

“Çıkamadım Bey. Bunu itiraf etmek mecburiyetindeyim. Onunla bu durumda kimse de başa çıkamaz. Eğer bir kişiyle bu dağlarda ben başa çıkamamışsam, kendi dağlarımda, bu demektir ki onunla kimse başa çıkamayacak.”

“Bayramoğlu da mı?” diye şaşkınlıkla sordu Arif Saim Bey.

“Bayramoğlu da,” dedi, çok serinkanlı, Sarı Sultanoğlu.

Kahveler geldi. Aralarında derin bir sessizlik oldu. Bir süre kahve höpürtülerini dinlediler.

Kaşlarını çatan Arif Saim Bey:

“Neden imiş o?” Sesinden çok kızdığı belli oluyordu.

“Çünkü Bey, onun parmağında Ocak Yüzüğü var. Kırkgöz Ocağının yüzüğü…”

“Olabilir.”

“Çünkü Bey, o, Selahaddini Eyyubi Hazretlerinin Haçlı ordularıyla savaşırken giydiği gömleği giyiyor. Çünkü Bey, Kırkgöz Ocağı bugünlerde gömlek fabrikası gibi çalışıyor. O gömleklerden her Memede bir gömlek dikiliyor.”

“Olabilir.”

“Çünkü Bey, ben önceki gün bizim oralardan ayrılırken İnce Memedin atı ala şafakta konmuş bir bulutun sırtına kişniyor, dağ taş yankılanıyordu.”

“Olabilir, hepsini duydum, biliyorum.”

“Çünkü Bey, ben adamlarımı İnce Memed üstüne gönderdiğimde, adamlarımın yolunu Memedler kesti. Her çete yedi Memedden teşekkül ediyor. On altı adamımı, daha İnce

446

Memedin izini doğrultamadan bu Memedler öldürdü. Kaç tane Memed çetesi olduğu da bilinmiyor. Çünkü Bey, sana gerçeği söyleyeyim, biz bu İnce Memedi bu Torosun elinden zor alırız. Çünkü Bey, bütün Alevi Dedeleri, bütün Sünni İmamları, bütün kızlar, kadınlar ermiş saymışlar İnce Memedi. Çünkü Bey…”

Arif Saim Bey patladı:

“Yani sen bana diyorsun ki, sen burada durma, ne Sarı Sultanoğlu, ne Bayramoğlu, ne Arif Saim, hiçbirimiz beş para etmeyiz, sen çek Ankaraya git, Mustafa Kemal Paşaya söyle, ordu çeksin Toroslara.”

“Estağfurullah Bey.”

“Estağfurullahı mestağfurullahı yok. Sen öyle bir manzara çizdin ki başka hiçbir yol bırakmadın.”

Epeydir gerilmiş bekleyen Bayramoğlu:

“Sarı Sultanoğlu,” dedi göğsünü kabartarak, “dediklerinin bir kısmı doğru, köylü ona tapınmış. Atı da Toros dağlarının üstünde her şafak vakti kişniyor. Unutma ki bir zamanlar, bizim de atımız kişnemişti.”

Böyle konuşması için Bayramoğlunun çok öfkelenmesi gerekti. Sarı Sultanoğlu ileri gittiğini anladı.

“Doğru, kişnemişti.”

“Bizim parmağımızda da yıldırım taşlı o yüzük vardı.”

“Amenna vardı.”

“Biz de giydik Selahaddini Eyyubinin gömleğini.”

“Giydin…” Kendini tutamayan Sarı Sultanoğlu, “giydin de, onun için yaşıyorsun işte ya…” dedi gülümseyerek.

“Allahmı seversen Sarı Sultanoğlu sen bütün bunlara inanıyor musun?” diye sordu Arif Saim Bey.

“İstersen inanma…” diye Sarı Sultanoğlu elini dışarıya, karşı dağlara doğru uzattı. “İstersen inanma, bütün bu dağlar inanıyor.”

“İnansınlar,” diye dişlerini sıktı Bayramoğlu, “ben onlara, çok uzak değil, yakında gösteririm. Onlara Hanyayı da, Konya-yı da öğretirim.”

“İnşallah,” diye içini çekti Sarı Sultanoğlu, “İnşallah dediğin olur. Biliyorum, sen Bayramoğlusun, öylesi çocuklar, Haz-

447

reti Ali olsalar da… İşte biz de sana yardıma geldik, bütün varımız yoğumuzla…”

“Sağ ol,” dedi Bayramoğlu bıçak gibi yüzüyle.

Arif Saim Bey düşünceli ayağa kalktı, karşı salonda bekleyen kasaba ileri gelenlerini çağırdı. Sarı Sultanoğluyla hepsi tanışıyordu. Onun gelmesine de, Bayramoğlunun İnce Memedin takibine çıkacağı kadar sevindiler.

Sarı Sultanoğlundan sonra Kederoğlu geldi. Ovada çok toprakları vardı. Soylu atlar yetiştirir, çeltik ekerdi. Arkasında dokuz köylük bir aşireti vardı. Onun da evinde kapı gibi bir fermanla bir soyağacı asılıydı. Tıpkı tıpkısına Sarı Sultanoğlun-dakilere benziyordu. Kederoğlu soyunun tarihini çok iyi biliyordu. Oğuzların Bozok kolunun Beyleriydi dedeleri. Dulkadi-roğulları derlerdi bunlara. Ortadoğunun en güçlü hükümdarlıklarından birisini bin üç yüz otuz dokuz yılında kurmuşlardı. İlk Beyleri Karaca Beydi. Adıyaman, Malatya, Harput, Antakya, Maraş, Antep, Samsat, Zülkadriye, Antakya Beyliği sınırları içindeydi. Beylik, bin beş yüz yirmi birde son Beyleri Ali Beyin ölmesiyle Osmanlının eline düştü ve son buldu. Ve üç yüz yılda ne olduysa oldu, Dulkadiroğullarınm namı nişanı silindi. O soydan hiçbir kişi kalmadı. Sağda solda, ben Dulkadiroğlu so-yundanım, diyen birkaç kişiden başka. Onların da ellerinde ne soyağaçları, ne de şecereleri vardı. Ama sonraları Toroslarda çok Dulkadiroğlu çıktı ortaya. Her zengin olan, her adamım, diyen kendisini Dulkadiroğlu saydı. Maraşta ünlü bir Hoca, Molla Tahsin vardı. Şam Medresesinde okumuş, hattat olmuş, gelmiş yurdu Maraşa yerleşmişti. Hat sanatı eski hükmünü yitirdiğinden Molla Tahsin Efendi geçinmenin, hem de zengin olmanın yolunu aramış, bulmuştu. Her on beş altını bastırana bir Dulkadiroğlu soyağacıyla, Padişahtan yaldızlı, tuğralı bir ferman veriyordu. Tahsin Efendi o kadar çok Dulkadiroğlu soyağacı, o kadar çok Padişah fermanı yazdı ki, Toroslarda Dulkadiroğlu soyundan geçilmez oldu. İşte bu, aslında Dulkadiroğlu olan Kederoğlunu da İnce Memed bir hafta önce soymuş, kese kese küflü altınlarını almıştı. Onun ardından Gündeşli ovasından Karaca Bey geldi. Karaca Bey Dulkadirlinin ilk Beyinin adıydı. Maraş altındaki Gündeşli ovasının yarısı onundu. Çok

448

at, çok tosun, çok koyun yetiştirir, Halebe, Şama götürür satardı. Altınının çokluğuyla ünlüydü. Onun da evinde Dulkadiroğlu soyağacıyla Padişah fermanı vardı. Yalnız onun soyağacı herkesinkinden daha yaldızlı, daha büyüktü. Fermandaki tuğra da bir cennet bahçesi gibi çiçeklerle donatılmış, yazılar altın varakla yazılmıştı. Belki bir okka altın sıvamıştı Tahsin Efendi fermana. Sonra başkaları geldiler. Arkalarında aşiretleri, yanlarında silahlı adamları olan ağalar, beyler, zenginler. Çoğunu da İnce Memed soymuş, onlardan aldıklarını babalan cephede kalmış genç kızlara, delikanlılara düğün hediyesi olarak dağıtmıştı. İnce Memede ateş püskürüyorlardı.

Bayramoğlundan sonra eşkıya Kör İbrahimi de çağırdılar. Yıllarca dağlarda gezmiş, Toroslarda, Çukurovada namı yürümüş, sonunda bir gün gelmiş karakola teslim olmuş, Anavarza ovasından toprak almış, dört karıyla evlenip çoluk çocuğa karışmıştı. Uzun Cabbar da geldi Bayramoğluna katıldı. Horoz Ramo da Bayramoğlu çetesindendi. Soyduğu ağaları, beyleri, zenginleri çırılçıplak ettikten sonra yere yatırır, üstlerine çıkar, kanat çırpa çırpa horoz gibi öterdi. Ol sebepten adı horoza çıkmıştı. Çiçekli Nuri de geldi. O da eski bir eşkıyaydı ve zalimli-ğiyle ünlüydü. Torosu titretmişti. Ondan söz ederken köylüler, Allah sevdiği kulunu onun eline düşürmesin derlerdi.

Daha, dağlardan, Çukurovadan, Maraştan, deniz kıyısından çok kişi geldi. Arif Saim Bey işini sağlam tutuyordu. İlk vuruşta, sessiz sadasız, İnce Memedin işini görmeliydi, bu kadar ayyuka çıkmış İnce Memed yitip gitmeli, namı nişanı ortadan silinmeliydi.

Uzun bir araştırmadan, soruşturmadan, planlardan, tasarımlardan sonra Bayramoğlu dağlara doğru yola çıktı. Yanında Topal Ali, İnce Memedi çok iyi tanıyan onun arkadaşı Cabbar ve öteki eşkıyalar vardı. Sarı Sultanoğlunun, öteki ağaların, beylerin adamları, ovadan, dağlardan gelen gönüllüler, her birisi İnce Memedin kanına susamıştı, onu öldürecekler ve namları kıyamete kadar yürüyecekti, onlar da Bayramoğluna katıldılar.

Bayramoğlu, Topal Ali, Rüstem, Kör İbrahim atlı, ötekiler yayaydılar.

449

¦

Kasabayı çıkar çıkmaz ilk haberciyle karşılaştılar. İnce Me-med, üstüne Bayramoğlunun asker çektiğini haber almış, Kırk-suya doğru çekilmişti. Çok geniş, sağlam bir haberci ağı kurmuşlardı. Bayramoğlu her haberciyle teker teker konuşmuş, onlarla enine boyuna uğraşmıştı. Habercilerin içinde İnce Me-medin de adamları olabilir, onu yanıltabilirlerdi. Eşkıyalığında, kendi adamlarıyla karşısındakileri çok yanlış yollara göndermişti. Bu dağdaki her canlı göz İnce Memedin gözüydü, her canlı kulak onun kulağıydı. Eğer İnce Memed istemezse, onunla, yıllarca bu dağlarda gezse de karşüaşamazdı. Ama gene de belli olmazdı. Onun kurduğu haberci ağı kadar bir ağ da Bayramoğlu kurmuştu. İnce Memed, bu kadar can yakmış, bu kadar insan öldürmüş, bu kadar ev basmış, soymuştu. Çok da gençti ve burnu da havadaydı. Kendisini Köroğlu, Çakırcalı, Karayılan sanıyordu. Kimseden de korkmuyor, kendisini öyle fazla saklama gereğini duymuyordu. Köylüye de, her birisi Memed olmuş delikanlılara da fazla güveniyordu. Oysa, o Me-medlerin içinden öyle kaypak Memedler çıkardı ki İnce Memedin şaşkınlıktan dudakları uçuklardı. Bayramoğluna göre insan, bu dünyada yalnız be yalnız kendine güvenmeliydi. Yüzyıllardır, üstlerinden zulümler, işkenceler, savaşlar, salgınlar geçmiş köylüler öylesine kaypaklaşmışlardı ki elle tutulacak yerleri kalmamıştı. Bilselerdi ki yarın İnce Memedle Bayramoğlu karşılaşacak, bu karşılaşmada da İnce Memed yenilecek, daha Bayramoğlu yetişmeden İnce Memedi haklarlar, kellesini de bir sırığa geçirip, alır getirir Bayramoğluna verirlerdi. Eğer köylü insan gibi insan olsaydı, Bayramoğlu hiç dağdan iner miydi? Niçin bu kadar asker, gönüllü takmıştı Bayramoğlu arkasına? On beş yirmi kişilik bir eşkıya çetesi için bu kadar kalabalık çok değil miydi? Kendi yanındakilerden başka Yüzbaşı Faruk komutasında iki bölük, Teğmen İzzet Nuri komutasında iki bölük, Yüzbaşı Gavur Ali komutasında iki bölük dağlara doğru yol almışlardı. Eşkıyayı yakalamak için böylesine büyük kalabalıklarla onların üstüne yürümek yanlıştı. Eşkıyayı avlamak için seçme elli kişilik bir güç yeterdi. Ama Arif Saim Bey de, Bayramoğlu da bu kalabalıklardan başka bir şey, Toros köylülerinin gözlerini korkutmayı umuyorlardı. Halkı böylesine

450

bir kalabalık candarmayla, gönüllüyle, Bayramoğluyla korku-tabilirlerse gerisi kolaydı. Köylüler de hep candarma, asker kalabalığından korkmuşlardı. Çünkü yalnız, üstlerine gelen yer götürmez asker onları yenebilmişti.

Bir akşamüstü Çiçekli köyünün altındaki düzlüğe geldiler, tüfek çatıp çadır kurdular. Koyunlar, boğalar, koçlar kestiler, tepeleme pirinç pilavı yığıldı ortaya, yediler içtiler. Bayramoğlu askerlerinin, öteki askerlerin bütün giderlerini gelip kasabaya birikişmiş ağalar, beyler veriyorlardı. Arif Saim Beye göre, bu askerler devleti değil, onları korumak için canlarını tehlikeye atıyorlardı. Onlar da hiç olmazsa giderleri çeksinlerdi. Beyler, ağalar da onun bu önerisini seve seve yerine getirdiler.

Orada, Çiçekli köyünün alt başındaki düzlükte üç gün kaldılar, köyün üstüne harman gibi közlerde kızarttıkları etlerin yağlı, iştah açıcı dumanlarını savurdular. Bu üç gün üç gece içinde köyden bir tek kişi çıkıp da onlara, bir, hoş geldiniz, demedi. Nereden gelip nerelere gidiyorsunuz, diye sormadı. Herkes evine kapanmış, köyün ortasındaki alanda kimsecikler gözükmüyordu. Bayramoğlu bu işe şaşmış da kalmıştı. Sonunda dayanamadı, köye adam gönderip Sarı Çavuşu çağırttı. Sarı Çavuş onun eski arkadaşıydı ve onunla çok sevişirlerdi. Sarı Çavuş gelen adama, “Git selam söyle o Bayramoğluna, benim yüzüme bakacak yürekliliği nereden almış ki o? Asker kaçağı Arif Saimden almış olmasın? Git selam söyle Bayramoğluna, benim onun yüzüne bakacak gözüm yok.”

Bayramoğlu birkaç adam daha gönderdi köye, Sarı Çavuş diretiyordu. Şortunda edemedi Kürt Rüstemi gönderdi ona Bayramoğlu. Sarı Çavuş Rüstemi çok severdi. Onun yüzüne bile kaşını kaldırıp bakmadı. Onunla bir tek sözcük bile konuşmadı. Kürt Rüstem onun yanında bekledi, bekledi, sonunda edemedi, yıkılmış, bitkin Bayramoğluna geldi:

“Benimle bir tek söz bile konuşmadı. Yüzüme de bakmadı. Bana köpeğe bakar gibi bile bakmadı. Taş kesilmiş ocağın başında öyle oturdu kaldı.”

“Ben gidiyorum o Sarı Çavuşa,” diye öfkeyle ayağa fırladı Bayramoğlu, atına atladığı gibi köyün yolunu tuttu. Onunla birlikte Rüstem de geliyordu.            ORHAN KEMAL

İL HALK KÜTÜPHANESİ

451

Attan İner inmez kapıyı açıp içeriye girdi: “Sarı Çavuş!” diye bağırdı. “Aşk olsun sana Sarı Çavuş, böyle miydi seninle kavli kararımız, böyle miydi seninle arkadaşlığımız, kardeşliğimiz böyle miydi seninle…”

Sarı Çavuş ocağın karşısına, eski bir kıl çulun üstüne bağdaş kurmuş oturmuş, kamburunu çıkarmış, gözlerini önündeki közlere dikmişti. Sanki içeri girenleri duymadı. Yerinden de hiç kıpırdamadı. Başını çevirip de ona bakmadı. Yalnız sırtı biraz daha kamburlaştı.

“Sarı Çavuş, ben geldim, ben Bayramoğlu.” Sarı Çavuşun sırtı iki kez kalktı, indi. Bayramoğlu tepeden, alaycı, şaşkın: “Sarı Çavuş, evine Tanrı konuğu geldi, anlamadın mı?” Gene en küçük bir kıpırtı yoktu Sarı Çavuşta. Bayramoğlu Bayramoğlu oldu olalı hiç böyle bir iş gelmemişti başına. Böylesine onuruna düşkün bir kişiyi bak hele Sarı Çavuş ne hale getirmişti. Onu şimdiye kadar hiç kimse böyle karşılamamıştı.

“Tanrı konuğu dedik, seni deyi evine geldik. Ya anlamadın ya da sen bir iyice bunamışsın koca köpek.”

Bu sözleri duyar duymaz Sarı Çavuş, bir ok gibi yerinden fırladı, geldi Bayramoğlunun karşısına dikildi:

“Ben değil, sen bunamışsın,” dedi acı acı gülümseyerek. “Şu koca Bayramoğluna bakın hele, bir zamanlar bastığı toprağı titreten, bir şahin kadar onurlu olan, Allanın aslanı Ali gibi gürleyen, fakir fıkaranın ekmeği olan, bütün dağların, aşağıdaki ovaların üstüne titrediği, gözünden esirgediği, şu koskoca Bayramoğluna bakın hele, Ağalara, Beylere zağar olmuş da İnce Memedin üstüne Sarı Sultanoğlunun, Kamberoğlu zaliminin, Kederoğlunun, Kadıoğlunun askerini çekmiş de dağlara çıkmış. İnce Memedi yakalayacak da, onun derisini yüzecek, gözlerini oyacak, sonra da götürecek Sarı Sultanoğluna teslim edecek… Keski ben öleydim de Çanakkalede, denizdeki vapurlar bir top güllesiyle göğe çıkarken, bu günleri, Bayramoğlunun bu hallerini görmeyeydim. Kurt kocayınca köpeklere maskara olurmuş. Keski Bayramoğlunun kocadığını görmeseydim.”

Geldi, kocaman elleriyle Bayramoğlunun yakasına yapıştı-Gözlerinin içi yaşla dolmuştu. Zangır zangır titriyordu.

452

“Nereye gidiyorsun Bayramoğlu?” diye sordu, gözlerini onun gözbebeklerinin içine dikerek, “nereye, İnce Memedi öldürmeye mi gidiyorsun? Yok Bayramoğlu yok, sen İnce Memedi öldürmeye gitmiyorsun, sen kendi gençliğini öldürmeye gidiyorsun. Sen Bayramoğlunu, Köroğlunu, Karayılanı, Sen Haz-reti Aliyi öldürmeye gidiyorsun. Sen zulme karşı ayağa kalkmış bütün yürekleri öldürmeye gidiyorsun. Sen insanlığı, sen Toros dağlarını öldürmeye gidiyorsun. Şimdi yüzüme bakacak gözün var mı senin, söyle koçyiğit Bayramoğlu? Bak, Bayramoğlu sana ne diyeceğim, sen öldündü ya, sen çekilip gittindi ya, bu Toroslar hep senin türkülerini, destanlarını söyledi. Hep Bayramoğlu halaylarını çekti. Bundan sonra o destanları, türküleri, halayları bir başkasına, İnce Memedi, Bayramoğlunu öldürmeye kalkmayanlara verecekler. Bayramoğlunun namını nişanını hem bu dünyadan, hem de yüreklerinden sökecek atacaklar. Duydun mu söylediklerimi?”

Önünden çekildi, dışarıya çıktı. Dışarda parlak bir güneş vardı. Buz gibi de dağlardan aşağıya bir yel esiyordu. Sarı Çavuş gitti, küskün, avlunun köşesindeki ceviz ağacının altındaki tahta sedirin üstüne çöktü, yönünü de çadır kurmuş Bayramoğlu ordugahına döndü. Bayramoğlu içerden yalpalayarak çıktı, geldi, bir an Sarı Çavuşun önünde durdu. Sarı Çavuş kasketinin siperliğini tam gözlerinin üstüne indirmiş, gözlerini, yüzünün yarısını kapatmıştı. Bayramoğlu, ona doğru birkaç adım attı, sonra durdu, bir şeyler söyleyecekti vazgeçti, geriye döndü. Ayaklan ayaklarına dolaşıyor yalpalıyordu. Atının dizginini Kürt Rüste-min elinden aldı, bacakları titriyordu, bu durumda ata binemezdi. Yüzü kararmış, alnı kırışmış, dudakları sünmüştü. Başı önünde, atını ağır ağır çekerek askerlerinin arasına döndü, kendisini çadıra dar attı. Rüstem de geldi yanına oturdu.

“Sarı Çavuş haklı,” dedi Bayramoğlu, “biz gençliğimizi öldürüyoruz. Biz başkaldıran, bir gül gibi açılmış kendi yüreğimizi koparıyoruz. Sarı Çavuş gene de iyi arkadaş imiş, yüzüme, haktuuuu, deyip de tükürmedi. Şu benim yüzüm, kendi yüreğini sökmeye giden yüzüm tükürülecek yüz.”

“Biz ikimiz şu dağlara attığımız tohumların güne karşı açmış taze çiçeklerini talana gidiyoruz. Elimizden silahımızı bı-

453

Taktığımızda keski ölseydik,” diye hayıflandı Kürt Rüstem. “Olan oldu. Başımıza bu işler de geldi.”

“Artık dönemeyiz, değil mi Rüstem?”

“Dönemeyiz Ağam.”

“Dönsek ne olur?”

“Dönsek derler ki koskocaman Bayramoğlu İnce Memed adındaki çocuğun üstüne gitti de korkusundan yüz geri etti, derler. Sen buna dayanamazsın. İşte senin için gerçek ölüm bu olur. Kimse bilmez ki biz ince Memede, gençliğimize, dağlara attığımız tohumun taze çiçeğine kıyamadık. Kimse bilmez ki Bayramoğlu kendi gençliğini öldürmektense kendini öldürdü.”

“Kimse bilmez,” dedi Bayramoğlu. “Demek kader yolumuzu böyle çizmiş, İnce Memedi yakalamak bize düşmüş.”

Bayramoğlu gözlerini çadırın kapısından gözüken uzaktaki yüce dağın karlı doruğuna dikti, daldı gitti. Başını çevirdiğinde gözleri yaş içinde kalmıştı. Yüzü gerilmiş, yüz çizgileri keskinlemişti. Kendi kendine konuşur gibi:

“Keski ilk çarpışmada İnce Memed bizi vursa da, biz de bu alçaklıktan kurtulsak,” diye söylendi Bayramoğlu.

“Keski,” diye bağırdı Kürt Rüstem.

Bayramoğlu eskiden bir köye, bir kasabaya inmeyegörsün, köy, kasaba bayram yerine döner, onu görmek için insanlar yollara dökülürlerdi.

Bayramoğlu Çiçekli köyünden kalktı. Çadırları muhtara bıraktılar. Çadırlar ağırlık oluyordu, artık köy evlerinde konaklayacaklardı.

Bir gün, bir gece yol gittiler. Yolda, haberciler durmadan haber getiriyor, Bayramoğlu atının üstüne yumulmuş, derin bir düşünceye gömülmüş, getirilen haberler onu ilgilendirmiyor-casma dinliyor, atma yol veriyordu.

Önlerindeki dağı aşınca sağdaki koyakta bir köy gördüler, atları da, kendileri de yorulmuş, acıkmışlardı. Köyden duman tütüyordu. Ortayerinde ulu üç çınar ağacı dikili bir alan yemyeşil gözüküyor, yeşilliği dümdüz, ağaran, köpüklenen küçük bir dere ikiye ayırıyordu.

Köye yöneldiler. Onları gören köylüler kaçıp evlerine sığınıyorlardı. Bu da zaten işkilli olan Bayramoğlunun gözünden

454

kaçmıyordu. Muhtarın evini sordular, büyük, eski bir konaktı. Avlusuna geldiler, beklediler, kimse dışarıya çıkıp onları karşılamıyor, Bayramoğlunun şaşkınlığı gittikçe artıyordu. Bu yaşına gelmiş başına böyle işler gelmemişti.

Horoz Ramo bağırdı:

“Bu konakta kimse yok mu?”

Sesi çok gür ve öfkeliydi.

Ramo birkaç kere daha bağırdı, evden ses şada gelmedi. Kapılar kilitliydi.

“Kapıları kırın,” diye, yılan ıslığı bir sesle buyurdu Bayramoğlu.

Birkaç kişi birden yüklenince bütün kapılar açıldı. İçerden çok yaşlı, uzun ak sakallı bir adam çıkardılar. Adamı sakalından tutmuşlar çekiyorlardı.

“Bırakın onun sakalını,” diye buyurdu Bayramoğlu adamı görünce, kim olduğunu anlayınca tepeden tırnağa öfkeye kesti. Onunla birlikte altındaki atı da öfkeden titriyordu. Bu gelen yaşlı adam, Paşa Ahmet onun çok eski, yakın bir arkadaşıydı. Aşağıdaki ovada geniş bir çiftliği vardı. Dulkadirli soyundan olduğunu, bu dünyada yalnız kendisinin Dulkadir-liden geldiğini, ötekilerin hepsinin yalancı olduklarını kitaplara, soy kütüklerine, fermanlara dayanarak önüne gelene anlatmaya çalışıyordu. O gün bugündür de bunu kimseye anlatamamış, bu dağlarda, ovada Dulkadirli soyundan gelen soy kütüklü, altın varak fermanlı kişiler çoğaldıkça çoğalmıştı. Buna dayanamayan Paşa Ahmet de mitili barhanayı toplamış, soyunun köyüne, eski baba konağına dönmüş, köyün de muhtarlığını almıştı. Onun bu köyde olduğunu, işte bu yüzden Bayramoğlu bilmiyordu.

“Ahmet Paşa, beni tanımadın mı?”

Sesinden öfke taşıyordu.

“Tanıdım,” dedi Paşa Ahmet kırgın bir sesle. “Sen Bayra-moğlusun, seni ben nasıl tanımam?”

“Adam Bayramoğlunu böyle mi karşılar?”

Paşa gülümsedi:

“Var git yoluna Bayramoğlu,” dedi Paşa Ahmet, “var git yoluna. Seninle içilmiş kahvemiz, yenilmiş yemeğimiz var. Var

455

git yoluna Bayramoğlu. Sen Bayramoğlu gibi Bayramoğluysan var git yoluna. Bizimle uğraşma. Var git de İnce Memedi öldür. Var git yoluna eski arkadaşım, kartal gibi onurlu, şahin gibi atak, yiğitler yiğidi Bayramoğlu var git yoluna. Var git de İnce Memedi yakala, öldür.”

“Yahu Paşa Ahmet duydum ki İnce Memed senin evini de basmış, seni de soymuş, doğru mu?”

Paşa Ahmet başını kaldırdı, ilk olarak onun yüzüne, gözlerinin içine baktı, küçük yeşil gözlerini kirpiştirerek.

“Doğru,” dedi Paşa Ahmet, “İnce Memed evimi de bastı, ne kadar altınım varsa hepsini de aldı, aldı da babalan cephede kalmışlara verdi.”

Bütün hali tavrıyla, bunda ne var, der gibiydi.

Bir an karşı karşıya öyle durdular, bakıştılar. Sonunda Paşa

Ahmet:

“Var git Bayramoğlu, var git de İnce Memedi öldür. A.ma onu arkasından kurşunla. Senin gibi bir Bayramoğlunun şanına ancak böylesi yakışır,” dedi, acı acı gülümseyerek arkasını döndü, konağına girdi.

Ortalıkta kimsecikler yoktu. Birkaç çocuk ev köşelerinden boyunlarını uzatıp onlara bakıp bakıp kaçıyorlardı. Alanın bir ucuna yığılmış küllükte de horozlar ışıltılı tüyleriyle eşiniyorlar, küle batıp çıkıyorlardı.

Bayramoğlu bundan sonra birkaç eski arkadaşıyla daha karşılaştı. Hepsinin de tavrı Sarı Çavuştan, Paşa Ahmetten daha beterdi. Her sözleri Bayramoğlunun yüreğinde onulmaz yaralar açtı. Köylülerin ona karşı davranışları da, günler geçtikçe daha aşağılayıcı, tepeden, soğuk, alaycı oluyordu. Hiçbir köylü onunla candan, yürekten konuşmuyor, onu aşağılamak için de hiçbir fırsatı kaçırmıyorlardı. Bayramoğlu bu yaşta, o iki yüzlü, sürüngen saydığı köylünün başka bir yönünü daha öğrenmişti.

Soluk soluğa dağlardan yola bir haberci indi geldi: “Bayramoğlu, Bayramoğlu,” dedi, “tam üstündesiniz. Yüzbaşı Gavur Aliyle, Teğmen İzzet Nuri İnce Memed çetesini az ilerde çevirdiler. Yarım saat daha ilerlerseniz tam üstüne varır-

sınız.

456

Bu haberci Bayramoğlunun en güvendiği haberciydi. Eşkıyalığında Kurtuluş Savaşı günlerinde de bu kişi ona habercilik yapmış, hiçbir haberinde de yanılmamıştı.

“Onlar arkadan çevirdiler, siz de buradan giderseniz… İnce Memedi yakalarsınız.”

Bayramoğlunun yüzü sapsarı kesildi, yanındaki Topal Aliye baktı:

“Ne dersin Ali?”

“Doğru olamaz, benim sürdüğüm izler o yana değil…” Ters yönü gösterdi. “Eşkıyaların izleri bu yana gidiyor.”

Geriye, Topal Alinin gösterdiği yöne döndüler. Biraz sonra da Yüzbaşı Gavur Ali ve İzzet Nuriyle İnce Memed çetesinin çatışması başladı. Çatışma iki gün bir gece sürdü. Eğer, Bayramoğlu habercinin dediği yöne gitseydi İnce Memed çetesi dört bir yandan sarılmış olacak, ya kıskıvrak yakalanacaklar, ya da öldürüleceklerdi. Bu kadar büyük bir kalabalığı söküp çıkmaları olasılığı yoktu. Onları bu sefer Topal Aliyle Bayramoğlu kurtarmıştı.

Bu olaydan sonra İnce Memedin, Akçadağda olduğu haberi gelince, Bayramoğlu tam ters yöne Ahırdağına doğru yola çıkıyor, İnce Memed Konur dağdaysa, o, Feke dağlarına yöneliyordu. O, böyle yaptıkça da köylülerin ona ilgisi gittikçe artıyor köylüler onu yollara dökülerek davul zurnalarla, halaylarla karşılıyorlar, köy alanlarında, onun onuruna görkemli toylar, şölenler kuruyorlardı. Bayramoğlu o eski sevgiyle, dostlukla, umutla sarmalandığı günlerini yaşıyordu. Eski arkadaşları, dostları da ondan kaçmak değil, onu arayıp buluyor, kucaklayıp hasret gideriyorlardı.

Kış geldi çattı, Bayramoğlu bir kere olsun İnce Memedle karşılaşmadı. Oysa, Gavur Ali, İzzet Nuri, son günlerde gönderilen Yüzbaşı Halis Bey kumandasındaki candarmalar İnce Memed çetesiyle en az üçer kez karşılaşmışlar, onu kayıplar vererek, verdirerek ellerinden kaçırmışlardı.

Bayramoğlunun İnce Memedden kaçtığı aşağıda duyulmuş, Arif Saim Bey, ötekiler küplere binmişlerdi. Bundan sonra da Arif Saim dağlara, Bayramoğluna, alçaklığını yüzüne vuran mektup üstüne mektup göndermişti.

457

Bayramoğlunun İnce Memedle karşılaşmaktan korktuğu, karşılaşınca da bayrağını açarak ona teslim olduğu, İnce Meme-din de ona tepeden bakarak, bu yaşlı eşkıyayı öldürmeyip, aşağılayarak bıraktığı kasabada çalkalanıyor, bu da günü gününe Bayramoğlunun kulağına geliyordu.

Bir de her şeye karşın İnce Memedle karşılaşmayı, çarpışmaya girişmeyi o kadar çok istiyordu ki, İnce Memed her gece türlü biçimde düşlerine giriyordu.

Bu yıl dehşet bir kar yağdı. Kayalıklar, ormanlar, dağlar, koyaklar, köyler, akarsular silme kar altında kaldı. Dağlarda dolaşmak zorlaştı, ama Yüzbaşı Gavur Ali, Halis Bey, Teğmen İzzet Nuri, arkadan çok güçlü, seçme bir birlikle gelen Yüzbaşı Faruk bahar gelmeden İnce Memedi ölü ya da diri ele geçirmek için kar, tipi, fırtına demeden canlarını dişlerine takmışlar, ayakları, elleri donarak mağara mağara, kovuk delik, İnce Memedi bıkmadan usanmadan arıyorlardı. Aşağıdaki Arif Saim Bey üç gün Ankaradaysa bir ay kasabadaydı ve önüne gelene buyruk yağdırıyordu. İnce Memed eğer bahara kadar ele geçmezse, bütün subaylar biliyorlardı ki halleri dumandı ve kendilerine martın ilk günlerinde iş aramak zorunda kalacaklardı. Bayramoğlununsa durumu tamamen tersine dönmüş, bugünlerde artık herkes onunla alay eder olmuştu. Bu duruma da Bayramoğlu ilk dağa geldiği günlerdeki durum kadar kızıyordu. Bir sabah çok erkenden uyandı, “Topal Ali,” diye bağırdı, “hemen uyan, giyin kuşan ve hem de karşıma gel.”

Topal Ali az sonra karşısındaydı.

“Buyur Bayramoğlu ben geldim.”

“İnce Memedin üstüne artık yürüyeceğiz Topal. Ele aleme rezil rüsvay olduk. Aşağıdaki Arif Saimden haber geldi, Mustafa Kemal Paşa diyormuş ki, Bayramoğlu Ağa da nasıl bir Bay-ramoğluymuş böyle, parmak kadar çocukla başa çıkamayana da ben Bayramoğlu da demem, silah arkadaşım da demem. Haydi artık sen Topal Aliysen göster Topal Aliliğini, işe başla. Üç gün içinde senden İnce Memedi isterim.”

“Ben de sana onu bulurum.”

Yoğun bir haberleşme başladı. Her yandan haberciler geliyor, Memedlerden, İnce Memedden türlü haberler getiriyorlar-

458

di. Öteki birliklerle de ilişki kurulmuş, Bayramoğlu herkesi, belli etmeden komutası altına almıştı. Ve dağlar, köyler, ovalar taranıyor, onlar İnce Memedi burada ararlarken, ta uzaklardan, Torosun öte yüzünden İnce Memedin bir olayı duyuluyordu. Candarma birlikleri bütün güçleriyle oraya koşuyor, onlar daha oraya varmadan İnce Memed çetesinin sesi Maraş altından, Gündeşli ovasından geliyordu. Böylesine bir çabukluk Bayra-moğlunu da, bunca deneylerden geçmiş candarma subaylarını da şaşırtıyordu. İnce Memed, bununla da kalmıyor, bir günde üç ayrı yerde üç ilginç olay yaratıyordu. Bayramoğlu böylesi olayların yabancısı değildi, kendisi de eşkıyalığında tıpkı İnce Memed gibi yan çeteler kurmuş, bir gecede dört beş yerde vukuat çıkarttırmıştı. Onun başka bir usulü daha vardı, bunun adını örümcek usulü koymuştu. Eşkıyalığında en çok bu örümcek usulü işine yaramıştı. Şimdi de İnce Memede örümcek usulünü uygulamanın tam sırasıydı. İnce Memed, buralarda en çok nerelerde dolaşıyor, nerelerde kalıyordu, orasını bir iyice saptayacak, ondan sonra o yörede, ağının köşesine çekilip bekleyen örümcek gibi bir köşeye sinecek bekleyecekti.

Uzun bir araştırmadan sonra Alidağını, onun yakın yörelerini saptadı. Öteki candarma birliklerine de durumu anlattı, onları da Alidağı yöresindeki köylere yerleştirdi. Ortada yalnız, öfkeli, burnundan soluyan, her yere koşan, kendinin de, can-darmalarının da canını çıkaran, yerinde duramayan Yüzbaşı Gavur Ali birliğini bıraktı. Gavur Ali nerden bir ses duysa oraya koşuyor, varıyor ki İnce Memedi koydunsa bul, başlıyordu köylüleri dayağa çekmeye. Köylülere dayak atmada bu Gavur Ali Kertiş Aliye bile taş çıkartıyordu.

Bayramoğlu, bir de birliklere her gün kuzular, koyunlar, koçlar, tosunlar kestiriyor, kasabadan katır yüküyle içkiler getirtiyordu. Bu içkiler de, yiyecekler de Bayramoğlu taktiğinin içindeydi, Bayramoğlu candarmaların, sivillerin içinden seçtiği büyük bir çoğunluğun ağzına bir damla içkiyi bile sürdürmüyor, onları inanılmaz bir disiplinde tutuyordu. İçkilerle, yiyecekler, kesilen koçlar, tosunlarla İnce Memede, bunlar kışı bu köylerde zevki safa içinde geçirecekleri izlenimini vermek istiyordu. Gavur Alinin de ortalıkta, dur durak bilmeden dolaşma-

459

sı işine yarıyordu. Üstelik Gavur Ali birliğinin başına gelenler onun işini çok kolaylaştırıyordu. Bir gün, İnce Memed çetesiyle altı saat çarpışan Yüzbaşı Gavur Ali birliğini kayalık bir köye çekti. Candarmalar çok yorulmuşlar, Ağanın konuk odasına doluşmuşlar çay içiyorlardı. Yüzbaşı Gavur Aliyse konağın ikinci katındaki odada Ağayla oturmuşlar kafayı çekiyorlardı. Gavur Ali İnce Memede atıp tutuyordu ki kapıdan bir namlu uzandı, “Teslim,” dedi, “ben İnce Memedim.” Yüzbaşı ayağa kalkarken elindeki bardak düştü, ellerini havaya kaldırdı. Ağa da onun gibi yaptı. Yüzbaşıyı aşağıya indirdiler. Candarmaları-nı da teslim almışlar, onları kendirle biribirlerine bağlamışlar Yüzbaşıyı bekliyorlardı.

“Şimdi, tüfeklerinizi, fişeklerinizi aldık” dedi Memed. “Baktık ki bu tüfekler, mermiler sizin hiç işinize yaramıyor, bari bu güzel tüfekler bizim olsun, dedik. İyi mi yaptık Yüzbaşım?”

“İyi yaptınız,” dedi Gavur Ali. “Yalnız bunu niçin bize yaptınız da Ali dağının dibinde sel gibi rakı içenlere yapmadınız, benim anlamadığım bu. Onlarda daha çok tüfek, daha çok mermi var. Çok da para var. Onlarda makinalı tüfek de var. Sizin işinize çok yarar.”

“Onlarda Bayramoğlu da var. Onun ne düşündüğü belli olmaz.”

“Ne düşünürse düşünsün, o, korkağın ve de sarhoşun teki.”

“Sen öyle belle,” dedi İnce Memed, “Bayramoğlunu bilen bilir.”

“Ben de gördüm tanıdım,” dedi Yüzbaşı, “sen hangi yöne gittiysen, o ters yöne kaçtı. Ele aleme rezil rüsvay oldu, insan içine çıkacak yüzü kalmadı. O, korkağın biri. Eğer insan içine çıkabilseydi, çoktan tüfeği bırakır köyüne kaçardı. Siz hiç on beş yıl tüfeğini bırakıp karısının eteği altına saklanan eşkıya gördünüz mü?”

Memed, Yüzbaşının bu sözlerine karşılık vermedi.

“Seni kasabaya, böylece askerlerinle birlikte kolları bağlı yollayacağım, seni Arif Saim Beye böyle şanlı şöhretli teslim edeceğim.”

460

“Beni değil de, Bayramoğlunu böyle eli kolu bağlı Arif Sa-ime yollasan namına nam katılırdı. İnce Memed adını duyan akarsular da dururdu.”

“Bayramoğlunu böyle diri diri kimse yakalayıp da onun kollarını bağlayamaz.”

İnce Memed, Yüzbaşıyı Tazı Tahsinle birlikte iki eşkıyaya teslim etti. Tazı Tahsin de sonunda Yedi Memedlere karışmış, gözü pek bir eşkıya olmuş, İnce Memede candan yürekten inanmış, onun yoluna baş koymuştu.

İnce Memedin ölüm haberini kasabaya nasıl ulaştırdığını, Ağalardan, Beylerden ne kadar çok para aldığını, gözü dönmüş kebapçının onu nasıl bir öfkeyle dükkanından, parayı bile almadan kovduğunu, kadınların İnce Memed, diye nasıl çam yarması Osmanın ölüsüne ağıt yaktıklarını, İnce Memedin o huysuz atının onu ağacın tepesine hapsettiğini, ayaklarına şimşekler dolanıncaya kadar ağacın üstünde nasıl soğuktan donduğunu, buyup ölecekken şimşeklerin onu kurtardığını bire bin katarak anlatıyor, dinleyenleri gülmekten kırıp geçiriyordu. Attan da daha ödü kopuyordu. Arkadaşları onu hep, at geliyor, diye kandırıyor, korkutuyorlardı. Tazı Tahsin daha at sözünü duyar duymaz sapsarı kesiliyor, zangır zangır titriyor, “Şu İnce Memed de ne diye salıvermiş o deli atı ortalığa, söylemeli İnce Memede de atını bağlasın yahu, onun atı Kertiş Ali onbaşıdan da beter, insanlara Kertiş Aliden de daha çok zulmediyor. Millet o atın korkusundan, başını evinin kapısından bile çıkaramıyor,” diyerekten dert yanıyordu.

“İnce Memedin canı o atta.”

“İnce Memed bir duymasın senin o at için, canı için böyle konuştuğunu…”

“O atın da canı kuşta.”

“O alıcı kuş onun gözünü oyar.”

“O kuş onun gözünü oysun da Memed de benim gözlerimi oysun.”

“O at uçmuş.”

“Kurşuna dizmişler.”

“Küheylan olaraktan dirilmiş.”

“O at kuştan korkmaz bundan dolayı.”

461

“Korkar. Herkes bir şeyden korkar.” “Korkmaz.”

“Havada uçana kuş neyler ki…” “Korkar.”

İki eşkıya, bir Tazı Tahsin Çukurovaya doğru yola düştüler. Köylerde konaklayarak aşağıya, karlara bata çıka iniyorlardı. Tazı Tahsin ilk köyde Yüzbaşı Gavur Alinin kollarını açtı, “Sütüne zümmedine,” dedi, “istersen kaç. Erkek adam-san kaçmazsın.”

“Kaçmam,” dedi Yüzbaşı, “bana bir at gerek.” “Buluruz.” dedi Tazı Tahsin. “Yalnız kasabaya kolları bağlı olaraktan hem de yaya yapıldak gireceksin.” “Öyle girerim,” dedi Yüzbaşı. Yüzbaşıya eyerli bir at buldular.

Kasabaya yaklaştıklarında Yüzbaşı attan indi, Tazı Tahsin onun kollarını bağladı, önüne kattı.

“Beni hapse de attırmayacak, tüfeğimi de elimden aldırmayacaksın. Yoksa, İnce Memed seni bir daha yakaladığında öldürür. Beni esir de aldırmayacaksın. Ben elçiyim, elçiye de zeval olmaz.”

“Olmaz,” dedi Yüzbaşı Gavur Ali.

Öteki eşkıyalar kasabanın dışında kaldılar ve Tazı Tahsine: “Biz gidiyoruz, seni beklemeyeceğiz, çabuk dön,” dediler. “Çabuk dönerim.”

Kasabaya girdiklerinde Tazı Tahsin Yüzbaşıya yaklaştı, kulağına, “istersen kollarını çözeyim,” önerisinde bulundu. “İstersen çöz,” dedi Yüzbaşı da. Tazı Tahsin onun kollarını çözdü. “İstersen tüfeğimi de al.” “İstemez,” dedi Yüzbaşı, “bu kadarı yeter.” Tazı Tahsin Yüzbaşıyla yan yana yürüyor, dudaklarını sün-dürüyor, bir şeyler söylemek istiyor, sonra da hemen vazgeçiyordu.

“Söyle,” diye buyurdu Yüzbaşı sertçe. “Dilinin altında bir

şeyler var senin.”

“Olur,” diye boyun eğdi Tazı Tahsin, “olur. Bak Yüzbaşım, sen gene dağa çıkacaksın değil mi? Hemen çıkacaksın Öyle mi?”

462

“Hemen çıkacağım.”

“İnce Memedi öldürmek için mi?”

“Yakalamak için. Yakalanmazsa öldürmek için.”

“Yazık,” dedi Tazı Tahsin.

“Niçin yazık?”

“İnce Memedin hiç suçu yok da… Bütün suç…”

“Bütün suç kimde?”

“Bütün suç o atta.”

“Hangi atta?”

“İnce Memedin o deli atı var ya, her bir kötülüğü yapan, insanları öldüren, soyan… İnce Memedin canı da o attadır. Diyorlar ki o at ölmeyince İnce Memedi kimse ne yakalayabilir, ne de öldürebilir.”

“Duydum,” dedi Yüzbaşı, “o atı…”

“Onu öldür Yüzbaşım. O at var ya, onun ayaklarına yıldırım, yani şimşek dolanmazsa o insanları yiyor.”

“İnsanları mı yiyor?”

“Yiyor ya onu öldürürsen, İnce Memed, hiç.”

“Onu öldürürüm. Benim de senden bir isteğim var.”

“Söyle Yüzbaşım, ne istiyorsun.”

“Gel sen benimle kal, seni bağışlatırım, anladığıma göre suçun da yok.”

“Ben eşkıya oldum Yüzbaşım, kalamam.”

“Neden?”

“Arkadaşlarım beni beklerler de…”

Tazı Tahsin Candarma Komutanlığına varana dek, döndü döndü atı anlattı. Yüzbaşıdan dağa döndüğünde ilk iş olarak atı öldüreceği üstüne muhkem söz aldı. Belli olmazdı, at, öldü-rülsündü hele, belki de ondan sonra Tazı Tahsin dağdan vazgeçer, Yüzbaşının yanında kalırdı.

Tazı Tahsin Yüzbaşıyı, candarmalarmı çarşının içinden geçirerek, aldı Taşkın Halil Beyin evine götürdü, candarmaları avluda tek sıra dizerek, başlarına Yüzbaşıyı dikti:

“Siz bekleyin, ben hemen gelirim,” dedi, konağın merdivenlerine atıldı, yukarıya çıktı. Arif Saim Bey, onları pencereden görmüş, konağa gelen Tazı Tahsini bekliyordu pencerenin yanında. Tazı Tahsin onun karşısına geldi dikildi, bir asker selamı çaktı yalan yanlış.

463

“Bunları sana İnce Memed gönderdi. Sen Yüzbaşıyı, can-darmamaları alacak, doğru Arif Saim Beye, benden selam söyleyerek teslim edeceksin, dedi. Bir de dedi ki, selam eder, hürmetlerimi yollarım, kusuruma kalmasın, onların silahlarını aldım. Hükümetin çok silahı, mermisi var, bizde yok. Bir de dedi ki, zaten bu silahlar onların hiç işlerine yaramıyordu.”

“Biliyorum, yaramıyordu. Eğer yarasaydı… Sen nesin, eşkıya mısın, Yüzbaşıyı çağır buraya.”

Tazı Tahsin koşarak merdivenleri indi, Yüzbaşıyı önüne kattı getirdi.

“Ben bir köylüyüm Paşam.”

“Köylüsün de omuzundaki bu tüfek ne, adın ne senin?”

“Bu tüfeği bana, Yüzbaşıyı kaçırmadan sana getireyim diye, İnce Memed verdi. Adımı sorarsan da, bana da Memed, derler.”

Murtaza Ağa, Arif Saim Beyin azıcık gerisinde durmuş, bu Memedin kim olduğunu anımsamaya çalışıyordu, biraz sonra da kim olduğunu çıkardı:

“Sen Tazı Tahsin değil misin ulan?” diye sordu.

Tazı Tahsin sert, dikeldi:

“Ben Memedim,” dedi. “Sen beni başka birisine benzetiyorsun Ağa.”

“Yok, sen osun.”

“Biz bütün köylüler hep biribirimize benzeriz. Benzetiyorsun Ağa…”

“Yahu İnce Memedin ölümünü… Yahu, Kertiş Ali Onbaşı senin kemiklerini… Yahu…”

“Benim adım Memed, hiç çabalama Murtaza Ağa.”

Murtaza Ağa, Tazı Tahsini olduğu gibi anımsıyor, sayıp döküyordu boyuna. Tazı Tahsin de Memedim, diyor da başka bir şey demiyordu.

Sonunda Arif Saim Bey:

“Çabalama Murtaza Ağa, sen bu Memedi Tazı Tahsin yapamayacaksın,” dedi.

“Yaparım,” dedi Murtaza Ağa, cebinden cüzdanını çıkardı, içinden üç tane yüzlük aldı, Tazı Tahsine gösterdi:

“Bunları biliyor musun?”

464

“Biliyorum,” dedi Tazı Tahsin yutkundu, “bunların her birisi yüz liralık, üçü eder üç yüz lira.”

“Bildin. Al bunlar senin olsun.”

Tazı Tahsin boynunu büktü, paraya bakamıyordu. Ne de çok paraydı, gözleri yaşardı, tam otuz tane öküz alınabilirdi bu paraya.

“İstemez,” dedi, arkasını döndü yürüdü. Başı dönüyordu. Kasabayı koşarak çıktı. Sanki arkasından onu bir canavar, sanki arkasından onu üç tane yüzlük, sanki onu arkasından otuz tane ay boynuzlu boğa kovalıyordu.

Yüzbaşı ertesi gün silahlanıp candarmalarıyla, daha öfkeli, daha bilenmiş dağa yeniden döndü. O da kendi kendisine söz vermişti, İnce Memedi yakalayacak, getirecek kasabaya Arif Sa-ime teslim edecek, sonra da gece bırakacaktı. Ama bir kereliğine. İkinci yakaladığında da ya kasabanın ortasındaki alanda ya da köprünün altında asılacaktı İnce Memed… Atın kurşuna dizildiği yerde. Evet, Tazı Tahsine söz vermişti, atı da öldürecekti ilk iş olarak.

Bayramoğlu değil, feriştah olsa, çöllerin aslanı, ormanların kaplanı olsa, eli gürzlü Zaloğlu Rüstem olsa, çatal kılıçlı Ali olsa varamaz İnce Memedin üstüne. O çok yaşlanmış da, çok kar-tamış. Gözleri görmüyor ki İnce Memedle çarpışsın, elleri tutmuyor ki tetiğe bassın. Koyunun olmadığı yerde keçiye Abdur-rahman Çelebi derler. Bayramoğlu eşkıyayken İnce Memed daha doğmamıştı bile, nasıl pay etsinler kozlarını? İnce bir yürümüş Bayramoğlunun üstüne, Bayramoğlu, üstüme dağ, orman, akarsular, çatırdayarak kayalar yürüyor sanmış, Adını burada duysa İnce Memedin, kırk günlük ötede soluğu alıyormuş Bayramoğlu. İnce Memed de Bayramoğlunun candarmalarla, Ağalarla, Arif Saim Beyle birlik olduğuna çok üzülüyormuş, üzülü-yormuş da, Allah, diye yalvarıyormuş, benim sonumu Bayramoğlu gibi yapacaksan, beni öldür Allahım, diyormuş. Benim sonumu öyle yapma da kız kardeşiyle zina etmişin kurşunuyla öldürt beni istersen, diyormuş. Bayramoğluna haber üstüne haber gönderiyormuş, gel, gel kaçma da şu dağın başında kozumuzu pay edelim. Sen de bir zamanlar şu dağları titretendin, sen de bir zamanlar, şu benim sırtımdaki gibi bir dualı gömleği

465

giyendin. Can bu kadar tatlı mı Bayramoğlu, bu kadar tatlı mı ki sürüngenler gibi kaçacak delik arıyorsun? Yüce dağ başında bir koca kartal, Bayramoğlu. Açmış kanadını dünyayı örter, Bayramoğlu. Bazı yiğit vardır ölümden korkar, Bayramoğlu. Ben korkmam ölümden er geç yolumdur, Bayramoğlu. Ölümden öte köy yok, Bayramoğlu. Can insanın onurundan daha değerli değildir, Bayramoğlu.

Bütün köyler, kasabalar bir tek dil olmuşlar Bayramoğluna yükleniyorlar, ağızlarına ne gelirse esirgemeden söylüyorlar, yayıyorlardı. Bayramoğlunun korkaklığı üstüne, onu gülünç bir duruma sokan, karalayan türküler de dillere düşmüştü. İnce nerede anılıyorsa Bayramoğlu da, onunla birlikte orada anılıyor, destancılar, türkücüler Bayramoğlunu itin götüne sokup çıkarıyor, milleti gülmekten kırıp geçiriyorlardı. Bayramoğluy-la İnce Memedi karşı karşıya getiren, İnce Memedi yüceltip, Bayramoğlunu yerin dibine geçiren destanı Arif Saim Bey de, Kel Aşığı ta dağlardan getirterek dinledi ve öğretmen Sami Tur-guta destanı olduğu gibi bir deftere geçirmesini buyurdu.

Bayramoğlu da kendi hakkında her söylenen sözü, her çıkarılan türküyü duyuyor, kiminde gülüp geçiyor, kiminde üzülüyor, kiminde de öylesine öfkeleniyordu ki gözlerine uyku girmiyordu günlerce. Bu türküler, destanlar içinde onu en çok Aşık Kıvrak Alinin çıkardığı destan ilgilendirmişti. Kıvrak Ali destanında Bayramoğlunun çocukluğunu, babasını, babasının askerden dönmeyişini, kız kardeşinin, anasının başına gelenleri, dağa çıkışını, dağdaki yiğitliklerini, onun dağda Karayılana, Köroğluna, Baba İshaka, Genç Osmana eş olduğunu söylüyor, kahramanlıklarını, ermişliğini, çatal yürekli bir yiğit olduğunu öve öve bitiremiyor, Kurtuluş Savaşından sonra onun köyüne çekilişini, bir ermiş yaşamı sürüşünü dile getiriyor, destan burada söz olarak ses olarak kanatlanıyor, sevgiyle, sıcaklıkla, dostlukla, sevinçle, umuda doluyor taşıyor, İnce Memedi öldürme işine gelince de destanın bu parçası önce dehşet bir hüzünde, umutsuzlukta yürüyor, dinleyenleri Bayramoğluna açındırıyor, herkesi onu anlamaya çağırıyor, sonra da destan birden coşuyor, sesiyle, sözüyle bir öfke çığlığına kesiyor, her şey Bayramoğlunu yeriyor, onun

466

bu durumlara düşecek adam olmadığını, onun ölmesi, kara topraklara düşerek bu alçak durumdan kurtulmasını diliyor, sonra birden de hüzünden, öfkeden, yergiden karalamaya, taşlamaya, güldürüye geçiyor, destan Bayramoğlunun ölüsüne yakılan bir gülünç ağıtla bitiyordu.

Bayramoğlu:

“İki gün içinde Aşık Kıvrak Aliyi isterim,” diye buyurdu. “Gelmek istemezse, onun bana ölüsünü getirirsiniz. Gelirken sazını da yanma alsın.”

Adamları daha iki gün dolmadan Aşık Kıvrak Aliyi buldular getirdiler.

Bayramoğlu, yüzü bir çakmaktaşı kayası gibi keskin, Aşık Kıvrak Aliyi ayağa kalkarak karşıladı:

“Buyur Aşık, hoş gelmiş safalar getirmişsiniz.”

“Hoş bulduk Bayramoğlu.”

Bayramoğlunun bıçak gibi yüzünü gören Aşık Kıvrak Alinin de yüzü, onun yüzünden de daha sertleşti:

“Sen bir Bayramoğlu destanı söylüyormuşsun.”

“Söylüyorum.”

“Bana da söyleyeceksin.”

“Sana da söylerim.”

“Ne bir eksik, ne bir fazla.”

Aşık Kıvrak Ali gülümsedi, sazını kucağına çekti, başladı söylemeye.

Bulundukları büyük evin uzun salonu ağzına kadar insanla dolmuştu, herkes can kulağıyla Bayramoğlu destanını dinliyordu.

Bayramoğlu sırtını duvara dayamış, sağ elini kuşağının altına sokmuş, bağdaş kurmuş oturmuş, yüzünden hiçbir duygusunu belli etmeden Aşığı dinliyordu.

İlk akşamdan destana başlayan Aşık, destanını şafağın ilk horozları öterken bitirdi. O, destanı bitirince, bir kaya parçası gibi donmuş kalmış Bayramoğlunun gözlerinden iri iki damla yaş yanaklarından aşağıya yuvarlandı, bıyıklarının arasında yitti.

“Diline sağlık Aşık,” dedi yıkılmış, bitkin bir sesle Bayramoğlu. “Çok güzel, çok haklı, çok namuslu, korkusuz söyle-

467

missin Aşık. Bu dünyada senin gibi aşıklar olunca arkadaş, iyiliğin, doğruluğun, güzelliğin sırtı yere gelemez.”

“Sağ ol Bayramoğlu.”

Aşık ayağa kalkınca Bayramoğlu da, ötekiler de toptan ayağa fırladılar:

“Seni memnun edemedim Aşık, çünkü hiçbir şeyim yok. Neyim varsa elimden aldırdım. Kusuruma kalma.”

“Bayramoğlu sağ olsun.”

Bayramoğlu Aşığın koluna girdi, dışarıya ayaza çıktılar, karları çatırdatarak köyün dışına yürüdüler. Dikenlidüzünü silme bir ay ışığı doldurmuş, karlar incecik bir cam göbeği mavisinde ışılaşıyordu. Gölgeleri önlerinde, onlarla birlikte ağır ağır ilerliyordu.

Bayramoğlu onun kolunu dostça sıkarak, yumuşacık, sıcak bir sesle, yavaşça:

“Bu destan böyle bitmese ne iyi olur, öyle değil mi Aşık Ali?”

“İyi olur,” diye onu onayladı Aşık Kıvrak Ali.

Konuşarak, destandan, eski Aşıklardan, Karacaoğlandan, Dadaloğlundan, Aşık Halilden söz ederek eve geri döndüler. Ocakta çaylar kaynıyor, tereyağları topak topak, üstleri ayran kabarcıklı sofraya taşınıyor, kazanlarda tarhana çorbası, nane, sarımsak kokuları saçarak pişiyordu.

Babasının askere gittiği günü Bayramoğlu olduğu gibi anımsıyordu. Babası, iki amcası, üç dayısı hep birlikte savaşa çağrılmışlardı. Anası, dedesi, bütün köyle birlikte askere gidenleri ta kasabaya kadar uğurlamışlar, sevkiyat camilere doldurulduktan sonra bile kasabadan ayrılamamışlardı. Birkaç ay sonra da Bayramoğlunun babasının, amcalarının, dayılarının künyesi gelmişti. Birkaç yıl geçince anlaşıldı ki bu dağlardan askere gidenlerin hemen hepsi savaş alanlarında kalmışlardı. Yaşlılardan, sakatlardan, bir de asker kaçaklarından, çocuklardan başka erkek kalmamıştı dağlarda. Artık her işi, erkek işi, kadın işi demeden kadınlar görüyorlardı.

Bir gün anası, iki ablasıyla köyün alt yanındaki koyakta döven sürüyorlardı. İkindi üstüydü, gün yıkılmış gitmişti ki üç silahlı adam geldi harmana, su istediler, su verdi onlara kızlar.

468

Meşenin dibine oturdular, bir süre dinlendiler. İçlerinden çan-gal bıyıklısı sordu:

“Hatun,” dedi yılışık bir sesle, “sen bu kızları nerede büyüttün ki, gün yüzü görmemişler, her birisi bir dünya güzeli. Bu kızlar bize yazılıp gelir. Sen de şu bizim arkadaşımızınsın. Bunun çoktan beri sende gözü varmış. Kocan askerden dönmeyince sevincinden deliye döndü. Allahın emri Peygamberin kavliyle seni şu sarı bıyıklıya, kızlarını da benimle, şu arkadaşıma istiyorum.”

Ana, silahlı kişilere yalvarıp yakarmaya başladı. Sonunda o konuşan kişi ananın ağzını kapattı, koluna girdi ayağa kaldırdı. Kızları da ötekiler yakaladılar. Kızlar çığlıklar attı. Ötekiler onları birer yumrukta susturdular. Bayramoğlu, bu durum karşısında çılgına döndü, yerden kaldırabildiği kaya parçalarını alıp alıp silahlı kişilerin üstüne fırlatıyordu. On dört yaşlarındaydı. Silahlı adamlardan biri sonunda onun saldırılarına dayanamadı, belinden tabancasını çekti, Bayramoğlunun üstüne boşalttı. Çocuk oraya yığıldı kaldı. Hiç sesi sadası çıkmadı. Bir çalının dibine düştü. Çok kan yitiriyordu, gömleğini çıkardı, kurşun kaba etine girmiş, yararak dışarıya çıkmıştı, bacağını sıkı sıkıya sardı, sürünerek köye geldi. Köydekiler ona baktılar, türlü dağ çiçeklerinden, otlarından ona ilaç, fitil yaptılar, onu tez günde iyi ettiler, Bayramoğlu daha yarası iyi olmadan tarlaya döndü, döveni sürdü, ürünü çuvalladı eve getirdi. Anasından, ablalarından hiçbir yerden en küçük bir haber bile alamıyor, öfkesinden, merakından deliye dönüyordu. Evde babasından kalma bir tabanca vardı, onu beline taktı, karşı dağa çıktı, torbada ne kadar fişek varsa, küçücük ak taşları nişan alarak sıktı, hiçbir attığını vuramadı. Evlerinde beş tane tosunları vardı, üçünü sattı, o zamanlar, ortada erkek kalmadığı için silah, mermi çok ucuzlamıştı, çok güzel bir filinta, bol bol mermi aldı. Köylerinde, karşı dağın ardından gelen Kürt Haydar derler çok yaşlı bir kişi vardı, üç kızıyla büyük bir evde oturur, güzel, soylu atlar yetiştirirdi. Küp küp altınları olduğu söyleniyordu. Sürü sürü koyunları aşağıdaki düzlükte yayılırdı. Belki elli tane de tazı beslerdi. Her birisi, kırmızı, sarı, kara, ala, uzun boyunlu, uzun bacaklı, ince uzun belli tazılar. Ve bu dağlarda attığını vurmak-

469

ta üstüne yoktu. Onun atıcılığını Bayramoğlu bile görmüş, gökyüzünün uzaklarından bir kırmızı kartalın tenger menger düşüşüne tanık olmuştu. Onun gözünün gördüğü her şeyi, ne kadar küçük olursa olsun, vurduğu bu dağlarda herkesçe biliniyor, bu yüzden ona ne eşkıya, ne de bir hırsız yaklaşamıyordu. Bayramoğlu filintasını, bir büyük torba dolusu mermilerini aldı doğru Kürt Haydara gitti. “Bana atıcılığı öğreteceksin Haydar Ağa,” dedi. “Ben de senin gibi olacağım.”

Kürt Haydar onun elindeki filintayı aldı, evire çevire uzun uzun inceledikten sonra, “Güzel filinta,” dedi, “hayırlı olsun. Sen kimin oğlusun?” Çocuk, “Bayramın oğluyum,” diye karşılık, verdi, “hani savaşa gitti de gelmedi ya…” Kürt Haydar Bayramı çok severdi, “Hakkın var,” dedi, “sen nişancılığı, bu dünyada herkesten daha iyi öğrenmelisin. Anandan, bacılarından hiç haber yok mu?” Anasının, bacılarının sözü edilince yerin dibine geçiyordu çocuk. Kıpkırmızı kesilerek, “Gülmezoğlu Nebi,” diyebildi. “Vay alçak vay,” diye, boyun damarları şişerek öfkelendi Kürt Haydar. “O, Bayramdan öç alıyor, Gülmezin oğlu. O, Bayramı hiç çekemezdi. Bayram babayiğitti, o, beş para etmez yüreksizin birisiydi. Haydi bakalım, hemen başlayalım.” Ve hemen başladılar. Kürt Haydar bundan sonra ona hep Bayramoğlu, dedi, bundan sonra köylüler de ona böyle seslendiler, öz adı unutuldu.

Nişan talimleri aylarca sürdü. Kürt Haydar Gülmezoğlu Nebiye o kadar çok kızıyordu ki, Bayramoğluyla seve seve uğraşıyordu. Sonunda:

“Var git Bayramoğlu, Allah yolunu açık, kurşununu keskin eylesin,” dedi, onun saçlarını okşayarak. “Şimdi sen benden de, herkeslerden de daha nişancısın. Bu dağlarda, şu aşağıdaki ovada nişancılıkta senin elini tutacak kimse yok.”

Bayramoğlu, iyi bir nişancı olmuştu ya, attığını dediği yerden vuruyordu ya Gülmezoğlu Nebiden de, herkesten de ödü kopuyordu. Karanlık basınca da, tek başına kaldığı evde korkusundan sabahlara kadar uyuyamıyordu. Köyün dışına da hiç çıkamıyordu. Korkusunu yenmek için elinden geleni yapmış, bir türlü kendisiyle başa çıkamamıştı. Sonunda, o, korkusunun içinde çürür, kurtulmak için çırpmırken anasıyla bacıları bitkin

470

eve geldiler. Bayramoğlu buna çok sevindi, sevincinden deliye döndü. Onların eve dönüşleri için kurban kesti. Sevincinden ne yapacağını bilemiyor, gözlerine uyku girmiyordu. Anasına, kız kardeşlerine, onlar gittikten sonra neler yaptığını, nasıl bir nişancı olduğunu anlata anlata bitiremiyor, Gülmezoğlu Nebiyle bir daha karşı karşıya gelirse, ya Allah ona verir, ya bana, diyor, övünüyordu.

Bir on beş gün sonra Gülmezoğlu Nebi gece yarısı eve geldi, kadınları, hançerini çekerek önüne kattı götürdü. Bayramoğlu, onların arkasından dışarıya koştu, kese yoldan koşarak önlerini kesti, pusuya yattı, ortalık gündüz gibiydi, üç adam, üç ağlayan kadın, o bir kayanın arkasına yatmıştı, önünden geçtiler. Bayramoğlu o kadar titriyordu ki, o kadar çözülmüştü ki tetiğe basacak gücü kendinde bulamadı.

Bundan sonra anasıyla kız kardeşleri her on beş güne bir, her ayda bir kaçtılar kaçtılar eve geldiler, Gülmezoğlu Nebi ve arkadaşları da her seferinde gece yarıları onları aldılar götürdüler. Her seferinde de Bayramoğlu onların yoluna pusu kurdu, eli tetiğe varmadı.

Son gelişinde anası artık ona çok kızmıştı: “Sen ne biçim erkeksin?” diye bağırdı. “Boyun devrilsin de kara topraklara gir. Biz her seferinde kaçıyoruz. Gülmezoğlu her seferinde geliyor, bizi senin elinden alıyor. Bir de bu dağların en iyi nişancısıymış benim oğlum, yiğidim oğlum. Bir tarla sıçanı kadar korkak oğlum. Sen olmaz olasın oğlum.”

Bunun üstüne Bayramoğlu anasıyla, bacılarıyla hiç konuşmadı. Birkaç gün de eve uğramadı, bir ağacın kovuğuna sığınıp, yemek yemeden, suç içmeden orada kasılmış kaldı. Sonra da Kürt Haydara gitmeyi akıl etti, başına gelenleri, hiçbir şeyi saklamadan ona bir bir anlattı, “Korkuyorum, korkmaktan ölüyorum, korkudan aklım başımdan gidiyor, korkudan tetiğe basamıyorum. Kendimi öldürmek istiyorum, o zaman da daha çok korkuyorum,” dedi. “Bu kadar korkan insan kendini öldürebilir mi, kendini öldürebilir mi?”

“Öldürür,” dedi Kürt Haydar gülerek, onun saçlarını okşayarak, “İnsan korktuğu için öldürür, kendini de başkalarını da. En çok korkan, korkunun son sınırına varana dek korkan, kor-

471

kudan başka hiçbir şeysi kalmamış insan en yürekli insandır. Şu anlattıklarından senin durumunu bir iyice anladım ki sen iliklerine kadar korkmuş, korkuyu aşacak kadar korkmuş, tepeden tırnağa korkuya kesmişsin. Var git yolun açık olsun, sen bugün değilse de yarın, senin yüreğini bu kadar büyük korku almışken Gülmezoğlunu da öldürürsün, varır gider padişahı da öldürürsün.”

Korku, korkudan el ayak çözülmesi üstüne o gece uyumadan sabaha kadar konuştular. Bayramoğlu, en ince ayrıntılarına kadar korkularını anlattı, Kürt Haydar da bıkmadan usanmadan yorumladı.

“Kendini toparlayıp, canını dişine takarak, yeter ki bir kez tetiğe basabil, gerisi çorap söküğü gibi gelir artık. Artık seni ondan sonra kimse tutamaz.”

Ve gece yarısı Gülmezoğlu Nebi gene geldi. Kadınları önüne kattı. Bu sefer kadınlar artık hiç direnmediler. Anası giderken, direğin dibine büzülmüş kalmış, bütün kanı çekilip apak kesilmiş oğlunun yüzüne bakmadı bile.

Her seferki gibi, gene ayaklan onu aldı pusu yerine götürdü. Korkuyu aşan bir korkuyla korkuyordu. Bir ara kaskatı kesildi, ardından da çözüldü. Ateşler içinde yandı, ter döktü, ardından da bütün bedeni buza kesti. Neredeyse dişleri takırda-yacaktı. Gece karanlıktı, ortalığı yıldız ışıkları az da olsa aydınlatıyordu. Önde gelenin Gülmezoğlu olduğunu seçti keskin gözleri. Arkasından anası, onun yanında da kız kardeşleri, en arkadan da öteki adamlar geliyorlardı. Gülmezoğlunun karartısı tam karşısına gelince öylesine bir korkuya kapıldı ki kendinden geçti, eli tetiğe kendiliğinden gitti. Filintanın namlusu kendiliğinden arkadaki adamlara döndü.

Bayramoğlu beraberinde bir torba fişek getirmiş, tarakları filintaya basıp basıp geceyi kurşunluyordu. Bütün köy uyanmış, Bayramoğlunun kurşun sıktığı yöreye gelmişler, kayaların, kütüklerin arkasına sinmişler, Bayramoğlunun biteviye sıktığı kurşunların seslerini dinliyorlardı. Sabah oldu, gün açıldı. Bayramoğlunun da kurşunları bitti. Yorgunluktan her şeyi unutmuştu. Başını önündeki kütüğün üstüne koydu, koyar koymaz da uyudu. Anası geldi, onu incitmeden kaldırdı, birkaç kadın

472

da ona yardım etti, Bayramoğlunun koluna girdiler, ayaklan sürüklenerek, onu aldılar eve götürdüler yatırdılar. İlk kurşunu yiyen Gülmezoğlu yaralı kaçmış, öteki iki arkadaşıysa kanlar içinde yolun ortasına serilmiş kalmışlardı.

Bayramoğlu çabuk kendine geldi. İlk işi Gülmezoğlunu sormak oldu. Ölmediğini, yaralandığını söylediler. Bayramoğlu, tabancasını takıp onu izledi. Gülmezoğlu, izlendiğini anlayınca kaçtı. Bu çocuktan gözü çok korkmuştu. Bayramoğlu onu kaçtığı İskenderunda buldu. Kasabanın alanında, o gün pazar vardı, kalabalığın içinde, alnının ortası budur, diye kurşunu patlattı. Kurşun, o anda araya giren başka birisinin kafasını deldi. Gülmezoğlu İskenderunda yitti. Bayramoğlu onun ardını bırakmıyordu. Onu Antakyada buldu, elinden kaçırdı. Hama-da, bir gece karşı karşıya geldiler. Bayramoğlu, tabancasını çekmeyi unutarak, onun gırtlağına atladı. Eğer, yandan yöreden yetişenler Gülmezoğlunu onun hırslı, çelikleşmiş, korkuyla gerilmiş ellerinden kurtarmasalardı, gözleri yuvalarından fırlayarak pörtlemiş adam öbür dünyayı biraz sonra boylayacaktı. Gülmezoğlu Hamadan sonra Halebe, Halepten Şama gitti. Bayramoğlu, o, nereye giderse onun gölgesi gibi izliyor, sonunda da onunla karşı karşıya geliyordu ya Gülmezoğlu yedi canlıydı, onu ya, elini ayağını kesen büyük korkusunun, ya da onu bulma sevincinin telaşından bir türlü öldüremiyordu. Onu süre süre Adanaya, ardından da kasabaya getirdi. O gün kasabanın pazarıydı. Pazaryerinde iğne atsan insandan yere düşmüyordu. Köprünün alt başında, İnce Memedin atının kurşuna dizildiği yerde karşı karşıya geldiler. Gülmezoğlu tabancasını ondan önce çekti ya, daha o tetiğe çökmeden Bayramoğlu, bir şahin atik-liğiyle onun üstüne atladı, bir eliyle gırtlağına yapıştı, öbür eliyle hançerini çekti. Korkudan kendinden geçmiş, durmadan Gülmezoğluna hançerini üşürüyordu. Adam yere düştü, canı çıktı o daha daha hançerini, eli makina gibi işleyerek, adamın neresine gelirse sokup sokup çekiyor, o büyük kalabalık donmuş kalmış, gözleri büyümüş, olanı biteni seyretmekten başka hiçbir şey yapamıyordu. Sonunda Bayramoğlu, tepeden tırnağa, bir iğne ucu kadar yeri gözükmemesine kan içinde kaldı. Bir süre sonra çok yorulmuş olacak ki, ölünün üstünden doğ-

473

ruldu, boş gözlerle yanına yönüne, yerdeki kana batmış çıkmış ölüye baktı, hiçbir şey anlamadı. Korkusunu da unutmuştu. Birden korkusu aklına geldi, önünde yatan, kandan gözükmeyen ölüyü gördü. Pazaryerindeki gözleri şaşkınlıktan büyümüş, hıncahınç kalabalığı da gördü. Korkusu gittikçe büyüdü. Neredeyse eli ayağı çözülecek, şuraya, ölünün yanına çöküp kalacaktı. Böyle eli ayağı çözülüp kendinden geçecekken hep tabancası gelirdi aklına. Tabancasını çekti, ölünün üstüne, içinde ne kadar mermi varsa boşalttı. Cebinden mermiler çıkardı. Soğukkanlı, ölünün başucunda durmuş, tabancanın topunu ağır ağır çevirerek mermileri yerleştirdi, yavaş yavaş yukarıya, çarşıya yöneldi. Herkes onu Candarma Komutanlığına gidiyor sandı. Oysa Bayramoğlu, Candarma Komutanlığının yakınına gelince yan sokağa saptı, eski kiliseyi geçerek tepeye, çalılıkların içine vurdu, az sonra da kendini ormanda, bir pınarın başında buldu. Avuçlarıyla kana kana su içti, ardından da oraya, pınarın başına, yarpuzların içine yattı, uyudu. Arkasından ormana gelen kolluk güçleri onu ne kadar sıkı aradılarsa da bulamadılar.

Bayramoğlunun Gülmezoğlu Nebiyi öldürüşü dillere düştü. Çukurovada, Toroslarda namı kısa bir sürede yürüdü. Bayramoğlu bu namla başına, gözünü daldan budaktan sakınmayan arkadaşlar topladı. Uzun bir süre dağda gezdi, zenginden aldı fakire verdi, üstüne türküler, destanlar çıkarıldı, halaylar yapıldı. Adı Genç Osman, Köroğlu, Hazreti Ali, çift boynuzlu İskenderle bir tutuldu. Elini sürdüğü hastalar bütün dertlerinden salah buldu. Bastığı toprağın suyunu içenler cümle dertlerinden arınıp pirüpak oldular. Kurtuluş Savaşı gelip çatınca da Bayramoğlu, Karayılan gibi, Gizik Duran, Yörük Ali Efe, Gökçen Efe, Demirci Efe gibi silahını düşmana çevirdi. Haçında, Karboğazında, Mamurede çarpıştı. Kurtuluş Savaşı kazanılınca da tüfeğini atıp köyüne çekildi. Köye geldiğinde cebinde bir tek Osmanlı altını vardı. O parayla bir çift öküz, bir saban aldı. Artan paraya da çayla şeker, çayı çok seviyordu. Çiftçiliğe başladı. Çıkardığı ürünler ancak evini, kör topal, döndürüyordu. Her zaman da, her gün çay içecek kadar para kazanamıyordu. Anası daha sağdı. Evlenmiş üç tane de çocuğu olmuştu, ikisi erkek,

474

birisi kız. Kız kardeşleri de Gülmezoğlunun ölümünden sonra evlenebilmişlerdi. İnce Memedin dağa çıkışı, Abdi Ağayı inatla kovalayarak öldürmesi, Ali Safa Bey hikayesi, sonuncu da Çiçekli Mahmut Ağa olayı onu çok etkilemiş, İnce Memede içinden derin bir sevgi bağlamıştı. Bu genç adam onun yapamadıklarını da yapıyordu. Onun ünü Bayramoğlunun ününü çoktan geçmişti. Bayramoğlu, aradan yıllar geçince unutulmaya yüz tutmuş, İnce Memedse kıyamete kadar unutulmayacaktı. Durum bunu gösteriyordu. Ve her gün, merak sarmıştı, en ince ayrıntısına kadar İnce Memedin devinimlerini izliyor, o da benim gibi, korkudan da öte korkuyor, diyordu. Bayramoğlu, Kurtuluş Savaşı günlerinde bütün korkusunu yitirmiş, gözünü daldan budaktan esirgemeyen, kendisini ateşin ortasına kopup koyveren yiğit bir kişi olmuştu. Çünkü Kurtuluş Savaşı günlerinde yalnız, tek başına değildi. Düşmana karşı bütün insanlarla birlikte dövüşüyordu. Bu yüzden korkuyu unutmuş, içindeki korkuyu bütün insanlara dağıtmıştı. Belki de korkuya alışmıştı. İçinde oluşan bu değişiklikten dolayıdır ki, eşkıyalığı bırakmış, hiçbir şey kabul etmeyerek köyüne çekilmiş, inanılmaz bir yoksulluğun içine düşmüştü. İnce Memedi, takibe çık, dedikleri zamana kadar korkmadan, ot gibi yaşamıştı. Karşısına İnce Memed işi çıkıncadır ki…

Haberciler gene sıklaştılar, İnce Memedin yeri iyice saptanmıştı. Bayramoğlu, Yüzbaşı Faruğa, Yüzbaşı Gavur Aliye, teğmenlere haber gönderdi, gece Alidağımn dibinde buluştular, İnce Memed onların durumlarını haber almasın diye akla gelen her gizliliğe, onu yanıltmak için her hileye başvuruyorlardı. İnce Memed Yolaşan köyünde Gül Dedenin evindeydi. Bu kesindi, öyleyse bütün birlikler ters yöne gidecekler, sonra da çok çabuk bir dönüşle Yolaşan köyünü saracaklardı. O gece yürüyüşe geçtiler, sabaha karşı Yalnızçam köyüne geldiler. İnce Memed, onların Yolaşana gelmek için yön değiştirdiklerini anlamış, o da onların gittiği yöne yönelmiş, onlardan önce kese yollardan Yalnızçam köyüne gelmiş, Veli Dedenin evine yerleşmişti. Şimdi çete biraz daha çoğalmış, on dokuz kişi olmuşlardı.

Telaşlı bir haber geldi:

“Köyü sardılar.”

475

“Eyvah, bizi aldattı Bayramoğlu,” dedi Ferhat Hoca. “Boşa attı, dolu çıktı. Şimdi ne yapacağız, hazırlanın, köyü daha iyice sarmadan onlar, biz…”

“Dur, Hoca.” dedi Memed, yüzü sapsarı kesilmişti ya soğukkanlılığını yitirmiyordu. “Dur Hocam, dur da bir yolunu bulalım. Biz şimdi bu köyden ayrılırsak, bizi bu düzlükte Bayramoğlu keklik gibi avlar.”

“Sarıldık,” dedi Hoca. Bir yandan konuşuyor, bir yandan da fişekliklerini kuşanıyordu. “Çabuk olun çocuklar, belki daha iyice kuşatamadılar köyü, kuşattılarsa da, böyle eli kolu bağlı onların kucaklarına düşmektense çarpışa çarpışa ölürüz.”

“Dur Hocam, dur, acele işe şeytan karışır.”

Memed evin ortasında dimdik durdu, elini çenesine verdi, bir süre düşündü. Bu arada Ferhat Hoca kıpır kıpır, telaşından ölüyordu.

“Veli Dede!”

“Buyur İnce Memed.”

“Bize yardım edeceksin.”

“Can baş üstüne İnce Memed.”

“Şimdi hemen on dokuz kişi çağır dışardan…”

“Şimdi, derhal.”

Sanki orada hazırmışlar gibi o anda on dokuz kişi eve girdi.

“Şimdi soyunun arkadaşlar. Bizimkiler sizde, sizin giyitler bizde olacak.”

Ferhat Hocanın yüzü güldü, Memedin yanına yürüdü, omuzuna elini koydu okşadı, “Anladım,” dedi, “başka hiç mümkünümüz çaremiz yok!”

“Yok,” dedi Memed. “Tek kurtuluşumuz bu. Yalnız çocuklar… Onlar hain ve geveze olurlar.”

“Siz çocuklardan korkmayın, şimdi az sonra kızamık olur hepsi, yatağa girerler.”

“Ben çocuklardan korkarım,” dedi Hoca.

“Korkmayın, hiçbirisi yataktan çıkamaz, Ali gelse gene yataktan çıkamazlar, beni dinlerler,” dedi Veli Dede.

Köylüler eşkıyaların, eşkıyalar da köylülerin giyitlerini giydiler. Ferhat Hocayla İnce Memede en fıkara köylülerin yırtık pırtıkları düşmüştü.

476

“Silahlan alın çocuklar yerden, fesleri, dürbünleri de… Şimdi herkes evlere, köyün içine dağılsın.”

“Silahlan bulamazlar,” dedi Veli Dede. “Öyle bir saklayacağım ki onları, ben bile arayınca bulamayacağım.”

Eşkıyalar ve köylüler köyün içine dağıldılar.

“Ya bizi, bütün köyü bir araya toplarlarsa… Ya Bayramoğ-lunun yanındaki Uzun Cabbar seni Bayramoğluna söylerse?”

“Söylemez,” dedi güvenli bir sesle İnce Memed, “o benim arkadaşımdır.”

“Topal Ali de Bayramoğlunun yanında.”

Memed güldü:

“Etme eyleme Hocam,” dedi.

Hoca da güldü.

“Yel Musa da içlerinde, izimizi o sürüyor. Burasını da iz süre süre o bulmuştur. Yel Musa seni tanımaz mı?”

“Tanır,” dedi Memed.

“Şu Bayramoğlu başımıza bela oldu, kudurmuş, tüyü dökülmüş uyuz köpek. Keski onu öldürseydik.”

“Keski,” dedi Memed. “Onun böyle edeceğini, Arif Saimin, ağaların iti olacağını, koca Bayramoğlunun bu kadar alçalabile-ceğini kim bilebilirdi ki… Ya Yel Musa… Bu adam oldum olası benim ardımda. Ne dedim de öldürmedim onu. Keski Topal Aliyi dinleseydim. İşte bugünkü hal başımıza gelmezdi.”

“Ben çocuklardan korkuyorum,” dedi Ferhat Hoca. “Bir tanesi yataktan kaçıp da…”

“Kaçamazlar,” dedi Memed, “Bunlar bize benzemezler. Bunlar Alevidirler, çocukları bile Dedelerinin sözlerinden, öldür Allah çıkmazlar.”

“Ya bir deli, namussuz çıkar da içlerinden bizi Bayramoğluna gösterirse…”

“Veli Dede her şeyin tedbirini çoktan almıştır, delinin, namussuzun bile…”

“Öyleyse Yel Musadan başka…”

“Belki başkaları da tanıyordun”

“Aldırma,” dedi Ferhat Hoca, “tevekkül tü taalallah.”

Bütün köy, bir beden kesilmişler, kızamıklı yataktaki çocukları, hastaları sayrıları, yatalakları, yaşlılanyla Bayramoğlu

477

birliğini bekliyorlar, köyden çıt çıkmıyor, çok uzaklarda birkaç köpek ürüşüp, birkaç eşek anırıyordu.

Derken Yel Musa önde, onun yanında Topal Ali, biraz ötelerinde de atının üstünde dimdik duran Bayramoğlu, sağında Yüzbaşı Faruk, Yüzbaşı Faruğun az gerisinde Asım Çavuş, Yüzbaşı Gavur Ali, Teğmen Halis, Teğmen İzzet Nuri gözleri Yel Musanın iz süren değneğinde geliyordu. Yel Musa izi süre süre Veli Dedenin hem ev, hem de derimevi bulunan geniş avlusuna kadar getirdi:

“İşte bu eve girmişler eşkıyalar ve çıkmamışlar buradan ve on dokuz kişiler.”

“Demek ki Yel Musa, eşkıyalar benim eve girmişler, bir daha da buradan çıkmamışlar?”

Yel Musa, kendine güvenmiş:

“Evet Veli Dede, çıkmamışlar,” diye alaylı konuştu.

“Buyur öyleyse, evin içini de ara, belki eşkıyaları elinle koymuş gibi bulursun.”

“Arayacağım ve hem de izini bulduğum gibi İnce Memedi de ben bulacağım.”

“Buyur içeriye.”

Yel Musa elindeki kızılcık dalından değneğiyle izlere dokuna dokuna içeriye girdi, girmesiyle de çıkması bir oldu:

“Eşkıyalar buradalar, bu köydeler, eğer kanat takıp uçma-mışlarsa, bu evden iki saat önce çıkmışlar, köyün içine dağılmışlar.”

Çabuk çabuk iz sürerekten köyün içine daldı, bir izi bir kapıya götürüyor, orada bırakıyor, öbür izi alıyordu. Vakit öğleyi geçerken ter içinde kalmış, geldi Bayramoğlunun karşısında durdu:

“İnce Memed de içinde eşkıyaların on dokuzu da bu köyde. Evlerde, kuyularda, bir yerlerde saklanıyorlar, aranırsa bulunur. İzler köyün içine dağılmış, aşağı yukarı her eve uğramışlar.”

“Her evde ne işleri var da bütün evlere uğramışlar Yel Musa?” diye sordu Bayramoğlu.

Eşkıyaların köylü giyiti giyerekten köylülere karışacağı Bayramoğlunun aklından bile geçmiyordu. Bu yürekliliği hiç-

478

bir aklı başında eşkıya düşünemez, silahsız pusatsız, çırılçıplak köylünün arasına katılmayı kimse göze alamazdı.

“Her eve uğramışlar Bayramoğlu…”

Köyün içine daldı, değneği önünde, şahin gözleri değneğin ucuna dikilmiş köyü bir saat daha dolaştı geldi:

“Sen ne söylersen söyle Bayramoğlu,” dedi, “İnce Memed de, çetesi de bu köyde. O kadar aradım araştırdım, köyün dışına çıkmamışlar.”

“Nasıl bulalım, dersin?”

“Köyün içine dağılmışlar.”

Bayramoğlu bir süre düşündükten sonra Yüzbaşı Faruğun yanına atını sürdü:

“Yüzbaşım,” dedi, “senin bölüğü köye alalım da köyü ev ev arayarak, köyün bütün erkeğini alana toplayalım. Belki, hiç sanmıyorum ya, İnce Memed içlerindedir.”

Yel Musaya döndü:

“Sen İnce Memedi tanıyorsun değil mi?”

“Tanıyorum Bayramoğlu.”

“Şimdi görsen…”

“Tanırım Bayramoğlu.”

“Ben de Ferhat Hocayı tanırım,” dedi Yüzbaşı.

Bir bölük candarma köye girdi, köyü ev ev arayarak erkekleri alana, çeşmenin önündeki düzlüğe toplamaya başladılar. Altıncı erkek olarak da İnce Memed getirildi, ortaya. Ayakları yalın, şalvarı yırtık pırtık, gömleğinin sökülmüş, tiftiklenmiş kuluncundan etleri gözüküyordu. Soğuktan büzülmüş, ayakları da kıpkırmızı kesilmişti. Yel Musa onu görünce ir kildi, bir çığlık attı. “İşte, işte İnce Memed,” dedi, ona doğru yürüdü. Topal Ali onun yanında bitti, arkasından yürüdü, “Eğer onu gös-terirsen seni şu anda öldürür, sonra da kendimi vururum,” diye usulca, kesinlikle söyledi. Sesi öylesine kararlıydı ki, Yel Musa kendisini şimdiden ölmüş saydı. Ayakları biribirine dolanarak vardı İnce Memedin karşısında durdu, bir süre orada bekledi düşündü, sonra da sevinç içinde İnce Memedin yanındaki delikanlının yakasına yapıştı, “İşte bu, İnce Memed bu,” diye bağırdı. Böyle bir hileye başvurarak canını kurtarmıştı, dolup taşan sevinci hemen buluverdiği hile yüzündendi. Tam bu sıra-

479

da İnce Memedle Asım Çavuş göz göze geldiler, belli belirsiz biribirlerine gülümsediler. Bir buçuk saat içinde aşağı yukarı köyün bütün erkeklerini alana topladılar. En geç Ferhat Hoca bulunmuştu, öteki yaşlı birkaç hastayla birlikte alana getirildi. Ferhat Hoca ayakta duramayıp çeşmenin yalak taşının kıyısına ilişti. Onun da ayağı, Memedinki gibi yalın, üstü başı da hilim hilimdi. Sakalını da az önce tıraş ettirmiş, sakalın yerindeki deri bembeyaz, hastalıklı ortaya çıkmıştı. Bu yaşlı, çeşmenin yalak taşma ilişip dizini karnına çekmiş, bir deri bir kemik kişiye Ferhat Hoca demeye bin tanık isterdi. Bu durumda değil Yüzbaşının, onu az önce sakallı gören köylülerin tanımalarının bile mümkünü yoktu.

Köyü aradılar, taradılar, İnce Memed diye Yel Musanm gösterdiği delikanlıyı Kertişe teslim ettiler, Kertiş Ali onun kemiklerini kırıp, iliklerini söktü, sonunda delikanlı, ben hem Memedim ve hem de bir iyice İnce Memedim, dedi. Bunun arkasından Kertiş Ali delikanlıyı, ben Memed ve hem de İnce Memed değilim, diye sıkıştırdı, yedi kaburgasını kırarak onu bayılttı, öldü, diye de bıraktı, Faruk Yüzbaşıya geldi, “Bu adam İnce Memed değil,” dedi. “O kadar dövdüm de, İnce Memed olmadığını ona söyletemedim.”

Faruk Yüzbaşı:

“Öyleyse kurşuna dizelim pezevengi İnce Memed diye,” dedi, bağırdı. Öfkesinden kudurmuştu. “Kurşuna dizelim ve çarpışmada vuruldu, diyelim.”

Gavur Ali Yüzbaşı onu bu düşüncesinden caydırmak için çok diller döktü.

Yel Musa ortalığa düşmüş, delirmişçesine bağırıyor, “Vallahi de, billahi de İnce Memed bu köyde, bu insanların arasında, Kurana el basarak yemin ederim ki o burada… Ben İnce Memedi göreli çok oldu da tanıyamadım. Onu içinizde gören, tanıyan bir kişi yok mu, olmaz olur mu, korkuyor da söylemiyorsunuz.”

Parlak bir güneş ortalığı doldurmuş, karların üstü kıvıl-cımlanan mavi ışıltılara kesmişti.

Köyün alanındaki kalabalık candarmaların izniyle yavaş yavaş dağılıyor, Yel Musaysa, son bir gayretle ortalığa düşmüş bağırıyor, önüne gelenin yakasına yapışıyor, “Doğru söyle, Ku-

480

rana el bas, sen İnce Memedi görmedin mi?” diye soruyor, ondan olumlu bir karşılık alamayınca öteki adama geçiyordu. En sonunda geldi Topal Alinin yakasına yapıştı, “Sen de mi, sende mi görmedin İnce Memedi?” diye onu sarsmaya başladı. Ali, onun elinden yakasını kurtarırken, “Görmedim,” dedi, “İnce yok. Atına bindi de gitti.” Yel Musa yeniden onun yakasına yapıştı, gözleri yuvalarından fırlamış, boyun damarları şişmişti. “Ben seni öldüreceğim, asıl ben seni, ben seni… Sen benim izciliğimi kıskanıyor, her seferinde İnce Memedi elimden alıyor, beni dünyaya rezil rüsvay ediyorsun. Ben seni, ben seni, ben seni öldüreceğim sonunda.”

“Öldür,” dedi Topal Ali, “öldür beni de şu dünyayı sana versinler. Öldür beni de cennete git. Öldür beni de..”

Yel Musa bir yılan ıslığı gibi soludu:

“Öldüreceğim seni, öldüreceğim. Sen, bu dünyada senden üstün izci olmasını çekemiyorsun. Çekemiyorsun da her seferinde avımı elimden alıyorsun. Seni, seni…”

Sonra Yel Musa çözüldü, Topal Alinin yakasını bıraktı, orada bir taş duvarın üstüne çöktü, için için ağlamaya başladı. Topal Ali ona acıdı, geldi yanına çöktü, “Bak Musa kardaş,” dedi, “mesele senin bildiğin gibi değil. Sen büyük bir izcisin. Bu dünyaya senin gibi bir izci ne geldi, ne de gelir. Değil ben, senin eline izci Kel Abbas bile su dökemez. Ben kimim ki Yel Musa gibi bir ustayı kıskanayım. Mesele senin bildiğin gibi değil.”

Yel Musanın gözleri parladı, sevinçten keçi sakalı titredi:

“Gerçek mi bu söylediklerin, benimle alay etmiyorsun ya?” diye Topal Alinin eline sarıldı.

“Kurana el basarım ki gerçeği söylüyorum.”

“İyi öyleyse, İnce Memedi kurtardığımıza iyi yaptık.”

“İyi yaptık,” dedi Topal Ali, onun yanından ayrıldı, Bayra-moğlunun yanma geldi.

“İnce Memed buralarda dolanıyor,” dedi Bayramoğlu. “Bu adam ya düpedüz ahmak, ya kendine çok güveniyor, ya da beni hiçe sayıyor.”

Topal Ali ona söyleyecek söz bulamadı, sustu.

Yalnızçam köyünden biraz sonra ayrıldılar, onlar köyden ayrılır ayrılmaz da yataktaki kızamıklı çocukların hepsi birden

481

arı oğul verircesine dışarıya döküldüler. Köyü bir sevinç dalgası sardı. O gece perşembe gecesiydi. Dede derimevinde büyük bir Cem kurdu. Gün yüzü görmemiş demeler söyleyip semahlar çaldı. Uzun, ince, kuğu boyunlu kadınlar, büyük gözlü, pos bıyıklı, karayağız, dal gibi delikanlılar semah döndüler. Dede semaha Hazreti Aliyi, on iki imamı, Genç Osmanı, Baba İshakı, Pir Sultanı, Baba İlyası, Sarı Saltıkı, Köroğlunu, Türkmen Kocası Yunusu, Hacı Bektaşi Veliyi, Abdal Musayı, Kırkları, Yedileri, Üçleri çağırdı. Hep birlikte sabaha kadar, eriş ya Dede Sultan diyerek semah döndüler. Onlarla birlikte bütün Toros dağları dağı taşı, ağacı, suyu, yıldızları, kurdu karıncası, börtü böceği, kar altından yeni çıkmış apak kar çiçekleriyle semah döndü. Onlarla birlikte gülbenk çektiler. Candarmalarca öldürülmüş yedi Memedleri andılar. Ölüleri çıplak atlara atılmış her bir Me-medin üstünde ışıltılı, çok mavi, bir damla güneş gibi bir kuş uçuyor, atlar durunca kuşlar da duruyor, onlar yürüyünce kuşlar da gidiyordu. Yedi Memedin üstündeki yedi güneş damlası mavi kuş da Toroslardan kasabaya kadar Memedlerin üstünde ışıltılı mavi çizgiler çizerek indiler, Candarma Komutanlığının avlusu köşesindeki iri nar ağacına konup, mavilerini duvarın dibindeki ölülerin üstlerine fora ettiler.

Bayramoğlu köyden çıkınca sırtını Alidağına döndü, batıya doğru inmeye başladı. Subaylar da türlü yönlere dağıldılar. Ama hepsi Alidağına sırtlarını dönmüşlerdi. İnce Memedin adamları onları anı anma izliyorlardı. Böylelikle Alidağı yollarını boş bıraktılar. Bayramoğlunun baştan beri bütün hesapları örümcek tuzağı üstüneydi. Bir eşkıya köylerde değil de dağda yaşayacaksa bu dağlardaki en uygun yer Alidağmdaki Karsa-vurdu koyağıydı. Karsavurdu mağaralarının her birisi bir saray gibiydi ve hiçbir candarma oralara ulaşmayı göze alamazdı bu karda kıyamette, alanlar da eşkıyaların hangi mağaraya saklandıklarını bilemezlerdi. Ama Bayramoğlu, Kör İbrahim, Horoz Ramo, Kürt Rüstem o mağaraya saklanmış eşkıyaları elleriyle koymuşlar gibi bulabilirlerdi. Bir de yanlarında Topal Ali, Yel Musa gibi gökteki kuşun izini süren kişiler olunca hele.

“Söyle Topal Ali, İnce Memedi o köyde bulamadığımız iyi oldu değil mi?”

482

“İyi oldu Bayramoğlu.”

Atlarını yan yana sürüyorlar, Bayramoğlu bir düşünüyor, bir atının başını çekiyor, Topal Alinin yüzüne bakıyor, bir şey söyleyecek oluyor, sonra da vazgeçiyordu.

Sonunda patladı:

“Topal Ali,” dedi, bir süre bekledi, “Topal Ali…” Atının boynunu sıvazladı. “Topal Ali, onun hangisi İnce Memeddi, Yel Musanın ilk gösterdiği kısa boylu geniş omuzlu olanı mı, yoksa son gösterdiği zayıf, uzun boylusu mu?”

“İlk gösterdiği,” dedi Topal Ali hiç telaşlanmadan.

“Ne dedin de… Yel Musaya…”

“Onu hemen oracıkta öldürürdüm. Yel Musa cin gibi adam, yüzüme bakınca anladı.”

“Ben de anladım,” dedi Bayramoğlu.

“Biliyordum,” dedi Topal Ali.

“Beni de öldürür muydun?”

“Öldürürdüm,” dedi Topal Ali.

“Bak şimdi öyleyse Topal Ali, Memed, bugün değilse yarın, yarın değilse öbür gün Karsavurdu mağaralarına çıkacak. Ben de onu orada kıstıracağım. Yel Musa iz sürecek, iz sürmesine de gerek yok, eşkıyalar üstten bir alttaki mağarada kalırlar hep. O mağaranın eşiğinden bir pınar kaynar. Oraya candarma ulaşıncaya kadar, sen yanımdan hiç ayrılmayacak, Yel Musayla da, hiç kimseyle de konuşmayacaksın. Yoksa ben seni hemen öldürürüm, anladın mı?”

“Anladım.”

Topal Ali onların bu gece sabaha karşı Karsavurduya sığınacaklarını biliyordu. Bu kadar candarmanın arasında çekirge bir sıçrar, iki sıçrar sonra yakayı ele verirdi. Bu Bayramoğlun-daki akıl da hiç kimsede yoktu. Demek ki Bayramoğlu bu akılla bunca yıl bu dağlarda padişahlık etmişti. Ne yapmalıydı? İnce bugün değilse yarın kapana kısılacaktı. On dokuz kişi bunca askerle, bunca gün görmüş, ömür geçirmiş şahin gibi eşkıyayla nasıl başa çıkardı? Biliyordu, yanından bir dakika olsun ayrılmaya kalksa Bayramoğlu onu öldürüverirdi. Bir umarsızlığa düşmüş, ezildikçe eziliyordu.

483

Gece oldu, dolunay testekerlek göğün öbür uçundaydı. Mavi, ışıltılı bir duman çökmüştü Alidağına, Dikenlidüzüne. Mavi kar kıvılcımları uçuşuyordu gecede. Keskin bir ayaz ortalığı biçiyordu. Sabaha karşı ilk haberci geldi. İnce Memed çetesi köyden ayrılmış, Alidağına doğru yönlenmişti. “Gördün mü Ali?” “Gördüm,” dedi Ali, can çekişir gibi.

Gün doğarken ay göğün ortasından batıya sarkmış mavisini yitirmişti. Alidağmın tepesi kızarır, bir billur pırıltısında yanar, kıvılcımlar bulutlar gibi döner savrulurken, ovaya da uçsuz bucaksız, sonsuz aklıkta ipiltiler çökmüştü. Bir köye girdiler, girer girmez de gözden yittiler. Birlikler arasında haberciler mekik dokuyor hiç kimse Bayramoğlunun dediğinden dışarı çıkmıyordu.

Ve ikinci gece kararlaştırdıkları gibi Bayramoğlu koyağın alt başından, Yüzbaşı Faruk soldan, Gavur Ali sağdan yürüyecekler. İnce Memed çetesine çıkacak yol bırakmayacaklardı. Eğer hasbelkader bir tanesi, birkaçı çemberden kurtulacak olurlarsa Teğmen Halisle İzzet Nurinin birlikleri onları düzde karşılayacaklardı.

Ve ikinci gece sabaha karşı Yel Musa, eliyle koymuş gibi eşkıyaların sığındıkları mağarayı Bayramoğluna gösterdi. Bayramoğlu onları uykuda bastıracak, hepsini sabaha karşı kulaklarından tutacak, bu acemi çaylakları alacak kasabaya alayı vala ile götürecekti. Onların geldiğini, sarıldıklarını önce nöbetçi olan Temir gördü. İçeriye can havliyle girdi. Ortada büyük bir ateş yanıyor, eşkıyalar altlarında ve üstlerinde büyük ayı postları uyuyorlardı.

“Geldiler, sarıldık.” “Kim?”

“Candarmalar.”

İnce Memed hemen ayağa fırladı, arkasından da ötekiler… “Candarmalar olamaz, candarmalar buraya kadar gelemezler… Bu, Bayramoğludur.”

Silahlarını aldılar dışarıya çıktılar, uçurumun başına geldiler, aşağıdaki derinlerdeki çay kudurmuş akıyor, sesi kulakları sağır edecek kadar gürültülü çağlıyordu.

484

I                                                                                                                                             “Teslim ol İnce Memed, her bir yerden sarıldın, kurtuluşun

yok.”

“Bayramoğlu, sen misin?”

“Sen kimsin?”

“Ben İnce Memedim.”

“Teslim ol, yazık olacak sana.”

“Sen hiç teslim oldun mu Bayramoğlu?”

Bayramoğlu karşılık vermedi. Ortada uzun süren bir sessizlik oldu. Sonra da üst baştan bir yaylım ateşi bastırdı. Kayaların, kütüklerin arkasına siperlendiler. Sağdan, soldan, üstten, alttan üstlerine o kadar çok kurşun yağıyordu ki şaşırdılar.

“Kötü yakalandık Hocam.”

“Dur bakalım, belli olmaz, biz Bayramoğlunun üstüne gidelim, onu yerinden bir koparırsak, candarmalar kolay… Candarmalar dayanamazlar.”

“Bayramoğlunu da yerinden söküp atmak zor. Yanında Kör İbrahim, bizim Cabbar, Topal Ali, Horoz Ramo, Kürt Rüstem, daha başka eski eşkıyalar, Sarı Sultanoğlunun, öteki Beylerin adamları var. Ah, yalnız candarma olsaydı, candarma kolaydı.”

Çarpışma bütün hızıyla sürüyordu. İlk anda İnce Memed çetesinden üç kişi yaralandı. Kurşunlar dört bir yönden geliyor, nereye siperleneceklerini bilemiyorlardı.

Sabah oldu, gün açıldı, karlar, kayalar, kar altında kalmış ağaçlar aydınlandı. Aşağıda, derinden akan suyun altına ışık düştü, çakıl taşları gözüktü. Bayramoğlu, candarmalar gittikçe bastırıyor, kayalara değen kurşunlar, barut dumanlan, kurşun sesleri, yankılar ortalığı cehenneme çeviriyordu.

Bayramoğlu, candarmalar bir an kesmeden bastırdıkça bastırıyorlardı. İnce Memed çetesi iyice bunalmıştı. İnce Me-medle Hoca mağaranın içine çekilip baş başa verip uzun konuştular. Bugün bu çemberi yarıp da dışarıya çıkamazlarsa, artık iş işten geçmiş olacak, kurşunları tükenecek, işte o zaman da ya teslim olmak, ya da ölmek zorunda kalacaklardı. İnce Memed teslim olmayı aklından bile geçirmiyordu.

İnce Memed, iki kişiyi dışarıda bırakıp, eşkıyaları mağaraya çağırdı. Bu sırada da başlarının üstünden takırdayan maki-nalıların kurşunları su gibi akıyordu.

485

“Arkadaşlar, bana öyle geliyor ki bugün artık sonumuz geldi. Bayramoğludur karşımızdaki. Çemberi yarmaya çalışacağız. Çemberi yararken hiçbirimiz de kurtulmayabiliriz. Adamların makinalıları zehir gibi. Hepsi de çok nişancı. Geceye kalırsak, gece bile kurtuluşumuz yok.”

Sol üstte bir çiğir vardı. Oraya yüklendiler. Öyle bir yaylım ateşiyle karşılaştılar ki gerisin geri mağaranın ağzına döndüler.

O gün ikindine kadar türlü yerlerden birkaç kez yarma girişiminde bulundular. Karşıdakiler sanki yörelerini, her bir yanı kurşun duvarlarıyla örmüşlerdi.

Yüzbaşı Faruğun sevinçten dolup taşan sesi, onlar her yüz geri ettikçe derin koyağın içinde yankılanarak çınlıyordu.

“İnce Memed, İnce Memed çabalama. İster teslim ol, ister olma. Senin artık kurtuluşun yok.”

Onun bu bağırtıları, sesindeki olağanüstü sevinç Bayra-moğlunu çileden çıkarıyordu ama yapacağı hiçbir şey yoktu. O, şimdi salt İnce Memed teslim olsun, diye dua ediyordu. Teslim olursa, belki bir yolu bulunurdu. Bunca yıllık deneyiyle biliyordu ki, İnce Memed çetesinden bir tek kişinin kurtulmasının mümkünü yoktu. Eğer teslim olursa, Bayramoğlu belki bir yolunu bulur, onu bir gece, belki de baskın vererek candarmalarm ellerinden alabilirdi.

İnce Memed çetesinin yöresindeki çember de gittikçe dara-lıyordu. Neredeyse mitralyozlar mağaranın kapısında takırda-yacaklardı.

Bayramoğlu da birkaç kere böyle sarılmış, bütün mümkünü çareleri kesilmişti. Hiçbir kurtuluşu kalmamışken, kuşatmanın komutanının üstüne atılmış, onu vurduktan sonra çember kendiliğinden açılmıştı. Şimdi, İnce Memedin yerinde ben olsam, nasıl bir kurtulma çaresi bulurdum, diye düşündü. Aradı taradı, aklına hiçbir kurtuluş yolu gelmedi. Bir tek yolu vardı, bu gece İnce Memed ve çetesi şu karşıdaki dik kayanın üstüne çıkarlar da aşağıdaki büvete atlarlarsa, o da donmazlarsa belki kurtulurlardı. Ama büvetin başı da tutulmuştu.

Artık ikindi oluyordu. İnce Memed çetesinden gelen ateş seyrelmişti. Kurşunları çok esirgeyerek kullanıyorlardı. Demek ki mermileri azalmıştı. Artık zor dayanırlardı.

486

“İnce Memed oğlum, yiğidim,” diye konuşmaya başladı Bayramoğlu, “çok düşündüm taşındım, senin buradan kurtulman zor. Gel teslim ol yavrum, benim hatırımı kırma. Senin ölmene benim gönlüm razı olamaz. Sen teslim olunca belki bir yolu bulunur.”

“Kocamış köpek,” diye bağırdı Ferhat Hoca, “ben Ferhat Hocayım Bayramoğlu. Biz burada ölürsek senin yüzünden öleceğiz. Sen sus, sen konuşma, sen ağaların, beylerin, sen Hükümetin itisin. Sen kendi kendinin düşmanısın. Sen, bu yaptığın bu alçaklıktan dolayı hem bu dünya cehenneminde, hem öteki dünya cehenneminde yanacaksın.”

Ferhat Hocadan sözü İnce Memed aldı:

“Bizim kitabımızda teslim olmak yazmaz Bayramoğlum.” Sesi çok saygılıydı. “Bunu da sen hepimizden iyi bilirsin. Biliyorum sıkıştık sayende. Canın sağ olsun. Var sen, biz ölünce sonuna dek gönen.”

Ferhat Hoca öfkeden tirtir titriyordu, Memedin sözünü kesti:

“Bayramoğlu, Bayramoğlu, sana Bayramoğlu diyen dillerim kurusun, sen Bayramoğlu değil, haramoğlusun, yarın sabah, katırların sırtına atılmış ölülerimiz kasabaya varınca, sen de avradıym donunu bir sırığın ucuna geçir de bir sevinç bayrağı olaraktan Candarma Kumandanlığının önünde salla. Biz bir kere öldük, öleceğiz haramoğlu, sen yaşadıkça her gün öleceksin.”

Gün batıncaya kadar Bayramoğlu İnce Memede teslim ol, diye yalvardı. Ferhat Hoca sözlerini gittikçe ağırlaştırarak, onun her sözünü it yese kudururdu, ona karşılık verdi. Me-medse, artık kaderine razı olmuş, susuyor, akibeti bekliyordu.

Candarmalar, rahatça ateşlerini yaktılar, bir kısmı yemek yiyor, bir kısmı eli tetikte bekliyor, en küçük bir çıtırtıya yüz kurşun birden patlıyor, mitralyozlar takırdıyordu.

O gece Bayramoğlunun gözüne uyku girmedi, Memedin kurtuluş umudu kalmadıkça, o da Memedden daha çok sıkışıyordu. Sabaha kadar düşündü. Sabah gün ışırken, gülerek, sevinç içinde ayağa kalktı:

487

“Kürt Rüstem,” dedi, “biz seninle hiç ayrılmadık değil mi?”

“Ayrılmadık.”

“Bu sefer ayrılacağız. Ben İnce Memede gidiyorum.”

“İnce Memedin kurtuluşu yok. Sen de onunla birlikte ölürsün.”

“Biliyorum Rüstem.”

Topal Ali ayağa kalktı:

“Ben de seninle geliyorum.”

“Gel,” dedi Bayramoğlu.

“Ben de,” dedi Horoz Ramo.

“Ben de,” dedi Uzun Cabbar.

“Ben de,” dedi Çiçekli Nuri.

Cabbarı kolundan tuttu:

“Sen gelme, sen bizim aramıza yakışmazsın. Sen İnce Me-medim, diye Arif Saimin çiftliğini bastın, Hacı Ali Çavuşu öldürdün, Mustafa Kemal Paşanın saatini aldın. Saat nerede?”

“Bende,” dedi Uzun Cabbar.

“Ver o saati bana.”

Cabbar saati koltuğunun altına bağladığı bir torbadan çıkardı ona verdi. Bayramoğlu altın saata uzun baktıktan, kösteğini sağ eliyle tarttıktan sonra saati yelek cebine koyup altın kösteği göbeğinin üstüne sarkıttı.

“Mermilerinizi bize verin.”

O yakınlarda kim varsa hepsinin mermilerini aldı. Horoz Ramo, Topal Ali, Çiçekli Nuri mermileri yüklendiler. Bayramoğlu cebinden mendilini çıkardı. Tüfeğinin ucuna bağladı:

“Ben oraya geliyorum, seni teslim almaya geliyorum,” diye üç kere bağırdı. Subaylar Bayramoğlu İnce Memedi teslim alacak, bu iş de daha çok kan dökülmeden burada bitecek, diye sevindiler. Bayramoğlu önde, ötekiler arkada, koyağı indiler, suyu, iki kaya üstüne uzatılmış uzun bir kütükten geçtiler. Her iki yan da ateş kesmiş bekliyordu. İnce Memed, her şeyi göze alarak Bayramoğlunu aşağıya kadar inerek, koyağın dibinde karşıladı, eline sarılıp öptü. Bayramoğlu da onu kucakladı, alnından öptü. Öteki eşkıyalar da onu yolda karşıladılar, kucaklaşıp öpüştüler. Mağaranın önüne gelince, Bayramoğlu bir kaya gibi olmuş yüzüyle karşılarına dikildi.

488

“Şimdi, onlar ateş edinceye kadar bekleyeceğiz, keyfîmize bakacağız. Şimdi beni dinleyin, herhangi bir sözümün üstüne söz söyleyeni, bana karşı koyanı anam avradım olsun ki, Alla-hm divanına köpek donuna girmiş olarak gideyim ki vururum. Akşam olunca, şu yarı görüyor musunuz, orası açık, o yarın altından sürünerek aşağı inecek, su boyunca ovaya doğru yürüyeceksiniz. Ben buradan tek başıma, sizi korur, kimseyi arkanızdan göndermem. Önünüz de boş, önünüze çıkan olursa da siz onlarla baş edersiniz. Yakında Memedler geliyor. Onlar da çarpışmaya girecekler. Ben bunlarla başa çıkarım. Siz Memedle-ri geriye çevirin. Yarın sabah da teslim olur, İnce Memed beni tutsak etti derim.”

Onun bu sözlerine kimse ses çıkaramadı. Subaylar ikindine kadar beklediler, beklediler, Bayramoğlunun tutsak edildiğini anlayınca ateşe başladılar. Dört bir yandan makinalılar takırdadı.

Bayramoğlu mağaranın kapısına büyük bir taşla, bir de çok kaim bir kütük getirtti koydurdu.

“Karşılık vermeyelim,” dedi Bayramoğlu.

“Çember gittikçe daralıyor,” dedi Ferhat Hoca.

“Daha daralsm,” dedi Bayramoğlu.

Gün sarkmış, aşağılara inmiş, dağın karlarına bir kızıllık çökmüştü. Karlar binlerce billur kırmızı ipiltilerle kıvılcımlanı-yordu.

“Şimdi hepimiz her yerden yaylım ateşine geçelim.”

Bayramoğlu, ötekiler, bu, kurşun sıkmada usta kişiler, birden öylesine bir yaylım ateşine geçtiler ki her birisinin eli maki-nalı tüfek gibi işliyordu.

Subaylar, candarmalar neye uğradıklarını bilemediler, şu yoğun ateşe bakınca, karşılarında bir eşkıya çetesi değil, sanki yüzlerce kişi vardı.

“Ateşi kesin.”

Gün battı batacak.

“Hazırlanın… Kurşunları yanıma yığın. Siz giderken ben…”

Güneşin dışarda kalmış son dilimi de aşağıya iniverdi. Gökyüzü, karlar önce mosmor oldu, sonra dilim dilim kırmızılıklar, turuncular, mor yeşiller sürdü bir an. Alacakaranlık ağır

489

ağır dağa doğru gelirken bir ışık patlaması oldu, sonra da ortalık karardı.

“Haydiyin çocuklar. Allah yolunuzu açık etsin.”

Önce Memed Bayramoğlunun karşısına geldi durdu. Göz göze bir süre bakıştılar. Bayramoğlunun gözbebekleri sevinç içindeydi, gizliden gizliye gülüyor, Memede minnetle bakıyordu. Memed, eğildi, onun sağ elini aldı, bir süre avucunun içinde sıcacık, dostça, saygıyla tuttu, üç kez öperek alnına götürdü. Sonra Ferhat Hoca geldi, o da onun elini kaptı, öpecekken Bay-ramoğlu elini çekti, kucaklaştılar. Sonra da ötekiler, önünde durup elini öptüler, sinerek, yere yatarak koyağın dibine, çayın kıyısına ulaşmak için yamaçtan aşağıya inmeye çalıştılar. Onların kaçtığını fark eden subaylar, candarmalar sevinçlerinden bağrışarak eşkıyaların önlerini kesmek için ileriye atıldılar. Bayramoğlunun ateşiyle karşılaşıp saklandıkları yerlere geri döndüler. Bu arada Bayramoğlu beş candarmayı vurmuş, bu da onları çok korkutmuştu. Eşkıyalar alacakaranlıkta sarp yamacın karlarına yapışarak aşağıya inmişler, subaylar onların yollarını ne zaman kesmek için ayağa kalkmışlarsa Bayramoğlunun yoğun ateşiyle karşılaşmışlar, her seferinde de birkaç kayıp vererek canlarını kayalıkların arkasına zor atmışlardı.

Bayramoğluyla çarpışmaları o gece, kimi zaman kesilerek, kimi zaman yoğunlaşarak sabaha kadar sürdü. Sabah olup da gün açılınca Asım Çavuş Faruk Yüzbaşının yanına geldi:

“Yüzbaşım,” dedi, “akşamdan beri karşımızda, dikkat ettiniz mi, bir tek kişi var.”

“Bir tek kişi ama, yüz kişiye bedel. Kim olabilir ki bu adam?”

“Bayramoğlundan başkası olamaz. İnce Memedin kuşatmayı yaramayacağını elimize düşeceğini anlayınca…”

“Tuhaf,” dedi Yüzbaşı. “İnce Memedi çekemiyor, ona ne kadar da düşman görünüyordu. Belki o değildir.”

“Kim olursa olsun,” diye telaşlandı Asım Çavuş. “Biz bu adamı, ne pahasına olursa olsun kuşluk vaktine kadar, sağ ya da ölü ele geçirmeliyiz, yoksa biteriz, dünyaya rezil rüsvay oluruz. İnce Memed, öğleye kadar, başına bütün Memedleri toplayarak geriye döner, bu sefer o bizi kuşatır, biz de onun elinden

490

kurtulamayız Karsavurdu tuzağından. Şu adamın işini ne pahasına olursa olsun bitirip bu tuzaktan kurtulmalıyız.

“Bu adamı ele geçirmek için çok telefat vereceğiz.”

“Başka hiçbir mümkünümüz çaremiz yok. İnce Memed geriye döner de bizi burada yakalarsa, ne sizi, ne de beni, ne de hiçbirimizi sağ bırakmaz. Sizi, beni öldürür ya, o Hatçenin öldürülmesini unutamaz, öldürmediklerini de tutsak kılar, boğazlarına ip bağlayarak bütün Torosları dolaştırır, yalınayak başı kabak karların üstünde, belki de çırılçıplak…”

Öteki subaylara da düşüncelerini açtılar. Hepsi de karşılarındaki kişinin bir tek kişi olduğunu anlamıştı. Yüzbaşı Gavur Ali, bu karşımızdaki tek kişi İnce Memedden başkası olamaz, diyordu da başka hiçbir söz dinlemiyordu. “Onu ölü ya da diri ele geçirmek benim hakkım. O, bana hakaret etti.”

Ve Yüzbaşı Gavur Ali, bölüğündeki bütün candarmalar ve mitralyozlar, bombalarla harekete geçti. Hırsla dövüşüyorlar, karşıdaki, eli makinalı tüfek gibi işleyen adamı bir türlü sustu-ramıyorlardı.

İnce Memedle arkadaşları daha dağdan inmemişlerdi ki karşılarından Memedler geldi. Hep yedişer yedişer dizilmişlerdi. Her yedi kişi kılıkları, silahları, saçları renkleriyle biribirleri-nin hık demiş, burunlarından düşmüşlerdi.

İnce Memed, onları görünce sevindi, umuda düştü, Bayra-moğlunu belki kurtarabilirlerdi.

“Arkadaşlar,” dedi, “biz şimdi buradan aşağıya iniyor, geriye dönüyoruz. Öğleye kadar oraya varır da candarmaları, Beylerin adamlarını kuşatırsak belki Bayramoğlunu kurtarabiliriz.”

“Kurtarmalıyız, hem de kurtaracağız,” diye sevindi Ferhat Hoca.

“Ben Bayramoğlunu bilirim,” diye üzüldü Kürt Rüstem, “onu bundan sonra kimse kurtaramaz. Biz onu kurtarsak bile, bu sefer de o bize karşı dövüşür. Biz onu sağ teslim alamayız.”

“Gene de gidelim,” dedi İnce Memed.

Düze inip, koyağın yukarısına doğru, inanılmaz bir hızda yürüyüşe geçtiler. Sanki dün akşam ateş çemberinden çıkanlar, ağızlarına dünden beri bir lokma ekmek koymayanlar, yaralı arkadaşlarını sırtlarında taşıyanlar bunlar değildi.

491

Çarpışma ikindine kadar sürdü. Mağaranın ağzına o kadar çok kurşun bomba yağıyordu ki Bayramoğlu Bayramoğluyken bile, çarpışmalarda soğukkanlılığını hiç yitirmezdi, bunalmıştı. Önündeki büyük kütük de kurşundan didik didik olmuştu. Bayramoğlu alnından, saçlarından süzülerek gözlerine dolan teri silmeye bile vakit bulamıyor, şimdi daha sık kızan tüfeğini yanındaki soğumuş tüfekle değiştiriyordu. Ne düşündü, ne düşünmedi, yüzü gerilmiş, gözleri kan çanağına dönmüş, bıyıkları sarkmış, ayağa kalktı, şaşkın şaşkın, ne oluyor, ben neredeyim, der gibi dört yanma bakındı, karşısında Yüzbaşı Gavur Aliyi gördü, Gavur Ali de, tam bu sırada tetiğe bastı, yüreğinin başını nişan almıştı, kurşun ümüğünden girdi, ensesinden çıktı. Bayramoğlu son bir gayretle tüfeğini doğrulttu, Gavur Alinin karartısı önünde sallanarak düşerken, kendi de yere sağıldı, başını kütüğün üstüne koydu, gözlerine kan doldu.

“Dediğim çıktı,” dedi Asım Çavuş, “kuşatıldık. Ali Yüzbaşı da vuruldu, inşallah ölmemiştir.”

Yüzbaşı Farukla onun yanına koştular, Yüzbaşı omuzun-dan yaralanmıştı. Üçü birden, merakla mağaraya koştular. Bayramoğlu daha oluk gibi kanıyordu. Asım Çavuş eğildi baktı:

“Ölmüş,” dedi, “yiğit adamdı. Gözleri açık kalmış.” Gözlerini usulca kapattı.

“Şimdi nasıl kurtulacağız?” Başlarının üstünde kum gibi kurşun kaynıyordu. “Şu yaramı saralım,” dedi Yüzbaşı Ali, “onlardan da kurtuluruz.”

Sağlıkçı eri çağırdılar. Er, Yüzbaşıyı mağaranın içine yatırdı, omuzunu, usta elleriyle kısa bir sürede sardı. Yüzbaşı hiçbir şey olmamış gibi ayağa kalktı:

“İsteseydi Bayramoğlu beni öldürürdü. Oysa ben onu öl-1 dürmüştüm. Beni neden öldürmedi ki?” diye şaşkınlıkla sordu. “Tam alnıma nişan almıştı, boğazından kan fışkırıyordu, bir an göz göze geldik, namlusunun ucunu omuzuma indirdiğini gördüm, beni neden vurmadı ki?”

“O, hiçbir zaman, Gülmezoğlundan başka bir adamı bilerek öldürmek istemedi.”

“İnce Memed gibi,” dedi Yüzbaşı Gavur Ali.

492

“İnce Memed gibi,” dedi Yüzbaşı Faruk.

“İyi ki mağaradayız,” diye sevindi Asım Çavuş. “Yoksa İnce Memed bizi bu sefer, bizi bu gece…”

“Boran geliyor,” dedi Yüzbaşı Gavur Ali.

“Kurtarırsa bu boran kurtarır bu gece bizi İnce Memedin elinden,” dedi Asım Çavuş.

Ortalık birden karardı. Dehşet bir fırtına başladı, karları savurdu. Bir ara göz gözü görmedi, görülmemiş bir gıcılı boran başladı ve boranın başlamasıyla da kurşun sesleri kesildi.

“Bu gece burada donarak ölmezsek, kurtulduk,” dedi Yüzbaşı Faruk.

“Mağaralara doluşmaktan başka çaremiz yok,” diye önerdi Asım Çavuş.

“Ya bizi burada kıstırırsa İnce Memed?”

“Başka çaremiz yok. Bu boranda bu dağda İnce Memed de kalamaz. Kalsa da bizim üstümüze gelemez. O, artık buralarda durmaz. Üç gün içinde Akçadağı tutar o.”

Bora, fırtına gittikçe azıtıyor, yaralılar, candarmaların sırtlarında mağaralara taşınıyor, odunlar getiriliyor, ateşler yakılıyor, kütüğün üstüne kapanmış Bayramoğlunun kan içinde kalmış bedeni rahat, dingin, bir tuhaf, dizlerini karnına çekmiş, ayakları kıvrılmış, posbıyıkları karmakarış uyuyordu.

493

22

Bayramoğlunun haberi Arif Saim Beye ulaştığında, o, bir saat önce Ankaradan dönmüş ham yollarda otomobili birkaç kez çamura saplanmış, yorgundu. Bayramoğlunun macerasını birkaç kere dinledikten sonra, “O namussuzun böyle yapacağı belliydi,” dedi, içine de bir sevinç geldi yerleşti, yorgunluğu o anda geçti. Sırtından bir yük daha kalkmış, can korkusuyla ayaklarını öptüğü kişi ortadan kalkmıştı. İçinde, derinlerde, uzaklarda İnce Memede karşı belli belirsiz bir sevgi duyuyordu.

Rakı masası hemen kuruldu. Kasaba ileri gelenleri karşı odada onun çağırmasını bekliyorlardı. Arif Saim Beyse, onların beklediklerini biliyor, salonda, başı önde çabuk çabuk yürüyerek volta atıyordu.

Taşkın Halil Bey korkarak, onun yanına yaklaştı: “Yüzbaşı Faruk Bey geldi efendim,” dedi, “onu siz istemiştiniz.”

“Gelsin!”

Yüzbaşı, onun karşısında ayaklarını biribirlerine sert vurarak dimdik durdu. Yüzbaşı dimdik dururken, o, voltasını sürdürdü. Yüzbaşının yanma geldikçe göz altından ona şöyle bir bakıyor, ardından da yürümesini sürdürüyordu. Neden sonradır ki, koltuğa çökerken:

“Gel şöyle yanıma otur Yüzbaşı,” dedi, “otur ve olanı biteni bana anlat.”

Yüzbaşı onun karşısındaki koltuğa saygıyla oturdu, ellerini

494

de dizlerinin üstüne koydu köylüler gibi, Bayramoğlunun macerasını, en ince ayrıntılarına kadar anlatmaya başladı. Arif Saim Bey onun arada sırada, burasını yeniden anlat, diye sözünü kesiyor, Yüzbaşı da anlatmaya ta baştan başlıyordu. Akşam yemeğini, sofradaki rakıları unuttular, Yüzbaşı durmadan anlatıyor, Arif Saim Bey gözleri büyümüş, şaşkınlıkla, hırsla Yüzbaşıyı, her bir sözcüğünü yutarcasına dinliyordu. Sonunda, “Evet,” dedi, “Bayramoğlunun elinden de başka türlüsü gelmezdi. Demek ki, Bayramoğlu da Bayramoğlu gibi ölmüş. Evet, yiğit adamdı. Başka türlü ölseydi, Bayramoğluna yazık olurdu.”

Yüzbaşı, Bayramoğlunun macerasından sonra Arif Saim Beye Yedi Memedleri, Torosta herkesin Memed olduğundan bir daha söz etti. Bunların hepsini biliyorum, diye onun sözünü kesti Arif Saim Bey. Yüzbaşı Kırkgöz Tekkesinden, Anacık Sultandan söz etmeye başlamıştı ki, bunu da biliyorum, dedi Arif Saim Bey. Yüzbaşı sözünü sürdürmek için:

“Rica ederim efendim, beni dinleyin biraz daha,” dedi, “çünkü Bayramoğlunu yoldan çıkaran Anacık Sultandır. Bayramoğlu Kırkgöz Ocağına gittikten sonra döndü.”

“Yanılıyorsun Yüzbaşı. Onun kendini kurtarmak için, bu yaptığından başka hiçbir çaresi yoktu. O daha, yola çıkarken başına geleceği biliyordu.”

“Nasıl olur efendim, o İnce Memedi öldürmek için öyle bir arıyordu ki… Şahidi benim.”

“Ama son anda… İnce Memedi öldürünce…”

“Anladım efendim. Bundan sonra, hele Anacık Sultan da varken, artık İnce Memedle başa çıkmak…”

Arif Saim Bey, karnı çok acıkmıştı, Taşkın Beyi çağırdı:

“Arkadaşlar, gelsinler,” dedi. Başta Zülfü, arkadan ötekiler salona girdiler. Arif Saim Zülfüyle kucaklaştı, ötekilerin ellerini sıktı.

“Oturun Beyler.”

Hemen rakı masasının başına geçtiler. Masanın üstünde türlü mezeler vardı. İnce bir düzende, yerli yerince yerleştirilmişlerdi. Masaya hizmet eden delikanlılar rakı bardaklarını doldurdular, billur sürahilerde soğutulmuş suları rakılara döktüler.

495

Arif Saim Beyin, o her zamanki azgın hali gitmiş, yerine sevinçten taşan bambaşka, konuşkan, gülen bir kişi gelmişti. Herkesi dinliyor, birçok şeyi, olayı hoşgörüyle karşılıyordu.

Masa başında konuşmaları sabaha kadar sürdü. Arif Saim Bey kimsenin sözünü kesmedi. Herkes istediğini istediği gibi söyledi. İnce Memed, Bayramoğlu olayından sonra artık iyice güçlenmiş, köylülerce tapınılan bir insan durumuna getirilmişti. Ve Anacık Sultan ve aşıklar, aşıklar içinde de en çok Aşık Kıvrak İnce Memedin ermişliğinde, ününün gittikçe yayılmasında etkili oluyorlardı.

Sabaha karşı sarhoşlayan, eski azgın yüzlü durumuna dönen Arif Saim Bey ayağa kalktı, salonun bir başından öteki ucuna voltalar atmaya başladı. Masadakilerin gözleri onun üstündeydi, soluk almadan onun gidiş gelişlerini izliyorlar, kopacak fırtınayı bekliyorlardı.

Arif Saim gelip de karşılarında durduğunda artık gün ışı-

mıştı.

“Yüzbaşı,” dedi sert bir sesle, “Yüzbaşı, yarından tezi yok, hemen senden o Anacık Sultan denilen irtica ve eşkıya yuvasının başını istiyorum. Bir de o İnce Memed hayranı aşıkları… Aşık Kıvrak Aliyi de başta… Göstereceğim onlara. Biz bu vatanı yerde bulmadık. Biz bu vatanı yedi düvelle, yedi cephede dövüşerek bu hale getirdik. Tekkelerle aşıklar ve eşkıyalar el ele vererekten bu vatanı yıkamayacaklardır. Türkiye Cumhuriyeti o alçakların tepelerine balyoz gibi inecektir. O yılanı, Anacık Sultan denilen o zilliyi, o çıngıraklı yılanı hemen istiyorum. O, aşıkları da… Tanırım o Kıvrak Aliyi, biz İstiklal Harbinde çarpışırken, o da bir elinde silah, bir elinde saz bizimle birlikte düşmana karşı çarpışıyordu. Şimdi eşkıyalarla birlik olmuş öyle mi?”

“Öyle,” dedi Zülfü. “Bunların hepsini Anacık Sultan idare ediyor. O da dışardan emir alıyor. İrticanm başı ezilmedi daha. Eşkıyası, aşığı, hocası, hacısıyla genç, çiçeği burnundaki Cumhuriyetimize saldırıyorlar. Kökü binlerce yıllık yıkıcı propagan-dalarıyla altımızı oyuyorlar. Karışımızda İnce Memed yok, irtica var.”

“İrtica var,” dedi Muallim Rüstem.

496

“Yoksa bir İnce Memed, bir eşkıya, tek başına ne yapabilirdi ki?” diye söze karıştı Murtaza Ağa. “İrticanın başı ezilmeden bu vatan kurtulamaz…”

“Bu irticadan kurtuluncaya kadar, daha çok çekeceğimiz var,” diye başını salladı Taşkın Bey.

“İrtica büyük kuvvettir ama, dize gelecektir. Çökmüş bir müesseseyi değil Anacık Sultan, hiç kimse, bin tane İnce Memed de olsa ayakta tutamaz,” diye sakalını sıvazladı Molla Duran.

Taşkın Halil Bey, onları dinliyor, kısılmış tilki gözleri, tam sırası geldi, diye parlıyordu. Söze ölçülü, soğukkanlı girdi:

“Mustafa Kemal Paşa inşallah bu vakanın irticadan kaynaklandığını duymaz. Malumunuzdur ki Paşa Hazretleri denize döktüğü düşmandan çok, başını ezdiği irticaya ehemmiyet verir. Başını ezdiği irticanın eşkıyalık kisvesi altında…” dedi, sustu.

Bu sözleriyle Arif Saim Beye düpedüz gözdağı veriyor, bu iş artık çığırından çıktı, İnce Memed olayı önemli bir olaydır, önemi büyüklüğünde ele alınmalıdır, Paşa duyarsa, bu iş senin için de hiç iyi olmaz ve Paşaya da Toroslarda başkaldıran gericilik duyurulur, demek istiyordu.

Arif Saim Bey, bu sözlerin altındakini anlamayacak adam değildi, öfkesinden deliye döndü ve ayaklarını yere vurmaya başladı. Ayaklarını o kadar öfkeyle taban tahtalarına vuruyordu ki taban tahtaları gıcırdıyor, bütün konak zangırdıyordu.

“Bana bak oğlum Taşkın, anlıyorum, sen beni tehdit ediyorsun. Demek istiyorsun ki, sen irtica hareketlerine gereken önemi vermiyorsun. Paşanın da üstünde hassasiyetle durduğu, en ehemmiyet verdiği şey irticadır. Sen beni düpedüz tehdit ediyorsun. Sana gösteririm. Sizin hepinize gösteririm. Bunda hiçbir şekilde bir irtica hareketi görmüyorum ben. Eşkıyalığı da siz, siz, siz yaratıp besliyorsunuz. İnce Memed gibi bir ikisi dışında dağdaki eşkıyaların hepsi sizin adamlarınız. Onları Hükümete karşı, halka karşı zulüm aletleri olarak kullanıyorsunuz.”

Arif Saim Bey avazı çıktığı kadar bağırıyor, çırpınıyor, elini kolunu sallıyor, gözleri kan çanağına dönmüş, kendinden geçiyor, ağzı köpürmüş, yüz etleri gerilmiş kuduruyordu.

497

En sonunda Zülfü bütün yürekliliği üstünde, kan ter içinde kalmış ayağa kalktı, onun kolundan tuttu:

“Bey, Bey, Bey,” dedi yavaşça, “kendine gel. Sana bir şey olacak. Taşkın Bey sana karşı hiç öyle sözler söyler mi, sen yanlış anladın.”

Taşkın Bey, süt dökmüş kediye dönmüş, bir köşeye çekilerek büzülmüş, Beyefendinin hışmından korunmak için ne yapabileceğini düşünüyordu.

Zülfünün durumundan yüreklenen öteki kişiler de ayağa kalktılar, Arif Saim Beyin yöresinde halka olarak, onun Taşkın Beyi yanlış anladığını, oysa Taşkın Halil Beyin, hiç öyle kötü bir niyeti olmadığını söylediler. Onu kandırmak için, bin dereden su getirerek, her bir yandan, o alarak, öteki bırakarak konuştular. Taşkın Halil Bey, büzüldüğü yerden fırladı, o da öfkelenmişti. “Bey, Bey, Bey,” diye, ondan daha yüksek bağırarak Beyin karşısına geldi dikildi.

“Beni dinle, beni dinle, beni dinle Arif Saim Bey, bu ev benim, benim evimdir, bu evde sana kimse kaşın altında gözün var bile diyemez. Yanlış, yanlış anladın beni. Yanlış, yanlış, yanlımş…”

O kadar bağırdı ki sonunda Arif Saim Bey, uykudan uya-nırcasına kendine geldi, sesini kesti, sağına soluna şaşkın şaşkın, ne oluyor, dercesine bakındı. Taşkın Halil Bey bu fırsatı ka-

çırmadı:

“Bu ev benim evimdir, bu evde ne ben, ne de hiçbir insan Beyimize, kaşın altında gözün var, diyemez.”

“Öyle mi?” diye sordu Arif Saim Bey.

“Vallahi de tallahi de öyle,” dedi Taşkın Halil Bey.

Ötekiler de yemini bastılar.

Arif Saim Bey epeyi bir uğraştan sonra yatıştı.

“Yüzbaşı.”

“Buyur Beyim.”

“O kadını ve o aşıkları istiyorum. Ne kadar aşık varsa şu ovada ve dağlarda toplayacaksınız. Bu irtica unsurlarından kimse kalmayacak. O kadını, ne kadar çabuk alıp getirmek mümkünse o kadar çabuk, bizzat sen gidecek dağlara alacak getireceksin. Bizzat sen!”

498

Yüzbaşı, “Anacık Sultanın bulunduğu yer, dağların doruğudur, bugünlerde oralara kardan, boradan, fırtınadan çıkılamaz,” diyecek oldu, Arif Saim Bey sözü onun ağzına tıkayarak:

“O kadını derhal istiyorum, emrediyorum.” Durdu, gözlerini Yüzbaşının gözlerinin içine dikti, çenesini kaşıdı, düşündü, “O kadını üç gün içinde istiyorum, bu bir emirdir,” dedi. “Aşıkları da unutmayın. Hepsini yakalayıp içeriye atın, bu da bir emirdir. Ve bizzat Faruk Yüzbaşı, sen gideceksin Kırkgöz Ocağına o kadını alacak, buraya, bana getireceksin.”

“Baş üstüne Kumandanım.”

“Yarın sabah gün doğmadan… Güle güle.”

Yüzbaşı Faruk sert bir selam çaktıktan sonra arkasını döndü dışarıya çıktı.

“Evet, Bayramoğlu denemesi hüsranla nihayet buldu. Biz bu İnce Memede karşı daha yeni metotlar bulmalı, daha zecri tedbirler almalıyız. Artık anlaşılmıştır ki halk onu kendi çocuğu gibi seviyor. Bu kadar tecrübelerimden sonra biliyorum ki halk yeri gelirse, menfaati ve çıkarı uğruna kendi çocuğunu da gözünün yaşına bakmadan feda eder. Anacık Sultan geldiğinde her şeyi daha iyi anlayacağız.”

“Çok sert bir kadın, çok da yaşlı, benim bildiğim kadarıyla da, o kendisini Kırklara karışmış bir ermiş sayıyor. Burnu da Kafdağında,” dedi Zülfü, “onu İnce Memedden ayırmak zor olacak.”

“Bu devlet de lazım olduğunda ne kadar sert olduğunu göstermiştir,” diyerek ayağa kalktı Arif Saim Bey. Saatinin altın kösteğiyle oynayarak salonun bir başından bir başına gidip gelmeye başladı. Bir ara Molla Duran Efendinin önünde durdu, onun gözlerinin içine bakarak:

“Ben bu işi bundan sonra şahsi mesele yaptım. Bundan sonra Allah ya İnce Memede verecek, ya bana…”

Molla Duran Efendi, bir köpek gibi yaltaklanarak ayağa, “Haşa, haşa,” diye fırladı, “kim oluyor o İnce Memed dedikleri it de sen onu karşına alıp, İnce Memed işini şahsi mesele yapıyorsun. Haşa, haşa, haşa huzurundan. Sen kim, o ayağı çarık bile görmemiş İnce Memed kim, bin kere haşa.”

499

Salondakilerin hepsi yerlerinden kalkarak, “Haşa, haşa, haşa huzurdan,” diye hep bir ağızdan konuştular. “O ayağı çarıklı da kim oluyor.”

Arif Saim Bey daha saatinin kösteğiyle oynayarak, “Teşekkür ederim Beyler,” dedi, “teveccüh buyuruyorsunuz. Lütfen rica ederim yerlerinize oturunuz. Unutmayalım ki burası benim intihap mıntıkam. Unutmayalım ki ben buraların, bu ovanın, bu dağların ve dahi uçsuz bucaksız Mezopotamyanm kahramanıyım. Benim mıntıkamda böylesi bir çıban başının teşekkül etmesi, benim gibi bir adama büyük bir darbedir. Bu vakayı Paşa Hazretleri duyarsa, aklından geçirmez mi ki, Milli Kahramanımız düşmanı böyle mi yendi, diye, düşünmez mi ki… Bu vakadan sonra ben ki, Paşa Hazretlerinin en yakın arkadaşıyım, onun yüzüne nasıl bakarım ki… Bana dese ki senin intihap mıntıkanda bir Köroğlu türemiş ki zenginden alıyor fakire veriyor, bizim yapamadığımızı o yapıyor, halka adalet dağıtıyor-muş dese, ben kendimi öldürmez miyim Paşa Hazretlerinin böyle bir tarizi karşısında. Evet muhterem Beyler, o bir yalınayak, başıkabak da olsa, çırılçıplak da dağlarda dolaşsa, mademki o benim mıntıkamda icrai faaliyet eyliyor, o, benim şahsi düşmanımdır. Ne yapıp yapacak, onu en çabuk, en tez günde ortadan kaldıracağım. Ya da o beni kaldıracak.”

Gene aradakiler ayağa kalkarak, bir “haşa!” salladılar. “Öylesi uyuz köpekler senin şahsi düşmanın olamazlar. Bin kere haşa.”

“Lütfen oturunuz Beyler.”

Oradakilerin, İnce Memedle kendini bir tutunca, gösterdikleri aşırı tepki çok hoşuna gidiyor, bunun için de, “İnce Memed benim şahsi meselemdir,” diye durmadan yineliyor, boyuna ötekilerden, gittikçe daha sertleşen tepkiyi alıyordu.

“Şu kadını merak ediyorum,” dedi yerine otururken. “Bu ne biçim bir insan. Kadından postnişin olmaz, bu, kendini evliya ilan etmiş. Korkusuz birisi olsa gerek. Bari karşı koymasa Yüzbaşıya.”

“Ben onu tanırım,” dedi Zülfü, yüzü endişeliydi. “Korkarım ki karşı koyacak. O, hiçbir şeyden korkmaz.” Murtaza Ağa güldü:

500

“İsterse karşı koysun,” dedi. “Yüzbaşı beraberinde Kertiş Ali Onbaşıyı da götürüyor. Onun yüzünü gören her kim olursa olsun, korkusundan donuna işer.”

“Anacık Sultan ölümden korkmaz,” dedi Taşkın Halil Bey. “Ben Kırkgöz Ocağı soyunu çok iyi tanırım. Onlar, toptan, her fertlerinin kahraman doğduklarına inanırlar. İstiklal Harbine Kırkgöz Ocağının on altı erkeğinin on altısı da gönüllü gitti. Malumunuz, hiçbir tanesi de geriye dönmedi. Çok sert insanlar.”

Murtaza Ağa ağzı kulaklarında gülüyor, onlar ne derlerse desinler, o boyuna, “Kertiş Ali Onbaşı,” diyordu. “Onu yanımıza almalıyız.” “Kertiş Ali Onbaşı.”

Herkes Arif Saim Beyin, Murtaza Ağanın, her sözün başı, Kertiş Ali Onbaşı demesine kızacağını sanıyor, o, Kertiş Ali Onbaşı, dedikçe, başlarını yere eğiyorlardı. Oysa Arif Saim ona kızmak şöyle dursun, onun Ali Onbaşıyı diline pelesenk etmesine bayağı zevkleniyordu. “Aşıkları da…” “Kertiş Ali Onbaşı.”

Arif Saim Bey, ayağa kalktı, geldi Murtaza Ağanın önünde durdu, elini onun omuzuna koydu, Murtaza Ağa ayağa kalkacak oldu, öteki elini bastırdı, kalkmasının önüne geçti:

“Kertiş Ali Onbaşı,” dedi, kahkahayla gülmeye başladı. Oradakilerin tümü de onun gülmesine, daha yüksek seslerle katıldılar.

Arif Saim Bey, yerine otururken, başını salladı, yüzü azgın-laştı, “Maalesef,” dedi, “bin kere maalesef, bizim halkımız yalnız ve yalnız kuvvetten anlar. Onu ezeceksin, ezeceksin, ezeceksin…” Dişini sıkıyor, sağ elinin başparmağını masanın üstüne bütün gücüyle bastırıyordu. “Onu ezeceksin.”

“Ezeceksin,” dedi Zülfü.

“O, yalnız ezilmekten, dayaktan anlar.” dedi Taşkın Halil Bey.

“İstiklal Harbinde eğer dayak olmasaydı, arkalarından kurşun, süngü gelmeseydi bu köylülerin hiçbirisi savaşa gitmezlerdi. Zorla onlara vatanlarını müdafaa ettirdik,” dedi Muallim Rüstem Bey.

501

 

“Kertiş Ali Onbaşı,” diye havayı yumuşattı gülerek Arif Sa-im Bey.

“Kertiş Ali Onbaşı,” dedi sevincinden dört köşe olarak Murtaza Ağa.

“Köylü çok inatlaştı,” diye söze karıştı Molla Duran Efendi. “İnce Memedi köylünün elinden almak zor. Birkaç gün önce dağlardan izci Topal Ali geldi. Biliyorsunuz, o da Bayramoğ-luyla birlikte İnce Memedi teslim almaya gidenlerden ve de İnce Memedin elinden kaçıp kurtulanlardan. İzci Topal Ali, diyor ki, ben korktum bu İnce Memedden, diyor. Köylüler, Allaha değil, İnce Memede tapıyorlar, diyor. Ona göre, bana göre de, ne kadar kuvvetimiz olursa olsun, köylüler direnecekler, İnce Memedi bize vermeyecekler.”

“Verirler, verirler, kuvvet her şeydir,” diye yerine otururken başını salladı Arif Saim Bey, “Verirler. Sen müsterih ol Molla Duran. Ben işi büyütmek istemiyorum da böyle yumuşak davranıyorum. Yoksa, ben bu Torosun kemiğini sökerim. Vermezler değil, İnce Memedi bana teslim etmek için sıraya girerler. Ayaklarımı öpmek için yakında sıraya girecekler. İlk önce o kadını, arkasından da aşıkları bakın nasıl bülbül gibi öttüreceğim. Bu köylüler yalnız kuvvetten anlarlar. Arkalarında süngülerimiz olmasaydı, Taşkın Bey münasip buyurdu, kıçlarına tüfeklerimizi dayamasaydık, bu köylülerden bir teki bile İstiklal Harbine katılmazdı. Bakın arkadaşlar, gittikçe kafam kızıyor, ben istersem, ne yapabilirim, biliyor musunuz?” Gözlerini teker teker, her birisinin gözbebeklerinin içine bakarak, salonda-kilerin üstünde dolaştırdı. “Biliyor musunuz, eğer ben istersem ne yaparım, o İnce Memede Allah, diyerekten tapan köylülerin hepsini İnce Memedin kanma susatırım. İnce Memed de bu zalim köylülerden canını kurtarmak için gelir de bana sığınır. Kertiş Ali Onbaşı!”

“Kertiş Ali Onbaşı usulünden iyisi bulunamaz bu dünyada,” dedi Murtaza Ağa.

“Bulunamaz,” dediler ötekiler de.

“Topal Ali diyor ki…” derken Molla Duran Efendi, Arif Saim Bey onun sözünü kesti:

“Yarın onu görmek istiyorum,” dedi.

502

Molla Duran Efendi el ovalayarak, “Baş üstüne,” derken, Arif Saim Bey:

“Dikkat edin arkadaşlar bu Molla Durana, kendisine bir Topal Ali bulmuş ki izciler başı,” diyerek altın tabakasından çıkardığı bir sigarayı ona attı. Molla Duran, iki eliyle sigarayı havada tuttu. “Sağ ol.”

“Onun izci basısı bir değil, iki.”

“Öbürü kim?”

“Yel Musa.”

“Evet, dikkat edelim, bunda bir iş var. Yel Musayı da istiyorum yarın.”

Gene ayağa kalktı, kollarını yana açtı, uzun uzun gerinirken Taşkın Halil Beye:

“Sen beni tehdit etmiyorsun değil mi?” diye kaşlarını çatarak gülümsedi.

“Haşa,” diye ayağa fırladı Taşkın Halil Bey.

“Haşa,” dediler ötekiler de hep bir ağızdan ve ayağa fırladılar.

Gün ışıdı ışıyacaktı, Arif Saim Bey pencereye gitti, dağların ortasından gecenin arkasına düşmüş belli belirsiz aydınlığı gördü, o anda da çözüldü, aklına uyumak geldi, “İyi sabahlar Beyler, Ağalar,” dedi, geriye döndü, Taşkın Halil Beyin koluna girdi, yatak odasına gittiler, Arif Saim Bey ayakkabısını çıkarır çıkarmaz kendisini yatağın üstüne attı, başı yastığa değer değmez de sızdı.

Yüzbaşı Faruk dağlardan daha yeni dönmüştü. Yorgun ve bitkindi. Karısı da, yeniden İstanbula çekmiş gitmişti. Anacık Sultanı Kertiş Ali, ya da birkaç candarma alıp getiremezler miydi, ille de, Yüzbaşı, bizzat sen gideceksin, bu bir emirdir, diye diretmek niçin? Emrin başına çalınsın koca deyyus.

Yüzbaşı, o gece Kertiş Aliye, ayağı çabuklardan bir candarma takımı hazırlamasını istedi, yarın erkenden yola çıkacaklardı.

Ilık bir pazar sabahı yola düştüler, dağlara yürüdüler. Yüzbaşı atlı, Kertiş Aliyle öteki candarmalar yayaydı. İkinci günün ikindisinde yaylaları tuttular ve yoğun bir kar fırtınası karşıladı onları. Göz gözü görmüyor, göbeklerine kadar gelen kan yara-

503

rak ancak ilerleyebiliyorlardı. Yüzbaşı yoğun karda yürüyemeyen atından inmiş, onu yedekliyorlardı. Gece yarısına doğru bir köye ulaşabildiler. Yorgunluktan, soğuktan kıpırdayacak halleri kalmamıştı, fırtına dininceye kadar o köyde kaldılar.

Kırkgöz Tekkesine günlerden sonra ulaşabildiler. İnsanlık halleri kalmamıştı. Yüzbaşı, başına bu işleri açan Anacık Sultana, Arif Saim Beye veryansın ediyordu.

“İşte geldik Ali Onbaşı, bu Allanın cehennemi, bu Allanın belası yere.”

“Geldik,” diye boynunu büktü Ali Onbaşı. Yüzbaşının Kırkgöz Ocağına, bu Allahm belası yer demesine, gönlü hiç razı gelmiyor, başlarına kötü bir iş geleceğinden korkuyordu. Yüzbaşı da onun bu duygusunu çok iyi biliyor, kendisi de, içinden, derinden ürpererek, tekkeye ağza alınmaz küfürlerle sövüyor, çenesi açılmış, durmadan da alay ediyordu:

“Hah, hah, baksana Ali, baksana, hani tekkeye yaklaşırken bir insan, hani kayalar yarılır da mavi, çiçekler fışkırırdı?”

“Fışkırır efendim.”

“Hani nerede ya?”

“Biz görmüyoruz.”

“Hani o kuş?”

“O da orada efendim, biz göremiyoruz.”

“O bulut nerede?”

“Dağın doruğunda, eski yerinde duruyor efendim.”

“Su neden tersine akmıyor.”

“Akıyor efendim.”

“Ali sen aklını mı yitirdin?”

“Yitirmedim efendim.”

“Bütün bu saçmalıklara nasıl inanırsın?”

“İnanırım efendim.”

“Şimdi ben sana desem ki, var git de, şu anda Anacık Sultanı öldür de, bana ölüsünü getir dersem ne dersin?”

“Ölüsünü getiririm efendim.”

“Hani ermiş, hani peygamberdi?”

“Dinlemem efendim, vazife başka, peygamber başka. Ben hem Allah kuluyum, hem de emir kuluyum.”

“Ama günahı sen işliyorsun.”

504

“Ben işlemiyorum.”

“Öyleyse ben mi işliyorum Ali Onbaşı?”

“Haşa, sen de işlemiyorsun, korkma, sen de emir kulusun.”

“Ya kim işliyor Ali Onbaşı?”

“Onun orasını artık ben bilemem, Yüzbaşım bilir.”

“Anacık Sultanı değil öldürmek, ona bir fiske vuran cehennemde yanar mı?”

“Yanar Yüzbaşım.”

“Öyleyse sen yandın.”

“Ben yanamam efendim. Çünküleyim ki, ben emir kuluyum.”

Ocağın yıkık kemerli avlu kapısında durdular.

“Git şu kadını al da getir.”

“Baş üstüne Yüzbaşım.”

Kertiş Ali Onbaşı, birkaç adım atarak avlu kapısının altına geldi, sağ ayağını öne uzattı, dizini yere koydu, eğildi eşiğin aşınmış ak taşını üç kere öpüp alnını üç kere öptüğü yere koydu. Sonra avlunun orta yerindeki taşı gördü, aynı işlemi orada da yaptıktan sonra evin kapısına vardı, orada da niyaza durdu. O niyazını bitirir bitirmez de kapı açıldı, o iri delikanlı onu içeriye buyur etti. Anacık Sultan, giyinmiş kuşanmış büyük odanın ortasında durmuş, onu bekliyordu. Ali Onbaşı büyük bir coşkuyla onun ayaklarına kapanıp üç kere öptükten sonra gene niyaza durdu, elini aldı dudaklarına, alnına götürdü. Anacık Sultan, “Berhudar ol oğlum,” diye, onu omuzundan tuttu kaldırdı. Kertiş Ali Onbaşı dudakları kıpır kıpır dualar okuyor, zangır zangır da titriyordu.

Anacık Sultan, dudaklarında ince bir gülümseme:

“Ali Onbaşı,” dedi, “ben hazırım, günlerdir sizi bekliyordum, geciktiniz.”

“Çok kar vardı Sultanımız.”

Ali Onbaşının titremesi durmuyordu.

“İstersen haydi gidelim. Ya da Yüzbaşına söyle, dışarda çok soğuk var, bir çorbamızı, bir acı kahvemizi içsin. Bu Ocağa gelip de bir kaşık çorbamızı içmemek olmaz.”

“Hemen gidip Yüzbaşıma söyleyeyim.”

505

Koşarak dışarıya çıktı, heyecanından tıkanıyordu neredeyse:

“Yüzbaşım, Yüzbaşım Anacık Sultan bizi bir kaşık çorba içmeye çağırdı. Kırkgöz Ocağının çorbasını içmek kime nasip olmuşsa, Allah onu kazalardan belalardan her zaman saklamıştır,” dedi, onun gözlerinin içine yalvararak baktı.

“İstemez, al getir onu.”

“Yüzbaşını, bir çorba içmekle ne olur ki, hazır Ocağa gelmişken… Kırkgöz Ocağını ziyaret yarım Kabe sayılır. Allah, Kırkgöz Ocağının bir kaşıcık çorbasını içenleri hastalıklardan, kurşunlardan korur.”

“İstemez, çabuk git o kadını getir.”

Kertiş Ali Onbaşı içeriye girdi:

“Sultanım, Yüzbaşı gelmiyor,” diye özür diledi. “Haydi gidelim.”

Kocaman açılmış gözlerle sağa sola bakındı.

“Ne istiyorsun Ali Onbaşı?”

Ali Onbaşı bir kız çocuğu gibi utangaç:

“Bir kaşık çorba var mı acaba?”

Anacık Sultan ona eliyle mutfaktaki ağzı açık üstü buğulanan büyük, islenmiş kara kazanı gösterdi. Kertiş Ali koşarak kazana gitti, yandaki kepçeyi aldı, çorbaya daldırdı, üfleyerek, ağzı yanarak içti, gene koşarak Anacık Sultanın yanına geldi:

“Haydi gidelim, içtim,” dedi. “Varsın onlar içmesin. Onlar, o Yüzbaşı Kırkgöz Ocağını, onun kerametlerini bilmezler ki… Çok şükür, Allah bana Kırkgöz Ocağının çorbasını nasip etti.”

O önde, Anacık Sultan arkada dışarıya çıktılar.

Yüzbaşı:

“Kelepçele şunun kollarını,” diye çok sert, gözlerinden kıvılcımlar saçarak buyurdu.

Ali Onbaşı, Yüzbaşının önüne geldi dikildi, boyun büktü:

“Yaşlı bir kadındır, üstelik de Anacık Sultandır, bunun ellerini kelepçelemesek olmaz mı?”

“Olmaz,” diye bağırdı Yüzbaşı. “Derhal kelepçele”.

Anacık Sultan, “Gel, yavrum Ali Onbaşı,” diye gülümseyerek ellerini uzattı, Ali Onbaşı, elleri titremekten uçarak onun bileklerine kelepçeyi taktı. Bu sırada da sırmalı bir Maraş abası

506

giymiş, o deminki kapıyı açan adam elinde büyük bir kamış sepetle geldi.

Anacık Sultan Yüzbaşıya dönerek:

“Bunun adı Bünyamin. Geyikler çobanı Mülayim Hazretlerinin ortanca oğludur. İzin verirsen o da bizimle gelecek.”

“Ne iş yapacak,” diye, kaşlarını çatarak sert sordu Yüzbaşı.

“Yol çok uzun,” diye yumuşacık, inceden gülümseyerek açıkladı, “çok da kar var. Ben sizin başınıza bela olmayayım, diye… İzin versen iyi olur, Bünyamine.”

Bünyamin kırmızı postalları, dizleme nakışlı çorapları, kahverengi el dokuması şalvarıyla karşıda, elinde sepeti bir heybet gibi duruyordu.

“Peki, gelsin.”

Önde Yüzbaşı, arkada Bünyamin, onun yanında süklüm büklüm Kertiş Ali Onbaşı, arkada candarmalar, hepsinin de ayaklarında hedik, yürüyorlardı. Yamaçtan aşağıya inmek çok zordu. Anacık Sultan her birkaç adımda bir yere yuvarlanıyor, bir tek onun ayağında hedik yoktu, Bünyamin koşarak onu yerden kaldırıyor, karın üstüne koyuyor, bileklerindeki kelepçeden dolayı dengesini yitiren kadın biraz sonra gene yuvarlanıyordu.

Bünyamin sonunda dayanamadı, Kertiş Ali Onbaşıya yanaştı:

“Anacık Sultanı sırtıma almalıyım, o, çok yaşlı. Böyle giderse onu kasabaya ulaştıramazsınız,” diye kulağına fısıldadı, Kertiş Ali Onbaşı da Yüzbaşının yanına gitti, o da onun kulağına aynı sözcükleri yineledi. Yüzbaşının yüzü taş gibi gerildi, ona karşılık vermedi, yüzüne de bakmadı. O, çok başka şeyler düşünüyor, endişeleniyordu. Kertiş Ali Onbaşı sözlerini birkaç kere daha yineledikten, Yüzbaşıdan karşılık olarak bir sözcük bile duymadıktan sonra Bünyaminin yanına döndü, gözleri yaş içinde kalmıştı, “Olmuyor,” dedi.

Sarp yamacı aşağıya ininceye kadar Anacık Sultan, sonunda Bünyamin onun koluna girdiği halde, on beş yirmi kez yuvarlandı.

Yamacı inince, karları savuran, ormanın ağaçlarını biribiri-ne katan, göz açtırmayan dehşet bir fırtına başladı. Yüzbaşı, as-

507

kerler bile bu korkunç fırtına içinde oradan oraya savruluyorlar, yüzleri, elleri ayakları donuyor, gece yarısından önce aşağıdaki köye ulaşmaları gittikçe güçleşiyordu. Hepsinin de bıyıkları donmuştu.

Bünyamin Anacık Sultanı Kertiş Aliye bırakıp Yüzbaşının yanına vardı:

“Yüzbaşım,” diye, ona sesini duyurabilmek için bağırdı, “Anacık Sultan, böyle giderse çok dayanamaz ölür, onu sırtıma, sırtımda da donar, kucağıma almalıyım.”

Yüzbaşı:

“Al,” dedi.

Bünyamin de, Kertiş Ali de buna sevindi.

“Kelepçe buz tutmuş.”

Bünyamin sırtından abasını çıkardı Anacık Sultana sardı.

Anacık Sultandan hiçbir ses çıkmıyor, başına ne gelirse gelsin, öyle taş gibi, ölü gibi susuyordu.

Gün battı, karanlık düştü, fırtına gittikçe azıtıyordu. Yanlarında, buralarını iyi bilen Bünyamin olmasa fırtınada yitecekler, bu derin derenin dibinde de ölülerini, bahara kadar kimseler bulamayacaktı, Bünyaminin kılavuzluğunda şafağa karşı derenin üstüne çıkabildiler. Fırtına onları yere seriyordu. Bünyamin Anacık Sultanı abasına sarmış, onu kucağına almış, kelepçeli kadını kendi sıcaklığıyla ısıtarak gidiyordu. Köye az kalmıştı, gün işiyordu ki alacakaranlığın içinden, mekanizma şakırtıla-rıyla bir ses geldi:

“Yüzbaşı Faruk, Yüzbaşı Faruk ben İnce Memedim, sana teslim ol, demiyorum, şimdi seninle çarpışmak da istemiyorum, yanındaki Anacık Sultana bir zarar gelmesin, diye. Onu bırak da git. Yolunu kesmeyeceğim. Bu sefer seni Anacık Sultana bağışladım.”

Yüzbaşı:

“Bünyamin, eviadım, o kucağmdakini al götür eşkıyalara,” diye buyurdu, yumuşacık.

Öfkesinden dişlerini sıkıyor, çenesi çatırdıyordu. Bünyamin kucağındaki değerli emanetiyle karşı kayalığın arkasını şavullayarak koştu, kayalığın ardından çıkan İnce Me-med onları yarı yolda karşıladı:

508

“Anacık Sultan nasıl?” diye sordu.

“İyi,” dedi Bünyamin.

Eşkıyalar, yanlarında birçok yamçı, kepenek getirmişlerdi. Anacık Sultanı bir yamçıya sıkı sıkıya sardılar, candarmaların gittikleri yönün tersine yürüdüler. Derin derenin büyük kıvrı-mındaki köy onları bekliyordu, öğleye doğru köyü tuttular. Kadınlar en sıcak, en güzel bir odada Anacık Sultana yatak hazırlamışlardı. Ocağa kütükler attılar, çay pişirdiler, yağ bal kaynattılar, Anacık Sultan az bir sürede kendine geldi, kadınlarla şakalaştı. Sonra da İnce Memedi çağırdı:

“Gülüm oğlum,” dedi, “sen beni candarmaların elinden aldın ya nerelere götüreceksin, beni bu yaştan sonra eşkıya mı edeceksin?”

“Sen nasıl buyurursan Anacık Sultan.”

“Beni götür candarmalara teslim et. Biliyorum, bu senin için kolay olmayacak.”

Memedin arkasında duran Ferhat Hoca söze karıştı:

“Seni teslim edersek onlara, seni Arif Saim istemiş, seni o yaşatmaz.”

“Ölüm Allahm emri,” diye gülümsedi Anacık Sultan.

“Sana hakaret ederler, etmediklerini bırakmazlar.” “Biliyorum,” dedi Anacık Sultan, “o da Allanın emri.”

İnce Memed, Ferhat Hoca, köylüler hepsi her yerden Anacık Sultana yüklendiler, onun inadını kıramadılar, Faruk Yüzbaşıya haber gönderdiler. Kabul ederse, Anacık Sultanı kasabaya köylüler indirecekler, Kara Hasanın değirmeninde kadını ona teslim edeceklerdi.

Sabahleyin uyandıklarında kar dinmiş, geyikler çobanı Mülayimi, geyik postlarına sarınmış, Anacık Sultanın kapısı önünde elpençe divan durmuş, boyun bükmüş bekler buldular.

“Olmaz,” diye haber gönderdi Yüzbaşı, “Anacık Sultanı verirlerse ben kendim götürürüm. Başka da hiçbir şartı kabul etmem.”

İster istemez, Anacık Sultanı yünlülere sardılar sarmaladılar omuzlarına güzel bir yamçı attılar, yumuşak Çerkeş eyerli bir ata bindirdiler, atın yularını Bünyaminin eline verdiler, Yüzbaşıya gönderdiler. Yüzbaşı, Anacık Sultanın geri dönmesine

509

çok sevindi. Onun, eşkıyaları zorlayarak geri döndüğünü öğrenmişti. Bu sefer onun bileklerine kelepçe takmadı. İnce Memede karşı içindeki öfkesi gittikçe artıyordu. Hemen yola düştüler.

Anacık Sultanın, Arif Saim Beyin buyruğuyla Ocaktan alınarak kasabaya götürüldüğü, bir anda bütün Torosta duyulmuş, köylüler onu görmek için, genç yaşlı, hasta sayrı geçtiği yollara dökülmüşlerdi. O geçerken elpençe divan duruyor, dualar okuyor, onun atının bastığı yerleri öpüyorlardı. Birçoğu da dayanamayıp ağıt yakarak ağlıyorlardı.

İnce Memedin Anacık Sultanı kaçırdığı onun bu kaçırılmayı kabul etmeyerek zalimlerin kelepçelerine ince bileklerini uzattığı da bütün Torosta duyuldu, birkaç gün içinde de bu ilginç haber bütün Çukurovayı, Akdeniz kıyılarını da sardı.

Çukurovaya inerlerken beş kere boraya, fırtınaya tutulmuşlar, beş keresinde de hiçbir telefat vermeden kurtulmuşlardı. Bu öldürücü yolculuğa, hiç beklemedikleri halde Anacık Sultan bile, ölümcül hale gelmesine, eyerin kaşına yapışarak ancak atın sırtında kalabilmesine karşın dayanmıştı.

Arif Saim Bey, her gün biraz daha öfkelenerek Anacık Sultanı bekliyor, dağlardan bir haber alamayınca da, kendisini yenemiyor, otomobiline biniyor Adanaya gidiyor, oradan da An-karaya kadar uzanıyor, bakıyor ki Ankarada hiç kimsenin İnce Memed var mı yok mu, hiçbir haberi yok, sevinerek, ama içinde, nasıl olsa İnce Memed olayını bütün boyutlarıyla, kepaze-likleriyle, iş daha uzarsa bir gün duyacakları ağır kaygısıyla kasabaya dönüyor, yerinde duramıyor, beklemekten gözlerine uyku girmiyor, sabahtan akşamlara kadar yanından ayırmadığı kasaba ileri gelenlerini yiyip bitiriyordu.

Yüzbaşının, Anacık Sultanla birlikte geldiğini haber verdiklerinde artık bekleme direnci sonuna gelmişti. Hemen Can-darma Komutanlığına koştu, komutanın odasına azgın, saldırgan bir boğa gibi düştü. Daha masaya oturmadan:

“Bana Yüzbaşıyı çağırın,” diye bağırdı. “Hemen, derhal.”

Yüzbaşı apar topar geldi, sıkı bir selam çakıp dimdik ayakta durdu:

“Buyurun Kumandanım.”

510

I

Arif Saim Beyin onu günlerdir ne biçim beklediğini nasıl öfkeden deli divaneye döndüğünü, gelir gelmez ona bütün ayrıntılarıyla anlatmışlardı.

“Ne oldu böyle sana Yüzbaşı?” diye tepeden, alaylı konuştu Arif Saim Bey. “Seni gözleye gözleye gözümüz dört oldu. Duyduk ki muhterem Yüzbaşım, zatını İnce Memed esir almış, sen de Anacık Sultanı ona teslim ederek canını ve şerefini, ne kadar kurtarabilmişsen kurtarmışsın. Duyduk ki, bu yaşlı kaltağa borçluymuşsun hayatını. Bari onu rahat getirebildin mi, incitmeden?”

“Çok yaşlı efendim.”

“Şimdi nerede o orospu?”

“Aşağıda, nezarette.”

“Bari kuştüyü döşekler serdin mi hayatını borçlu olduğun o ihtiyar orospuya.”

“Çok hasta efendim.”

“Bari doktorlar, büyücüler götürdün mü o vatan haini büyücüye?”

“Ölecek diye korktum efendim. Ölecek de onu zatınıza ulaştıramayacağım diye korktum.”

“Demek korktun ha,” diyerek acı acı güldü Arif Saim Bey, ayağa kalktı, odanın içinde gitti geldi. Ortada dimdik durmuş kalmış Yüzbaşıyı durarak tepeden tırnağa süzdü.

“Git, şimdi getir bana o orospular sultanını,” dedi, ağzından çıkan her söz bir yılan ıslığı gibiydi. Yüzbaşı ürperdi.

Biraz sonra Anacık Sultanı iki candarma kollarına girmişler getirdiler.

“Bırakın onu.”

Candarmalar, Anacık Sultanın kolundan çıktılar, kadın, onlar kolundan çıkar çıkmaz yere sağılıverdi. Yüzü sapsarıydı, dudakları buruşmuş, gözleri çukura kaçmış, avurtları çökmüştü. Yerden, ayağa kalkmak için çabalıyor, duvarlara tutunuyor, ellerini döşemeye bastırıyor, yanındaki sandalyaya yapışıyor, bir türlü ayağa kalkamıyordu.

“Kaldırın şunu ve ayağa dikin ve de koluna girin. Ali Onbaşı, sen!”

511

Kapının ağzında duran Ali Onbaşı koştu, Anacık Sultanı okşar gibi, incitmeden yerden aldı, candarmanın da yardımıyla ayağa dikti.

“Söyle bakalım kadm, sen büyü yapıyor, halkı aldatıyor-

muşsun?”

“Ben büyü yapmam. Bunu sana kim söylediyse yalan söylemiş. Bizim Ocağımızdan hiçbir zaman bir büyü, sihir sadır olmamıştır.”

“Sen keramet gösteriyormuşsun, sizin ocak keramet oca-ğıymış. Sen halka yayıyörmüşsün ki, İstiklal Harbini, Yunan savaşında sizin ocaktan gönüllü giden on altı kişi kazanmış. Bize esir düşen Yunan askerleri diyesilermiş ki, biz hiç Türk askeri görmedik, bizimle dövüşenler, bizi yenenler o on altı yeşil don-lu kişiydi. Doğru mu bütün bunlar?”

Kaşlarını çatarak, kendisine büyük güvenle: “Doğru,” dedi Anacık Sultan. “Yalnız Yunan askerleri görmemişler bizim yeşil donluları, Türk askerleri de görmüşler. Şu Çukurovada, şu dağlarda Yunan harbine gitmiş kime sorarsan, sana, ordunun önünde dövüşen yeşil sarıklıları söyler.” “Pekiyi, ne oldu bu evliyalara, hepsi şehit mi oldu?” Arif Saim Bey acı gülüşüyle birlikte alay dozunu da artırıyor, bu da Anacık Sultanın gözünden kaçmıyor, öfkeleniyor, rahat soluk alamıyordu. Bunu gören Arif Saim Bey candarmalara, kadını sandalyaya oturtmalarını söyledi.

“Onların hiçbirisi şehit olmadı. Bizim Ocağın erkekleri hiç şehit olmazlar, hep gazi olurlar.”

“Şimdi neredeler senin o gaziler.” “Bizim Ocağın gazileri hep Kırklara karışırlar.” “Demek hep böyle yalanlarla kandırıyorsunuz halkı ha?” “Sen öyle bil.”

“Sizden, bu yalanlarınızdan ne zaman, ne zaman kurtulacak bu millet?” diye masayı yumrukladı Arif Saim Bey. Odanın penceresinin camları zangırdadı.

“Bizim Ocaktan, bin yıldır yalan söyleyen bir tek kişi bile çıkmamıştır. Bizim Ocağımıza değil yalan, eğri odun bile giremez. Kırkların, pirlerin, ala gözlü ermişlerin ocağıdır bu Ocak.” “Ya senin kerametlerin?”

512

“Ne benim, ne de Ocağımızın hiçbir kerameti yok.” “Sen ölüleri bile diriltirmişsin, yaralıları, kalbi bile parça-lansa sıhhatlerine kavuştururmuşsun. Bunu da inkar et bakalım. Sende keramet yok da bunlar ne ya?”

“Bende keramet yok. Keramet çiçekte, ağaçta, otta, kuşta, böcekte, insandadır. İnsanları benim kerametim değil, benim, binbir çiçekten, ottan, topraktan, ağaçtan süzerek çıkardığım ilaçlar iyi eder.”

“İnce Memedi de ilaçlarınla mı iyi ettin?” “İlaçlarımla.”

“Sen büyücü değilsin de, başta İnce Memed, eşkıyalara, üstünde dokuz bin dokuz yüz doksan dokuz dua yazılı gömleği niçin verdin?”

“Onlara kurşun geçmesin, diye.”

“Demek o katillere, o her birisinin boynunda on on beş cinayet olan kişilere devletin kurşunu geçmesin, diye, öyle mi?” “Onların katil olup olmadıklarını Allah bilir.” “Her birisinin parmağına o taçlı yüzüğü sen taktın değil mi, korkmasınlar, hastalanmasınlar, onlara kurşun değmesin diye, demek, bu kan içici asilere…” “Ben verdim.”

“Üstelik de ocak mı bucak mı ne, o gericilik cehennemini bu katillere sen yatak yaptın, değil mi?”

“Onlara Ocağımızı yatak yapmadım. Zaten onlar da benden böyle bir şey istemediler.”

“Yaptın. Bütün deliller gösteriyor ki… Sen… Sen… Sen…” Masadan kalktı, kıpkırmızı kesilmiş, boyun damarları şişmiş, alnında boncuk boncuk terler, öfkeden boğularak, ayaklanm yere vurarak bağırmaya, kendinden geçerek yırtınmaya başladı.

“Yaptın, yaptın… Söyle kadın…” Parmağını onun gözlerine doğru ok gibi fırlattı, “söyle, söyle kadın, siz, tekkeleri kapattık diye o zavallı eşkıyaları kışkırtarak üstümüze salıyorsunuz değil mi? Söyle kadm, söyle orospu.”

Durdu, kadına alay edercesine baktı, bekledi, acaba Anacık Sultanın bu ağır söze tepkisi ne olacaktı? Anacık Sultan, ona şöyle bir tepeden, küçümser baktı. Arif Saim Bey birden küçüldü. Küçülmesiyle de öfkesi kudurdu:

513

“Söyle, söyle, söyle orospu. Bütün Toros dağlarının üstünden geçtiği orospu, söyle.”

Anacık Sultanın sapsarı yüzü gülümser gibi etti, boynunu

sağa, yana yıktı.

“Benimle alay ediyorsun değil mi fahişe? Söyle fahişe, söyle!” Arif Saim Bey gidiyor geliyor, Anacık Sultanın önünde durup ayaklarını yere vuruyor, bağırıyor çağırıyor, Anacık Sultan taş kesilmiş susuyordu.

“Bana, bana, Arif Saime şimdiye kadar hiç kimse böyle bir hitapta bulunamadı. Sen bana en büyük hakareti ediyorsun. Bak, dudakların oynuyor, kendin susuyorsun. Dudakların oynuyor. Kendin susuyorsun. Kendin, kendin, kendin susuyorsun. Ben senin ne konuştuğunu, ne sustuğunu bilmiyor muyum sanıyorsun… Sen kim oluyorsun da, oluyorsun da, oluyorsun da kaltak, katmerli orospu, benim karımı, ölmüş annemi ağzına alıyorsun. Söyle fahişe sen kim oluyorsun da… Duydum, duydum, senin ne söylediğini dudaklarının kıpırdamasından anladım. Sen, sen kim oluyorsun da… Her gün dağlarda yüz çobanın altma yatan orospu. Yatıp da gene doymayan fahişe, sözünü geri al, geri al…”

Arif Saim Bey kendinden geçiyor, gözü dönmüş çırpınıyor, bağırıyor, yırtınıyor, duvarları, eski konağı sallıyor, öfkelendikçe öfkeleniyordu. Sonunda edemedi, tabancasını çekti Anacık Sultanın alnına dayadı, gözleri yalım yalımdı, dişlerini sıkarak: “Sözünü geri al fahişe,” dedi. Sesi yılan ıslığı gibi çıkmıştı. “Yoksa şu anda beynin paramparça olur. Sözünü derhal geri al fahişe. Susma fahişe. Konuş da ne konuşursan konuş fahişe. Susma böyle bir küfür dağı gibi. Bana daha fazla susarak hakaret edemezsin. Sözünü geri al ve susma.”

Anacık Sultan soğukkanlıydı, durumunu hiç bozmuyordu. Arif Saim Beyin tabancalı eli titriyordu. Tabancanın namlusu kadının alnında gidip geliyordu. Kadından umudunu bir iyice kesmiş Arif Saim Bey böğürdü:

“Söyle, söyle, söyle fahişe, anam avradım olsun seni öldürürüm. Söyle ve de susma. Ve de ölü, vefat etmiş anamı ağzına alma. Hem de susma. Susmak sövmektir. Hem de çok ağır bir hakarettir. Lütfen, orospu lütfen… Bin beş yüz çobanın… Evet

514

ve de… Benim karım ve de annem, mübarek ve hem de sen orospu susarak bana, anneme ve hem de karıma… Sen bir fahişe ve hem de dünya orospususun. Tamam mı?”

Anacık Sultan başını kaldırdı gözlerini, küçümseyerek, gülümseyerek onun yüzüne dikti, bir bokböceğine, solucana bakar gibi baktı. Öyle bir tavır takındı ki, senin gibisilerin yüzüne böylesine bakmak bile insanı küçültmeye yeter, der gibi.

Arif Saim Bey gibi yüreği taşa kesmiş bir adam bile bu bakışların altında ezildi ufaldı, ortadan silindi gitti. Sağa sola döndü sustu, bağırdı, gene sustu. Kötü durumdaydı, kurtulmanın bir yolunu bulamıyordu. Anacık Sultan onun tetiğe basmasını dört gözle bekliyordu. Bunu anlayınca dünya başına yıkıldı. Bir süre suskun olduğu yerde durdu bekledi. Kendisini bu durumdan kurtarmanın bir yolunu bulmalıydı. Kafası son hızla çalışıyordu. Kadın şimdi koskocaman bir suskunluktu. Tabancasını kadının alnından çekti beline soktu. Biraz dinginlemişti nedense. Odanın içinde geniş adımlarla volta atmaya başladı, öfkesi, heyecanı geçince mendiliyle alnını, yüzünü kurulayarak geldi gene kadının önünde durdu.

“Bak Hatun, sana çok ciddi olaraktan söylüyorum, ya şu anda sözünü geri alacaksın, ya da senin başına gelen bu dünyada hiçbir kadının başına gelmemiş olacak. Şimdi seni beş dakika bekleyeceğim. Ya bu cehennem misali sükutunu bozacak, ya da… Bak ben şimdi sana fahişe diyorum. Üstünden de bin çoban geçti diyorum. Daha susacak mısın?” Saatini çıkardı, kapağını açtı, bakarak masaya yürüdü, gözlerini saattan ayırmadan sandalyaya oturdu. Ortalıktan ses çıkmıyor, saatin tik takları olduğu gibi duyuluyor, zaman da bir türlü geçmek bilmiyordu. Arif Saim Bey bu arada birkaç kez gözünü saattan ayırıp Anacık Sultana baktı, kadın taş kesilmiş susuyor, suskunluğu da gittikçe korkutucu bir durum alıyordu. Böylece, gözleri saa’ia Anacık Sultan arasında mekik dokuyarak beş dakika doldu.

“Demek hep böyle taş gibi, toprak gibi susacaksın fahişe. Demek böyle susarak bana hakaret edeceksin. Demek ben de bütün bu hakaretleri yutacağım ha… Demek biz İstiklal Harbini… Demek ha demek… Demek ha…” Fazla ileri gittiğini anladı. Bu yaşlı kadının karşısında, şimdiye kadar hiç kimsenin karşı-

515

smda böylesine ne küçülmüş, ne de bocalamıştı. “Büyücü,” diye bağırdı. “Sen bir büyücüsün. Demek benim, annem de, karım da ha… Demek… Seni şeytanın orospusu, seni şeytanın…”

Durdu, bekledi. Umutsuzluğu son kertedeydi. Ama o, ama o Arif Saim Bey onu kırmayı, kendi gözünde bile onu bir sürüngen, bir solucan haline getirmeyi bilirdi.

Çok dingin, kararlı:

“Demek konuşmayacak, sükutunu devam ettirecek, böylelikle beni kendi gözümde beş paralık edeceksin konuşmamakla. Günah benden gitti. Şimdi beni bekle öyleyse, bak kadın, şimdi sana ne söyleyeceğim, beni can kulağıyla dinle. Bak, şurada şu kadar candarma var.” Oradaki askerlere Yüzbaşıya döndü, “Sizlerden özür diliyorum, bak kadın, elimizde yirmi, yirmi bir yaşlarında taş gibi delikanlılar var hem de yüzlerce. Seni önce Kertiş Ali Onbaşıya teslim edeceğim, o senin sükutunu bozduramazsa, bu sefer de delikanlıları senin üstüne salacağım, emredeceğim, bu taş gibi delikanlıların hepsi birkaçar sefer senin üstünden geçecekler. Seni beğenmezler belki, pörsü-müşsündür ya, onlar gençtirler ve de benim emrimi dinlerler ve de vatan hizmeti olaraktan bu hizmeti yerine defalarca getirirler. Anladın mı? Sus bakalım şimdi, sus! Evliyalığına da hiç güvenme. Bizim delikanlılar evliyalara daha meraklıdırlar. Evliyanın eti gevrek olur. Bizim delikanlılar, hem de taş gibi delikanlılar evliya ırzına geçmekten ayrıca büyük hoşnutluk duyarlar. Diyorlar ki, bakireymişsin de, o zaman, oooh, yaşadı bizim taş gibi yiğitler. Şimdi söyle bakalım büyük Ocak fahişesi, bin çobanın Toroslarda üstünden geçtiği… Susacak mısın ve hem de susarak bana hakaret edecek misin?”

O daha çok konuştu. Yalvardı bile. Ağzından bir tek sözcük çıksın yeterdi. Onu bağışlayacak, evine gönderecekti. Bir tek sözcük, bir damla bir ses… Anacık Sultan bana mısın, demiyor kendi üstüne bir iyicene çelik kapılarını kapatmış, içeriye hiçbir şeyi sızdırmıyordu.

“Ali Onbaşı, kendi düşen ağlamaz değil mi?” “Ağlamaz kumandanım.”

“Şu zavallı kadını, dilsiz kalmış evliyayı konuşturacaksın ve hem de bütün söylediklerini bir bir ona geri aldırtacaksın.”

516

“Baş üstüne kumandanım.”

“Dikkat et öldürmeyeceksin. O, sonra candarmalarıma gerek olacak.”

“O, bülbüller gibi konuşacak efendim. Susturmak için gücümüz yetmeyecek. Bütün sözlerini de geriye alacak. Bundan hiç kuşkun olmasın kumandanım.”

“Haydi, öyleyse götür Sultanımızı.” Sultanımız, diyerek Anacık Sultanla alay ediyordu. “Yarın sabah bütün sözlerini geriye almış olaraktan huzurumuza getirilecek olan bu kadın kendisi bülbül gibi şakıyarak, suskunluğunu bozacaktır. Senin gücün yetmezse, candarmalara teslim iktiza edecektir. O da olmazsa, ben onun suskunluğunu Avrupa konuşturma aletleri ve tekniğiyle bozmasını bilirim. Yarın sabah saat onda, sağ salim, bülbül gibi öterek, karga gibi şakıyarak… Huzurda… Onu öldü-rürsen, sükutunu kıramazsan, sen de kendini ölmüş bil. Senin de söyler dillerin söylemez olacak.”

“Onun söylemez dilleri söyleyecek, kumandanım.” “Yüzbaşı, senden de, iri yapılı on tane candarma isterim taş gibi, anladın ya…” “Anladım efendim.”

“Belki on candarma yetmez, Anacık Sultana. Malum ya, kendileri çok yaşlıdırlar. Bir on tane taş gibi oğlan da yedekte beklesin.”

“Baş üstüne kumandanım.” “Haydi götürün onu. Ali Onbaşı göreyim seni.” “Taş olsa da kumandanım, ona sözünü geri aldıracağım.” Candarmalar, Anacık Sultanın koluna girdiler. Kadın ayakta duramıyordu. Ayakları sürüklenerek gözaltına götürdüler. Gözaltı eski yapının penceresiz bodrumundaydı. İçerde, ölgün, şişesi yan yarıya islenmiş, kör ışıklı bir küçük lamba yanıyordu. Anacık Sultanı getirdiler, köşeye diktiler. Kadın ayakta duramadı, aşağıya, çimentonun üstüne içi boş bir çuval gibi indi. Ortalık ağır, nemli, küfle karışık, insanın burun direğini sızlatan ağır bir kokuyla kokuyordu.

Kertiş Ali Onbaşı candarmalara buyurdu: “Çabuk, çabuk Anacık Sultanımıza, Şahımıza, ermişimize bir koltuk getirin. Vay benim gözüm çıksın da önüme aksın da,

517

şu güzel dünyayı görmek nasip olmasın da, Sultanımız, kuru çimentoların üstünde oturmaya layık mı, çabuk çabuk, en güzel, en yumuşak koltuğu getirin…”

Gitti, Anacık Sultanı yerden kaldırdı, kadın zayıf, tüy gibiydi. Koltuk gelinceye kadar onu ayakta tuttu.

“Aman Anacık Sultanım, aman kulun kurbanın olayım, benim kusuruma kalma, bana gönüllenme, nolursun, kulun kurbanın olayım evliyam, seni buraya atan ben değilim. Yüzbaşım da değil, o büyük mebus, Ankaradan gelen Arif Saim Bey de değil, canım güzelim, analar anası biz sana inandık iman ettik. Senin Ocağına yüzümüzü sürdük. Bu işte bizim hiçbir suçumuz yok. Emir büyük yerden, Ankaradan, Allahm emri emirdir. Büyük yerin emri de büyük emirdir. Nolursun bize bir kötülük düşünme. Sana fahişe, dedi, ne bilsin Arif Saim Bey senin kim olduğunu. Onun ağzı alışmış da, o her gördüğü, senin gibi güzel kadına fahişe der. Alışmış bir kere. Alışmış insan da kudurmuş köpekten daha beterdir. Ne olur sözünü geri alsan

da…”

Bu sırada da candarmalar yukardan, eski püskü, her bir yanı dökülen, toz içinde kalmış bir koltuğu getirdiler, Kertiş Ali Onbaşı Anacık Sultanı kaldırdı, usulca koltuğa yerleştirdi.

“Hah işte şöyle, Anacık Sultanlar, ermişler, Ocak ululan böyle padişah koltuklan gibi koltuklara otururlar.”

Ali Onbaşı, hem konuşuyor, hem de Anacık Sultanın yöresinde telaşla dönüyordu.

“Candarmalar.”

“Buyur Onbaşım,” diye candarmalar hazırola geçtiler.

“Bizim eve gideceksiniz, hanıma benden selam söyleyeceksiniz, evdeki en yumuşak döşeği en ak çarşafı, kuştüyü yastığı, yün yorganı versin. Hanıma söyleyin ki, bu gece Anacık Sultanımız bizim has misafirimizdir. Ona çok güzel bir yayla çorbası yapsın…”

Eğildi, sağ dizini yere koydu, Anacık Sultanın elini aldı, üç kere öpüp başına götürdü, geriye çekildi, lamba ona çok sönük geldi, uzandı duvardaki çiviye asılmış lambanın fitilini kaldırdı, ortalık biraz daha ışıdı, az geriye çekildi Sultanın huzurunda elpençe divan durdu. Anacık Sultan başını azıcık kaldırdı

518

ona bakar gibi yaptı, azıcık da gülümser gibiydi. Ali Onbaşı, hemen koştu ellerine sarıldı.

“Demek, demek sözünü geri alıyorsun. Neee, almıyor musun? Al, al anacığım al, nolursun al da beni kurtar anacığım. Beni kurtar, benim canım da varım da, çoluk çocuğum da senin yoluna kurban. Sen sözünü geri almazsan, kulağınla da duydun ya şu yukardaki yezid beni öldürür, ocağımı söndürür, ıssız kor yuvamı. Benim katilim, benim kanlım olma Anacık Sultanım.”

“Vay benim iki gözüm de önüme aksın Anacık Sultanım, bak, candarmalar bekliyorlar, çorba, yayla çorbası gönderecek sana bizim hanım, bol naneli. Vay, benim Allah belamı versin, sen günlerdir ağzına bir lokma bile koymadın, insanın bu telaşta aklı başında kalmıyor ki… Söyle Anacık Sultan, başka ne istiyorsun? Bal mı, börek mi, kızarmış tavuk mu, pirzola mı, ne istersen… Söyle Anacık Sultanım. Ben seni böyle mi ağırlardım, emrin gözü kör olsun, emir yüksek yerden… Ne istiyorsan söyle ala gözlü ermişim. Benim de elimden bundan başka bir şey gelmiyor ki… Söyle ne istiyorsun?”

Kadın koltuğun bir köşesine küçücük büzülmüş, gözleri koskocaman açılmış yalnız bir çift göz olmuş çıkmıştı. Ali Onbaşı onun gözlerini görünce ürperdi, korktu, kaçacak bir yer aradı, sağa sola döndü, gözden bir türlü kurtulamıyordu. Lambanın fitilini indirdi, göz gene onu delip geçiyordu.

“Anacık Sultan,” dedi, “Anacık Sultan, ayaklarına, ayaklarının tırnaklarına kurban olayım bana bir kötülük yapma. Ben hemen sana yiyecek, yatak getiriyorum, benim kusuruma bakma. Emir büyük yerden, ferman Ankaradan. Yoksa seni ben bu gece burada, bu pis yerde hiç bırakır mıydım. Bağışla bu fıkara, bu Allanın kemter kulunu.”

Birkaç kere koltuğun yöresinde daha döndü, onu bir titreme aldı, eli ayağı çözüldü. Edemedi, gene kadının önünde niyaza durdu, bir elini alıyor, öpüyor, onu bırakıp ötekini alıyordu. Titremesi de durmadan artıyordu. Sonunda, edemedi, kendini dışarıya attı, arkasından da candarmalar geldi. Kapıdaki nöbetçiye, “İçerde kim var, biliyor musun, Anacık Sultan var,” dedi, “ona mukayyet ol… Ben gelinceye kadar… Kapıyı da kilit-

519

le… Sıkı dur… Gözleri… Belki de buradan şimdi çıkar da gider… Kapılar açılır, duvarlar yıkılır kaçar da gider. Mukayyet ol ha… Göz, göz, gözleri…”

Candarmalarla birlikte koşarcasına komutanlıktan çıktı, yolda, o delici, öldürücü göz hep üstündeydi, onu eziyor, elini ayağını çözüyordu. İçinden de boyuna dualar ediyordu. Yıkılsın duvarlar, açılsın kapılar da, Anacık Sultan, bir kerameti var ise, çıksın da gitsin, çıksın da gitsin, çıksın da gitsin… Gitsin, gitsin, gitsin. Ben de dönünce onu bulamayayım. Kurtulayım bu beladan. Demek, ermiş demek de buymuş. Eve geldi, merdivenleri dizleri kırılarak çıktı. Hanımı onu merdivenin başında karşıladı:

“Ne oldu sana böyle,” diye korkuyla sordu. “Anacık Sultan sana bir şey mi yaptı Alim, konuşmadı, sözünü geri almadı mı?”

Ali körük gibi soluyordu. Yüzü allak bullaktı, kendisini sandalyaya bitkin attı. Yanındaki candarmalar da ondan daha kötüydüler. Korkudan gözleri pörtlemiş, yüzleri gerilmişti.

“Bir su, bir su avrat, bir su… Gözleri.”

“Ne olmuş gözlerine?”

“Bir su.”

Kadın gitti, bir bakır tasla küpten suyu aldı getirdi. Ali, bakır tası bir dikişte bitirdi.

“Bir su.”

Kadın koşarak, eli ayağına dolanarak küpe gitti bir tas daha su aldı getirdi. Ali onu da bir dikişte içti.

“Bir su.”

Kadın koşarak gidiyor, bir tas suyu getiriyor, Ali bir dikişte içiyor, bir su, diyordu arkasından da… Kadın ne kadar su getirdi, Ali ne kadar içti kimse farkında değildi. “Bir su.”

Onun arkasından da candarmalar da su istediler. Onlar da Ali gibi suya doyamıyorlardı. Gidip gele gele kadının ayaklarına kara su indi. Su faslı bittikten sonra Ali kendini azıcık toparladı.

“Evde yiyecek olaraktan ne varsa, hemen. Anacık Sultan acından öldü. Günlerdir yemedi, içmedi. O, ölürse ben de öldüm. Hepimiz öldük. O, ölürse başımıza taş yağacak. O,

520

ölürse bu dünyayı seller, yılanlar, zelzeleler götürecek. O, ölürse bu dünya yıkılacak. Amanın avrat, bu dünya onların yüzü suyu hürmetine ayakta duruyor, biz de onlara fahişe diyoruz. Hiç olur mu, o da sözünü geri almıyor, hiç alır mı. Yiyeceğin var mı… Ak çarşafı, yumuşak döşeği… Belki kapılar açılır da, belki duvarlar yıkılır da, ben de bu beladan kurtulurum. Ben bundan sonra bu dünyada da, öbür dünyada da iflah olur muyum ki…”

Kadın elini beline koydu, Alinin karşısına dikildi, sert bir sesle:

“Ali, Ali, Ali kendine gel,” dedi. “Sen bugüne bugün bu hükümetin ortadireği bir Ali Onbaşısın. Ona sen fahişe deme-din ki… Bize ne, bizim ne suçumuz var bunda… O da ermişse de, evliyaysa da kadınlığını bilsin. Koskocaman hükümetin anasına, avradına, kızlarına orospu demesin. Demişse de sözünü geri almazsa da…”

“Sus avrat, sus,” diye bağırdı Ali. “Tövbe tövbe, tövbe de avrat. Amanın haş, haş, haşa. O Ocak büyük bir Ocaktır. Aman ha!”

Kadın soğukkanlı:

“Kim olursa olsun,” dedi, dingin, güvenli. “Sen kendine gel. Bunda, bu işte bizim suçumuz yok. Emir büyük yerden. O avrat kendi kozunu Ankarayla kendi arasında pay etsin.”

Ali Onbaşı:

“Amman avrat öyle konuşma. Ağzında dillerin çürür, çocuklarımızın başına bir hal gelir. Amman avrat, Anacık Sultana avrat deme. O Sultandır, ermiştir. Sen onun gözlerini görmedin de… Sen sus şimdi. Sen gırtlağına kadar günaha batıyorsun. Sen şimdi ona çabuk yemekler hazırla.”

“Susmayacağım,” diye dikeldi kadın. “Hiç de susmayacağım. O da kadınlığını bilsin.” Sesi öfkeden çınlıyordu.

Ali Onbaşı ayağa kalktı, karısının gözlerinin içine baktı, çok alçak, duyulur duyulmaz bir sesle:

“Avrat sana sus, diyorum,” dedi.

Kadın, Ali Onbaşının böyle yavaştan konuşmasının ne demek olduğunu bilirdi, boyun eğdi, yüklüğe gitti, candarmalar da onu izlediler. Döşek, yorgan, kuştüyü yastık…

521

“Siz gidin, alın da bunları gidin. Yüzbaşı, Arif Saim Bey, ötekiler görmesinler bunları. Görürlerse, yeni Yüzbaşının yatağı deyin. Yiyecekleri de ben alır getiririm.”

Candarmalar yatağı alıp çıktılar.

Kadın mutfağa girdi, kapıyı da arkasından kapattı. O da, Anacık Sultan için böyle konuştuğundan dolayı korkmuştu. Bir tek dua biliyordu, çorbayı pişirinceye kadar o duayı yineledi. Dışarda Ali Onbaşı, üstündeki öldürücü bir çift gözle cebelleşi-yor, netse neylese o gözlerden bir türlü kurtulamıyordu. Mutfağın kapısını açtı, “Çorba pişti mi?” diye karısına sordu. Kadın, “Pişiyor,” dedi. Ali Onbaşı bitkin, “Amanın çabuk… Gözleri…” Konuşmadı, kapıyı kapattı, kendisini köşedeki yeşil koltuğa attı, o da olmadı, kalktı, duvardaki geyik postu seccadeyi aldı, yere serdi, gitti dışarda, sofada aptes aldı, namaza durdu. Namaz kıldıkça, dualar okudukça kendine geliyordu. Duasını topladığında karısı yemekleri bir tamam pişirmiş, sefertasına koymuş, ayakta kendisini bekliyordu. Ali Onbaşı, duasını bitirip iki eliyle yüzünü sıvazladıktan sonra tespihini cebine koydu, ayağa kalktı, karısının elindeki sefertasmı aldı:

“Korkma avrat,” dedi, “Allah bizi bundan da kurtaracak, Yusufu kuyudan çıkaran Mevla, bir gün olup bize bakmaz mı dersin.”

“Bakacak kurban olduğum Alim, Onbaşım, bakacak. Biz kul olana kötülük ettik mi? Bak, koskoca Hükümet kendi evliyasını hapse atıyor, ona fahişe de, diyor, biz de ona yemekler yapıyoruz ki birlikte parmağını da yersin.”

Sonra boynunu büktü, yutkundu:

“Yemekler, o kadar güzel oldu ki… Otursak da… Çocuklar da birazdan gelirler, bir kerecik de birlikte yesek olmaz mı?” diye utangaç, kızararak konuştu.

Ali üzüldü:

“Ah avrat,” dedi, “kimse kimsenin halinden bilmez ki, benim yemek yiyecek halim mi var. Anacık Sultan acından ölecek. Günlerdir… Ne o istedi, ne de biz akıl ettik…”

Çıktı gitti. Gözaltına geldiğinde birkaç candarmayı kapıyı tutmuş buldu.

“Ne oldu?”

522

“Bir şey olmadı Onbaşım.”

“Yüzbaşı mı sizi gönderdi buraya?”

“Yoook, biz geldik. Hani dedik ki, kapı nasıl açılacak, duvarlar nasıl yıkılacak?”

“Ne oldu?”

“Bekledik, bekledik hiçbir şey olmadı.”

Nöbetçi kapıyı açtı. Anacık Sultan koltuğun köşesine büzülmüş, daha da küçülmüş öyle oturuyor, gözleri de birkaç misli daha büyümüş öyle bakıyordu.

“Bir masa getirin. Yukardaki gümüş tepsiyi de alın gelin.”

Candarmalar koşuştular. Ali Onbaşı masayı koltuğun önüne sürmeden eğildi, Anacık Sultana bir niyazda daha bulundu. Onun arkasından öteki candarmalar da niyaz ettiler. Onbaşı sefertasmı açtı, yemek kaplarını tepsinin üstüne dizdi, ekmeği, kaşığı, çatalı bıçağı yan yana koydu:

“Buyur ye,” dedi, “Anacık Sultanımız. Ah bizim gibi akılsızların gözü çıksın, ah seni bunca gün aç koyduk.”

Çıktı. Yerinde duramıyordu. Çarşıya aşağı yürüdü, kahvenin önünden geçti. Herkes ona korkuyla baktı. İki çift kocaman açılmış göz sırtına yapışmış, o nereye giderse oraya gidiyordu.

Anacık Sultan, bir tuhaf, güzel, epeydir unuttuğu bir kokuyu aldı. Burun delikleri genişledi, gözlerini önündeki yemeklere dikti, elini uzattı, kaşığı alacakken, parmaklarını kızgın kora değmişçesine geriye çekti. Önündeki yemek dehşet kokuyor, içi kazınıyordu. Yemeye üç kere daha uzandı, üçünde de hemencecik elini geri çekti. Anasını düşünüyordu. Uzun boylu, kara saçlıydı. Ocağın bütün işlerini, bıkmadan, usanmadan o görüyor, kocaman kazanlarda pişen çok güzel kokulu yemeklerin, daha iyi pişmesi için mutfağa giriyor çıkıyor, aşçı kadınlara buyruklar yağdırıyordu. Hastalara, sayrılara dervişlerle birlikte dağlardan toplanmış kucak kucak çiçeklerle ilaç kaynatıyor, bu yüzden de bütün bedeni, geçtiği yerler çiçek özü kokuyordu. Ocakta çiçek kaynatma, ilaç çıkarma işi başlı başına bir uğraştı. Ocağın dervişleri, köylüler, köylü kadınları, kızları, çocukları bahar aylarında torbalarını alıyor, çiçek toplamaya dağlara yayılıyorlardı. Kimi bir ay, on gün, bir hafta, üç gün sonra dönüyor, torbalarını, çuvallarını, hurçlarını Ocağın çimenli avlusuna

523

boşaltıyorlardı. Avluda bir insan boyunu aşacak yükseklikte bir sürü çiçek öbekleri ortaya çıkıyor, bu çiçeklerden usta dervişler hangi çiçek, hangi hastalığa iyi gelir, günlerce çalışarak ayırıyorlar, avlu duvarlarının dibine kurulmuş kazanlarda bunları harlı ateşte kaynatıyorlar, çiçeklerin özlerini çıkarıp renk renk şişelere dolduruyorlardı. Çiçekleri kaynatma süresince ondan sonra da bütün Ocak, Ocağın yöresindeki ağaçlar, kayalar, toprak günlerce çiçek kokuyor, çiçek kokuları insanların, hayvanların derilerine siniyordu.

Bir gün, bir çiçek toplama zamanı, yaşını anımsamıyor, ya yedisinde, ya sekizinde olacaktı, anasıyla birlikte onlar da torbalarını almışlar, çiçek toplamaya dağlara gidiyorlardı. Bahar sevincinden çıldırmış, yamaçlar, ağaç araları, küçük düzlükler ağzına kadar türlü türlü çiçeklerle dolmuştu. O gün akşama kadar o çiçek senin, bu çiçek benim dolaşmışlar, kıyıp da bir tek çiçek bile koparamamışlardı. Anası, ağaca, kuşa, çiçeğe, bilcümle yaratığa sevgi dağıtıyordu. Onu gören, onun okşadığı, gülerek yaklaştığı, dokunduğu, sevgi dağıttığı hastaların yüzlerinde sevinçten güller açıyordu. Anası, oturmuştu bu Ocağa, bu dağın başına bütün dünyaya bitmez tükenmez sevgisini dağıtıyordu. Kötürümler, deliler, bitkinler, karasevda düşkünleri, kurşun yemişler, hançerlenmişler, yoksulluktan bir deri bir kemik kalmışlar geliyorlardı Ocağa, sağalıp gidiyorlardı. Bu insanlara, bu cümle yaratığa sevgi, dostluk ona anasından kalmıştı. O da köşesinde, kim olursa olsun, isterse yetmiş milletten olsun, yetmiş iki dinden olsun, kurt kuş, yılan çıyan, eşkıya, uğru, çıngıraklı yılan, cümle yaratığa sevgisini dağıtıyordu. Ve geyikler iniyordu dağlardan, küçük karacalar, cerenler iniyordu. Zurba zurba keklikler, ak güvercinler konuyordu Ocağın avlusuna… Kışın karlı günlerinde kurtlar, sincaplar, vaşaklar sığınıyorlardı Ocağa, kıllarına hile gelmeyeceğini bilerek, korkusuz. İçi yanıyor, susuzluktan ölüyordu. Gün vurmuştu yamaçtaki, bir uçtan bir uca serilmiş açmış sarı salep çiçeklerine. Pınarın dibindeki birer ışık damlası balıklar oynaşıyorlardı. Kar yağıyordu ağaçlar boyu ve insanlar karları yararak Ocağa hasta, sayrı, sakat, aç dökülüyorlardı. Anası…

524

Kapının açıldığını duydu, başını azıcık o yana döner gibi etti, Kertiş Aliyi hayal meyal seçti.

“Yemedin mi yemeklerini Anacık Sultan, anacığım. Vay benim iki gözüm çıksın ki, vay benim… Demek suyu unutmuşum. Susuz yemek yenir mi? Candarma, hemen su.”

Az sonra su geldi.

“Yaaa, işte su. İç iç, anacığım iç… Ben senin bunca gün su istediğini de görmedim. İnsan bu kadar gün susuzluğa dayanabilir mi?”

Elini aldı, bardağı tutuşturdu, Anacık Sultanın eli titriyordu, az daha masanın üstüne bırakmasa bardak düşecekti.

“Anacığım öleceksin, öleceksin, suyu iç, yemeği ye.”

İki delici göz üstüne dikilmişti. Duramadı, dışarıya kaçtı.

Dağlardan düzlüğe aşağı sular gümbürdeyerek akıyor, karlar savuruyordu. Binlerce, kara batmış çıkmış, kardan adam olmuş insan anasının cenazesine gelmişlerdi. Ölü anası daha herkese sevgi dağıtıyordu. Başucunda, nereden gelmişse çok uzun saplı bir kocaman mavi çiçek gelmiş mavi mavi balkıyarak, boynunu bükmüş orada öyle dikilmiş kalmıştı. Anası çiçek kokuyordu. Ağıtlar yakıyordu kadınlar. Mezara ak çiçekler taşıyorlardı. O mavi çiçek yatağın başucundan kalktı yürüdü geldi, köklerini mezarın başucuna soktu, orada uzun, boynu bükük, mavileri şırlayıp akarak durdu kaldı, bunu da herkes gördü. O çiçek yıllar yılı hiç solmadan kurumadan, mavisi gün ışığı gibi şırlayarak aktı. Kurtuluş Savaşına giden on altı pir dönmeyince çiçek de bir gün tanyerleri ışırken kalktı, mavisini bütün dünyaya yayarak çekildi gitti. Anacık Sultan bu olayı kendi gözleriyle gördü. O da çiçeğin ardınca gün ışıyıncaya kadar mavilere batarak gitti. Sonra aşağıdaki büyük, ak çakıltaşlı pınarda çiçeği yitirdi. Pınarın suları o gün bugündür, bu çiçekten dolayı som mavi akar. Ak çakıltaşları, yöredeki kayalar da sudaki balıklar da maviledi-ler. Anacık Sultan şimdi mavi çiçeğin ardına düşmüş, maviye batıp çıkarak kayıyordu. Çiçek pınara girdi. Anacık Sultan bir denizin ortasında kaldı, soluk alamıyordu, göğsünden bir inilti koptu, bu sırada gene Kertiş Ali Onbaşı içeriye girdi.

525

“Aman Allahım aman, daha ne bir kaşık su içmiş, ne de bir lokma yemek yemiş. Öleceksin. Anacık Sultanım, tırnaklarına kurban olduğum öleceksin.”

Gene yalvardı yakardı, Anacık Sultan taş kesilmişti, onda küçük bir kıpırdama belirtisi olmadı. Gözleri de gittikçe daha büyümüştü, dayanamadı, yalvarmalarını kesti, gene dışarıya kaçtı, köprüye vardı, çakıltaşlarma, böğürtlen çalılarının, hayıt-ların içine düştü, suyu birkaç kere geçti. Su dizlerine kadar çıkmıştı, farkında olmadı.

Kasabanın içinde, yöresinde, nereye gittiğini bilmeden dört dönüyor, komutanlığa geliyor, içeriye giriyor, gözaltının kapısına kadar varıyor, içeri girmek istiyor, bir türlü giremiyor, geriye dönüyordu. Anacık Sultan ölürse, her şeyin biteceğini düşünüyor, bu düşünce de onu kendinden geçiriyor, kasabaya sığamı-yordu. Sonunda edemedi, çayın kıyısında durdu, yönünü kıbleye döndü, namaza durdu. Durmadan, bıkmadan usanmadan Anacık Sultana, Allaha yalvararak, dualar okuyarak namaz kıldı. Gidiyor, çaydan aptes alıyor, geliyor gene namaza duruyordu.

Gün çoktan ışımış, bir kavak boyu yekinmiş, kasabaya gelen köylüler köprünün üstünde yaya, atlı, eşekli görünmüşlerdi ki az ilerisinde iki candarma bitti. Ali Onbaşı onları hayal me-yal gördü ya kim olduklarını çıkaramadı.

“Onbaşım, Onbaşım, Yüzbaşım seni istiyor.”

Ali Onbaşı, namazı, yalvarmaları, duayı o anda unutup ayağa fırladı:

“Neee, Yüzbaşı mı, beni mi istiyor?”

“Yüzbaşım çoktandır kumandanlıkta, seni istedi. Biz de seni aramadık yer koymadık.”

Ali Onbaşı, kasabaya doğru koşmaya başladı, candarmala arkasından yetişemiyorlardı. O hızla komutanlığa geldi, merdi venleri üçer üçer çıktı.

“Neredesin Ali Onbaşı?”

“Yüzbaşım, Yüzbaşım…”

“Neredeydin, seni aratmadık yer bırakmadım.”

“Yüzbaşım, Yüzbaşım.”

Kekeliyordu.

526

“Ne oldu sana?”

“Na… na… namaz kılıyordum.”

“Ne namazı?”

“Yemek yemiyor, su içmiyor, yatak serdim yatmıyor, sözünü de geri almıyor. Bu Anacık Sultan ölecek, ölümünü de bizim üstümüze atacaklar. Arif Saim Bey de benim rütbemi sökecek.”

Yüzbaşı kaşlarını çattı:

“Demek onu konuşturamadm?”

” Konuşturamadım.”

“Evet senin rütben sökülecek. Bununla da kalsalar iyi.”

“Ölecek.”

“Git ve ona sözünü geri aldır. Bir saat sonra Arif Saim Bey buraya gelecek ve o kadını sözünü almış bulmazsa, gerisini sen düşün.”

“Ölecek.”

“Ölsün ama, sözünü geri aldıktan sonra ölsün.”

Kertiş Ali Onbaşı baktı ki Yüzbaşıdan imdat yok, bitmiş tükenmiş, başı dönerek gözaltına indi. Kapıyı açmaya gücü yetmedi, nöbetçiye buyurdu, nöbetçi kapıyı gürültüyle açtı. Anacık Sultan koltuğun köşesindeydi. Gitti ayaklarına kapandı, niyaza durdu. İki damla yaş Anacık Sultanın ellerini ıslattı.

“Sana benim elim nasıl kalkar Anacık Sultanım, dağ kokulum, dağ kokulum. Ben ne yapayım şimdi, söyle bana ne yapayım? Sizin Ocağınız merhamet, sizin Ocağınız bağışlama, sizin Ocağınız dertliye derman dağıtan bir Ocak değil mi, niye beni şefaatinden mahrum ediyorsun, ben ne yaptım ki size, neden sözünü geriye almıyorsun, niye yemek yemiyorsun? Biliyorum öleceksin. Öl istersen, kimse sizin, sizin gibi ermişlerin işine karışamaz, şu sözünü geri al da öyle öl, olur mu Anacıkların anası? Beni de, çocuklarımı da öldürme. Sen sözünü geri almadan, böyle yemek yemeyerek, su içmeyerek ve hem de uyumayarak ölürsen, benim rütbemi sökerler. Bunca emeklerim boşa gider. Hiç gözümün yaşına bakmazlar. Çoluk çocuğum da acından ölür. Avradım da beni bırakır gider. Benim avradım kimin kızı biliyor musun Sultanım? Bizim köyün en zengininin kızı, o kızı bana verirler miydi sanıyorsun? Ben uzatmalı Onbaşı oldum da, koluma bu rütbeyi taktım da, ondan sonra köye gittim de,

527

bu kıza ta çocukluktan beri vurgundum da, kızı istedim de, kapısında her gün, gece gündüz çalışarak, hem de boğaz tokluğuna, her gün üç öğün de kemiklerim kırılıncaya kadar dayak yiyerek, her gün ölerek, bana kızı verirler miydi, ben de Onbaşı olunca bana da kızı verdiler. Şimdi benim rütbem sökülürse, ben o kadar rüşvet yiyemedim, benim işim millete dayak atmaktı, bu avrat da çocuklarımı alıp da gitmez mi, o zaman ben ne yaparım, ben de kendi kendimi öldürmez miyim? İşte sen sözünü geri almadan ölürsen, benim kanlı katilim olur da cehennemde yanarsın. Sen beni öldürürsen, Allahın binasını yıkmış olursun. İşte o zaman Ocaklığın, ermişliğin para eder mi sanıyorsun? Sen bu dünyada gün görmedin, öteki dünyada güzel bir cennetin olsun diye evlenmedin, sıcak yataklara girmedin. Bütün bir ömür tek başına yatağında bir erkek düşünerek üşüdün. Çocukların olmadı, olmadı ya cennetini de sağlama aldın. Şimdi benim gibi, bu günahkar kul yüzünden, beni öldüre-rekten cennetini ne demeye cehenneme çevireceksin. Katillik, adam öldürmek Allah indinde çok kötüdür. O senin ermiş sülalen bile sana himmet edemez, seni cehennemden kurtaramazlar. Haydi konuş Anacığım, gülüm benim, mor çiçekli dağlar güzelim. Gözlerini de üstüme öyle dikme, vallahi de, billahi de senin bu evliya gözlerin öldürecek beni. Ben de sabaha kadar namaz kıldım da dua ettim, sözünü geriye alasın ve de ölmeye-sin diye… Haydi konuş, konuş sultanım, güzeller güzeli. Bak senin ışığından bu pis nezaret bile ışıyıp durur. Öldürme beni, merhamet kıl.”

Ali Onbaşı netti neylediyse, ne kadar yalvardı yakardıysa da onun ağzından bir tek sözcük bile alamadı, deliye döndü, bağırmaya, çırpınmaya başladı, sonunda da kendinden geçip, “Fahişe, fahişe, sana diyorum fahişe,” diye başını üç kez duvara vurdu. “Şimdi senin üstünden on, sonra on beş, yirmi, yüz taş gibi oğlan geçecek. O zaman senin oran soğur ya, yangının söner ya, taş gibi yüz tane oğlana nasıl dayanırsın, ölürsün. Bunlar senin bildiğin adama benzemezler. Sen Arif Saim Beyin kim olduğunu biliyor musun, bunlar tunçsiper göğüslü, kan içici kimselerdir. Sen bunların kim olduğunu bilmezsin. Konuş fahişe.”

528

Önüne geldi dikildi ayaklarını yere vurdu, ayakları kırılır-casına ağrıdı.

O duvardan, o duvara attı kendini, boğuluyordu, dışarıya kaçtı, Yüzbaşının odasına çıktı, “Bu fahişe konuşmuyor, bir tek bir söz bile çıkmıyor ağzından,” dedi, Yüzbaşının karşısında hazırola geçti, “benim rütbemi sökecekler Yüzbaşım,” diye inledi.

“Ne yazık ki sökecekler Ali Onbaşı.”

“Ben ne yapayım Yüzbaşım, ben ne yapayım. Ben, ben, ben… Kendimi öldüreyim mi?”

“Haydi git, konuştur onu.”

“Ölecek.”

“Ya ölsün, ya da konuşsun.”

“Rütbem…”

“Konuştur onu.”

Ali Onbaşı dışarıya çıktı, candarmalar ona çay yetiştirdiler, üst üste birkaç bardak çay içtikten sonra azıcık kendine geldi aşağıya indi. İçeri girince Anacık Sultanın gözlerini kapalı gördü, öldü, diye ödü koptu, o anda da dinginledi, vardı kadının nabzını tuttu, nabız sağlam bir insanın nabzı gibi atıyordu, sevindi. Bu sevinç onu iyice kendine getirdi, Anacık Sultanın önüne diz çöktü.

“Bak Anacık Sultanım, bir anam vardı benim, başka hiç kimsemiz yoktu. Bizim avradın babasının kapısında büyüdüm. Dinsiz imansız bir adamdı. Bir günde anamla ikimize bir tek ekmeği ancak, o da zar zor verirdi. Anamla, eller, bal yağ yerlerken, biz dağlardan topladığımız otları, ayrık köklerini kaynatır öyle yerdik, ben ta ki asker oluncaya kadar. Askerlikte ilk olaraktan et girdi kursağıma, okuryazar oldum geceleri uyumayarak, onbaşı kursuna gittim, onbaşı oldum. Sevincimden uçtum. Anama bir fistan, biraz para, bir ayakkabı bile gönderdim. Ben candarma olunca, öyle bir dayak atmayı öğrendim ki ölüyü, taşı toprağı bile dayak atarak konuşturdum. Bana o kadar çok adam dövdürdüler ki, bak ellerime, avuçlarım otomobil tekerine döndü. Dayağıma dayanamayarak çok kişi bile öldü. Ben ilkin çok üzüldüm, sonra da alıştım. Bundan dolayı da beni, Türkiyede en iyi dayak atan,

529

 

ölüyü konuşturan tunçsiper bir kişi olduğumdan dolayı kumandanlarım beni uzatmalı yaptılar. Her gün, her gün ben de adam dövüyorum. Kolay mı sanıyorsun? Kimileri öyle çok bağırıyorlar ki kulaklarım sağır oldu sanıyorum. Ama neylersin ki vazife. Vazife, Allah adı gibi mübarektir. Bu dayak atan eller benim ellerim değil ki, ben bu elleri hükümete verdim, o da bana rütbe verdi, benim hiç günahım yok bu işte. Bir de ben adam öldürenleri, hırsızları dövdüm. Onlar kötüdürler. Bir de Hükümetimize karşı koyanları, eşkıyaları döve döve öldürdüm. Benim hiçbir suçum yok. Şimdi seni döve döve öldürürsem, benim hiç suçum olmaz. Cehenneme de gitmem seni öldürdüğümden dolayı. Çünkü bu el, seni öldüren bu el benim elim değil, Arif Saim Beyin, o gavatm, bir de hükümetin eli. Yıkma ocağımı, söndürme, sen ki adı güzel, kendi güzel Muhammed, eli çatal kılıçlı Peygamber Ali, küffara karşı tunçsiper olmuş Selahaddini Eyyubinin yoldaşı, kılıcını kırk deve götüremez Hasan Beyin soyundansm. O kılıç daha Ocağın duvarında asılıp durur, ıssız koyma yuvamı. Bak ben, askere gidinceye kadar gece gündüz dayak yerken, şimdi bütün dünyaya dayak atan bir onbaşı oldum. Kendime güzel bir düzen kurdum. Şimdi sen sözünü geri almazsan, konuşmazsan, söyle ben ne olurum. Ben seni, eğer sen Anacık Sultan olmasaydın, taş olsan da, demir olsan da, ölü olsan da seni söyletirdim.”

Anacık Sultan gülümser gibi oldu, gözlerini açtı, Ali Onbaşı bundan dolayı umuda düştü. Demek sözünü geri almıştı.

Bu sırada da Arif Saim Bey, yanında Taşkın Halil, Molla Duran Efendi, Kaymakam, Yargıçlar, Savcı, Muallim Rüstem Bey, Belediye Başkanı, Sarı Sultanoğlu, öteki ağalar beyler cüm-bür cemaat, şen şakrak, gülerek, eğlenerek Candarma Kumandanlığını doldurdular. Candarma Komutanının odası bu kadar büyük kalabalığı almadı, onlar da yemekhaneye, Arif Saim Bey için, bir koltuk taşıyarak, candarmaların yemekhanesine geçtiler. Merakla beklemeye başladılar, acaba Kertiş Ali Onbaşı kadına sözünü geri aldırabilmiş miydi? Yoksa ahır zaman evliyası Anacık Sultanı taş gibi oğlanlara teslim etmek zorunda mı kalacaklardı? Gülüşleri ortalığı çınlatıyordu.

530

Çaylar gelince Arif Saim Bey, “O fahişeyi getirin,” diye buyurdu. Altın tabakasından sigarasını çıkardı, altın ağızlığına taktı, yandan yönden beş altı çakmak birden parladı. Arif Saim Bey sigarasından derin bir nefes çekti, “Biz İstiklal Harbinde, bu dağlarda,” diye başladı, “bu köylülerden çektiğimizi…”

Biraz sonra kollarına girmiş iki candarmanın arasında Anacık Sultan ayakları sürüklenerek Arif Saim Beyin huzuruna getirildi.

“Oturtun onu.”

Duvarın dibine, daha önceden kendisi için konmuş sandal-yaya Anacık Sultanı oturttular. Kadının yüzü sapsarı solmuş, azıcık da yeşillenmişti. Ölüm yüzüne damgasını vurmuş gibiydi. Ocağın avlusunda iki insan boyu çiçek öbekleri… Dağlardan, sırtlarında çuvalları, torbaları, heybeleri, hurçlanyla insanlar, kadın erkek, çoluk çocuk, genç yaşlı iniyor, gelip yüklerini Ocağın avlusuna boşaltıyorlardı. Türküler söylüyor, sazlar çalıyor, semahlar dönüyor, kudümler dövüyorlardı. Geceleri, yıldız dolu dereyi geçerek, dolgun, süt dolu memeleriyle geyikler geliyorlardı her gece, sütleri sağıldıktan sonra, Ocakta daha fazla durmadan dağlarına çekiliyorlardı. Geyiklerin boynuzlarında, ovalara düştüklerinde Ocağın bayrakları dalgalanıyor, üstlerinde, nereye giderlerse, onlarla birlikte bir bulut akıyordu. Kar savuruyor, çocuklar üşüyor, koyaklar, ormanlar silme kar altında kalıyordu. Yamaçlar boyunca, göz alabildiğine sapsarı açılmış salep çiçekleri kar altında kalıyordu. Tepelerce yığılmış çiçekler, çiçeklere çokuşmuş arılar, avluya dolmuş, şınlayan gün ışığı kar altında kalıyordu. Ak karçiçekleri dolduruyordu ovayı, denizi, dağlan… Yedi iklim dört köşe kar altında kalıyordu. Bu kurt sürüsü koşturuyordu Ocağın yöresinde, her birisinin ağzında kanları saçılan bir geyik yavrusu. Geyik yavrularının gözlerinde yaş. Kurtlar uluyorlardı sabaha kadar. Hasan Beyin kılıcı ışığa batmış orada, duvarda balkıyordu. Uzun bir uçurumdan çiçek öbekleri, kaynayan, altlarından yalım fışkıran kara kazanlar aşağıya yuvarlanıyor, ormanı, dağları, uçurumun altını yoğun bir çiçek özü kokusuna boğuyorlardı. Binlerce kurt, yönlerini Ocağa dönmüşler, ak dişleri sıralanmış, keskin, ustura uluyorlardı. Keskin, kılıç gibi bir kurt kaynayan kazanların üstüne yürüyordu.

531

“Sözünü geri aldın mı?”

Anacık Sultan irkilir gibi oldu, yüzü biraz daha sarardı.

“Cevap ver Hanım.”

Bekledi, sandalyanın üstüne yumulup kalmış Anacık Sultandan bir karşılık gelmedi.

“Demek konuşmuyorsun sen ha?” dedi.

Gene bir süre bekledi. Birkaç kere sapı altın bastonunu sinirli sinirli taban tahtasına vurdu. Gittikçe öfkeleniyor, öfkelendikçe, “Sözünü geri alacak mısın,” diye üst üste soruyordu.

“Karşımda böyle put gibi susmakla kendini kurtaramazsın. Sen, benim ölmüş anama orospu, fahişe, dedin. Ben bu kadar büyük hakaretin altında kalacak insan değilim. Ben, bu yaşa geldim vefat etmiş anneme kimseyi küfrettirmedim.”

Arif Saim çok soğukkanlı ve biraz da alaycıydı.

“Şimdi beni iyi dinle, sen… sen… sen… sen, behey sen, Kırk-göz Ocağının fahişesi olan Anacık Sultan, sözünü geri almazsan, şu aşağıdaki taş gibi delikanlıları üstünden geçireceğim. Öyle, delikanlılar üstünden geçerken sen de cenabet cenabet ölecek, Allahm huzuruna cünüp gideceksin. Seni, mezarına yıkatmadan gömdüreceğim.”

Sonra, ağza alınmayacak kötü, pis sözcüklerle onunla alay etmeye, onu aşağılamaya başladı. O, konuştukça konuşuyor, sövüyor, aşağılıyor, Anacık Sultanın durumunda hiçbir değişiklik olmuyor, sanki gözlerini bile kırpmıyor, büyümüş gözlerle salt karşıya bakıyordu. “Demek muhterem evliya fahişemiz konuşmayacak?” Oradakilerin hepsi ürpererek, hep bir ağızdan gülüştüler. Nasıl gülüşmeyebilirlerdi ki, Arif Saim Bey evliya fahişe buluşunu tane tane, tadını çıkararak Anacık Sultanın suratına fırlatmış, ondan sonra da kahkahayla gülerek teker teker, oradakilerin yüzüne bakmıştı. O, gülüşünü sürdürdüğü sürece ötekiler de sürdürdüler.

Arif Saim Bey kirp diye gülüşünü kesti, ötekilerin de o anda gülüşleri usturayla kesilmişçesine kesildi. Azgın yüzü biraz daha sertleşti, yüz çizgileri gerildi, ötekilerin de yüzleri asıldı-“Kertiş Ali!”

“Buyur Komutanım.”

532

“Sana, bu kadına sözünü geriye aldırmazsan, senin rütbeni sökerim, sonra da seni eşek cennetine atarım, dememiş miydim?”

“Demiştin Kumandanım,” diye Kertiş Ali Onbaşı biraz daha kasılarak karşıda, yere dikilmiş bir hançer gibi dimdik durdu.

“Peki, Ali Beyefendi, bu evliya fahişe…” Durdu, bekledi, hep birden güldüler. “Evet, bu evliya fahişe benim vefat buyurmuş anneme sövdü.” Anne, sözü geçince hepsinin birden yüzü asıldı. “Sen de bu kadına sözünü geri aldıramadın değil mi, şimdi benim vefat buyurmuş annemin kemikleri toprağın içinde ne durumdadır?”

“Çatırdıyordur efendim.”

“Evet, gazaba gelmiştir benim sevgili anneciğim şimdi, üzülmüş, kalpleri incinmiştir şimdi, çünkü ne sağlığında, ne de şimdi, onun kulağına hiçbir vakit böyle kaba, böyle galiz küfürler gitmemiştir. Vah, benim anneciğim. Demek, Cumhuriyetin taşı toprağı konuşturan bir onbaşısı, bir fahişeyi, onun manevi kudretinden korkarak konuşturamıyor. Bilmiyorlar ki insanlar, fahişelerin manevi kudretleri olmaz. Öyle değil mi Kertiş Ali Onbaşı?” Kertiş, derken gülümsüyordu.

“Olmaz Kumandanım,” diye kendini tutamayarak bağırdı Onbaşı.

“Öyleyse niçin sözünü geri aldıramadın? Bak, Ali Onbaşı, bu kadın sözünü geri almazsa önce senin rütbeni geri alır, sonra da bu kadını taş gibi oğlanlara teslim ederim. İşte o zaman, isterse, bu fahişeler sultanı…”

Bu buluşu da hoşuna gitti, gene hep birlikte kahkahalarla güldüler.

“Kaldır şunu karşımdan. Kaldır ve yarın sabah, bu saatte onu sözünü almış olaraktan bana getir. Kaldır şunu buradan.” Yüzünü, yanlışlıkla pis bir şey içmiş gibi buruşturdu. Ayağa kalktı, bastonunu sol koluna takıp Taşkın Halil Beyin koluna girdi, ötekiler de onunla birlikte ayağa fırlamışlardı, geldikleri gibi gülerek şakalaşarak merdivene doğru yürüdüler.

Candarmalar, onlar gidince Anacık Sultanı boş bir çuval gibi kaldırıp sürüyerek, önde Kertiş Ali Onbaşı gözaltına götür-

533

düler. Ali onu candarmaların elinden aldı, kaldırdı her bir yerini kurt yemiş, yırtılmadık yeri kalmamış, toz içindeki koltuğun üstüne fırlattı:

“İşte, bana yaptığını kendi gözlerinle gördün, kendi kulaklarınla duydun. Rütbemi sökecekler işte…” Bağırmaya başladı. “Sende hiç vicdan merhamet yok mu, sende hiç insanlık kalmadı mı, ne demeye bana bu kötülüğü yapıyorsun? Bak, Beyefendi de söyledi, sen evliya da değirmişsin. Sen… Sen… Sen…” Söylemeye korktu. “Sen başka bir şeymişsin. İşte ben de senin kemiklerini sökerim. Şimdi on delikanlıyı getirir ırzına geçirtirim. Anladın mı, anladın mı, sözünü geri alacak mısın?” Onu omuzlarından tutarak, bir süre çılgıncasına salladı, sarstı, karşıya çekildi, soluyor, alnından damla damla ter dökülüyordu.

Birkaç köyün kadınları bir araya gelmişler, bayramlık giyitlerini giymişler ellerinde tırpanlar, oraklar, ağzına kadar çiçekle dolmuş dümdüz, sonsuza kadar uzanmış bir ovaya girmişler, çiçekleri biçiyor, altlarında yalım, kaynayan kara kazanlara dolduruyorlar, çiçek özlerini tas tas, üst üste yığılmış hastalara içi-riyorlardı. Sonra da kemikleri kemiklerine geçmiş geyikler geliyor, biçilmiş toprağın üstüne düşüyorlar, çiçek biçen kadınlar tas tas çiçek özünü, ağızlarını, boynuzlarına asılarak yukarı kaldırdıkları geyiklerin boğazlarına akıtıyorlar, çiçek özünü içen geyik silkinip ayağa kalkıyordu.

“Bak, Anacık Sultan, söylemedi, deme. İstersen beni çont, kötürüm et. İstersen beni cehenneme at. İstersen evliya değil de, Peygamber ol, Allahm da öz bir kızı ol, benden bu kadar. Ben rütbemi senin yüzünden söktüremem. Kendi kanıma kendi elimle ekmek doğrayamam. Senin derini yüzerim Anacık Sultan, senin gözlerini oyarım. Şimdiye kadar benim elimde can verenin, sakat, kötürüm kalanın haddi hesabı yok. Bak, Anacık Sultan, ben şu Anadolunda, şu ovada, şu dağlarda kara bir boran gibi estim. Köyler yaktım, ocaklar söndürdüm. Bu uzatmalı Ali Onbaşılığı boşa vermediler. Şimdi benim itibarım İsmet Paşanın, Fevzi Paşanın yanında Adana Valisinden de, ordu paşasından da daha büyüktür, neden ki dersen, benim gibi dayakçı, benim gibi koca bir ülkenin bu alçak köylüsünün kemiklerini söken bir kişi bu dünyaya bir tane daha gelmemiştir.”

534

Oraya koltuğun yanına oturdu, Anacık Sultanın yüzüne bakmaya başladı. Kadın, kendinden geçmiş uyuyordu. Birkaç kere gözlerini açtı, şaşkınlıkla, hiçbir şey anlamadan, nerede olduğunu bilmeden yöreye baktı, sonra da geri yumdu.

“Benim elime düşen, eğer konuşmazlarsa ya ölür, ya kötürüm kalır, ya da ırzına geçerler… Mümkünü çaresi yok konuşacaksın, sen de sözünü geri alacaksın, almazsan eğer, bana dayanamazsın. Sana vuran bu el benim elim değil, Arif Saim Beyin elidir. Senin ırzına geçen ben değilim, o taş gibi candarmalar da değil, onlar çok yukardalar, onlar yalnız emir verirler, kendileri gözükmezler. Ben, Allah indinde de, kul indinde de vazifemi yapıyor, bihakkın yerine getiriyorum. Vazifesini bihakkın yapmayan insanı ben insandan bile saymam. Anacık Sultanım, bak, şimdi senin üstüne, her birisi köylerinden ayrılah iki, üç yıl olmuş… Şimdi ben onları senin üstüne yollayacağım… Onlar ne Ocak dinlerler, ne de evliya, ne de Allah, seni parçalarlar. Gel sözünü geri al Anacığım. Sen bana zulmediyorsun… Kıyma bana Anacık Sultan… Anacık Sultan ben seni… Anacık Sultan…” Kendinden geçti. Hiç farkında olmadan Anacık Sultanın üstüne atıldı, yerinden kaldırdı. Alışkın elleri, kendinde olmayarak işlemeye başladı. Biraz sonra kendine geldiğinde kadının yüreğini dinledi, yürek saat gibi işliyordu, sevindi. Demek ki dayanacak, ölmeyecekti. Öyleyse gerisi kolaydı. Kulağını kadının yüreğine bir daha verdi, derinden dinledi. Yüreğin atışları azalmıştı, korktu, titredi. Ölemez, ölmez, eski topraktır, diye geçirdi içinden… Eski topraktır, eski topraktır, diye ortada dönmeye, arada bir de gelip kadının yüreğini dinlemeye başladı. Burnuna, burun direğini kıran bir koku geldi, kendisini dışarıya attı. Çok karanlık vardı, yağmur çiseliyordu. Kumandanlığın avlusunu birkaç kere fırdolayı dolandı. Köşedeki incir ağaçlarının, gövdeleri kıvrım kıvrım kalın yaşlı nar ağaçlarının içinde, yosunlu duvarın dibinde o iri yarı, adam azgını Kırkgöz Ocağının bekçisi Bünyamin geldiği günden bu yana oraya dikilmiş kıpırdamadan duruyordu. Gözleri de karanlıkta kedi gözleri gibi ışıl ışıl yanıyordu. Nar ağaçlarının altında durdu. Bünyamine birşeyler söyleyecek oldu, söyleyemedi. Orada bir süre, ne yapacağını bilmez bekledikten sonra, gözaltı odasına

535

koştu, Anacık Sultan boynunu bir yana düşürmüştü, onun karşısına geçti, yüzüne baktı kaldı. Kadının yüzü gittikçe sararı-yordu. Korktu, dışarıya kaçtı. Dışardaki karanlık, gittikçe yoğunlaşmış, kurşun geçirmez bir karanlığa dönüşmüş, yağmur da yukardan seller gibi dökülmeye başlamıştı. Bünyaminin ardında durduğu nar ağaçlarına geldi, gözleri Bünyamini aradı, hayal meyal karartıyı gözleri duvarın dibinde ancak seçebildi. Bünyamin, Bünyamin, diye seslenecek oldu, sesi çıkmadı. Sesinin  çıkmadığının  farkında  olmadı…  Bünyamin,  Bünyamin, Anacık Sultan ölüyor, kurtar onu. Sende Ocağın ilacı, ilacı, o can ilacından yok mu? Yok mu Bünyamin, Anacık Sultanı kurtaracak? O ölürse benim derimi yüzerler. Ben avradımı alırken, ona söz verdim, onbaşı kalmayacak, o kadar döveceğim ki milleti yüzbaşı, binbaşı, general olacağım, dedim. Şu koca Torosu, şu koca Anadolunu baştan aşağı sopadan geçirdim de, dünyayı sopamın kahrı altında inlettim de, göz çıkardım, deri yüzdüm, dil koparttım da değil yüzbaşı, beni çavuş bile yapmadılar. Şimdi de, Anacık Sultan ölünce de benim rütbemi sökecekler. Ölüyor, ölüyor, Anacık Sultan ölüyor, yetiş Bünyamin, kurtar onu, kurtar beni. Yetiş, yetiş, yetiş Bünyamin. Sen Anacık Sultanı kurtarırsın… Ben de seni… Ben ona parmağımın ucuyla bile dokunmadım. Ona azıcık öfkelendim, ne var bu kadar kızıp da ölecek kadar. Bünyamin, Bünyamin, sen geyikler çobanı Mülayim Dedenin oğlusun Bünyamin. Ona geyik sütü mü verirsin, çiçek özü, balözü mü, ne verirsen ver de kurtar onu. İçeriye koştu. Her bir yanından sular saçılıyordu. Anacık Sultanın üstüne eğildi. Sular kadının yüzüne çarpınca gözlerini açtı kapadı. Bu gözler ölü, diye içinden geçirdi Kertiş Ali. Ölüyor, diye inledi. Kadına bir daha dokunamadı.

Dokunursam ölür, diye korkuyordu. Dışarıya koştu, nar ağaçlarına geldi. Gök gürlüyor, şimşekler ardı ardına çakıyor, yağmur duvarını aydınlatıyor, ortalığı bıçak gibi kesiyor, köşedeki ağaçların ardındaki Bünyaminin iri gövdesini birkaç misli daha irileştiriyor, onun yöresinde bir ışıktan halkayı döndür ha döndür ediyordu. Bünyaminin yanına kadar geldi, ona dokunmak istedi dokunamadan geriye, gözaltına koştu. Anacık Sultanı bu sefer göremedi bile, içeriye girer girmez bir güç onu dışa-

536

riya fırlattı. Dışardan içeriye, içerden nar ağaçlarına, nar ağaçlarından şimşek ışıklarına, Bünyaminin yöresindeki dönen ışık halkasına, derin bir suya düştü çıktı. Gözaltıyla yağmur arasında soluk soluğa mekik dokudu. Sonunda Anacık Sultana dokundu. Kadının elleri buz kesmişti. Sırtına aldı onu, nar ağaçlarına götürdü, o anda da gözaltına geri döndü. Sırtındaki kadınla artık gözaltından narlara, narlardan gözaltına gidip gelmeye başladı. Anacık Sultanı birkaç kere sırtından çamurlara düşürdü, kadını düşürdüğü yerde unutup gözaltına girdi, orada, Anacık Sultanı aradı, bulamayınca korkusundan çıldırdı, narlara, Bünyamine geldi. Avluda dört döndü. Yağmur, fırtına gittikçe azıtıyordu. Uzun bir şimşek ışığında suların altındaki kadını gördü, onu hemen sırtına aldı, doktorun evine koştu. Doktor kapıyı açtı, uykuluydu, şaşırmış, bir Onbaşıya, bir sırtındaki kadına bakıyordu. Ali Onbaşı da ona gözlerini dikmiş konuşa-mıyordu. Doktor elini uzattı> kadının bileğini tuttu. “Ali Onbaşı, bu kadını nezarete götür,” dedi. “Tamam.” Tamam, tamam, tamam, diye geçirdi içinden, kapı yüzüne kapandı. Bir süre kapalı kapının önünde bekledi. Kapı bir daha açılmadı. Oradan evine koştu. Karısı saç baş darmadağın kapıyı açtı. Durmadan bağırıyor, Ali Onbaşı onun söylediklerinin birçoğunu anlamı-yordu. Kadın, giderim, diyordu, çocuklarımı alır da babamın evine giderim. Hani sen Yüzbaşı olacaktın, milleti sopalaya so-palaya? Yüzbaşı olamadın ya, şimdi de kel onbaşı rütbeni sökecekler. Bir fahişeyle başa çıkamadın da öldürdün. Öldürdün de rütbeni söktürdün. Ben çoktan bohçamı yaptım, sen beni kandırdın, ben de babamın evine gidiyorum. Eve gider gitmez de evleneceğim. Kertiş Ali, Kertiş Ali, kabak yiye yiye karnı şişmiş Kertiş Ali, Ali oradan da merdivenleri nasıl indiğini bilmeyerek, başının içinde bir kovan arı vınlayarak Yüzbaşının evine yöneldi. Yolda üç kere Anacık Sultanı sırtından düşürdü, üç keresinde de onu yerden bir kartal gibi kaptı. Yüzbaşının kapısına geldi, kapıyı çalamadı, evin yöresinde dönmeye başladı. Yağmur bastırdıkça bastırıyor, karanlıktan göz gözü görmüyordu. Köylüler, dervişler binlerce, dağlardan çuval çuval çiçekler getiriyor, Ocağın avlusunun ortasında öbekler yükseliyor, altlarında gür ateşler yanan kazanlar kaynıyor, dünya yoğun bir ko-

537

kuyla kokuyordu. Bir kuş sürüsü, hepsi de sütbeyaz Ocağın avlusuna, kaynayan kazanların üstüne ocağın, kümbetin damına karşı kayalıklara durmadan iniyor, dünya apak kesiliyordu. Durmadan da karanlık bir yağmur yağıyordu. Kayalar çatlıyor, maviler dumanlanıyor, fışkırıyor, süt mavisine dönüşüyor, soluyor, uzak bir kaval sesi geliyordu tül gibi sallanan uzak mavinin ardından. Beyaz da soluyordu. Ağır bir yağmur yağıyordu, karanlık taş gibi. Yağmur soluyordu. Karşı, her zaman, gece gündüz, ışık açan dağın doruğu da soluyordu. Ölüyor, ölüyor Yüzbaşım. Doktora götürdüm Yüzbaşım… İğne yaptı. Bir şey olmaz, dedi, ben de sana getirdim Yüzbaşım. Yağmur yağıyor, çok karanlık, yüreği atmıyor, kokular da soluyor soldu yağmur soluyor on altı yeşil donlu adam ellerinde yalın kılıçları dalıyorlar düşman ordusunun içine o ağır kılıcı kim kaldırıp da alacak duvardan yalımlar fışkırıyor kazanların altından dünya yağmur başlangıcının toprak kokusuyla kokuyor karanlık kayıyor soluyor Yüzbaşım benim rütbemi sökecekler mi, suyun kıyısına, köprünün altına geldiler. Ali Onbaşı dizlerine kadar suya girdi, Yüzbaşı onu tuttu, sudan çıkardı. Ardından da kendi girdi. Suyun içinde döndüler durdular.

Sabah oldu, yağmur durdu, inceden bir ışık ortalığı doldurdu. Dünya yunmuş arınmış pırıl pırıl olmuştu.

İlk olaraktan, köprünün altında yan yana, kan içinde yatmış kalmış ölüleri kasabaya gelen köylüler gördüler, dualar okuyarak kasabaya koştular. Kasabalı bir anda köprünün altını doldurdu. Biraz sonra Arif Saim Beyin otomobili gözüktü, ölülerin ayak uçlarına kadar geldikten sonra durdu. İçinden Arif Saim Bey indi. Yüzü çok kederliydi Ali Onbaşıyla Yüzbaşı Faruğun ortasında gözlerini ardına kadar açmış yatan Anacık Sultana bakınca tepeden tırnağa ürperdi, ellerini havaya açarak uzun bir süre dudakları kıpır kıpır dualar okudu. O daha duasını bitirmemişti ki önde Taşkın Halil Bey, arkada kasabanın öteki ileri gelenleri, İstiklal Madalyası olanlar madalyalarını takmışlardı, geldiler, ölülerin karşısında el-pençe divan durdular.

“Kan içindeler,” dedi Arif Saim Bey… Ölülerin yöresinde eğilerek, yaralarına bakarak birkaç kere döndü. “Kan içindeler.

538

Hançerle param parça, delik deşik etmiş bunları öldürenler. Bakın bakın, bu ölü kadın da gözlerini açmış da nasıl da bakıyor. Dünyayı yiyecekmiş gibi bakıyor. Ve de sözünü geri almıyor.” Gülümsedi. “Yiğit kadın çıktı şu küçük fahişe. Demek ki yüzyıllardan gelen bir irsi güçleri var.”

“Var,” diye ortaya atıldı Murtaza. “Bakın, bakın, nasıl da bakıyor dünyaya. Sanki ölmemiş gibi, diri gibi, bir de gülüyor bize. Dünyaya gülüyor. Çok ölü gördüm, bu küçücük kadın gibisini şimdiye kadar görmedim. Bakın, oraya yatmış da hepimize gülüyor. Yüzbaşı da kan içinde kalmış. Vah! Dağları titreten, biltekmil Anadolunu sopası altında inleten Ali Onbaşı da baştan ayağa kan içinde. Vah!”

“Kan içinde vah!” dedi Molla Duran Efendi. Emekli Muallim Beyin yüzü kıpkırmızı kana kesmiş, elleri zangır zangır ediyordu:

“Vah, vah,” dedi, “vah, vah!” “Vah, vah,” dedi Belediye Başkanı.

“Zatıalileri Yüzbaşımız çok kan kaybetmişler ve de mecruh düşmüşler,” dedi Savcı.

Soluk soluğa gelen Doktor, hemen eğildi, ölüleri muayeneye başladı. Muayenesi uzun sürdü, ötekiler onu elleri göbeklerinde beklediler.

Doktor başını kaldırdı:

“Tamam,” dedi, “muhterem Yüzbaşı Faruk Bey tam on dokuz yerinden hançerle, hançer yaranın içinde burgu gibi döndürülerek katlolunmuştur. Ali Onbaşıya gelince, kendilerine o kadar hançer isabet etmiş ki, beni mazur görünüz, hançer darbelerini sayamadım. Şu gözleri açık kadına gelince… Bakınız.” Anacık Sultanın gözlerini yukardan aşağıya sıvazlayarak kapattı, o elini kaldırır kaldırmaz kadının gözleri yeniden açıldı. Bunu birkaç kez yineledi. Her yinelemede kadının gözleri yeniden hemen açılıyordu. “Evet, gördünüz.” Oradaki bütün köylüler de hep bir göz kesilmişler, gözlerini Doktorun kapatamadığı kadının gözlerine dikmişlerdi. “Bu kadında herhangi bir darp izi yoktur.” “Vardır,” diye bağırdı Murtaza Ağa.

“Olmalı,” dedi Arif Saim Bey… Köylülere duyurmak için sesini yükseltti, “Elbette vardır, çünkü Kırkgöz Ocağının kutsal

539

piri muhterem ve mukaddes Anacık Sultan Hazretlerini o kan içici İnce Memed nam kafir öldürmüştür. Bu sebepten onun mübarek vücudunun bir yanında bir darp izi bulunmalı.”

“Vardır Beyefendi,” diye sevindi Murtaza Ağa, “çünküle-yim ki, İnce Memed nam kan içici kanlarını içtiği cümle masumları ilk olaraktan gözlerini oyaraktan darbeyler. Bakınız, muhterem vatan şehidi Yüzbaşı Faruk Beyin gözlerine. Bu gözler, o kafir tarafından birer kan pınarına döndürülmüştür. Muhterem vatan şehidi ve hem de vatan üstündeki bilcümle kötüleri döve döve katleden Ali Onbaşının ala gözlerine. Birer kan kuyusu olmuştur. Evet, Anacık Sultanı, bu mübarek Hazret kadını da ve hem de gözlerinden İnce Memed katleylemiştir.” Murtaza da sesini Arif Saim Beyden daha çok yükseltti, “Görsün İnce Memed,” dedi, “görsün o kan içici, görsün, ne demektir Kırkgöz Ocağının son ermişini, hem de en mübarek kadınını öldürmek ne demektir. Kırkgöz Ocağı onu kötürüm etmez mi, Kırkgöz Ocağı onun bütün bedenini kurtlandırıp, kıvıl kıvıl eden kurtlara yem etmez mi, yalnız kemiği kalaraktan, kemikleri biribirine vurarak çatırdamaz mı? Ya Türkiye Cumhuriyeti, Yüzbaşısı, vatan, Onbaşısı öldürüldükten sonra o kan içiciyi yakalayarak kasap çengellerine asmaz mı, atamız Kuyucu Murat Paşa gibi…”

Murtaza Ağa çok coşmuş, kanatlı sözlere yol vermiş, daha neler neler konuşacaktı ki Arif Saim Beyin otomobiline bindiğini gördü, sesini hemen kesti, arzı tazimatta bulunmak için onun yanına önünü ilikleyerek koştu, eğildi birkaç kere. Arif Saim Bey ona gülümsedi. Otomobil yürüdü.

Kasaba ileri gelenleri toplu olaraktan kasabaya yönelmişlerdi. Murtaza Ağa arkalarından yetişti. Bağıra çağıra, Candar-ma Komutanlığına kadar Murtaza Ağa İnce Memedin, öldürdüklerinin gözlerini nasıl oyduğunu anlattı.

Komutanlığa vardıklarında Yüzbaşı Gavur Alinin, köprünün altında ölüleri ilk gören köylülerin ifadelerini aldığını gördüler. Gavur Ali ifadelerin hemen hepsini almış, köylü kalabalığını yollamıştı. Geriye kalan birkaç kişinin ifadesini çabucak alıp Arif Saim Beyin huzuruna geldi:

540

“Arz edeyim efendim,” dedi, “bütün ifadeler biribirini tutuyor. Hiçbir aykırı ifade bulamadım. Şimdi efendim, daha gün doğmadan kasabaya gelen, köprüden geçerek ölüleri gören ilk insan yaşlı bir kadındır. O kadın, kan içindeki ölülerin başında abalı, kırmızı postallı, şayak şalvarlı, dev gibi iri, elindeki uzun hançerinden kan damlayan birisi görmüş. Adam orada, ölülerin başucunda kıpırdamadan duruyormuş. Öteki köylüler de bu kadının söylediklerini teyit ettiler.”

“Sonra ne olmuş, o kıpırdamayan adam nereye gitmiş?”

“Kaybolmuş efendim.”

“Nasıl kaybolmuş?”

“Çok sordum efendim, nasıl kaybolduğunu görmemişler efendim.”

“Evet, iyi ki kaybolmuş.”

“Bulacağız o kişiyi efendim.”

“Bulacaksınız, biliyorum, bulunuz, yalnız biliniz ki Yüzbaşı Faruk Beyi, Onbaşı Ali Efendiyi ve mukaddes anamız Anacık Sultan pirimizi İnce Memed öldürmüştür. Öldürülmesine dahi ikna edici bir sebep bulacaksınız. İnce Memed, onun yaralarını sağaltan, ona sihirli yüzük, sihirli gömlek veren bir kişiyi niçin öldürsün, halkın inanabileceği bir sebep bulacağız.”

“Bulacağız efendim,” dedi Yüzbaşı Gavur Ali.

“Evet, buyur otur Yüzbaşım, bulacağız.”

Yüzbaşıya yanındaki sandalyayı gösterdi. Bundan sonra da sebep bulma üstüne oradakiler arasında bir yarış başladı. Öğleye kadar herkes bir sebep buldu. Arif Saim Bey hiçbirisini beğenmedi. Öğle yemeğine Taşkın Halil Beyin evine gittiler, sebep bulma yarışı orada da sürdü. Sonunda Murtaza, boyun damarları şişmiş, gözleri dışarı uğramış, “Buldum,” diye bağırdı.

“Söyle,” diye onun elini tuttu Arif Saim Bey. Murtaza Ağa, Arif Saim Bey onun elini tutunca yöresindekilere, işte biz böyleyiz dercesine tepeden gözünün ucuyla şöyle bir baktı.

“Anacık Sultan var ya…”

“Var.”

“İnce Memede bir sihirli yüzük verdi değil mi, bir de üstünde doksan dokuz bin dokuz yüz doksan dokuz dua yazılı bir gömlek verdi, değil mi?”

541

“Verdi biliyoruz.”

“Şimdi beni iyi dinleyiniz, muhterem Arif Saim Bey Anacık Sultanı kasabaya davet etti, o da Arif Saim Beyimizin davetini kabul etti. Arif Saim Bey niçin davet etti onu, çünkü ondan sihirli yüzüğü ve doksan dokuz bin dokuz yüz doksan dokuz dua yazılı gömleklerden isteyecek, askerlerine verecekti. İşte o zaman İnce Memed, bu kurşun geçmez candarmalarla başa çıkamayacaktı.” Ayağa kalktı, gözlerini oradakilerin üstünde teker teker gezdirdikten sonra sözünü sürdürdü. “Anacık Sultan önceleri, çok diretti. Fakat sonra, Arif Saim Beyin Kırkgöz Ocağının pirle-riyle cephede diz dize, düşmana karşı çarpıştığını duyunca yüzüğü ve gömlekleri vereceğini, İnce Memeddeki yüzüğün de, gömleğin de sihrini iptal edeceğini söyledi. Bu da İnce Memedin kulağına gidince… O da geldi… Maalesef hem Anacık Sultanı ve hem de onu korumaya çalışan… Evet efendim, şehit Yüzbaşı muhterem Faruk Bey, muhterem şehit Onbaşı Ali Efendi Anacık Sultan uğruna seve seve kanlarını döktüler.”

Arif Saim Bey gözleri sevinçten ışılayarak:

“Bravo Murtaza Ağa,” dedi, “bravo senin keskin zekana. Bravo arkadaş.”

Zülfü yerinden fırlayarak onu kucakladı. “İnce Memed işte böyle mahvü perişan edilir. İşte böyle kendi silahıyla kalbinin ortasından vurulur. Bravo Murtaza, bravo kardeşim.”

Oradakilerin hepsi de Murtazayı ayağa kalkarak kutladılar, onun için övücü sözler söylediler.

Ardından Arif Saim Bey, o, haber yasağı koyduğu muhabir öğretmeni çağırdı, İnce Memedin, bu son cinayetlerini ona dikte ettirdikten sonra:

“Şimdi git, bu haberi bütün gazetelere ayrı ayrı telle. Ben de gazete sahiplerine haberi iyi değerlendirsinler, diye telgraf çekerim. Yakında İnce Memed bütün gazetelerin birinci sayfalarında yer alacaktır, hem de fotoğraflarıyla.”

Öğretmen boynunu büktü:

“Efendim,” dedi, “yıllardır arıyorum, İnce Memedin en küçük bir resmini bulamadım. Çünkü efendim o, ömründe hiç fotoğraf çektirmemiş. O, fotoğraf makinasını bile görmemiş. Bulamadım.”

542

“Onlar, o gazeteciler bulurlar,” diye güldü Arif Saim Bey. Ötekiler de güldüler. “Hem de en uzun bıyıklısından öyle bir İnce Memed bulurlar ki görenin ödü patlar.”

Öğretmen sevinerek, “Evet efendim, inşallah bulurlar efendim. Ben telgrafları çekmeye gidiyorum.”

Murtaza onu kapıda yakaladı, iç cebinden büyük cüzdanını herkese göstererek çıkardı, öğretmenin eline bir deste para sıkıştırdı:

“Bu da senin güzel emeğinin karşılığı,” dedi, geldi Arif Saim Beyin yanındaki koltuğa oturdu, ellerini dizlerinin üstüne koydu.

“Şimdi kolları sıvayacağız, bu kasabadan bütün köylere şahinler uçuracak, İnce Memedin Anacık Sultanı öldürdüğünü sebepleriyle yayacağız.” Murtaza Ağa:

“Bey,” dedi, “sen onu benim gözümden iste, iki gün içinde İnce Memedin üstüne bu ovadan, hem de bu dağlardan lanetler yağacak, onun soluğu kesilecek.” Ötekiler de:

“Bu kadının İnce Memed tarafından öldürülmesi iyi oldu, bundan sonra İnce Memedin işi tamam. Onun Anacık Sultanı öldürdüğü çabuk yayılır.”

“Yüzbaşının da, Onbaşının da… Şimdi ben Ankaraya gidince Dahiliye Vekilinden Karafırtma Miralay Azmi Beyi isteyebilirim. Bu kış kıyamette bile Karafırtına İnce Memed üstüne yürür. Halk bizimledir, bir de Karafırtma… Bir de irticai hareket sözü, İnce Memed bir ay içinde toz.”

Akşam oldu, rakı sofrası kuruldu, Karafırtına Azmi Bey üstüne konuşulmaya başlandı. Azmi Bey, bütün Türkiye için bitmez tükenmez konuydu. Onun adını duyan köylü, dünyanın öte ucunda da olsa korkusundan altına ediyordu. O, Cumhuriyet kurulduğundan bu yana Anadolunun doğusunda, batısında, güneyinde, bütün yurdun üstünde kara bir fırtına gibi esmiş, bir yangın yeli gibi bu başkaldırıcı hain köylünün üstünden geçmiş, büyük atası Kuyucu Murat Paşa Hazretlerine, nur içinde yatsın, rahmet okutmuştu. İşte bu büyük destan kahramanı, köylülerin celladı kahraman kişi yakında Toros dağları-

543

nm üstüne yürüyecek. Toros dağlan çakmaktaşı kayaları, dik dorukları, yeri sarsan çağlayanlı suları, kartalları, insanlarıyla onun önünde yerlere kadar eğilecekti.

Sevinç içinde şakıyor, gülüyor, eğleniyorlardı. Murtaza, öylesine sevinç içindeydi ki bir ara dayanamadı, yaman bir çiftetelli döktürdü.

Topal Ali önce Taşkın Halil Beyin evine geldi, duvarın dibinde durdu yukarıdaki şamatayı dinledi, sonra oradan usulca ayrıldı. Dün gecekinden de daha beter bir yağmur başlamış, gökten seller boşanmıştı, karanlık duvar gibiydi, Topal Ali el yordamıyla yürüyordu. Zorla, cıcığı çıkmış Candarma Komutanlığının avlu kapısını buldu. Evlerin çinkolarına hışım gibi yağan yağmur öyle bir gürültü çıkarıyordu ki, top atsan kimse duyamazdı. Avlu kapısından sağa döndü, duvara tutuna tutuna nar ağaçlarını buldu. Bünyaminin yerini şavullamıştı, birkaç adımda onun yanma vardı, kolundan tuttu:

“Bünyamin, ben Topal Aliyim, duydun mu?”

Bünyamin ne konuştu, ne de yerinden kıpırdadı. Ali konuşmasını sürdürdü, bağırdı çağırdı, sövdü, koluna asıldı çekti, sürükleyerek götürmek istedi, bu iri, kaya gibi adamı yerinden bir parmak bile kıpırdatamadı. Omuzuna asıldı beline sarıldı, sırtını dürttü, Bünyamin oralı bile olmuyordu.

“Bünyamin, Bünyamin, Bünyamin, ulan Bünyamin, sen artık burada kalamazsın, yarın sabah candarmalar seni burada görürlerse öldürürler. Seni öldürürler Bünyamin.”

Uzun uzun konuştu, bacaklarını tekmeledi, yerden kaptığı bir taşı var gücüyle sırtına indirdi. Bünyamin gene hiç aldırmadı. Orada duvar gibi, ağaç gibi duruyordu.

“Bünyamin, ne olursun Bünyamin, yiğidim Bünyamin, aslanım Bünyamin…”

Daha çok diller döktü, yalvardı yakardı, Bünyamin hiç aldırmıyordu. Ondan umudunu kesti. Yarın sabah onu gören candarmalar her şeyi anlayacak, daha, onu görür görmez vuracaklardı. Karşıdaki ağaca sırtını dayadı, az ilerisindeki Bünyaminin karanlığa karışmış karartısı birkaç kere sallanır gibi oldu, niyaz eder gibi eğildi, dizini yere koyar gibi etti, doğruldu, ellerini göğsüne koydu kıyama durdu. Belki de Topal Aliye öyle

544

geldi. O böyle yapınca Topal Alinin yüreğine tıp etti, belki onu yerinden kıpırdatabilirdi.

“Bünyamin, Bünyamin, Kırkgöz Ocağının dervişi Bünyamin, geyikler çobanı, gece gündüz avucunda közler taşıyan Mülayim ermişin oğlu Bünyamin, Anacık Sultanın sana buyrultusunu söylüyorum.” Bir taşın üstüne çıkarak, Bünyaminin koluna asılarak ağzını onun kulağına dayadı, “Bünyamin, Bünyamin, sana Anacık Sultanın buyruğunu söylüyorum, Topal Alinin arkasına düş ve yürü. Ey, Bünyamin, bu sana benim buyru-ğumdur, sen yıl on iki ay, söndürmeden avuçlarında ateş taşıyan geyikler çobanı Mülayimin oğluysan, Topal Ali nam kimes-nenin ardına düş ve yürü. Düş ve yürü, düş ve yürü…”

Elini uzattı, kolundan tuttu çekti ve Bünyamin onun ardı sıra kuzu kuzu geldi. Yağmurun gürültüsü kulakları sağır edecek gibiydi. Komutanlığın avlusunu çıktılar, aşağıya, çarşıya yöneldiler. Aşağıda, köprünün altına kadar inen caddeyi seller ağzına kadar doldurmuş çağlayarak akıyordu. Hiçbir evin penceresinde de ışık yoktu. Topal Ali yularından tuttuğu bir atı gö-türürcesine, kolundan tuttuğu Bünyamini çekerek Molla Duran Efendinin evine götürdü. Molla Duran sabırsızlıkla onları bekliyordu. Molla Duran onların ayak seslerini duyar duymaz kapıyı açtı, o, kapıyı açar açmaz, onlardan önce bir yağmur dalgası içeriye doldu:

“Çabuk… Girin içeriye.”

Topal Ali Bünyamini önce içeriye itti, ardından da kendisi girdi.

“Ne oldu, beni korkuttun Ali.”

Ali, elinde bir gemici feneri tutan Molla Durana Bünyamini gösterdi:

“Görüyorsun işte. Orada, köşede donmuş kalmıştı. Zor kopardım Bünyamini.”

Bünyamin sağ elinde sıkı sıkıya, kanlı gibi duran iki ağızlı, gümüş saplı uzun bir Çerkeş hançeri tutuyordu. Hançeri tutan elinin parmak aralarına kan dolmuştu. Kanı, o kadar yağan yağmur bile yıkayıp götürememişti.

Yukarıya odaya çıktılar. Ocakta, üst üste atılmış kuru kütükler uzun yalımları savurarak yanıyorlardı. Bünyamin ortada

545

I

dikildi kaldı. Molla Duran, Topal Ali onun yöresinde dönerek, her bir yanma baktılar. Bünyamin tepeden tırnağa kan içinde kalmıştı.

Molla Duran: “Soy şunu Ali,” dedi.

Ali ortada dikilmiş kalmış adamın ilkin elindeki kamasını almak istedi, uğraştı uğraştı kamayı onun elinden koparamadı. Molla Duran da gelip güçlü elleriyle ona yardım etti, kamanın sapma yapışmış eline ne yaptılar ettilerse bir türlü açamadılar. Kan ter içinde kalıncaya kadar çabaladılar, Bünyaminin bir parmağını bile yerinden oynatamadılar. Bir iyice yorulan Topal Ali köşeye çekildi, ocağın yalımlarına ellerini tuttu, sırtından dumanlar tütüyordu. “Hele ben soyunayım da, cıcığım çıktı,” diyerek odadan ayrıldı. Odaya geri geldiğinde bacağına şayak bir şalvar çekmiş, ayaklarına kırmızı postal giymiş, sırtına da yepyeni sırmalı bir Maraş abası geçirmişti. Gülümseyerek, ortada öyle dimdik kalakalmış Bünyaminin yanma geldi:

“Eeeey, Derviş Bünyamin,” diye bağırdı. “Anacık Sultanın buyruğu olarak sana sesleniyorum, elindeki hançeri karşındaki Topal Aliye ver. Ondan sonra da önce ayakkabılarını, sonra şalvarını, abanı çıkar, eeey Bünyamin.”

Bünyamin, usulcana elindeki kamayı, boyun bükerek saygıyla Topal Aliye uzattı, arkasından da yere oturdu postallarını çözdü, çıkardı. Postallara su geçmemiş, ayaklan kuruydu.

“Ya Bünyamin, Anacık Sultanın buyruğunu söylüyorum sana, bak bakalım şalvarından yağmur geçmiş mi?” Bünyamin şalvarını elleriyle yokladıktan sonra: “Geçmemiş,” dedi duyulur duyulmaz bir sesle. “Abana bak.” Bünyamin onu da yokladı: “Geçmemiş.”

“Pekiyi, öyleyse ocağın başına gel!”

Bünyamin ta tavana değen uzun gövdesiyle ayağa kalktı, geldi ocağın önüne oturdu, başını eğdi, öyle kalakaldı.

Biraz sonra büyük bir tepside tüten, ağır bir sarımsak kokusuna karışmış nane kokusuyla kokan bir tas tarhana çorbası, gene tüten bir sahan bulgur pilavıyla, etli patates getirdiler.

546

Molla Duran Efendi:

“Buyur derviş Bünyamin,” dedi, “kim bilir kaç gündür açsın.”

“Ohhooo,” dedi Topal Ali, “o, bu kasabaya geldiği günden beri avlunun köşesine, nar ağaçlarının ardına, incirlerin altına gitti, orada kıpırdamadan durdu. Onu orada kimse de görmedi. Belki gördüler de görmediler. Hani var ya, herkes gözünün önündeki bir şeyi, her an görür de hiç görmez.” “Öyle olur,” dedi Molla Duran.

“Buyur Derviş Bünyamin. Önündeki yemeğe buyur.” Derviş Bünyamin sanki, getirilip yanına konmuş yemeği görmüyordu.

“Derviş Bünyamin yemek soğuyor.”

Bir Molla Duran konuşuyor, bir Topal Ali konuşuyor, Bünyamin onları duymuyordu bile. Topal Ali sonunda gene eski usulüne başvurdu:

“Eeeeey, Derviş Bünyamin,” dedi, “Kırkgöz Ocağının, Anacık Sultanın buyruğudur, şimdi sağına dönecek, yanındaki tepside duran tarhana çorbasını içecek, arkasından bulgur pilavını, patates yemeğini, onun ardından da petekli balı yiyeceksin. Ama çok yavaş yiyeceksin. Anacık Sultanın buyruğu böyle.”

Ocağın başına bağdaş kurmuş oturmuş Bünyamin ayağa kalkmadan, ellerini yere koyup bastırarak, bir değirmen taşı gibi tepsiye döndü, kaşığı eline alır almaz çorbaya saldırdı, bir anda çorbayı süpürdü bitirdi. Bulgur pilavıyla patates o kadar bile sürmedi. Sıra bala gelince, Topal Ali ona, “dur,” dedi, “şimdi tarhana gelecek, sen çok açsın.” Bünyamin, sabırla bekledi. Tarhana çorbası, ardından da etli patatesle bulgur geldi. Bünyaminin eli makina gibi işliyordu. Gelen yemekler de kısa bir sürede bitti. Bundan sonra yemekler geldi, boş sahanlar gitti. Topal Ali, bal çanağını onun önüne sürmeseydi Bünyamin, belki de sabaha kadar, önüne ne getirilse yiyecekti. Balı, usul usul, ekmeğini büyük lokmalar yaparak, içine kaşık kaşık balı doldurarak yedi.

“Dur ya Bünyamin.” Bünyamin:

547

“Çok şükür Allahım verdiğine de, vereceğine de,” diye dua okudu, ağzı kıpır kıpır etti.

Gözleri büyüdü. Bir uykudan hemen uyanmışlığın şaşkın-lığıyla yöresine, gözlerini kirpiştirerek bakındı. Bir an gülümser gibi oldu. Ardından da kaşları çatıldı, yüz çizgileri gerildi, bedeni ürperdi, azgınlaştı, sırtı kabardı. Topal Alinin ellerine sarıldı:

“Ali Ağam, kamam nerede?” Ali kamayı ona uzattı: “Al, burada.”

Bünyamin kamayı aldı, kınına soktu. Yüzü ışıdı, açıldı, gülümsedi.

“Sağ ol Ali Ağam.” “Sen de sağ ol Bünyamin.”

Bünyamin, onun gözlerinin içine gözlerini dikti kaldı. Ali gözlerini nereye kaçırırsa kaçırsın Bünyaminin gözleri onun gözlerinin içindeydi.

“Anacık Sultanı döve döve öldürdüler,” dedi sonunda. Sesi, gözleri, yüzü bir ölüm kederine büründü. “O, nerede şimdi?”

Bir şeyler daha söyleyecekti, sesi çıkmadı, boğazında kısıldı kaldı.

“Camide,” dedi Topal Ali, onun bu sözler ağzından çıkar çıkmaz Bünyamin ayağa fırladı, kapıya kadar vardı, Topal Ali, “dur ey Bünyamin,” diye bağırdı arkasından. Bünyamin olduğu yerde durdu kaldı.

“Ya Bünyamin, biraz bekleyelim. Ben de seninle birlikte geleceğim.”

Bünyamin yere oturdu, elindeki postallarını giydi. Giyer giymez de kapıyı açtı dışarıya çıktı. Ali de arkasından gitti.

“Dur ya Bünyamin, tut kolumu. Bize bir elektrik feneri gerek. Bekle beni burada.”

Merdivenleri çıktı, ocağın sekisindeki tabaka biçimindeki feneri aldı, Bünyamin onu avluda bekliyordu, koluna girdi, yürüdüler. Yağmur daha da yoğunlaşarak sürüyor, ortalığı sel götürüyordu. Fenerin yardımıyla kaldırımlardan yürüyerek, selleri aşarak camiye geldiler. Anacık Sultan sofada tek başına yatı-

548

yordu, üstüne ak bir çarşaf örtülmüştü. Bünyamin ona doğru yürüdü, ona varırken üç kere niyaza durdu toprağı öptü. Sonra da sofaya çıktı, Anacık Sultanın üstündeki çarşafı aldı, onun önünde de niyaza durdu, elini öptü üç kere, başına götürdü. Ölüye, arkasını döndü diz çöktü, kadını sırtına çekecekken Topal Ali, “Eeeeey, Bünyamin, dur!” dedi. Bünyamin bekledi. “Şu feneri tut.” Bünyamin feneri onun elinden aldı. Topal Ali sırtındaki abasını çıkardı, “Feneri Anacık Sultanın üstüne tut,” dedi, Bünyamin ayağa kalktı. Topal Ali, “Anacık Sultanın ölüsü ıslanmasın, çok yağmur yağıyor,” dedi. İkisi birden abayı ölüye giydirdiler. Ali, Anacık Sultanı kaldırdı, Anacığın ölüsü bir kuş ölüsü kadar hafifti, Bünyaminin sırtına verdi.

“Fener de sende kalsın. Karanlık yollarda gerek olur. Tabancan var mı?”

“Yok,” dedi Bünyamin.

Topal Ali belindeki tabancayı çıkardı, onun beline bağladı, “İçinde on dört kurşun var,” dedi, “seni kurttan kuştan korur. Haydi uğurola, yolun açık olsun.”

Bünyamin caminin avlu kapısından karanlığa karıştı. Yüzbaşı Faruk Beyle, Kertiş Ali Onbaşı için büyük törenler yapıldı, söylevler çekildi. Her kürsüye çıkan, bu vatan şehitleri için önce gözyaşı döktü, ardından da onları öldüren kan içici cani İnce Memedi lanetledi, sonra vatan şehitlerini göklere çıkardı.

En son Arif Saim Bey kürsüye ağır ağır ilerledi. Tepeden tırnağa siyahlar içindeydi. Elindeki beyaz mendille gözlerini si-liyordu. Kürsüye çıktı. Kürsüde de mendilini birkaç kez gözlerine götürdü. Öksürerek gırtlağını temizledi. Ortalıkta çıt yoktu. Sinek uçsa kanadının sesi duyulurdu.

“Evet,” diye söze başladı. “Muhterem vatandaşlar, İnce Memed nam cani kasabamıza kadar inerekten, evliyalar sultanı, zavallı kadın kahraman Anacık Sultan Hazretlerini katleyle-miştir. Bu Peygamber soyundan gelen değerli kadın evliyayı canlarını vererek müdafa eden vatan şehidi Yüzbaşımızla, Onbaşımızı maalesef, kadın evliyayla birlikte katleylemiştir. Biz, bu kadın evliyayı korumak, onun uğruna canımızı vermek mecburiyetindeydik. Çünkü bu dünyaya çok çok, binlerce, mil-

549

yonlarca erkek evliya, erkek peygamber gelmiş de kadın peygamber, kadın evliya gelmemiştir. Dünyaya gelmiş bu tek evliya kadın, yeryüzünde Allah böyle bir evliya kadını yalnız Türk milletine nasip eylediğinden, büyük Paşamız da taifei nisaya çok ehemmiyet bahşettiğinden, onların yüksek haklarına çok hürmet ettiğimizden, Anacık Sultan Hazretlerinin de dağlarda tehlikede olduğunu, İnce Memed nam caninin onu katleyleye-ceğini istihbar eylediğimizden, en kıymetli Yüzbaşımızı onu kasabaya davete icabet ve azmettirdik. Onu kuştüyü yataklarda misafir ederek, kuş sütüyle besledik. Dünyanın, bizden başka hiçbir milletine nasip olmamış ilk kadın peygamberini bir mücevher gibi muhafaza etmek, onu müdafaa etmek bizim büyük vazifemizdi. Anacık Sultan Hazretleri bizim ona karşı gösterdiğimiz bu muameleden çok hoşnut ve memnun kalarak, bize müteşekkir olarak… İnce Memed nam Allah, kitap, Kuran, Peygamber bilmez kişi bizim bu hürmetli muamelemizden gazaba gelerek ve gözlerini kan bürüyerek, kin içinde yanarak, yağmurdan, şimşeklerden, bizim gafletimizden bilistifade maalesef Anacık Sultan Hazretleri ve onu muhafaza etmekte olan Yüzbaşımızı katleylemiştir.

“Eeeeeey, muhterem milletim, kahraman kasabalılarım, size, duyar duymaz, gözlerinizden kan yaş akıttıracak bir gerçeği söylemek mecburiyetinde olduğum için kendimi bedbaht hissediyorum. Şöyle ki, dün gece, camide yüz candarmanm ihtiramı bozamadıkları için, İnce Memed nam cani gelerekten, can-darmalarımızı silahtan tecrit ederekten, Anacık Sultanımızın mübarek naaşlarını almış götürmüştür. Ol mübarek naaşı götürürken bağırarak konuşmuş, haşa huzurunuzdan, ben bu fahişenin kurtlanmış leşini köpeklere atacağım ki yesinler de ku-dursunlar, demiş. Daha başka şeyler de söylemiş ki, o kadar ağır sözler ki, değil evliya bir kadın için, bir orospu için bile

söylenemez.”

Sesini alçalttı, elindeki mendiliyle önce gözlerini, sonra yüzünü sildi. Sesi çatallaştı, ağlayan bir hal aldı. Şimdi artık kararlıydı ve dingindi.

“Evet, arkadaşlar, ben bu Anacık Sultanın harbe gidip de dönmeyen on altı atasıyla birlikte cephede düşmana karşı diz

550

dize, omuz omuza dövüştüm. Bu on altı kişi bir orduya bedel oldu. Biz, onların da yardımlarıyla düşmanı İzmirde denize döktük.” Sesini birden yükseltti. “Biz, biiiiiz, Türk milletiiiiii, o, on altı ermiş, evliya şehidin kanından gelen bir şahsın, isterse peygamber olmasın, hırsız, katil, fahişe olsun isterse, onların hatırı için, onun kanını hiçbir zaman yerde koyamayız. Anacık Sultanın intikamını bu milleeeeeet, o İnce Memed Allahsızından, kan içiciden alacaktır.”

Kollarını kartal kanatlan gibi havaya açtı ve bu anda da kalabalık patladı:

“Alacaktır.”

“İnce Memed çok yakında derdest edilecektir.”

“Edilecektir.”

“Onu yakalayınca, ona neler yapılacak işte o zaman görülecektir.”

“Görülecektir.”

Ve Arif Saim Bey, bütün kurtlarını dökmüş, rahatlamış, mutlu, kürsüden indi. Oradaki herkes onu kutlamaya koştu, kimi elini öpüyor, kimi kucaklıyor, kimi paltosunu, omuzunu kokluyor, kimi elini sıkıyordu. O ise her şeyi unutmuş, ağzı kulaklarında gülüyordu.

Tören bitip dağılma sırası gelince Arif Saim Bey otomobile binmedi, altın saplı bastonuna ağır ağır çökerek, arkasında memurlar, kasaba ileri gelenleri beşuş bir çehreyle, başı dimdik, göğüs ilerde, ayaklarının ucunu görmeden çarşıyı baştan başa, önünde eğilenleri, elpençe divan duranları görmeden yürüyerek geldi geçti.

İnce Memedin, dağdan gelerek Anacık Sultanı, candarma-lara sihirli gömleği ve yüzüğü vereceğinden dolayı öldürdüğü söylentisi bir gün bile sürmedi. İlkin inanmış gözükenler bile sonradan, böyle bir kuyruklu yalana inandıklarından dolayı utandıklarını açık açık herkese anlattılar. Kertiş Aliyle Yüzbaşının Anacık Sultanı döve döve öldürdüklerini, İnce Memedin de, içinde bir sıkıntı duyarak, kulağına derinlerden, kırk günlük yoldan bir ses gelerek onu ürperttiğini, kasabaya koşaraktan, ulaşamayıp, ancak Anacık Sultanın köprü altında ölüsünü görerek kan ağlayaraktan Candarma Komutanlığına giderek,

551

önce Kertiş Aliyi, sonra da Hatçenin katili Yüzbaşıyı öldürerek, iki öcü birden alarak, onların ölülerini komutanlıktan köprünün altına getirerek, birisini Anacık Sultanın bir yanına, ötekisini de öbür yanma yatırdığını bilmeyen duymayan kalmadı.

Büyük törenden birkaç gün sonra da Anacık Sultanın ölüsünün ak libaslı kırk ölümsüzle birlikte kasabaya gelen İnce çe-tesince Candarma Komutanlığı basılarak, ölüyü bekleyen üç yüz candarmanın gözleri önünde ölü alınarak, eller üstünde dağlara, Kırkgöz Ocağına götürüldüğü gerçeği de halkın diline düştü. Bu dünya öyle bir dünyaydı ki güneş balçıkla sıvana-maz, hiçbir gerçek sonuna kadar gizli kalamazdı.

Arif Saim Bey otomobiline binip, yanında Molla Duran Efendi, Taşkın Halil Bey ve Zülfüyle Ankaranın yolunu tutarken, Bünyamin de sırtında dünyanın en değerli emanetiyle Kırkgöz Ocağına doğru, dağlara düşmüş, yoldaki bütün köylere uğrayarak, Kertiş Aliyle Yüzbaşının Anacık Sultanı döverek öldürdüklerini, sonra da kendilerinin, daha Anacık Sultanın canı çıkmadan öldüklerini ilan ederek gidiyordu.

Karlı dağları, derin suları aşarak Kırkgöz Ocağına kutsal emanetiyle ulaşan Bünyamin ölüyü Ocağın avlusunda bir uzun masa gibi duran mavi çinkeden binek taşının üstüne koydu. Kendisi de boyun kırarak ölünün karşısında el bağlayarak kıyama durdu. Ve gün ışır ışımaz dağlardan, koyaklardan insanlar Kırkgöz Ocağına akmaya başladılar. İlk önce geyikler çobanı, her iki avucunda hiç sönmeden yalımlar yanan Mülayim geldi. Anacık Sultanın ölüsü karşısında niyaz edip el bağladı. Mülayimden sonra şu koca dağların arkasındaki Fırat suyu kıyılarından Ağuiçen Ocağının yüz yaşındaki dedesi Balım Dede geldi. Belinde kavalı, başında sikkesi, elinde on iki telli büyük sazı vardı. Ak sakalı göbeğine kadar inmişti. O da geldi geyikler çobanının yanında boyun kırıp el bağladı. Onun arkasından da güneyden, Akdeniz kıyılarından Dede Kargın Ocağının pirleri geldiler, kıyama durdular. Bunların hüneri, Akdenizin üstünde, tozlu yollarda yürür gibi yürümekti. Sonra Ege denizi kıyılarından Bedrettiniler geldiler. Bunların hüneri, dağ olsun, kaya, çöl, kıraç toprak olsun yürüdükleri yerlerde binbir kokuyla kokan çiçekleri o anda yeşertmek, hem de katmer çiçek-

552

I

I

lerini açtırmak, hem de dünyayı güzel kokulara boğmaktı. Bunların ardından Dersim Abdalları geldiler, bunların hünerleri dille tarif edilemez, kaleme gelmez, kağıda dökülemezdi. Bunların arkasından da Kırşehirden, Hacı Bektaş Ocağından erenler güvercin donunda geldiler, kümbetle binektaşı araşma üst üste, gün ışığını bile sızdırmayacak sıklıkta göğe kadar ak bir perde kurdular. Bütün bunların ardından da kılıç yutanlar, bedenlerini şişlerle delenler, ateşte yürüyenler, aslana binenler, kayalara, cansız duvarlara binip yürütenler geldiler. Anacık Sultanın huzurunda el bağladılar, kıyama durdular.

Antebin demirci, Maraşın dokumacı, ayakkabıcı, Adananın pamukçu, Malaryanın kuyumcu esnafı da, Anadoluda bu ölümü duyan işiten bilcümle yaran da Anacık Sultanın ölüsü üstüne kar kıyamet demeden koşarak geldiler. Ve ak başörtülü, kara çatkı bağlamış, renk renk fistanlarıyla ortalığı bir renk cümbüşüne boğmuş kadınlar ölünün bulunduğu taşın yöresine halka-I  landılar. Yöreden duyan kadın kara çatkı bağlayıp, ak başörtülerini başlarına sararak, bayramlıklarını, düğünlüklerini giyinerek, incilerini, altınlarını, mercanlarını, göktaşı gerdanlıklarını, eski mezarlardan çıkmış boncuklarını, takılarını takarak ardı arkası kesilmeden geliyorlardı. Geliyor, halka olmuş kadınların arkalarında bir halka da onlar oluşturuyorlardı. Halkalar gittikçe büyüyor, bütün avluyu dolduruyor, avludan dışarıya taşıyor, yandaki akarsuya, kümbete, aşağıdaki mor kayalıklara kadar büyüyordu. Erkekler, birkaç pirin, Mülayim ve Bünyami-nin dışında halkaya girmiyorlar, uzaklarda, üst üste yığılmışça-sma ayakta ta karşı doruğun yanına kadar yayılmışlar, sessizce bekliyorlardı.

Ağıda ilk olarak Hürü Ana başladı. Onun sağ yanında soylu ağıtçı Bey kızı Telli Hatun, solunda da Telli Hatunun kız kardeşi hak aşığı, türküleriyle, ağıtlarıyla taşı dile getiren, akarsu-ları durduran, ağaçları yürüten, dağları titreten Hasibe Hatun duruyordu. Hürü Ana önce ağıttan bir dörtlük söylüyor, halkalardaki bütün kadınlar hep bir ağızdan onu tekrarlıyorlar, ardından da gene hep bir ağızdan ağlıyorlardı. Yüzlerce kadının hep bir ağızdan sallanarak söylediği ağıt bu keskin kayalıklı dağlarda, ardı ardına yedi kere yankılanıyor, oradaki insanları,

553

taşı toprağı, ağacı, çiçeği, suyu, göğü ürpertiyordu. Hürü Ana, Anacık Sultanım, diyordu, öldü bir kafirin sopası altında, bir yezidin, bir dinsizin, dinsizlerin sopası altında. Kara ceren gözleri süzüldü. O, diyordu, Anacık Sultan, kurdun kuşun, karıncanın, böceğin dilinden anlardı. Cümle yaratık gelir onun huzurunda divan dururdu… Dağlar, diyordu, dağlar ona gelir, şahlar ona gelir, akan sular, koskoca Fırat yönünü değiştirir de, aktığı ovayı bırakır da, ayaklarına yüz sürmek için, şu ulu dağları aşar da buraya gelir. Dağlar onun için yankılanır, çiçekler onun için açar, gün onun için ışığını gönderir. Ve bu bütün söyledikleri yüzlerce kadın tarafından yineleniyor, yöredeki dağlar seslerden bir iniyor, bir kalkıyordu. Her çiçek ona adını söylerdi. Her çiçek ona derdini söylerdi. Kurt kuş, börtü böcek, karınca ona derdini söylerdi. Cümle yaratık derman aramaya ona gelirlerdi. O, çiçekleri, toprakları, yaprakları, suları, sakızları, merhemleriyle cümle yaralıları iyi eder, yarı ölüleri bile diriltir-di. İşte şurada, işte karşıda, İnce Memed günbatıdaki duvarın dibine elindeki filintası, gövdesine baştan başa sıvanmış altın sırma fişeklikleri, mor püsküllü fesi, dürbünü, sırmalı, nakışlı Maraş abasıyla yüzü gerilmiş, orada dimdik duruyor, bir ışık direği gibi duruyor, onu kurtaran, ölmüş canını geri vereni kim, Anacık Sultan. Anacık Sultan diye dağlar ard ardına yedi kere yankılanıyordu.

Hürüce Ana ayağa kalktı, onunla birlikte halkadaki yüzlerce kadın da kalktı. Hürü Ana, Anacık Sultanın önüne geldi, el bağladı, boyun kırdı, ardından da eğildi, niyaza durdu, sonra da ölünün elini aldı üç kere öpüp başına götürdü. Ve yeniden, daha gür, daha başka bir sesle ağıdına başladı. Uyan, diyordu, uyan Anacık Sultan, uyan dünya güzeli, uyan fakir fıkaranm ekmeği, umudu, gürü güvencesi, uyan, uyan, uyan da bak kimler geldi cenazene. Uyan da, dedelerin, o Eyyubi kılıçlılar, o Hasan dağında şehit düşenler, kılıçları yerden kalkmayanlar, yeşil donlular, halk içinde yitenler, o Kırklara karışmış dedelerin geldiler, bak, bak, senin huzurunda el bağlayıp divan durdular. Anacık Sultanım uyan, uyan ceren gözlüm uyan, uyan dünya güzelim uyan, uyan da gör ki, seni uğurlamaya kimler geldiler, Hacı Bektaşın, Dede Kargının, Balım Sultanın, Abdal

554

Musanm talipleri, pirler soyunun yiğitleri, Çukurovanm, ucu bucağı belirsiz Anadolunun, Van dağlarının, Akça denizin, Arabistan çölünün kadını erkeği, çoluğu çocuğu, kurdu kuşu güvercini seni deyip de geldiler, huzurunda elpençe divan durdular, kanlı yaşlar dökerekten sana niyazda bulundular. Uyan dünya güzelim, yumuşak ellim, güleç yüzlüm, sevgi donlum uyan, uyan da kimler geldi sana, seni deyip, uyan, uyan da gör, eli çatal kılıçlı, burma bıyıklı, büyük ela gözlü Alim geldi, Düldül atın binicisi, Hasan Hüseyinin babası, adı güzel kendi güzel Muhammedimin yoldaşı, yoksulların kardaşı, zalimlerin belası Alim geldi. Uyan da gör Anacık Sultan, daha kim geldi, deryalar yüzünde yürüyen Benliboz atın binicisi, denizler ulusu Hızır da geldi. Yeşil Bayraklı, bir türkü söyleyince cansız taşları yürüten Pir Sultan Abdal, postunu denizin üstüne sererek-ten yedi derya aşan Pir Sarı Saltık, bin tane ak güvercin olaraktan Kırşehir düzüne inen Pir Hacı Bektaşi Veli, bir türkü söyle-yerekten çirkini güzel yapan, cehennem yerinde hiç ateş yoktur diyerekten, buradan oraya ateş götüren Karacaoğlan, Erciyas dağını ateşe verip kül eden Dadaloğlu, bir üfürmede karanlık geceyi gündüz eden Koca Yunus, geyikler çobanı Mülayim Baba, Kıratın binicisi Koçyiğit Köroğlu, senin oğlun İnce Memed de geldi. Uyan bak, Anacık Sultan, daha kimler var senin başu-cunda, adı güzel, kendi güzel Muhammedin çifte kanatlı, kız yüzlü, melek kanatlı Burak atı, kelle koltuğunda üç gün çarpışan, Bağdadin kapısını açan Genç Osmanın Arap atı, Köroğlu-nun Kıratı, Alinin Düldülü de geldi, İnce Memedin yağız atı da geldi. Kişnemeleri, ağıtları dağı taşı, yeri göğü tuttu. Uyan Anacık Sultanım uyan. Geriye, sırtını ölüye dönmeden arka arka giderek yerine oturdu. Öteki kadınlar da yerlerine geçtiler oturdular. Onun ardından ağıda Telli Hatun başladı. Sesi zil gibiydi ve duyanın yüreğini paralıyordu. O bitirince Hasibe Hatun, onun arkasından da tanınmış öteki ağıtçılar aldılar ağıdı. Ve kadınların ağıtları ikindiüstüne kadar sürdü. Sonra ölüyü kokulu sabunlarla yudular, ipek kefene sardılar, ceviz ağacından tabuta koydular, tabutu eller üstünde taşıyarak karşıdaki, gece gündüz üstünden hiç ışık eksilmeyen, her zaman yalp yalp yanan çakmaktaşından doruğa yöneldiler. Dağın yamacı-

555

na, iğne atsan insandan yere düşmezdi. Bu sırada ölünün üstüne ak bir bulut geldi durdu, o, her zaman Ocağın üstünde salınıp duran bulut. Kanadı uzun üç tane ak kuş uçuyordu doruğa doğru, uçuyorlar, doruğa gidiyor, ışığa batıp çıkıyor, geriye geliyor, tabutun üstünde süzülüp kalıyorlardı. Derken, nereden geldiği belirsiz ince bir kaval sesi, belki topraktan çıkıyordu, belki gökten, dağlardan iniyordu, ortalığı sanverdi. Çatırdayan kayalardan da mavi çiçekler fişkırdı, mestedici mavi, ince kokular aldı dünyayı.

Doruktaki çakmaktaşı kayalığın içine ustalar apak bir mezar yapmışlardı. Anacık Sultanı getirdiler mezara indirdiler. Ferhat Hoca Kuran okudu. Mezardaki ölünün üstüne herkes elindeki çiçeği attı. Mezar ağzına kadar çiçekle doldu taştı. Bu kışta kıyamette, bu karda boranda herkes Anacık Sultanın mezarına koyacak çiçeği ne etmiş, ne eylemiş bulmuştu. Çiçeklerin üstünü topraklayıp, doruktan sessizce ayrıldılar. O ak bulutla, o üç kuş doruğun üstünde süzüldüler kaldılar. Gece de bir yıldız kümesi dönerek, ışıkları savrularak doruğun üstüne indi.

“Uyan Anacık Sultan uyan, uyan da gör!”

Anacık Sultanın öldürülmesi aşıkların işine yaradı ve bu hengame içinde onlar unutuldular, Arif Saim Bey de, aşıkların toplanarak gözaltına alınması buyruğunu bir daha anımsamadı.

556

Düldül dağının doruğuna tanyerleri ışımadan çok önce gün vurur, dağın ak çakmaktaşından doruğu bir ışık fırünasına tutulur, ak çağşaklı pınarlar, dereler, çaylar, ırmaklar, göller aydınlanır, diplerine Kuran düşse okunur.

Çarpışma, ıhırcık karanlıkta başladı. Düldül dağının dibinde Sırapmar köyünün altındaydılar. Bir insan boyu kar koyakları, düzlükleri, ormanları, dağları, ovaları doldurmuş yollar beller geçit vermiyordu.

Bu dağlarda on kez ölmeden, bir kez dinlemezsin.

Karafırtına, Kemikkıran Albay Azmi Bey kasabaya büyük yetkilerle ve takviyeli bir alay candarmayla geldi. Kasaba onu, candarmalarını büyük coşkuyla bağrına bastı. Ağalar, beyler onun ayaklarının dibinde sayısız koç, boğa, deve kurban eylediler, kasabanın yılda bir et yüzü görmeyen fakir fıkarası Kemikkıran, Karafırtına Azmi Bey sayesinde ete doydu. Molla Duran Efendi bile o kadar coşmuştu ki Karafırtınanın ayakları dibinde üst üste sekiz boğa kestirmişti. Kasaba ağalan öylesine bir kurban yansına girmişlerdi ki, kasabanın alanı, çarşısı kesilmiş, yüzülme-yi bekleyen cendeklerle dolmuştu. Kasaba daha da hızını alamamış, manifaturacı, demirci, ayakkabıcı esnafı biribirleriyle yanşa girmişler, durmadan, bağırtarak, elleri yüzleri kan içindeki kasaplara kurban kestiriyorlardı. Arif Saim Bey sonunda dayanamadı:

“Bu böyle olmaz kardeşim,” dedi, “bu hiç böyle olmaz. Bu gidişle Çukurovada, Toroslarda kesilmedik hayvan kalmayacak. Bundan sonra kurban kesmek yasak.”

557

Bu buyruk üstüne birçok kasabalının isteği kursağında kalıp, “Arif Saim Bey Karafırtmayı kıskandı,” dediler.

Karafırtma, kasabada candarmalarıyla bir hafta kaldı. Geniş araştırmalarda bulundu. İnce Memedin, yanmdakilerin, Yedi Memedlerin, Anacık Sultanın yedi cedlerine kadar gelmişlerini geçmişlerini öğrendi. Köylerin, dağların haritası elindeydi. Bu haritayı Almanlar yapmışlardı. Alevi köylerini, Sünni köylerini, huylarını huşlarını, İnce Memede hangi köylerin, hangi aşiretlerin, boyların, hangi kişilerin yataklık ettiklerini bir bir öğrendi. Her şeyi öğrenmiş, her şeyi kafasında yerli yerince sıralamıştı da İnce Memedin Anacık Sultanı öldürmesini, Yedi Memedleri, kadın erkek, çoluk çocuk adlarını değiştirerek toptan Memed oluşlarını, bunun ne anlama geldiğini bir türlü anlayamamıştı. Kasabada bir yıl da beklese bu sorulara kimsenin bir karşılık bulamayacağını anlayınca askerini bu karda kıyamette Toroslara çekti. Sular, yollar, beller, dağlar yol vermiyor, koca Toroslarda ot, orman, ocak, dağ, tepe, köy kalmamış, dünya bir kar fırtınasına, bir borana dönmüş, göz açtırmaz bir ak cehennemde savruluyordu.

Arif Saim, Albaya bu kıyamette harekata başlamamasını, bahan, karların eridiği, hiç olmazsa fırtınaların durduğu günlerde dağlara çıkmasını önerdi. Onun bu önerisine Karafırtma hiçbir karşılık vermedi. Zaten hemen hemen hiç konuşmuyor, hiç gülmüyor, azgın, kıpırtısız, donmuş bir suratla kibirli, göğsü ilerde, dimdik, hiç yanına yöresine bakmadan ya yürüyor, ya da dimdik, taş kesilmiş bir yontu gibi kıpırtısız duruyordu.

Arif Saim Bey bu tuhaf adama kızıyordu ya elinden bir şey gelmiyordu. Bu sonsuz yetkiyi Ankarada ona bizzat kendisi verdirmişti. Yanındaki ağalara, beylere dert yanıyordu:

“İşte bir Enver Paşa daha çıktı başımıza. Bu sefer doğuda, Rus hududunda, Allahuekber dağlarında, doksan bin kişi değil de Toroslarda bir alay donacak. Biz de rezil olacağız gene dünyaya, başımıza iş açtık.”

Karafırtma Kemikkıran Azmiyi çok yakından tanıyordu. Doğu, Güneydoğu, Batı Anadolunun, nerede eşkıya varsa, o, üstünden silindir gibi geçmişti. Bilcümle halkın kemikleriyle birlikte bellerini de kırmıştı ya olsun, vatanı eşkıya belasından

558

kurtarmıştı. Arif Saim Bey gerçekten üzülüyordu, böylesi insanların bir zulüm kılıcı gibi halkın üstüne her an inmesinden. Kurtuluş Savaşında Çerkeş Ethem neyse, savaştan sonra da Azmi Bey oydu. İşkencelerin türlü biçimlerini, binbir uygulamasını, üstün, kıvrak zekasıyla Azmi Bey bulmuş ve de Osmanlı atalarına rahmet okuturcasına uygulamıştı. Onun eşkıya takibine çıktığı bölgelerde ot bitmiyor, onun geçtiği kasabalarda, köylerde insanlar uzun bir süre, belki de yıllarca, tatlı canlarından olmamışlarsa, kendilerine gelemiyorlardı.

İlk olarak önüne çıkan Yedi Memedlerden beş çeteyi, su içercesine, çevirip öldürdü, ölülerini çıplak atlara atarak kasabaya gönderdi. Uğradığı her köyü yangın yerine çevirdi. Köylerde dayaktan ölenlerin ölülerini de çıplak atlara atarak, eşkıya diye kasabaya yolladı. Önüne gelene, kadın erkek, çoluk çocuk yediden yetmişe adını sordu. Memed diyeni, adı Memedse de, yarı ölü olarak bıraktı gitti. Dağlarda eşkıya, kaçak, hırsız kalmadı. Memedle Ferhat Hoca biraz daha gecikseydiler, Yedi Memedlerin tümünü de kıracaktı Karafırtma. Memed, ulakla-rıyla bütün Torosa haber uçurdu, Yedi Memedler silahlarını saklayıp, adlarını değiştirip, çiftlerinin çubuklarının başlarına geçsinler, diye. Ayağa kalkmanın, Memed olmanın bir gün sırası gene nasıl olsa gelecekti. Bu dünyada bin kez ölünmeden bir kez dirilmenin mümkünü yoktu.

Yedi Memedler, öteki eşkıyalar, kaçakçılar ortadan kaldırılınca, Karafırtmanm önünde İnce Memedden başka kimse kalmadı. Albay Azmi ağaların, beylerin güvenilir adamlarından, iyi işleyen bir haberci ağı kurmuş, Torosun en kuytu, en ulaşılmaz yerinde bir ateş parlasa haber alır olmuştu.

Günlerdir, karda kıyamette, fırtınalara, boranlara tutula tu-tula candarmalarınm ayakları, elleri donarak, hastalanarak İnce Memedle karşılaşmak için dolaşmış, bu şeytanın hiçbir yerde izine bile rastgelememişti. Yanında götürdüğü Topal Aliye ve Yel Musaya da hiçbir şey sormuyor, sadece köylüleri korkutuyor, onları görülmedik işkencelerden geçiriyordu. Kızılgedik köylülerinin başlarına gelenlerse ibretlikti, İnce Memedin Kızıl-gediğe geldiğini duymuş, köyü sarmış, bütün köylüyü köyün dışına çıkarmış, orasını ev ev, köşe bucak, delik delik aratmış,

559

kimseyi bulamayınca, vay basma gelene, işkenceden geçirmedik kimseyi koymamış, belekteki çocukları bile… Kızılgedikten hiç kimse ayakta duramadığı için, yakın köylerden köylüler gelerek günlerce onlara bakmak zorunda kalmışlardı.

Ama Karafırtma umudunu yitirmiyor, candarmaları ve güvenilir habercileriyle nerede bir çıt çıksa oraya ulaşıyor, İnce Memedi bulamayınca da… İnatçı, tuttuğunu koparan bir kişiydi. Ülkede de o kadar ünlü bir kişiydi ki, Toroslardan eli boş dönemezdi. Ya ölecek, ya İnce Memedi yakalayacaktı. Üstelik de bu son işiydi. Emekliliğine bir yıldan daha az bir süre kalmıştı.

İnce Memedle, bora fırtına savurur, göz gözü görmez, eller tüfeklerin kundaklarını tutamaz donarken, Karameşe koyağının kayalıklarında, ormanın kıyısında karşılaştılar. Bütün orman ağaçların tepelerine kadar kar altında kalmıştı.

“Teslim ol İnce Memed, ben Karafırtma nam Miralay Azmiyim. Teslim olursan, seni en az cezayla kurtarırım. Bütün etrafını, sen de görüyorsun sardım. Kurtulman mümkün değil. Benim elimden şimdiye kadar takip ettiğim hiçbir eşkıya kurtulamadı. Sen de kurtulamayacaksın. Teslim olursan, cürmün ne kadar büyük olursa olsun, senin canını kurtarırım, söz veriyorum. Benim sözüm yiğit sözüdür. Unutma, ben Karafırtma Miralay Azmiyim…”

Azmi Bey bekledi bekledi karşıdan hiçbir karşılık gelmedi. “İnce Memed, bana cevap vermiyorsun. Yanındaki arkadaşlarının, Ferhat Hocanın, Temirin, Kasımın, Kürt Dursunun,” Kürt Dursun Dersimin dillere destan namlı eşkıyalarındandı, bir süre önce Torosa gelmiş üç kişisiyle birlikte İnce Memede katılmıştı, “Sahanın da suçlarını bağışlatmaya çalışacağım. Unutma İnce Memed bana Kemikkıran Miralay Azmi derler… Haydi evladım, haydi İnce Memedim, müsademe az sonra başlarsa, sen dayanamazsın, her yanını çevirdim, bir alayla.”

Bekledi, bekledi gene karşılık yok. Karafırtma çok kızdı, aklı başından gitti, “Ateş,” diye bağırdı. Kar örtmüş kayaların arasından mitralyozlar takırdamaya, mavzerler ötmeye başladı. Onlar böyle yaylım ateşine başlayınca İnce Memedler de başladı. Memedler, Azmi Bey üstünde yoğunlaştırmıştı kurşunlarını.

560

Önündeki kayaya kurşunlar yağıyor, yanına yönüne, bir karış ötesine kadar kurşunlar düşüyor, Karafırtma yerinden kıpırda-yamıyordu. Eğer kıpırdayacak olsa, bu keskin nişancıların anında kurşunlarını yiyeceğini biliyordu.

Başlarını, bir an için olsun kaldırmadan, yerlerinden de kıpırdamadan çarpışma karanlık kavuşuncaya kadar sürdü. Dört candarma vuruldu. Eşkıyalara hiçbir şey olmadı. Karanlığın kavuşmasıyla gıcılı boranın azıtması bir oldu.

“Ormana,” dedi Memed, “başka hiçbir çaremiz yok. Belki bu gece yürüyerek, sabaha ormanın ardındaki köylere ulaşırız.”

“Bu ormanı, bu karı yarabilirsek…”

“Bir de,” dedi, Memed, “bir de Miralay akıl edip de bizden önce oraları tutmazsa.”

“O, bu ormana giremez,” dedi Ferhat Hoca. “Giremeyince de bu ormanın arkasına, bu kadar ağırlıkla bir haftada varamaz.”

Ormana daldılar. Fırtına, boran göz açtırmıyordu. Karlara gömülerek yürüdüler. Ama ne gün atarken, ne de ertesi gün ormanı çıkabildiler. Eğer Deliktaş köylüleri çarpışmadan haberle-nip onların ormanda yittiklerini öğrenmiş olmasalardı, İnce Memed çetesi tümüyle donacak, Karafırtma bahar gelip de buzlar çözülünce onların donmuş ölülerini bir tek kurşun sıkmadan ele geçirecekti.

Ayaklarına hedikler giymiş Deliktaşlıların eski Memedleri, Yedi Memedleri için onları sırtlarında ormandan düze çıkarmaları o kadar zor olmadı ya bu yarı donmuş kişileri iyileştirmek için köyde saklamak o kadar kolay olmayacaktı. Köy bir tuhaf olmuştu, bu Karafırtma Azmi Torosa ayak bastıktan sonra kimse kimseye, oğul babaya, kardeş kardeşe, bir göz ötekine güvenmiyordu. Uzun bir tartışmadan sonra dağın yamacındaki Kale mağarasına gitmeye karar verdiler. Kale mağarası bu yöre köylülerince bilinen bir yerdi ya bu karda candarmaların oraya çıkmalarının pek olasılığı yoktu. Uzun bir yürüyüşten sonra Kale mağarasına, el ayak donmuş vardılar. Kar, fırtına savuruyor, bu göz açtırmaz boranda kayaların üstünde bir sürü kartallar süzülerek dönüyordu.

561

“Kartallar döndüğüne göre,” dedi Ferhat Hoca, “buralarda çok donarak ölmüş hayvan olmalı.” “İnsan da olabilir,” dedi Temir.

“Bizden başka buraya kimse çıkamaz,” diye karşılık verdi İnce Memed.

“İsterse Karafırtına buraya kadar gelsin de çarpışalım,” diye güldü Ferhat Hoca. “Sarıkamışta donarak kazık kesilen Enver Paşanın doksan bin kişilik ordusu gibi Karafırtmanın can-darmaları da kazık kesilir bir gecede.”

“Öyleyse,” diye uzun bıyıklarını sıvazladı Dursun, “Geleceği varsa göreceği de var Karafırtmanın.”

Mağaranın içine hemen ateş yaktılar köylüler. Önce ortalığı kaim bir duman tabakası örttü, arkasından da, kütükler köz olunca çekildi. Ellerini, ayaklarını ısıttılar. Köz harmanında kurundular. Köylüler azıklarını dağarcıklarından çıkardılar. Katı yumurta, çökelek, peynir, bir de kurutulmuş keçi eti çıktı hepsinin de dağarcığından. Kurutulmuş eti közlerin üstüne serip, kızdırılmış yufkaya sararak yediler. Onların da dağarcıklarında peynir, çökelek, kuru soğan vardı, onlardan da tattılar. Yemekten sonra köylüler:

“Burası muhkem bir yer. Sizin burada olduğunuzu bizden başka kimse bilmiyor. Ne gereksiniminiz varsa Halil size getirir.”

“Sağ olun arkadaşlar,” dedi Memed, “ne gönderirseniz makbulümüz.”

Köylüler, birer büyük çam dalı kırarak, izleri belli olmasın, diye arkalarından sürükleyerek, kendilerini kar fırtınasının içine attılar. Bu kar fırtınasında, arkalarından çalı çekmeseler bile, izleri bir anda kapanıyordu. Kar fırtınası öyle bir savuruyordu ki ormanın ağaçları çatırdıyor, ortalık uğulduyor, kayalar sallanıyordu.

Deliktaşlılar, İnce Memed çetesine yardıma gönderdiklerini dört gözle bekliyorlardı. Durumu öğrenince sevindiler. Dağdan gelen köylüler çeteyi nereye sakladıklarını hiç kimseye söylemediler. Kimse de, çetelerin nerede kaldıklarını sormadı. Çünkü herkes, bu karda onların nerede barmabilecek-lerini biliyordu.

562

Halil çetelere, fırtına dursa da, durmasa da arkasından çalısını çekerek yiyecekler götürdü. Çay, şeker, kahve, çaydanlık, ince belli çay bardağı, tütün de, kağıt da götürdü.

Artık çeteler Kale mağarasının sıcak köşesinde Güdük Hacının taşıdığı büyük kütükleri yakıp gürleterek, iki güne, üç güne bir Halilin yolunu gözleyerek, orada da, düşmanın, hele Karafırtına gibi düşmanın ne zaman vuracağı hiç de belli olmaz, yan gelip yatıyorlardı. Yalnız, hepsi de uyuzlar gibi hart hart kaşınıyordu. Aylardır, hiçbirisinin bedeni bir damla su görmemişti. Hepsinin de sakalı bir karış uzamış, kirden yağlı yağlı parlıyordu.

Memed, derin derin içini çekti.

“Ne o oğlum Memed, ne çektin içini böyle?”

“Şu halimize bak,” diye güldü Memed, “Öyle bir kokuyoruz ki Karafırtına bizi buraya yakalamaya gelse, daha mağaranın ağzına ulaşmadan kokudan şak diye yere düşer de ölür.”

“Ölür,” dedi Temir.

“Ölür,” dedi Kasım.

“Müstahak olur o zalime de böyle kokudan ölmek, tam ona göre bir ölüm,” diye içini çekti Ferhat Hoca. “Bu Allahm işine hiç aklım ermiyor, bu kadar zalim bir adamı nasıl ediyor da yaratıyor, yaratırken, yarattığından…” Boynunu iki yana kıvırdı, “Tövbe, tövbe estağfurullah,” diye dualar okudu. “Böyle bir zalim bir adam nasıl olur, insanoğluna onun kıydığı gibi, insanoğlunu onun aşağıladığı gibi insanlık nasıl aşağılanır! Allah da kendi yarattığı kullarına yapılan bunca işkenceye, aşağılamaya nasıl razı gelir, aklım ermiyor. Şu Karafırtınayı öyle bir merak ediyorum ki…”

“Onu yakalayalım da soralım,” dedi Temir.

“Soralım,” dedi Dursun.

“Soralım ya onun bize ne söyleyeceği daha şimdiden belli.”

“Ne söyleyecek,” diye merakla sordu Ferhat Hoca.

“Bizi o, insandan saymıyor,” dedi Memed. “Ben bunu öğrendim. Muallim Zeki Nejad söyledi.”

“Muallim Zeki, madalyası da varmış, bizi insandan sayıyor muydu?”

“Sayıyordu,” dedi Memed. “Bana çok şey söyledi ya söylediklerinin çoğunu anlayamıyordum. Bana, diyordu ki her zaman, sen görmeden görüyor, bilmeden biliyorsun. Doğru mola?”

563

“Doğru,” dedi Ferhat Hoca. “Gene de Karafirtınayla karşılaşmak isterdim. Ne biçim bir adammış, bilmek isterdim.”

Kar fırtınası gittikçe azıtıyor, dağlar, bir uğultuya kesmiş bir kalkıyor, bir iniyor, savrulan karlar ta mağaranın içine kadar doluyor, ateşin üstüne kadar geliyordu. Soğuk da gittikçe donduruyor. Güdük Hacıyla Hamza kütük taşımaktan bir hal oluyor, yetişemedikleri zaman da Memedle birlikte ötekiler de onlara yardımcı oluyorlardı,

Halil gelmeyeli beş gün oluyordu. Yiyecekleri bitmiş, durmadan çay kaynatıp içiyorlardı. Neredeyse çayları, şekerleri de bitecekti. Merak ediyorlardı, acaba Halil yolda donmuş kalmış mıydı, yoksa, Karafırtına köyü basmış, bütün köyü işkenceye çekmiş, hepsini yatalak mı eylemişti?

Yedinci gün çayları, şekerleri de bitti, su kaynatıp içmeye başladılar. Fırtına durmuyor, orman, derin bir iniltide çatırda-yarak inliyordu. Bütün dağı, ormanı kar örtmüş, ortalıkta en küçük bir kara leke gözükmüyordu. Bitlenmişler, anadan doğma soyunmuş, hepsi her yerden bit kırarak, tırnaklarının arası kan dolarak hart hart kaşınıyorlardı. “Ah, bir sıcak su/’ “Ah, bir sıcak su,”

“Bir teneke sıcak su, sabun kokan bir don, bir gömlek, kokmayan bir çorap için canımı verirdim.”

“Muallim Zeki Nejad da öyle diyordu. Çanakkalede, cephede aylarca yıkanmamışlar, çorapları o kadar kokuyormuş ki kokan çoraplarını mermi yerine, taşa sarıp düşman siperlerine atmışlar.”

“Öyleyse Karafırtınanın geleceği varsa, göreceği de var.” Bir gece yarısı, nöbetçi aşağıdan birilerinin geldiğini haber verdi, açlıktan hiçbirisinin gözüne uyku girmiyordu, silah başı ettiler. Biraz sonra Halilin aşağıdan kısılmış sesi duyulur gibi oldu. Ateşi ölçerdiler, mağaranın içi aydınlandı. Dışardan ışık gözükmesin, kar girmesin diye mağaranın ağzına, çam dallarını üst üste koyarak kapatmışlardı. Beklediler. Halil, iki arkadaşıyla içeriye girdiğinde onu tanıyamadılar. Yüzü gözü, kaşı kirpikleri, bıyıkları kardan, bütün bedeni kardan gözükmüyordu. Her birisinin sırtında da bir yüzülmüş koyun vardı. Etler de

564

apak olup çıkmıştı. Onların sırtlarında getirdiklerinin yüzülmüş koyun olduğunu neden sonra anlayabildiler. Onlara hiçbir şey sormadan, onlarla konuşmadan ocağı gürleterek, koyunun birisini parçalayarak etleri közlerin üstüne serdiler. Mağaranın içi yanmış mis gibi kokan bir yağ, et kokusuyla doldu. Fırtınadan mağara zangırdıyordu. Yufkaları ateşte ısıtıp etlere saldırdılar. Herkes yumulmuş, keskin, ak dişlerinin arasında etler öğütülüyordu. Kimse yanma yöresine bakmıyordu. Birkaç gündür açlıktan uyuyamayanlar, karınları doyunca oldukları yere sızıverdiler. Uyandıklarında Halille arkadaşlarının gittiklerini gördüler, buna bir anlam veremediler. Ferhat Hoca, Deliktaşın başında büyük bir iş var, diye endişelendi. Halile para verecekti, veremediğinden dolayı da üzüldü.

Halilin getirdikleri yiyecekleri, bitlerini kıra kıra, bedenlerini kanatıncaya kadar kaşınarak bir haftada bitirdiler. Gene çaydanlıkta su kaynatarak içmeye başladılar. Yiyecekleri bittikten sonra birkaç gün daha beklediler. Kar fırtınası azıcık din-ginlemişti. Açlık canlarına tak, dedi. Burada, bu Karameşe koyağında birkaç gün daha kalırlarsa açlıktan kıpırdayacak halleri kalmayacaktı. İşte o zaman, bir tek kurşun bile sıkamadan Karafırtına Albay Azmi Beyin kucağına düşecekler, bu çok tanımak istedikleri adamı işte o zaman tanıyacaklardı. Hem de, ne tanıma! Düze inmekten başka umarlarının olmadığını anladılar, kendilerini Karameşe koyağının çam ağaçlarının boyunu aşan karlarının içine attılar. Tam bir öğleüstü Deliktaş köyünün üstündeki yamaca vardılar, yorgun, bitkindiler. Büyük, yuvarlak bir pencere gibi ortası oyulmuş kayanın duldasına sindiler, kara batmış çıkmışlar, buz tutmadık hiçbir yerleri kalmamıştı. Fırtına gene bastırmaya başlamıştı. Köyün evlerinin hiçbir bacası tütmüyor, köyden bir horoz sesi, bir köpek havlaması, bir eşek anırtısı, bir at kişnemesi, bir insan bağırtısı gelmiyordu. Bu    ¦ onları kuşkulandırdı. Deliktaşın dibinde biribirlerine sokularak, soğuktan zangır zangır titreyerek, dişleri biribirine kırılır-casına vurarak gün karanlığa ulaşıncaya kadar beklediler. Köyde en küçük bir can belirtisi yoktu.

“Allahım,” dedi Memed, “bu köyün adını bu taştan dolayı Deliktaş koymuşlar,” dedi titremekten uçarak.

565

“Yok,” dedi Ferhat Hoca, “bu köyün insanları Deliktaşlı obasından olurlarmış da ondan dolayı buraya Deliktaş demişler.”

“Yok,” dedi Alevi Dursun, “hiçbirisi değil. Buraya bir pir gelmiş, ben bu Deliktaşı iyi biliyorum, buralılar pire inanıp iman etmemişler. Pir de, demek siz bana inanmıyorsunuz, demiş, köyden bu yamaca yürümüş. O, yürüyünce, onun arkasından taşlar, ağaçlar, akan pınarlar geriye dönüp buraya kadar yürümüşler. Pir de öfkeyle bu kayaya parmağını sokmuş.” “Tevatür,” dedi Temir.

“Bir ejderha sarılmış bu kayaya. Kayayı delmiş de kırmızı çatal diliyle, boynuna takmış da buraya getirmiş,” dedi Sahan. “İşte bunu gören köylüler de şimdiki gibi köyü boşaltmışlar da başlarını almış gitmişler.”

“İşte asıl tevatür olan bu,” dedi Kasım. Seninki tevatür onunki tevatür, diye yoğun bir tartışmaya başladılar. Deliktaş üstüne herkes ortaya bir söylence atıyor, söylencesine de inanarak onu canla başla savunuyordu. Bağırıyorlar, çağırıyorlar, kalkıp biribirlerinin yakasına yapışıyorlar, küfürleşmeye kadar varıyorlar, neredeyse tüfeklere sarılacaklar. Memed, “Susun,” diye ortalığa atıldı, “biz deli miyiz be, Deliktaş mı, bölüktaş mı ne zıknabutsa bize ne, biz canımızın derdine düşmüşüz, bu gece burada kalırsak hepimiz buyar da ölürüz, karanlık iyice kavuşmadan şu köye inelim.”

Köye aşağı yürüdü, ötekiler de arkasına düştüler. Fırtına bu güçlü adamları bile oradan oraya savuruyor, buradan alıp oraya atıyor, ortalık zıngır zıngır ötüyordu. Biribirlerinin kollarına girdiler, yan yan giderek, omuzlarını yele vererek köye indiler. Köyün ilk evlerine iki, üç yüz adım kalınca kendiliklerinden durdular. Memed:

“Girelim Hocam,” dedi. “Soğuktan, açlıktan öleceğiz.” “Olmaz,” dedi Hoca. “Biz bir tuzağın içindeyiz. Belki de, şu anda yöremiz sarılı.”

“Sarılı olsaydı görürdük Hocam.”

“Belki evlerin içi candarma dolu. Bizim köye girmemizi bekliyorlar. Ben şimdiye kadar hiç böyle boş köy görmedim.

566

Boş köyler tekin olmaz. Bu köye girersek mutlaka başımıza bir iş gelecek.”

“Öyleyse durmayalım, durursak donacağız. Köyün yöresinde dönerek konuşalım.”

Köyün yöresinde dönerek tartışmaya başladılar. Hem koşarak yürüyor, hem solukları taşarak tartışıyorlardı. Memed, ikide birde köye girmek istiyor, ötekiler, onun önüne geçiyorlardı. Uzun bir süre köyün yöresini döndüler, köye giremediler. Ferhat Hoca, bu boş köyde kendilerine büyük bir tuzak kurulduğuna yüzde yüz inanıyor, Memedden başka, ötekilerin de hepsini etkisi altında bırakıyordu. Memed de, Hocayı kırmak istemediğinden, yüzde yüz boş olduğunu, tuzak falan kurulduğuna inanmadığı bu köye giremiyordu. Sonunda edemedi:

“Böyle dön dön, ne olacak,” dedi. “Daha ne kadar dayanırız? Sabaha kadar köyü böyle dönersek işte o zaman tuzağa düşeriz. Düşmezsek de biraz sonra kıkırdar kalırız. Nasıl olsa yakınlarda bir köy vardır.”

Yönlerini belirsiz bir yana dönüp yürüdüler. Gün ışıdı ışı-yacak, hemen önlerindeki derenin dibinde ışıklar gördüler. Bir köpek havladı, arkasından bir daha… Yürüyecek halleri kalmamış, yan donmuş, ancak sürüklenebiliyorlardı. Candarma, tuzak var mı, yok mu, diye düşünmeden yardan aşağıya indiler. Bu saatte bütün evlerin ışıkları yanıyordu. Oysa, bütün köylerin ışıkları, ocakları bu saatlarda sönerdi, bunda bir iş var demediler, köyün ilk evinin kapısını çaldılar, beklediler, beklediler kimse kapıyı açmadı, ayakta duramıyorlardı, çalmayı sürdürdüler. Kapı açılmıyor, içerden iniltiye benzer sesler geliyordu. Dursun belinden kamasını çıkardı, kapıya sokup kolaylıkla açtı, içeriye doluştular, sönmüş ocağın dört bir yanına yataklar, keçeler, kilimler, gelişigüzel atılmış, altlarına evin halkı girmişler, inleşip duruyorlardı.

“Ne oldu size böyle,” diye sordu Memed, soğukkanlılığını yitirmeden, “hepiniz hasta mı oldunuz?”

Bir yorganın altından çok yaşlı, uzun ak sakallı birisi başını çıkardı, bir şeyler söyleyecek oldu, boynu uzadı, sakalı titredi, dili diline dolaştı, sonra da başı yastığın üstüne düştü, daha konuşmaya çabalıyor, başını kaldırıyor, dik tutamıyor, başı gene düşüyordu.

567

fe

“Geçmiş olsun,” dedi Memed, evden çıktılar, yandaki evin kapısına geldiler, o evde de ışık yanıyordu, kapıyı çaldılar, beklediler açılmadı. Dursun gene kamasına başvurdu, o evin durumu ötekinden daha kötüydü. Bu, evin de ocağı sönmüş kül bağlamıştı. Evin erkeği konuştu ya bir şey anlamadılar. Adam, sözleri biribirine karıştırıyor, bir şeyler anlatmaya çalışıyor, “Candarma,” diyor, “İlyas Çavuş, İlyas Çavuş,” diyor, arkasını getiremiyordu. Bu İlyas Çavuşta bir iş vardı ya neydi? Gün ışı-yıncaya kadar altı kapıyı çaldılar, hepsinden de İlyas Çavuş sözünü duydular, sonunda da İlyas Çavuşun evini buldular. İlyas Çavuş da onları yatakta güler yüzle karşıladı, onun da ocağı yanmıyor, bütün hane halkı da inildeyip duruyordu.

“Hoş geldin İnce Memed, evime onur verdin. Sen yeter ki sağ ol yavrum, senin yüzünden başımıza ne gelirse gelsin, yeter ki senin canın sağ olsun. Sen öyle bir İnce Memedsin ki, senin ayağına batan diken bizim yüreğimize batar. İyi ki geldiniz, o kafir evde ocağı yakacak kimseyi bile bırakmadı. Çoluk çocuk hepimizi kırfacana çevirdi. İyi ki geldiniz, yüzünüzden, halinizden belli, yorgunluktan ölüyorsunuz ya, gidin, şu yandaki damdan odun alın da ocağı yakın. Tüfeğinizi de elden bırakmayın, o kafir bu yakınlarda, kim bilir şimdi hangi köyü öldü-

rüyordur.”

Hamzayla Sahan içlerinde en diri kalmışlarıydı. Çünkü onlar çobanlıktan eşkıyalığa geçmişlerdi. Hemen ocağı tutuşturdular. Gür ateşle ortalık bir anda ısındı. İlyas Çavuş onlara çaydanlığı, çayın şekerin, ekmeğin, yiyeceklerinin yerini gösterdi:

“Kendi çayınızı kendiniz hazırlayın, kendi yiyeceğinizi kendiniz… Bu evde şimdiye kadar böyle konuk ağırlanmadı ama, neyleyim ki, işte görüyorsunuz.”

Hane halkı da yorganlarından başlarını çıkarmışlar, bu kendi çaylarını kendileri kaynatan, sofralarını kendileri hazırlayan konuklara şaşkınlıkla bakıyorlardı.

İlyas Çavuş işi şakaya boğarak, durmadan konuşuyordu. “Adam amma da Karafırtına gibi bir adammış. Köyde, ayağının üstünde kalabilecek bir tek adam bırakmadı. Yediden yetmişe hepimizi, kadın erkek, kız kısrak demeden yataklık etti. Yakalayabilse miyav diyen kedilerimizi de falakaya çekecek-

568

ti. Herif üstümüzden karafırtına gibi geçti. Aman, yemek yerken silahlarınızı elden bırakmayın. Benim bu adamdan gözüm korktu. Şu anda kapıda bitebilir. Öldür onu İnce Memed…”

Memed, Hoca, ötekiler ocağı çepeçevre sarmışlar üstlerindeki, kaslarındaki, kirpiklerindeki, sakal ve bıyıklarındaki buzlar çözülüyor, onlar ısındıkça, burun deliklerini kıran bir koku da, ustura gibi keskin ortalığa yayılıyordu.

İlyas Çavuş kokularından dolayı onların rahatsız olduklarını anladı:

“Üzülmeyin,” dedi, “ben Allahuekber dağmdayken, hepimiz bundan daha çok koktuk, daha da çok bitlendik.” Tatlı tatlı, hoşgörülü, görmüş geçirmiş gülüyordu. “Üzülmeyin, yarın değilse öbür gün bu koca İlyas ayağa kalkar, size bir su ısıtır, birer kalıp sabun verir, sabahtan akşamlara kadar yıkan babam yıkan edersiniz. Ben var ya, hastaneye düşünce yaram iyi olduktan sonra, hastanenin hamamına girdim, bir gün akşama kadar sabunlana sabunlana yundum. Bıraksalardı üç gün üç gece hamamdan çıkmayacaktım.”

Birden Ferhat Hocaya döndü:

“Adınızı bağışlamadınız, sen Ferhat Hocasın değil mi?” diye sordu.

“Benim,” dedi Hoca kıvançla, gözlerinin içi gülerek.

“Sen de Kasımsın.”

“Benim.”

“Bu da Yörük Temir.”

“Benim.”

“Bu da Sahan, bu da Dursun.”

“Oooo, İlyas Ağa, sen hepimizi biliyorsun.”

“Sizleri kim bilmez ki kara gözlerine hayran olduğum yiğitlerim.”

İlyas Çavuş, onlara yiyeceklerin yerini gösterdi.

“Orada bal, peynir, yoğurt, yağ var. Size yarın koca İlyas bir koç kurban edecek.”

Hamza yiyeceklerin yerlerini eliyle koymuş gibi buldu. Büyük bakır siniyi getirdi ortaya koydu. Yufkaları közlerin üstünde ısıtarak, herkese önce birer tane verdi. Eşkıyalar, atıştırmaya başladılar. Çeneleri değirmen gibi işliyordu.

569

İlyas Çavuş yatağında doğrulmuş onların yemek yiyişlerini seyrediyordu:

“Durun,” dedi, “yavaşlayın çocuklar. Herhalde birkaç gündür açsınız. Aç adamın böyle çabuk yemesi insanı vurur. Hepiniz hasta olursunuz. Hepiniz de hasta olunca, o, Karafırtına mı ne zehir zemberek gelir de hepinizi kar kekliği gibi toplar.”

Gülümseyerek yavaşladılar. Artık çeneleri öyle değirmen-taşı gibi işlemiyordu.

Yemeği bitirdiklerinde neredeyse sabah oluyordu. Ne hız-manda bal, ne küpte peynir, ne de selede ekmek kalmıştı. Yemeklerini bitirdikten sonra bir süre ateşe bakıp daldılar. İlyas Çavuş durmadan, sevinerek, gülerek konuşuyor, ötekiler, onun ne söylediğini anlamıyorlardı. İlyas Çavuş konuşmasını sürdürürken, onların ocaklığın yöresine kıvrılıp uyuduklarını görünce kızdı:

“Düdüklerim, düdüklerim,” diye alay etti. “Bunlar da eşkıya, bunlar da İnce Memed olacaklar. Şimdi bir kel onbaşı iki candarmayla gelse, bunların topunu bir urgana bağlar da alır götürür.”

Uyumalarına kızıyor, kızdıkça da ağza alınmaz sözlerle konuklarına sövüyordu. Sövdü, sövdü, hırsı geçince de acımaya başladı. Kim bilir, dedi içinden, fıkaralar, o karlı dağların başında, boranın fırtınanın ortasında aç susuz, uykusuz kim bilir neler çekmişlerdir. Arkalarında da bir ordu candarma.

Gözleri yaşardı:

“Zor,” diye inledi, “eşkıyalık zor zanaat. Can pazarı. Eninde sonunda da ellerine hiçbir şey geçmez. Çabaları hiçbir şeye yaramaz.” Yüksek sesle, “Yaramaz,” diye yineledi. “Ama eşkıyalık, hiçbir işe yaramasa da kıyamete kadar eşkıya insanlar bu dünyada ellerinde silah dolaşacaklar.” Sesini gene yükseltti, “Dolaşacaklar.”

Biraz sonra kendi de, İnce Memedin evine onur verdiğini, böyle bir mutluluğa bu dağlarda çok kişinin ulaşamadığını düşünerek, zonklayan ayaklarının sızısını unutarak derin bir uykuya daldı.

Eşkıyalar uyandıklarında İlyas Çavuşu ayakta buldular. Şişmiş, bir bebek kundağı gibi olmuş ayaklarına nakışlı bir ço-

570

rap çekmiş, üstüne de büyük bir çarık giymişti. Topallayarak, yürüyor, durmadan da gülüyordu. Sevinç içindeki çakır gözleri de sevgiyle bakıyordu.

Konuklar, biribirlerinin ellerine ibrikle su dökerek, sabunu köpürterek ellerini yüzlerini yudular. Bu sırada İlyas Çavuşun karısı, gelinleri, oğulları, çocukları da yataktan çıktılar. Hiçbirisi ayakta doğru dürüst duramıyor, sünnet olmuş çocuklar gibi bacaklarını açarak paytak paytak yürüyorlardı.

İlyas Çavuş eşkıyaları konuk odasına çağırdı. Konuk odasının ocağını da becerikli Hamza yaktı gene. Gelinler, oğullar güzel bir sofra çıkardılar. Mis gibi kokan dibek kahvesi içildi.

“İçerde kazan kazan su kaynıyor,” dedi İlyas Çavuş, “şimdi hamamlığa geçer, üçer dörder yıkanırsınız. Korkmayın, istediğiniz kadar sabun harcayın. Geçenlerde Maraştan bir çuval balmumu sabunu getirdim. Arılar gibi taze kokacaksınız.”

Hamamlığa üçer dörder girerek, tam öğleye kadar yıkandılar. Kuş gibi yeynidiler.

İlyas Çavuş onurlarına iri bir koç kestirdi. Karısı güzel et yemekleri, pirinç pilavı, tatlılar yaptı. Köyün Ağasını, İlyas Çavuşun evine delikanlılar sırtta getirdiler. Ayağa kalkabilmiş birkaç köylü daha geldi. İnce Memedin karşısına oturdular, sevgiyle, bir dağa bakar gibi hayranlıkla ona bakıyordular. Yemekleri dün gecekinin tersine ağır ağır, konuşmadan yediler. Sofraya Halil İbrahim bereketi dilediler hep bir ağızdan.

“Ben esir düştüm,” diye geceki konuşmasını sürdürdü İlyas Çavuş. “Esirlikte yol yaptım, siper kazdım, taş kırdım. Ama bu Karafırtına gibi bir fırtına görmedim. Bu adam insanları aşağılıyor. Bunun yanında insan, insan değil bir bokböceğidir. Karınca bile değil. Ona göre insan bir solucandır. Deli gözleri var. Böylesine bütün dünyayı işkenceden geçiren adam akıllı olamaz. Bir insan insanoğluna bu kadar işkence yapamaz, insanlığı bu kadar aşağılayamaz. Ben çok cephede bulundum. Dokuz yıl cepheden cepheye koştum, bütün ömrümde böyle bir insan görmedim. Bu Miralay Azmi gibi de çok insan gördüm, bizi bunların hiçbirisi insan yerine koymuyordu. Katırları bizden değerliydi ya bunun gibisini görmedim. İşkenceden bağıranları görünce bu adamın zevkten gözleri dönüyor, ağzı sulanıyor,

571

dudaklarını yalıyor, kollarını açarak gerin babam gerin ediyordu. Bunların, bu Beylerin Efendilerin, bu Osmanlıların bize karşı tutumları çoğunlukla böyle oldu ya ben böylesini görmedim. Onun dayakçı çavuşu beni işkenceye çekerken, dayanamadı kendi de üstüme çıktı, çizmeleriyle göğsümü, yüzümü, karnımı ezdi. Ezdikçe köpürüyor, köpürdükçe üstümde tepmiyordu.”

Karafırtma kasabayı çıkar çıkmaz, yamaçlarda ilk rastladığı köye girmiş, bir bölük dayakçı, uzmanlaştırdığı candarmayı köyün içine salıvermiş, ünlü, kemikkıran dayaklarına başlamıştı. Candarmalar, işlerini bitirip köyden ayrıldıklarında köylüden ayakta hiç kimse kalmamıştı. Bundan sonra Karafırtma Albay Azmi Bey, İnce Memedi bulamadıkça, İnce Memedle karşılaşıp onu elinden kaçırdıkça candarmaları vuruldukça bütün gücü, öfkesiyle köylerin üstüne abanmış, hırsını onlardan almıştı. Azmi Beye göre bu köylülerin hepsi hain, hepsi ikiyüzlü, hepsi yalancı, hepsi din düşmanı ve hepsi de kadın erkek, çoluk çocuk birer İnce Memeddi. Bu köylülerin kökü kurumadan ülke adam olmaz, insanlık kötülüklerden kurtulamazdı.

Toros köylüleri o kadar yılmışlardı ki, Karafırtma Azmi Beyin köylerine doğru geldiğini duyunca kar olsun, fırtına, boran essin köylerini boşaltıp canlarını ya uzak bir köye, ya Çukuro-vaya, sığınacak mağara bulurlarsa dağlara atıyorlardı. Deliktaş köylüleri de, İlyas Çavuşun köyünün, öteki köylerin başlarına gelenleri duymuşlar, selameti köylerini bırakıp kaçmakta bulmuşlardı. Nereye gittiklerini de kimse bilmiyordu. Öteki köylerini boşaltıp giden köylülerin de nereye gittiklerini, nasıl gittiklerini kimse bilemiyordu. Köylerini her boşaltanların imleri timleri bellisiz oluyordu.

Kadim bir söz vardır, korkuya dağ dayanmaz. Albay Azmi Bey öyle bir korku salacaktı ki bu canavar köylülerin yüreklerine, Kuyucu Murat Paşa Hazretlerine bin kere rahmet okuyacaklar, İnce Memedi yakalayıp, kendi elleriyle, bu kutsal kahramanlarını ona teslim edeceklerdi. Sırasında dünyanın en korkak, sırasında da dünyanın en yürekli insanları bu köylülerdi.

“Bu zalimi buraya, bu dağlara Arif Saim getirdi. Bizim ne suçumuz var, işte siz, işte İnce Memed. Ben o Arif Saimi tanı-

572

rım. Onu gördüm. Onun kibrim gördüm. Gözlerim kör ola, önüme akaydı da o adamı, öyle bir insanı görmez olaydım. Karanlığı, insanlara bir böcek gibi aşağılayarak bakışı, yüreğimin başına, o gün bugündür kara bir taş gibi oturdu. Hiçbir insanı öldürmek istemem, Allanın en kötü yaratığı da olsa, Allahm yapısını bozmak istemem. Bu kadar savaş gördüm, ölümden, kandan bıktım. Ama bu Arif Saimi seve seve öldürürdüm. Bütün kötülüğün başı o…”

İlyas Çavuş, tepeden tırnağa öfkeye kesmişti:

“Oğlum İnce Memed, sana karşı içimde en küçük bir kırgınlık yok, başımıza bu işleri sen açtm. Allah da, Peygamber de şahidimdir ki sana içimde sevgiden başka hiçbir şey duymadım, o adam beni senin yüzünden aşağılarken bile. Senin işin bu. Sen yolunu seçmişsin. Başka bir yolun olamaz. Nasıl olsa bir gün ya bir kurşunla ya darağacında can vereceksin. Dünya kuruldu kurulalı senin gibi bir adamın yatağında osura osura öldüğü görülmemiştir, biliyorsun…”

“Biliyorum,” diye güldü İnce Memed.

“Bildiğin halde dağlarda geziyor, Abdi Ağaları öldürüyorsun.”

“Öldürüyorum.”

“Bana bu sefer kurtuluşun yok gibi geliyor. Karafırtma ağır basıyor.”

“Bana da öyle geliyor,” dedi İnce Memed.

“Nasıl, nerede öleceğini de hiç düşünüyor musun?”

“Çok düşünüyorum.”

“Şimdiye kadar kim bilir kaç kere öldün.”

“Çoook,” dedi İnce Memed. “Beni her gün öldürüyorlar.”

“Bu dağlarda bin kez ölmeden bir kez dinlemezsin.”

“Eski sözdür, hem de doğrudur,” dedi İnce Memed.

“Öyleyse beni dinle İnce Memed.”

“Dinliyorum İlyas Çavuş.”

“O boşalan köyler var ya, iyi ki Deliktaş köyüne girmediniz. Bence o boşalan köyler birer tuzak. O köyleri Karafırtma boş bırakmaz. Yanılıp yazılıp da siz boş bir köye girecek olursanız, pusuya düşebilirsiniz. Neden ki dersen çünküleyim ki siz o köye girerken, içinde insan yok ki, birisi kaçsın da, pusu var di-

573

ye haber versin. Bizim köye girmek de tehlikeliydi. Köyde, sürünerek de olsa, sana haber verecek kimse kalmamıştı ki… Bundan sonra işin zor. Adam senin suyunu gözünden kesiyor, balık gibi toprağın yüzünde kalasın da, Karafırtma seni toplasın diye.”

“Suyu gözden kurutuyor.”

“Allah seni korusun İnce Memed. Senin yolun eski yoldur, güzel yoldur, hak yoludur.”

“Sağ ol İlyas Çavuş.”

“Senin köye geldiğini duyunca bütün köy yarasını unuttu, herkes yatağından çıktı. Seni görmek için sabırsızlanıyorlar.”

“Köyün ortasına çıkalım,” dedi İnce Memed.

“Seni görsünler,” diye sevincini belirtti İlyas Çavuş.

“Tıraş olalım,” dedi İnce Memed. “Beni böyle görmesinler.”

“Görmesinler,” dedi İlyas Çavuş. “Köyün berberini şimdi çağırtırım.

Biraz sonra genç bir berber geldi. O da Yedi Memedlerden-di. Sakalını sabunlarken, bunu Memedin kulağına fısıldadı. Ayaklarının üstüne zor basıyor, ha bire dişlerini sıkıyor, yüzünü buruşturuyordu.

Tıraşları bitti, üstlerini başlarını düzeltip, silahlarını kuşandılar, köyün alanına yollandılar. Köylü alanı ağzına kadar doldurmuş, daha birçok kişi de paytak paytak yürüyerek, değneklerine dayanarak, durup dinlenerek geliyordu. Önde İnce Memed, arkada ötekiler, alana başlan önlerinde girdiler. Orada, yapraksız, dallarını kar örtmüş ulu çınarın altında, yalağını buz tutmuş çeşmenin yanında durdular. Köylü onlara dönüp gözlerini üstlerine dikti, onlar da başlarını kaldırdılar. Uzun bir süre öyle kıpırdanmadan kaldılar.

“İşte İnce Memed bu,” dedi İlyas Çavuş. İnce Memedi eliyle gösterdi. Köylüde en küçük bir kıpırdanma olmadı. Hiçbir ses de çıkmadı. Herkes soluğunu tutmuş salt bakıyordu.

Sonra İlyas Çavuş, Memedin koluna girdi. Utangaç Memed, gene başını önüne eğmişti, Çavuşun evine yürüdüler. Kalabalık da, bir çıt bile çıkarmadan sessizce dağıldı.

Eve geldiklerinde İlyas Çavuş, öteki eşkıyalardan özür dileyerek İnce Memedi samanlığa götürdü.

574

İlyas Çavuş, gençliğinde, bu dağlarda geyik avcılığıyla epeyce ünlenmişti. Gözünün gördüğü her geyiği nerede olursa olsun indirmiş, sonra asker olmuş, dokuz yıl kurşun sallamıştı. Orduda da keskin nişancılığıyla ünlenmişti. Hali vakti de yerindeydi. Koyun, at, namlı boğalar yetiştiriyordu.

“Karafırtma Azmi Bey benim,” dedi, “o beni ölmeden öldürdü. Çoluk çocuğum önünde beni köpekler gibi ürdürdü. Benim insanlığımı elimden aldı.”

İnce Memed bir şeyler söyleyecek oldu. İlyas Çavuş onun sözünü çok sert kesti:

“Sana bilesin diye söyledim. Adamsan eğer, sen de…”

“Biliyorum Çavuş,” dedi İnce Memed. “Ben de adamsam.”

“Haydi gidelim. Bu konuştuklarımızı kimse bilmesin. Ferhat Hoca iyi adam.”

“İyi adam,” dedi Memed. “Safi yürek, safi sevgi. Ben ömrümde böyle akıllı, böyle insan bir insan görmedim. O, öldürülecek diye ödüm kopuyor, içim kan ağlıyor. Keski eşkıyalığı bı-raksa da gitse uzak bir yerde imamlık etse, evlense, çoluk çocuğa karışsa. Bin kere söyledim, her seferinde de sözümü ağzımda bıraktı.”

“O da eşkıyalığı bırakamaz. O da bin kere ölmeden, bir kere dinlemeyeceğine iman etmişlerden birisi. O da senin soyundan… Köroğlunun, Genç Osmanm, çatal kılıçlı Alinin soyundan. Uğraşma onunla, üzme onu. O, isteseydi imam da, müftü de olurdu. Çoluk çocuğa da karışırdı. Baksana, şu koca dağların, şu koca ovanın, koskoca Anadolunun insanları zulüm altında, yoksulluktan kan ağlıyorlar.”

“Onlara bir faydamız olmuyor ki. Bir zulüm de bizim yüzümüzden görüyorlar. Şu alandaki insanların hallerini gördüm de yüzlerine bakamadım. Utancımdan yerin dibine geçtim. Ya Allah, diye yalvardım içimden, yer yarılsın da yerin dibine geçeyim.”

“Onlar kıvanç içindeydiler. Görmedin mi, düğüne bayrama gider gibi giyinmiş kuşanmışlar, kızlar gelinler al vala bağlamış, yaşlılar ak başörtü örtünmüşlerdi, oyalı pullu…”

İnce Memed sevinç içinde güldü:

“Şu insanoğluna akıl sır ermiyor.”

575

“Ermez,” dedi İlyas Çavuş. Konuk odasına döndüler.

Köylüler odayı ağzına kadar doldurmuşlardı. Aşık Deli Veli elinde sazı, onların gelmesini bekliyordu. İnce Memed kapıdan girince ayağa kalkıp onu karşıladılar. İnce Memed gene utancından ne yapacağını, ellerini nereye koyacağını bilemedi. İnsanlar onu niçin bu kadar sayıyorlar, niçin ona bir ulu kişiye bakar gibi bakıyorlar, çocukları, kardeşleri gibi niçin böylesine sevgi gösterisinde bulunuyorlardı, bunu bir türlü anlayamıyordu.

Aşık Deli Veli, herkes yerine oturunca sazı kucağına çekti, yavaştan bir İnce Memed türküsüne başladı. İnce Memedi dağların kartallarına benzeterek övüyor, Karafırtınayı yerin dibine geçiriyor, İnce Memedi Albayla karşılaştırıyor, bir Albay söylüyor, bir İnce Memed söylüyordu. İnce Memed hep doğru, iyi, yiğit, güzel, Karafırtına zalim ve kötüydü.

Türküyü dinleyen İnce Memed bir anda tepeden tırnağa, utancından tere battı çıktı, Ferhat Hocanın kulağına eğildi.

“Hocam, Hocam kurban olayım, elini ayağını öpeyim Hocam, şu aşığı sustur,” diye yalvardı. Ferhat Hoca:

“Aşık Veli,” dedi en yumuşak sesiyle, “şu İnce Memed türküsünü kes. Bak Memed nasıl terledi. Anlarsın ya, o böyle şeylere alışık değil.”

“Kesmem,” diye dikleşti Aşık Deli Veli. “Kesemem. Ben sizin babanızın uşağı değilim. Ben aşığım, istediğim yerde istediğim türküyü söylerim. İstersem şimdi şu senin İnce Memedini itin götüne sokar da çıkarırım.”

“Biliyorum çıkarırsın,” dedi Ferhat Hoca. “Kimse de bana bir şey yapamaz. İnce Memed değil, feriş-tahı bile.”

“Yapamaz,” dedi Ferhat Hoca.

İnce Memed bu tartışma üstüne daha terlemeye başladı. Yüzüne de kan bastı. İlyas Çavuş, işi tatlıya bağlamak için:

“Aşık Veli,” diye söze başladı, “unutmayalım ki İnce Memed bizim konuğumuz.”

Aşık çok öfkelenmişti, ayağa fırladı:

576

“Böyle konuklar da yerin dibine batsın,” dedi, kapıda durdu, geriye döndü, “zaten bu İnce Memed de İnce Memede benzemez bir avuç bir çocuk. Keski onu görmez olsaydım. Bu adam İnce Memed değildir, olamaz. Kim bilir İnce şimdi nerede, hangi dağın ardında, zalim düşmanla hangi savaştadır. Böylesi boyu bir karış çocuk İnce Memed olursa, herkes İnce Memed olur.” Çıktı gitti, köyün dışına doğru kendisini kara vurmuş, ayakları uçarcasına gidiyor, durmadan da söyleniyordu, “Zaten bu oğlanı gözüm tutmadıydı. Bu sıralarda da dağ taş İnce Memede kesti. Ulan ahmaklar, bu bir kımık çocuktan da İnce Memed olur mu, İnce Memed dediğin de dağ gibi bir yiğittir. O, Hazreti Ali, Zaloğlu Rüstem, Koç Köroğlu gibi. Kimse bana bu oğlanı İnce Memed, diye yutturamaz. İnce Memed dediğin de dağ gibi uşak, beline bağlamış da demirden kuşak. O, yürürken yer sallanır, çiçekler açar sevincinden. Sular akmayı durdurur saygısından. Yüce göklerin kartalları divan durur karşısında. Ölü atlar dirilir yüzü suyu hürmetine, Kırklar Yediler onu meclislerine alırlar. Deryalar yüzünde Bozarının üstünde gezen ak sakallı Hızır onun yoldaşıdır. Şu mor dağların ötesinde İnce Memed şimdi, şu anda savaştadır. Bıyıkları çangal, çangaldır. İri ela gözlerinden kıvılcımlar saçar. O, yoksulun ekmeği, umarsızın umududur. Bu sümüklü de gözleri şaşı oğlandan İnce Memed olur mu? İnce Memed dediğin de bir ulu aslan, odur yüce dağlara sultan. Kurdu kuşu karıncayı bile incitmez bir insanoğlu insan.”

İlk karşısına çıkan köye kadar böyle söylendi. Kafasında yeni bir İnce Memed doğdu. Böyle düzmece İnce Memedlerin İnce Memedin tırnağı bile olamayacağı üstüne bir türkü oluştu. Köyün konuk odasına girer girmez, selam vermeyi bile unutarak sazının üstüne yumuldu, oradakilere asıl, mor dağların arkasında bir yerde yoksulların umarı, ekmeği için şimdi savaşta olan İnce Memed türküsünü kendinden geçerek çaldı söyledi. Öyle her İnce Memedim diyenin İnce Memed olamadığını cümle alemin bilmesini duymasını istedi. İlyas Çavuşun evindeki düzmece İnce Memedden de söz etmeyi unutmadı. Onunla, onun boynu bükük, insanın gözlerinin içine korkusundan bakamayan haliyle alay ederek, onun duruşuna, konuşmasına

577

öykünerek orada bulunanları kırdı geçirdi. Türküsünü bitirir bitirmez, yeni türküsünün bütün coşkusuyla, yemek yemeyi, bir kahve içmeyi de unutarak başka bir köyde türküsünü söylemek için kendini kırlara vurdu. Ayaklarına kanat takmış, yeni türküsünü geliştirerek gitti.

İlyas Çavuş, o gittikten sonra, İnce Memede: “Aşık Deli Velinin kusuruna bakma yavrum,” dedi, “o seni İnce Memede benzetemedi de ona öfkelendi. Onun İnce Meme-di başkaydı. Seni böyle karşısında etten kemikten İnce Memed görünce deliye döndü, inanmadı. Ferhat Hocamın sözlerini de bahane bildi, başını aldı da gitti.”

İnce Memed buna alışmıştı. İnceden, alçakgönüllü gülümsedi.

“Kusura kalma yavrum, sen İnce Memedsin ya herkesin yüreğinde kendi İnce Memedi var. Sen Aşık Velinin İnce Meme-dine hiç benzemiyorsun.”

“Biliyorum, hiç benzemiyorum İnce Memede ben.” “Gene de sen İnce Memedsin. Yüreğinde İnce Memedlik olmayanı, durup dururken, boşu boşuna kimse İnce Memed yapmaz.”

“Ne bileyim ben,” dedi İnce Memed, bir şey söylemek için. İlyas Çavuş onları üç gün daha evinde ağırladı. Kar fırtınası durdu. Dağlara, koyaklara, düzlüklere gün vurdu. Dünyaya göz kamaştıran ipiltilerle gün vurdu. Dünya göz kamaştıran ipiltilere boğuldu. Köylülerin hemen hepsi onları köyün dışına kadar cümbür cemaat uğurladılar. Ayrılmadan önce İlyas Çavuş her birisinin eline küçük, üstlerine menekşeler, nergisler, yabangülü işlenmiş birer bohça tutuşturdu, “Bunları size köyün kızları diktiler. Size dağlarda çamaşır, mendil gerek olur diye.”

Kucaklaşıp ayrıldılar. İlyas Çavuşun, onlar ayrılırken çimeni yeşil çocuk gözleri yaşarmış, uzun, tel tel, lekesiz apak sakalı titremiş, her zaman güleç olan yüzüne bir keder çökmüştü.

“Gidip de gelmemek, gelip de görmemek var. Hakkınızı helal edin.”

“Siz de helal edin İlyas Çavuş.”

Onlar uzakta, karların üstünde küçücük lekeler halinde kalıncaya, gözden yitip gidinceye kadar, köylüler ayaklarının üstünde dikilerek baktılar.

578

İnce Memed:

“Canım sıkılıyor Hocam, bak yüzümüzden neler oluyor.”

Hoca sert:

“Olacak,” dedi.

“İlyas Çavuş Karafırtınayı öldürecek. Bari o öldürmeden.”

“O, öldürecek,” dedi Hoca. “Bunu bilmeyecek ne var.”

“Çok yaşlı, elleri de titriyor, o nasıl öldürür ki Karafırtınayı?”

“Öldürür,” dedi Ferhat Hoca.

“Ya öldüremeyip de yakalanırsa, onun derisini yüzerler.”

“Öldürecek.”

“Bu kadar yaşlı, eli tüfek tutmayan bir kişi…”

“O, kaç savaştan, Sarıkamışın karlarından, bitlerinden, Dumlupınardan, Balkandan geriye kalmış bir kişi. Onun binlerce insan arasından sıyrılıp çıkması, tatlı canı kurtarması rastlantı mı sanıyorsun, talihe mi yoruyorsun? O, Karafırtınayı öldürecek.”

“Kendisi de ölecek.”

“Onun da istediği bu ya…”

İnce Memedin başında o sarı güneş fırtınası gene döndü, savruldu, gözlerine o çelik ışıltısı geldi gene oturdu. Tüyleri diken diken oldu:

“Ya biz ondan önce öldürürsek?”

“O gene ölecek,” diye güldü Ferhat Hoca. “O, çoluğunun çocuğunun önünde gördüğü aşağılanmaya karşılık veremezse, zaten kendiliğinden çatlayıp ölecek.”

Memed başını önüne eğdi, yürümesini hızlı hızlı sürdürdü. Ötekiler ona ayak uyduramıyorlar, arkasından yetişemiyorlar-dı. Yorulunca Hoca, kolundan tuttu Memedi durdurdu. Dalmış gitmiş, yanını yönünü görmüyordu. Bir kayanın üstüne çöktüler oturdular. Hoca bohçasını açtı. İçinden kokulu, pembe bir kalıp sabunla, işlemeli bir iç gömleği, bir don, bir de köşeleri işlemeli büyücek ak bir ipek mendil çıktı. Ötekiler de açtılar. Onlarınki de tıpkısıydı.

“Kızlar çeyizliklerini vermişler bize,” dedi Hoca. Memed:

“Biz onlara ne iyilik yaptık ki, onlara zulümden, kötülüklerden başka ne verdik ki, ben bu işi anlamadım gitti.”

579

“Benim yaşıma gelirsen anlarsın,” dedi Hoca sesi sevinçten şakıyarak.

Kalktılar, karşı dağa döndüler yönlerini. Dağın dibinde bir köy kararıyordu.

“O köye gidelim.” dedi Hoca. “O köyün adı Yedi Kardeşlerdir. Orada Kale Bekçisi Mestan oturur. Çok yoksul bir köydür. Yiyecek ekmek bile bulamazlar. Toprakları hep kepir taşlıktır. Yiğit insanlardır. Hiç yaşlısı yoktur. Bu köyün bütün erkekleri savaşa gitmiş, hiçbirisi de geri dönmemiştir. Köyün bütün insanları yaşlı dul kadınlar, genç kızlar, delikanlılardır. Çocukları da çok azdır.”

“Bir duldaya sığınalım,” dedi Temir. “Böyle güpegündüz. Bir alay da candarma arkamızda.”

“Olur,” dedi Ferhat Hoca.

Memed, derin düşüncelere dalmış, sanki yanında yöresinde olan bitenleri görmüyor, konuşulanları duymuyordu. Bir koyağın dibine indiler, bir yarm altına sığındılar, bir kütüğün üstüne, karlarını süpürerek oturdular. Oturur oturmaz da hepsi birden bohçalarını açıp, armağanlara gözlerini diktiler, daldılar. Memed, mor işlemeli dürülü mendili, kutsal bir emanete dokunurcasına saygıyla açtı kokladı, yüzüne sürdü. Biz onlara zulümden, aşağılamalardan başka ne verdik ki, diye içinden geçirdi. Bunu da boyuna yineledi. Sonra da ne yapmalı, ne yapmalı, diye sordu boyuna. Ne yapmalı, ne yapmalı? Ölüm kolay, ölümü göze almak daha kolay… İnsanın bir canı var, onun da bir kurşunluk hükmü var, ama ne yapmalı, işte bu zor.

Ihırcık karanlık çökünce bohçalarını topladılar, hiç konuş-mamışlardı. Konuşmadan yola düştüler. Köye girerken onları bir çocuk karşıladı.

“Beni Mestan Ağa gönderdi, köy candarmayla dolu, Kara-fırtına da burada, dedi. Ben şimdi sizi bir yere götüreceğim, o da gece yarısından sonra gelecek. Onu çok dövdüler, zor yürüyebiliyor. Köyün hepsini de kırfacan ettiler. Herkes yatakta. Bebeleri bile döve döve öldürdüler. Ben saklandım da beni bulamadılar. Bizden çok yemek istediler. Bizim köyde hiç yiyecek yok ki, tavukları da, keçileri de, bizim bir ala keçi vardı, onu

580

da, oğlağını da kestiler yediler. Mestan Ağa, dedi ki, ben gece yarısından sonra gelir onları bulurum.”

Çocuk onları aldı, karşı ormanlık koyaktaki bir dama götürdü. Onlara ateş yaktı, ısındılar. Ocağa kurumuş et atıp pişir-diler. İlyas Çavuş onların dağarcıklarına çok yiyecek, çok ekmek doldurmuştu, tıkış tıkış, ortaya serdiler. Çocuk, kıtlıktan çıkmışçasına yemeklere yumuldu, eşkıyalar yemeklerini bırakıp şaşkınlıkla, bu aç çocuğun yemek yiyişine baktılar. Çocuk, yanma yöresine bakmadan ha bire tıkıştırıyordu. Karnı davul gibi şişinceye kadar yedi, yanına yönüne şaşkınlıkla bir göz attıktan sonra:

“Amma da güzel yemekleriniz varmış, bir yedim, bir yedim. Siz bu kadar güzel yiyecekleri nereden buldunuz?”

“Allah verdi,” diye güldü Ferhat Hoca.

“Sizin böyle ne güzel Allahınız var, bizim Allah bize hiç böyle yiyecekler vermiyor. Böyle bir Allahınız varsa hiç sırtınız yere gelmez, bu dünyada da, öteki dünyada da… Sizin Allahınız çok yaman.”

“Yaman,” dedi Ferhat Hoca.

“Bizim Allahımız çok fıkara. Bizim Allahımız bizden de fı-kara olacak.”

“Onun da bir şeyleri var,” dedi Hoca.

“Tövbe de,” dedi çocuk. “Bir şeyleri olsa bize de verirdi.”

“Verecek.”

“Vermeyecek.”

Çocukla Ferhat Hoca arasında, verirdi, vermezdi, diye sert bir tartışma çıktı. Hoca, Allahm bir gün onlara da vereceğini söylüyor, çocuk inatla karşı koyuyor, ötekiler de onların tartışmalarına gülüyorlardı. Sonunda çocuk Hocaya küçümseyerek baktı, senin dediğin olsun, diyerek sözü değiştirdi.

Çocuk:

“Aranızda İnce Memedin kim olduğunu bileyim mi?” diye sordu.

Ferhat Hoca neşelenmişti: “Bil bakalım şeytan çekici.”

“Ağzını bozma,” dedi çocuk, “bak bir kucak da kocaman sakalın var. Böyle sövmeler senin ağzına hiç yakışmıyor.”

581

“Kusura bakma, şaka ettim. Bu kadar kızacağını bilseydim.”

“İyi öyleyse,” dedi çocuk, “bundan sonra öğrenirsin.”

“Öğrendim.”

Çocuk parmağıyla Memedi gösterdi:

“İşte bu İnce Memed.”

“Ne bildin?”

“Ben bilirim. O hiç konuşmuyor.”

“Bir adam konuşmayınca ne olurmuş?”

“Konuşmayınca, konuşmayınca… Anam öyle dedi. Konuşmayan adam…”

“Ne yaparmış?”

“Anam öyle dedi ya, ben unuttum. Bildim ya bu adamın kim olduğunu.”

“Bildin,” dedi Ferhat Hoca onun diken diken sarı saçlarını okşayarak. Bu, çocuğun hoşuna gitti.

“Çok konuşuyorsun ya, sen de iyi bir adamsın. Bir kucak da sakalın var ya gözlerin iyi bakıyor. İyi bir adamsın. Biliyor musun sakallı, ben de eşkıya olacağım. İşte o zaman da, o sizin iyi Allahı-nız bana da, bunun gibi bol bolamadı yiyecek verecek.”

“Her zaman böyle güzel yemek vermez.”

“Yani bal vermez mi? Biliyor musun, ben bundan önce de bir keresinde bir kaşık bal yedim. Hırsızladım onu da. Bizim Allahımız hırsızlamayınca insana bal vermiyor. Ondan sonra da o köyün adamı beni yakaladı, döve döve beni kusturdu. Arılar da benim her yerimi soktular. Davul gibi şiştim. Şişince de senin kadar kocaman bir adam oldum, olunca da bizim köyün adamları da benden korktular. Biliyor musun, sizin Allanınız bana bal verecek.”

“Vermez.”

“Ben balı çok sevdim de, kokusu daha genzimde… Ben pekmez de severim. Eşkıya olursam pekmez de mi vermez?”

“Vermez.”

“Size veriyor mu?”

“Arada sırada veriyor.”

“Öyleyse bana çocuğum diye vermeyecek, öyle mi?” Sesi umutsuz, hüzünlüydü. Dünya başına çökmüş gibi o sevinç taşan çocuğun yüzü karardı, Hoca buna üzüldü.

582

“Yani, yani vermez dedimse de belli olmaz, sen de iyi bir insana benziyorsun, belki de sana…” Çocuğun gözleri parladı:

“Demek iyi insanlara veriyor. Anam bana diyor ki sen benim iyi, altın yürekli oğlumsun.”

“Öyleyse Allah sana çok bal verecek,” dedi Hoca. “Senin gibi bir adama Allah eşkıya olmadan da bal verecek. Hem de üç gün üç gece yiye yiye o balı bitiremeyeceksin.”

“Yemin et,” dedi çocuk. “Herhalde sen büyük bir Hocasın. Allahıma de.”

“Allahıma,” dedi Hoca.

Gece yarısı horozlarının sesi uzaklardan duyulur duyulmaz geldi, Güdük dışarıya çıktı nöbetteki Sahana sordu: “Bir gelen mi var?”

“Kimsecikler gözükmüyor,” dedi Sahan. “Mestan gecikti,” diye endişelendi Hoca. “O, yiğit adamdır,” diye Hocanın endişesini giderdi çocuk. “Sen hiç korkma. O, yakında candarmaları atlatır da gelir. Ne yaman adamdır o! Bizim köyden herkes savaşa gitmiş de dönmemiş. Bir o kaçmış da kurtulmuş. O, adamın yüzüne bir bakmasın, yüreğinden ne geçiyor, bilir o. Yakında gelir, korkma.” “Sen de insanın yüreğinden geçeni bilir misin?” “Ben ondan daha çok bilirim.” “Söyle bakalım.”

“Bak, sana deyim ki, beni iyi dinle sakallı, Allah bana bir bal, bir bal gönderecek, üç gün üç gece yiyeceğim de bitiremeyeceğim de, anama da vereceğim de, o da bitiremeyecek, hapisteki babama da göndereceğim. Benim babam var ya, hep at hırsızlar, iyi ya hırsızlasın, o kadar beceriksiz ki, o çok genç, benden biraz büyük, şu İnce Memed kadar bir şey, çok genç olunca da boyuna candarmalar onu yakalıyor, candarmalar onu hapse atıyor. O da yatıp çıkıyor, çıkar çıkmaz da hemen bir at daha çalıyor, hemencecik de, daha atın üstüne binmeden onu tutuyorlar, tutunca da onu götürüyorlar kasabaya eşek cennetine atıyorlar. O çıkınca çaldığı atlardan birisini yakalatmaz da satarsa, işte o zaman bana neler, neler alacak… Anam, diyor ki, senin babanın hiç talihi yok, onu hep Allah yakalatıyor.” Boy-

583

nunu büktü, mavi gözleri dumanlandı. “İşte bizim Allahımız böyle bir Allah, tövbe tövbe, çok ters bir Allah. Ben o adamın kovanını gece yarısı karanlıkta yağmur yağarken, göz gözü hiç görmüyordu, o karanlıkta da Allah arılara beni gösterdi de sokturdu, sonra beni yakalattı, yani çok ters bir Allah o… Babamı da yakalatıyor. Ben de babama, sizin Allahmızın verdiği baldan götüreceğim. Bir sevinecek, bir sevinecek, eli, ayağı, bıyıklarıy-la bir dalacak bala, yiyecek bitirecek. Benim babamın koskocaman bıyıkları bile var.”

“Senin adın ne?” dedi Ferhat Hoca. Çocuk gülerek Memede baktı: “İşte bu,” dedi. “Yani Memed.”

“Nasıl bir Memed, sonradan mı?”

“Sonradan olur mu canım, o savaşa gidip de dönmeyen dedem var ya, onun da adı Memedmiş, bana koymuşlar. Öteki Me-medler var ya, onları çok dövdüler, ayaklarının altını yardılar, kan da işettiler, öldüreceklerdi, ne yapsınlar fıkaralar can değil mi, onlar da asıl adlarını söylediler. Adı, benim gibi doğuştan Memed olanların hepsi de adlarını değiştirdiler. Ne yapsın fıkaralar, bir Memed adı uğruna ölsünler mi? Sonra onların hepsinin adları gene Memed olacak. Hepsi de yemin içti, ant verdi.” Memede döndü:

“Sen adını değiştirmedin, değil mi?” “Değiştirmedim.”

“Yaşa, sen yiğit adam çıktın. Bundan sonra da değiştirmeyeceksin. Seni yakalarlarsa… Seni yakalarlarsa asacaklar ya… Değiştirmezsin değil mi?” “Değiştirmem.” “Ben de, assalar da, derimi yuzseler de adımı değiştir-

mem.

“İyi edersin.”

“Herkesin adı herkesin, adım Memed olmasa da, ben de onlar gibi sonradan Memed olsaydım, gene değiştirmezdim.”

“İyi ederdin.”

İnce Memed de, öteki eşkıyalar da uyukluyorlardı. Memed Çocuk:

584

“Siz uyuyun,” dedi, “kim bilir ne uzak yollardan geldiniz. Candarmalar da sizi kim bilir nasıl kovaladı. İyi ki yakalanmadınız. Sizi yakalasalardı tabanlarınızı yarar, kan işetirlerdi.” Memedi gösterdi, “Bunu da asarlardı. Yazık. Size yüreğim bir acıyor ki… Siz uyuyun, ben beklerim.”

Ötekiler uyudu, Memed Çocuk gözünü kırpmadan onları beklemeye başladı, koyağın alt başından kurşun sesleri gelinceye kadar.

“Uyanın,” diye bağırdı Memed Çocuk. Uyuyanlar, zaten ilk kurşun sesiyle uyanmış, ayağa fırlamışlardı.

Ferhat Hoca:

“Sen git artık Memed Çocuk, biz dağa çıkacağız. Belki çarpışma da olur. Sana bir kör kurşun değer de…”

“Ben, beni öldürseniz de gidemem arkadaş.”

“Neden?”

“Bana Mestan Ağa, dedi ki, sen onların yanından hiç ayrılmayacaksın. Candarma seni yakalar, tabanlarını yarar, yarığa da tuz doldurur da, sen de dayanamazsın. Ben dayanırım, derimi yuzseler de sizin yerinizi söylemem ya söz verdim Mestan Ağaya, ben büyüyünce o beni everecek.”

“Hayır, gideceksin.”

“Gitmem.”

“Başımıza bela mısın?”

“Belayım.”

Ferhat Hocayla Memed Çocuk arasındaki tartışma sürüyor, kurşun sesleri yaklaşıyordu.

Memed Çocuk edemedi, gitti İnce Memedin elini usulca tuttu:

“Bak,” dedi, “adaşım, siz buralarının yabancısısınız. Bu karanlıkta yol bilmez, iz bulamazsınız. Ben sizi öyle bir yere götürürüm ki değil Karafırtma, Kertiş Ali Onbaşı bile gelse yanınıza yaklaşamaz. O Mestan Ağa da ya yakalandı, ya da, öldürüldü. O, sözünün eri bir adamdır. Tamam mı?”

“Tamam,” dedi Memed, “haydi düş önümüze.” Memed Çocuk önde, onlar arkada karanlığa çıktılar. Önlerinden yürüyen çocuğun karartısı, keklik gibi taştan taşa sekerek gidiyordu, ince bir kar ışığı vardı. Donmuş kar ayaklarının

585

altında çıtırdıyordu. Küçük bir dere geçtiler, bir ormana düştüler. Dik bir bayır çıktılar. Keskin kayalıklara tırmandılar. Me-med Çocuk onları keçiyolundan tepeye çıkardı. Duvarlar, yıkıntılar arasından geçtiler. “Geldik,” dedi, öndeki küçücük karartı. “Burası Kara Kale işte.” Durdu, eşkıyaların yanına gelmesini bekledi. “Burada bir dam var. İçi yılan doludur ya, kışın yılanlar kaçarlar, şimdi yok. Siz burada bekleyin de ben içerde size bir ateş yakayım da öyle gelirsiniz. Kibritiniz var mı? Amma da soğuk var ha. Siz karanlıktan korkmazsınız herhalde, siz eşkıyasınız değil mi?”

“Eşkıyayız,” dedi Ferhat Hoca. Bu çocuğa içi kaynamış, içine garip bir sevgi oturmuştu. Sevincinden ne yapacağını bilmiyor, çocuklaşmış, Memedle durmadan konuşuyordu.

“Şu benim sorduğum şeye de bakın hele, karanlıktan kork-sanız eşkıya olmazdınız. Neden korkacakmışsmız? Karanlık da karanlık gibidir zaten. Bir de kocaman tüfeğiniz var. Karanlıkta cinler çok olur. Cinler, gün doğunca kaçışırlar, ortadan yok olurlar da geceleri ortaya çıkarlar. Bu kale de cinler padişahının sarayıdır. Hem de onun sarayı sırçadandır. Biz cinleri de, saraylarını da görmeyiz ya, onlar vardırlar. Ama siz eşkıyasınız, eşkıyalar cinlerden korkmazlar değil mi?”

“Korkmazlar.”

“Bir de dua okuyunca, bismillah deyince onlar kaçışırlar değil mi?”

“Kaçışırlar.”

Geldi Ferhat Hocanın önünde durdu, yukardan aşağıya ona baktı:

“Senin sakalın var, hem de bir kucak. Sen Hocasın, eşkıyasın ya, mademki sakalın var, Hocasın da… Sende eşkıyaların Hocasısm. Ben içeriye giriyorum bir dua söyle de cinler kaçışsınlar. Cin kaçıran duayı bilir misin?”

“Bilirim.”

“Yazık,” dedi Memed Çocuk. “Bu soğukta fıkara cinleri yerlerinden yurtlarından, sıcak yataklarından edeceğiz ya, biz de üşüyoruz değil mi?”

“Üşüyoruz.”

“Oku duayı.”

586

Ferhat Hoca onu yerden aldı, kaldırdı, bağrına bastı, sıcacık, içi sevgi dolarak öptükten sonra usulca, okşayarak yere indirdi.

“Oku duanı.”

“Okuyorum. İstersen Güdük de seninle içeriye gelsin.” “Gelsin,” dedi Memed Çocuk, “belki cinler, dua okuyarak onları kaçırdık diye kızarlar da…”

“Onlar kızarlar,” dedi Ferhat Hoca.

Memed Çocuk duvarların diplerinden, becerikli elleriyle, çabucak bir kucak çalı çırpı topladı, kalenin kapısında durdu:

“Gel Güdük,” dedi, Güdüğü önce içeriye soktu, kendi de girdi arkasından. Biraz sonra içerden dışarıya incecik bir ışık sızdı. Memed Çocuk dışarıya çıktı.

“Hey eşkıyalar, gelin artık,” dedi. “Şimdi size bir ateş yakacağım ki içerisi hamam gibi sıcak olacak. Zaten cinler içerisini ısıtmışlar. Ben duayı okuyunca hepsi kaçtı, korkmayın. Bu sakallının duasından da kaçtılar. Cinler keskin dualara hiç dayanamazlar. Hele sakallı adamların dualarına hiç…”

Eşkıyaları içeriye götürdü. Çalıların parladığı duman almış, ocak gibi bir yerin yöresine oturttu. Burada çok ateş yakıldığı, duvarların isinden, köşede yığılı küllerden belliydi. Taşların üstüne sekilendiler. Çok soğuk vardı, çok da üşümüşlerdi. Memed Çocuk:

“Siz korkmayın, ben şimdi gelirim. Cinler hep kaçtılar ya, eğer korkarsanız, tüfeğiniz de var ya, belki cinlere kurşun değmez, bu sakallı ben gelinceye kadar dua okusun,” dedi dışarıya çıktı. Daha çalıların ateşi geçmeden kuru bir kütükle geri geldi, “Korkmadınız ya,” dedi geri gitti. Bir yarım saat içinde ortaya bir sürü kuru odun, kütük yığdı.

“Şimdi iyice şu ateşi gürletelim bakalım.” Orada oturmuş kalmış eşkıyaların şaşkın bakışları altında ocağı gürletti. Ortalık ışıdı. Kendi de geldi Ferhat Hocanın yanına oturdu. Kızarmış ellerini, ayaklarını yalımlara tutarak ısıttı. İşte o zaman farkına vardılar ki Memed Çocuğun ayakları yalın. “Senin ayağın yalın,” dedi Ferhat Hoca. “Yalın,” dedi Memed Çocuk. “Bizim köyde bütün çocukların, avratların ayaklan yalın olur.”

587

“Üşümüyor musunuz?”

“Üşüyoruz, üşüyoruz ya ne halt edersin Ağam, yoksulluk başa bela. Yoksulluk bir ateşten gömlektir, onu giyen bilir. Siz aldırmayın bana. Bizim halimiz dirliğimiz böyle. Benim dedem Me-med var ya, onun üstüne bu dünyada bir tane bile at hırsızı yokmuş. Şu Uzunyaylanın Çerkeslerinde bir tane çalmadık at bırakmamış. Her çaldığı atı sattığında da babama Maraştan bir kovan balla, bir kundura alıyormuş.” Boynunu büktü. “Benim babam beceriksiz çıktı. O da dedem gibi atlan çalıyor, çalıyor ya hep yakalanıyor, hapse giriyor. Olmaz olsun böyle hırsızlık, hep hapse girdikten sonra. Ben, öyle bir hırsız olacağım ki dedem gibi. O zaman babama hırsızlık yasak. Beceremedi gitti bu işi fıkara. Ben sizi görmeden eşkıya olayım diyordum ya, yazık size, vazgeçtim.”

“Neden vazgeçtin ki?”

“Canım nasıl vazgeçmeyim ki sizin bu halinizi gördükten sonra? Böyle gece gündüz kaç babam kaç, bunun sonu neye varacak? Bir gün de bir kurşunla sizi Karafırtına mı ne, haklayıve-recek!”

“Biliyoruz,” dedi Ferhat Hoca.

“Biliyorsunuz ya, görünen köy kılavuz istemez ki… Ama bakın, ben size ne söyleyeceğim…”

“Ne söyleyeceksin?”

Memed başını önüne eğdi, elini kirpi oku gibi dimdik saçlarında gezdirdi. Belli ki ikircik geçiriyordu.

“Söyle.”

“Öyleyse söyleyim, bu İnce Memed var ya,” eliyle Memedi gösterdi, “bunun gibi eşkıya olmak iyi. Neden ki derseniz, can-darmalar bizim köyü kırfacana çevirdiler, işte bunun için,” gene İnce Memedi eliyle gösterdi, “ayaklarını yardılar, hepsine de tuz bastılar, kimse de bu İnce Memede hiç sövmedi. Herkes buna,” parmağıyla İnce Memedi gösterdi, “tapıyor.”

Sustu, başını önüne eğdi. ikircik geçirdiği belliydi. Yüzü andan ana değişiyor, bir kızarıyor, bir bozarıyordu. Sonra kahkahayla güldü, ardından da:

“Bu İnce Memedi var ya, köylüler bir görseler, boyunun da benim boyum kadar olduğunu bir bilseler…” Gülmesi daha sürüyordu.

588

“Bilseler ne olurdu yani?”

Memed Çocuk gülmesini kesti, başparmağını ağzına soktu, somurdu.

“Bilseler ne mi olurdu?”

Onların yüzlerine teker teker baktı.

“Bilseler ne olurdu Memed?”

“Bir şey olmazdı,” dedi Memed sevinerek. “Hiçbir şey olmazdı. Neden ki dersen aba altında er yatar. Bizim köydeki çocuklar var ya,” Kasımı gösterdi, “işte bunun kadar iri olan çocuklar bile benden korkarlar. Bizim köylüler var ya, işte bu adamın İnce Memed olduğuna önce, elimi keserim ki inanmazlar, sonra da alışırlar, onun İnce Memed olduğuna daha çok inanırlar. Siz şimdi uyuyun. Kim bilir ne kadar yorgunsunuz-dur, vay fikaralar, dağ bayır kaça kaça… Bakın, şu bizim yaktığımız şu ateş var ya, dışardan hiç gözükmez. Neden ki derseniz, dışarda bir duvar daha var, çok yüksek. Dedem çaldığı atları buraya saklarmış. Köylüler de onun yerini bilirler, hiç kimseye de söylemezlermiş. Babam öyle mi ya onu kim görse yakalayıp candarmaya teslim ediyormuş fıkarayı. Siz hiç korkmayın köylü ölür de sizin yerinizi kimseye söylemez.” İnce Memede sevgiyle baktı. “Bu İnce Memed var ya, onda şeytan tüyü var. Kimi insanlarda çok şeytan tüyü var. İşte bundan dolayı Karafırtına değil ya feriştahı gelse İnce Memedin yanına yaklaşa-maz.”

Ferhat Hocanın yanından kalktı, İnce Memedin yanına gitti oturdu, onu abasının kolundan tuttu: “Kulağını bana versene,” dedi. Çakır gözlerinden bir korku gölgesi geldi geçti. At kirpiği gibi uzun, kıvırcık kirpikleri birkaç kez açıldı açıldı kapandı. İnce Memed başını eğdi, kulağını onun ağzına dayadı. Memed Çocuk yalvaran bir sesle, hiç kimseye duyurmadan, “O Kara-fırtınayı öldür, olur mu,” dedi. “O milleti perişan etti. Onu öldür olur mu?”

İnce Memed de onun başını kendine çekti, o da onun kulağına:

“Olur,” dedi.

“Söz ver?”

İnce Memed bir ikircik geçirdi.

589

“Söz mü?”

İnce Memed karşılık vermiyordu.

“Bak arkadaş, erinde geçinde seni nasıl olsa öldürecekler.”

İnce Memed, onun kulağına gene ağzını dayadı: “Biliyorum, öldürecekler.”

“Öyleyse söz mü?”

“Bilemem ki…”

Memed ayağa kalktı, gitti, öteki yana, ocağın karanlığına çöktü somurttu.

“Ne oldu Memed Çocuk, İnce Memede niye kızdın?”

Memed Çocuk, iyice küsmüştü, karşılık vermedi.

Ferhat Hoca, İnce Memed, öteki eşkıyalar onun üstüne düştüler, konuştular, şakalaştılar. Memed Çocuk bir daha ağzını açmadı, yürekten küsmüştü. Biraz sonra da uyudu, küçücük başı omuzuna düştü.

Kasımı nöbete koyup onlar da uyudular.

Memed Çocuk daha gün ışımadan uyandı, usullacık, ayaklarının ucuna basa basa dışarıya çıktı, parmağını dudaklarına götürerek, nöbetteki Kasıma, sus, işareti yaptı, kalenin burcu altındaki ormandan bir kucak kuru odunla döndü, kül bağlamış ocağın közlerini üfürerek tutuşturdu. Getirdiği odunların hepsini ateşin üstüne usturuplu, hepsi tutuşacak biçimde dizdi. Sonra gitti, daha kucak kucak odunlar taşıdı. Ateşi bir iyice harlattıktan sonra Güdüğü burnundan tutarak uyandırdı. Güdük Hacı korkuyla uyandı. Memed Çocuk dışarıya kaçtı, Güdük Hacının korkusuna kasıklarını tutarak, dizlerini döverek güldü. Kasım da, onun böyle neye güldüğünü bilmeden, onunla birlikte güldü.

Güdük aşağıdaki dereden isli çaydanlığını doldurdu geldi; Memed Çocuk ona daha gülüyordu. Kasım:

“Bu neye bu kadar gülüyor böyle Hacı?” diye sordu. “Neye gülecek it tohumu,” diye karşılık verdi Hacı, “benim uykudan korkuyla sıçrayıp uyanışıma gülüyor.” Güdük Hacı da güldü.

Memed Çocuk:

“Sus,” dedi, onun yanına gelerek, “öyle sesli gülme. Baksana fıkaralar serilmişler, ölü gibi uyuyorlar. Kim bilir, ne kadar yorgunlar, fıkaralar.”

590

Güdük sesini kesti. Memed gitti dün geceki köşesine büzüldü.

Çay kaynadı, fokurdadı, önce Ferhat Hoca kalktı, aşağıya, çaya indi, aptes aldı, abasını çıkardı yere serdi, üstünde namaza durdu. Onun arkasından öteki eşkıyalar birer ikişer uyanıp dışarıya çıktılar geldiler. Memed Çocuk köşesinde yüzünü iki eli arasına almış, derin düşüncelere dalmıştı. Hoca namazını bitirdi, sofra kurulmuş, yiyecekler ortaya çıkarılmıştı. Güdük Hacı kalaylı bir tasa çay doldurdu önce Ferhat Hocaya verdi. Hoca, tasa üç tane şeker atıp bir çöple karıştırdı. İçecekken tas elinde kalakaldı, “Amanın, konuğumuz,” dedi. “Gel konuğumuz. Kusura kalma, seni unuttuk. Vay akılsız başım vay! Buyur konuğumuz.” Memed Çocuk hiç durumunu bozmadı. Hoca ısrar etti, taşta ses var, Memed Çocukta ses yok. Onun ardından ince Memed, ötekiler de konuğu buyur ettiler, kimse kahvaltıya el sürmemiş, çay tası Hocanın elinde öyle tüterek duruyordu. Sonunda Memed gitti, Memed Çocuğu tuttu kaldırdı getirdi Ferhat Hocanın yanma oturttu. Bütün çabalamalarına karşın Memed Çocuk elini yiyeceklere sürmedi, Ferhat Hocanın uzattığı tası da almadı.

Hoca çok üzülmüştü, üzüntüsü sesinden belliydi: “Yahu sana ne yaptık Memed Çocuk, yavrum, bir kusur işledikse bağışla bizi.”

İnce Memed de:

“Bağışla kusurumuzu adaşım,” dedi, “sana karşı bilmeden bir kusur işledikse.”

Ötekilerde, “bağışla,” dediler.

Memed Çocuğun dudakları sündü, çakır ela gözleri puslandı, neredeyse ağlayacaktı:

“Ben,” dedi, “eşşeğin biriyim. Hem de eşşoğlu eşşek bir akılsızım.”

“Neden imiş o?”

“Neden olacak arkadaş, benim gibi bir çocuktan adam çıkmaz, anam derdi de inanmazdım.”

“Şimdi nasıl inandın, ne oldu ki?”

“Daha ne olacak, dün gece yiyeceğinizin hepsini yedim, siz de bir şey söylemediniz. Düşünmedim ki, ulan eşşek kafa, akıl-

591

sız adam, eşkıya adamların yiyeceklerinin hepsi camus gibi sü-mürülür mü? Çok da açtım, evde de hiç yiyecek yoktu, sizin yiyeceğiniz de o kadar tatlıydı ki dayanamadım. İşte şimdi de köpekler gibi pişman oldum. Ne vardı yani, o kadar yiyeceğin hepsini yemeye. Hiç düşünmedim ki, bir eşkıya adam bu dağlarda yiyeceği nereden bulur, vay, yazık!”

Gene dudaklarını sundurdu, kalktı gitti köşesine oturdu.

Bir yandan Ferhat Hoca, bir yandan Memed onu kandırmaya çalıştılar. İnce Memed yerinden kalktı, onun yanına oturdu, ağzını onun kulağına dayadı, fısır fısır bir şeyler konuştular, Memed Çocuk yerinden kalktı, geldi gene Ferhat Hocanın yanına oturdu. Ferhat Hocanın verdiği tası aldı, içti, sofraya uzandı, dün gecekinden de daha iştahla, her şeyi unutup, gene yiyeceklere yumuldu, çenesi değirmen gibi işlemeye başladı, eşkıyaların şaşkın bakışları altında, sofrayı sildi süpürdü. Çay tası elden ele dolaşıyor, ona sıra gelinceye kadar çok vakit geçiyor, Memed Çocuk da sabırsızlanıyordu. Ferhat Hoca, kendi eliyle tası çayla doldurdu, içine de beş şeker attı, karıştırdı, “Bu çayı yalnız sen içeceksin, içine çok şeker attım, bal gibi oldu.”

Memed Çocuk, gözleri kocaman açılarak, sıcak çaydan ağzı yanarak, tastaki çayı bir anda bitirdi.

“Bir çay daha?”

Memed Çocuk:

“Ziyade olsun,” dedi, “yeter. Ömrümde böyle güzel bir çayı hiç içmemiştim. Bu çay dedikleri de ne güzel kokarmış meğer. Kokusu daha karnımdan yukarıya vuruyor.”

Eşkıyalar, kahvaltılarını yapıp ayağa kalktılar. Memed Çocuk da kalktı:

“Ben artık gideyim,” dedi, “Mestan Ağayı çok merak ediyorum. O, bildiğiniz adamlara benzemez. Söz verip de gelmediğine göre, onu öldürdüler. Yoksa imkanı mı var? Vay, babayiğit Mestan Emmi vay.”

Ferhat Hoca onu bir köşeye çekti, eline para koymak istedi, Memed Çocuk, eli paraya değince ateşe dokunmuşçasına irkildi:

“Eşkıya adamın parası alınmaz. Bu dağlarda çok para gerek size. Zaten yiyeceğinizin hepsini de yedim bitirdim. Olamaz,” diye bağırdı.

592

Alırsındı, almazsındı, diye Ferhat Hocayla cebelleşmeye başladılar. Hoca parayı onun cebine zorla sokuyor, öteki çıkarıp kalenin penceresinin içine koyuyordu. İnce Memed baktı ki cebelleşme uzun sürecek, “Hocam, sen dur,” dedi. Hoca, elindeki parayı İnce Memede verip çekildi. İnce Memed, gene onun kulağına eğildi, fısırdaştılar, çocuk parayı aldı, cebine koydu, arkasından da karşı karşıya geçip gülüşmeye başladılar. Kasıklarını tuta tuta kendilerinden geçmiş gülüyorlardı. Gülmeleri ötekilere de geçti. Hep birden sevince boğularak güldüler. Gülmeleri bittikten sonra Memed Çocuk:

“Bana izin,” dedi. “Allah sizi kazadan beladan, kör kurşunlardan saklasın. Şimdi beni iyi dinleyin, ben gittikten hemen sonra siz buradan gidecek, yitiklere karışacaksınız, ama hemen. Burada durmayacaksınız.” “Neden imiş o?”

“Çünküleyim ki, Karafırtınanın candarmaları beni yakalayınca, tabanlarımı yarınca, yaraya da tuz basınca, ben de dayanamayınca, sizin yerinizi onlara söyleyince, onlar da gelince, sizi öldürünce… Onlar çok, siz azlıksınız. Bir de, fıkaralarım, siz yorgunluktan ölüyorsunuz. Siz de ölünce, ben de buna dayanamayınca…” Durdu, bekledi, koşarak geldi İnce Memedin elini tuttu, onun kulağına bir şeyler fısıldadı, ayrıldılar.

“Bu parayı vermeseniz iyi olurdu,” dedi, boynunu büktü. “Ayıp oldu. Yemeğinizin hepsini de yedim. Ne yapayım, yiyecekleriniz çok güzel, çayınız da bal gibiydi. Bu para… olmadı.” “Ayağına bir ayakkabı alırsın…”

“Ohhhoooo, sen ne diyorsun bre sakallı, ne ayakkabısı… Evde un yok, tuz yok, hemen götürüp anama vereceğim. Anam bir sevinecek, bir sevinecek… Bal bile, çay bile almayacağım. Sen ne ayakkabısından söz ediyorsun öyle, behey sakallı!”

“Güle güle Memed Çocuk, arkadaşımız,” dediler. “Senden ayrılmak ne zor arkadaş, ama eşkıyacılık bu, gözü kör olsun.” Onu derenin ucuna kadar uğurladılar. İnce Memedin boğazına bir yumruk geldi tıkadı.

“Haydi arkadaşlar toparlanın gidelim. Memed Çocuğa söz verdik.”

593

Toparlanıp, kaleden aşağı indiler, Kuru Çınar köyünün üst başında durdular. Sahan, bu köyü görünce, köyde tanıdıkları olduğunu söyledi. Köyden gürültüler, patırtılar geliyordu. Geceye kadar, geniş dallı bir çınarın altında, bir kayanın kuytusuna sığınarak beklediler. Çok üşüdüler. Karanlık kavuşunca, Sahanı aşağıya gönderdiler. Sahanın gitmesiyle dönmesi bir oldu: “Köy candarmayla ağzına kadar dolu,” dedi… Oradan yüz geri ettiler. Bu geceyi de kalede geçiremez miyiz?” diye sordu Temir.

İnce Memed, bu soruya karşılık bile vermedi. Sabaha karşı Mestanın köyüne vardılar. Köy sessizliğe gömülmüştü. Köyün dışındaki tek basma, bir büyük ağacın altındaki, sırtını kayalara dayamış bir damın el kadar penceresinden incecik bir ışık sızıyordu, o evin kapısını çaldılar. Kapıyı açan yaşlı bir kadındı, onları görünce çok sevindi:

“Hoş geldin İnce Memed, hoş geldin yavrum benim evime. Gelin, candarmalar dün sabah köyden gittiler. Ocağımızı söndürüp, evimizi başımıza yıktılar da gittiler. Mestanımızı da, o babayiğidimizi öldürdüler de gittiler. Siz hoş geldiniz, safalar getirdiniz, Mestanın cenazesine geldiniz herhalde.”

Ateşi ölçerdi, yere kilim, döşek serdi, buyur etti. Eşkıyalar ayakkabılarını çıkarmak istediler.

“Ne o, ne o!” dedi yaşlı kadın, “eşkıya adam hiç ayakkabılarını çıkarır mı, biz hiç mi eşkıya görmedik? Eşkıya adam hiç silahını elinden bırakır mı, belli olmaz ki, bir düşman şuradan

çıkıverir.”

Kadın ocağı ölçerdi, ocağa bir su koydu, elleri yanlarına düştü, oraya ocağın başına çömeldi kaldı, yüzü de kedere kesti. Kadının bu hali Memedin gözünden kaçmadı:

“Ne o ana?” dedi, “ne oldu sana böyle? Yüzün çok karardı.”

“Kurban olduğum oğlum, yiğidim, aslanım, koca İnce Memed, Hazreti Aliye eş, bin yılın bir başı evime gelmiş de,” sesi ağlamsıydı, ağıt yakar gibi konuşuyordu, “benim gözüm kör olsun da, önüme aksın da, beni kara topraklar alsın da, İnce Memed yiğidime, yoldaşlarına içirecek bir tutam kahvem, bir yudum çayım, yedirecek bir lokma ekmeğim de… Kurban ol-

594

duğum yavrum, benim yüzüm kararmasın da kimin yüzü kararsın.”

“Aldırma güzel anam,” diye onu teselli etti İnce Memed, “senin bu güler yüzün, tatlı dilin yeter bize.”

“Güler yüzüm, tatlı dilim batsın. Bir yılın bir başı İnce Memed evime gelsin de… Durun hele belki sizin karnınızı doyuracak… Bir horozum, kocaman… Tavuklar hep kırıldılar da, bir bu kaldı. O da sizin kısmetinizmiş. Hemen yakalar gelirim. Siz de kesersiniz, size bir yahni yaparım ki…”

Horoz aklına gelince kadının yüzü birden değişti, gözlerinin içi de güldü.

Horozu kesmesinin önüne geçmeye çok çalıştılar ya kadının vazgeçmeyeceğini de biliyorlardı. Kadının horozunu yememek, onu en büyük aşağılama olurdu. Çarnaçar razı oldular.

Horozu Güdük kesti:

“Ana sen otur konuklarınla konuş, ben horozu yolar, temizlerim,” dedi. “Sen de yahni yaparsın. Bende de çok soğan var. Ben bunların aşçıbaşısıyım.”

“Aşçıbaşıysan iyi.”

Güdük dışarı çıktı horozu temizlemeye başladı. Usuldan ortalık ağarıyor, Torosun karlı doruklarına kırmızı, mor, pembe ışıklar dökülüyordu.

Horozu temizleyip içeriye giren Güdük:

“Ana, sen bu horoza amma da iyi bakmışsın,” dedi. “Bir koyun kadar büyük. Yağlı da.”

Kadın sevindi:

“O benim biriciğimdi,” diye karşılık verdi. “Ben ona yemedim yedirdim, içmedim içirdim. Şu Allahm güzel işine bakın ki o da İnce Memedime nasip oldu. Anam beni Kadir gecesi doğurmuş ki Allah benim başıma, bu sabahın alacasında devlet kuşu kondurmuş ki, koca Allah böyle bir talihi kime nasip etmiş ki…”

“Sağ ol Ana, var ol.”

Kadın ocağa büyük bir tencere koydu, horozu içine attı. Gidiyor, geliyor, gülüyor, seviniyor, Allaha dualar ediyordu. Tepeden tırnağa sevinç olmuş çıkmış, bir genç kız gibi şakı-yordu.

595

I

“Sizi gördüm, Mestanın ölüsünü bile unuttum. O benim yeğenimdi. İnce Memedin yoluna bin tane Mestan kurban olsun.”

İnce Memed:

“Ana,” dedi, “senden bir dileğim var.”

“Söyle,” dedi kadın, “söyle kara gözlüm, anan sana da, dileğine de bu sabahın alacasında, dağların doruğuna gün vururken kurban olsun, söyle.”

“Ana, buralarda, bu yakınlarda hiçbir balcı var mı?”

“Var,” dedi kadın, “var benim şahinim. Bal mı istedi canın yiğit, insan yüreğine hayran olduğum. Koca Abdullah var.”

“Yakın mı?”

“İşte şuracıkta.”

“Ana sana para verelim de, bir hızman balı, şu bizim Sahanla al da gel.”

“Hemen gider de alır gelirim gülüm. Onda her zaman bal olur. Kimseye de bir zırnık koklatmaz. Kendi de bir parmak balı ağzına sürmez. Ben beni bildim bileli o bal sağar. Diyorlar ki, ömründe hiç bal tadı bilmez imiş. Fıkara, balçıklarını hep satar. Hep satar da tütüne verir.”

“Bir koca hızman.”

“Onda hızman da var kul olduğum.”

“Bir büyük, bir de küçük hızman olur mu?”

“Ne kadar balı varsa sana alırım da getiririm kara gözlüm.”

“Ne kadar varsa al da gel.”

Sahanla kadın bal almaya gittiler, Hoca aptes aldı, namaza durdu. Horoz ocakta fokurdayarak kaynıyordu.

Kadınla Sahanın dönmeleri uzun sürdü. Güdük ocaktaki horozu, soğan doğrayarak, bir güzelce yahni yaptı onlar gelinceye kadar.

Kadınla Sahan ellerinde bir büyük, bir de küçük hızmanla geriye döndüler. Kadın:

“Hem de petekli bal, apak her peteği, oğlum İnce Memed yesin de, güçlensin de düşmanlarına göt attırsın. Gözü kör olası Abdullah bir de para aldı, bir de para aldı bu Sahan çocuk-

596

tan, bir kucak. Gözü paraya doymuyor, o paraları yese içim yanmaz. Hep tütüne veriyor, dumanını da gece gündüz havaya savuruyor. Kendi de balçıklarından bir zırnık bile koklamıyor.” Sonra birden telaşlandı, “Siz yemek yiyeceksiniz. Bu güzel balçıkları da… Evde ekmek yok. Gideyim de komşudan ekmek alayım.”

Dışarıya koştu, birkaç dürüm ekmekle geriye döndü. Eski kilim sofrayı yere serdi, büyük bir bakır sahana yahniyi boşalttı, “Çok güzel yahni yapmışsınız,” dedi, tencereyi koklayarak, “mis gibi de kokuyor. Ah, bunun yanında bir de bulgur olaydı ki, yazık, benim hiç bulgurum yok ki…”

“Gerek yok bulgura,” dedi Ferhat Hoca. “Böyle de iyi.” Bir sahana da küçük hızmandan bal boşalttı, “bal da burcu burcu püren kokuyor, yeme de kokla, insanın bu güzel kokudan başı döner.

Sofranın başına oturdular. Kadın oturmuyor, ayakta dikilmiş duruyordu.

“Ana otur,” dedi İnce Memed.

Kadın orurmamakta direniyordu.

İnce Memed:

“Ana eğer, sen de bizimle oturup yemek yemezsen, biz de şu senin horozuna el sürmeyeceğiz.”

Çarnaçar kadın oturdu.

Bir tek kaşığı vardı kadının, kaşık elden ele geçiyordu. Kimisi de yufka ekmeği lokma ediyordu. Kadın yahniye elini sürmedi, sahandaki bala ekmeğini batarak, gözlerini kapatarak, kendisinden geçerek, ballı yufkayı ağzına atıyor, burun delikle ri açılarak, burun kanatları titreyerek, bu güzel kokuyu sindirı sindire yutuyordu.

Sahandaki bal bitince, kadın biraz daha bal koymak istedi İnce Memed bunun önüne geçti.

Kadın:

“Doğru ya,” diye içini çekti. “Bu soğukta bal size gerek ola cak.”

Karınlarını doyurup sofrayı kaldırdılar, köşeye koydulaı Tencerede, sahanda kemiklerden başka, horozdan zırnık bile kalmamıştı.

597

Kadın, yarın sabah artık gül horozumun bülbül sesini duyamayacağım, diye düşündü, arkasından da ekledi, böyle bir güllüce horoz İnce Memedime kurban olsun. Bir kümes horozum olaydı da, hepsi de böyle güllüce, onun hepsini de İnce Memedime kesseydim, sevinçten de şıkır şıkır göbek atardım. Şıkır da şıkır.

Kadının içindeki sevinç dışına vurmuş, yüzü bir sevinç çiçeği gibi açmıştı. Onun sevinci ötekilere de geçti.

“Ana, bu köyde bir Memed Çocuk var, hani çakır gözlü, kısacık boylu, saçları da kirpi oku gibi, dimdik duran.”

“Biliyorum onu,” dedi kadın, biraz düşündü. “Memed Çocuk, hani dün, eşkıyalar ona bir koca kucak para vermişler. Siz verdiniz değil mi, kim verecekti ya, ancak o kadar parayı gönlü gani İnce Memed verirdi bir çocuğa. Benim hiç çocuğum olmadı. Kocam, üç kardaşım savaşa gittiler de bir daha dönmediler. İşte ben de burada böyle tek başıma kaldım. Benim evime hiç kimse uğramaz ki, yıllardır ilk uğrayan konuk sizsiniz.” Ellerini havaya açtı. “Allah sizden razı olsun. Allah tuttuğunuzu altın etsin. Allah düşmanlarınızın gözünü kör, sizin kılıcınlzı keskin eylesin. Allah… Siz beni kıyamete kadar gönendirdiniz evime gelerek, siz beni kıyamete kadar gönendirdiniz… Allah…”

“Sağ ol, var ol Ana, o Memed Çocuğu bulabilir miyiz acaba şimdi?”

“Buluruz ya, evleri şu aşağıda derenin içinde, pınarın başında. Babası da hırsız. Dedesi de, onun dedesinin dedesi de hırsızdı. Bunlar yedi ceddir, hep hırsızlık yaparlar. Bunların soyundan da hırsızdan başka bir şey çıkmaz. Hiç ellerini ılıktan soğuğa sokmazlar, hep hırsızlar. Ben şimdi o çocuğu alayım geleyim mi, o çocuk sizin de paranızı çalmadı ya?” “Çalmadı.”

“O çocuk öyle bir çocuk ki gözden sürmeyi çeker, bir de bal sever fıkara. Geçen yıl bal yüzünden ölüyordu. Gitmiş de bu dinsiz imansız Abdullahın, sizden bir çanak bal için, vay, bir kucak para aldı ya, işte onun kovanlarını açmış. Arılar da onun yüzüne gözüne sıvanmışlar, bu çocuğu öyle sokmuşlar, öyle sokmuşlar ki çocuk şişmiş, davul gibi, iki üç misli olmuş. Şişmekten de gözleri kapanmış. Ağzı açılmamış. Ağzına

598

çorbayı kamış düdükle akıtmışlar. Karaçalı köyün Fatma Anası olmasa bu çocuk ölüyormuş. Ona ilaçlar içirmiş de ölümden kurtarmış. Behey hırsız oğlu hırsız, ölümden kurtuldun ya, dur yerinde, durmaz. Bir daha kovanları açmış. Arılar onu bir daha şişirmişler. Fatma Ana onu gene ilaçlamış. Memed gene durmamış. O gün bugündür Abdullahın arıları her aya bir, iki aya bir onu şişiriyor. Ne yapsın şişmeye alıştı fıkara. Şişmeyince yapamıyor. Bu çocuğu eğer arılar sokup da öldürmezse, bu dedesini de, dedesinin dedesini de aratmayacak.” Çabuk çabuk konuşuyordu. “Bulayım mı onu size? Paranızı çalmışsa gelmez.”

“Çalmadı, gelir.”

“Ben şimdi hemen dışarı çıkar, çağırırım onu. Bir de iyi çocuk ki, hiç kimseyi kırmaz. Benim bütün odunlarımı dağdan o getirir. Mantar zamanı bana dağdan mantar, kiraz, armut, nar, elma zamanı bana dağdan elma, nar toplar, çiçek zamanı bana mantıvar toplar. O, herkesin eli ayağıdır. Öyle bir çocuk bulunmaz.”

Dışarıya çıktı, yokuşun üstünden aşağıya:

“Memed, Memed,” diye bağırdı, “gel bize de sana ne vereceğim. Ne vereceğim.”

Daha o kapıdan girmeden, Memed Çocuk koşarak geldi, eşkıyaları görünce önce şaşırdı, sonra sevinç içinde kalarak güldü, utandı, çekingen bir hal aldı:

“Zöhre Ana beni bu sabahın köründe çağırınca, siz olduğunuz hemen yüreğime tıp etti. Eeeee, hoş gelip safalar getirmişsiniz.”

“Hoş bulduk,” dedi İnce Memed.

“Ben bildim,” diye üzüldü Çocuk. Kirpikleri ıslandı. “Mes-tan iyi bir adamdı. O, bize gelirken candarmalar onu sıkıştırmışlar. O da bizim yerimizi göstermemek için kaçmış, candarmalar da onu vurmuşlar. Allah rahmet eylesin iyi bir adamdı. Balcı Abdullahın elinden beni hep o kurtardı. Bana fiske de vurdurmadı. Yoksa, o balcı var ya, benim şiştiğime de bakmaz, derimi yüzerdi.”

Sonra, Memed, Ferhat Hocanın yanına usulca kaydı, onun elini tuttu:

599

“Ben senin kim olduğunu biliyorum,” dedi. “Seni kurnaz seni! Bir de hiç belli etmiyorsun. Zaten anlamalıydım senin kim olduğunu. Sakalına bakınca bilmeliydim. Böyle kocaman sakal kimde olur ki… Benimki de ahmak bir kafa işte, adam seninle konuşur da, arkadaş olur da senin kim olduğunu bilmez mi?”

“Ben kimim ki?”

“Ha, hah, bir de kimim, diye bana soruyor, seni kurnaz seni! Sen, ermişler ermişi Ferhat Hoca değil misin, sen, İnce Me-medi afsunlayıp kurşun geçirmez eden sen değil misin, İnce Memedin kurşuna dizilmiş yağız atını, bir kır küheylan olarak dirilten sen değil misin, Anacık Sultanı öldüren Yüzbaşı Faruk-lan, Kertiş Ali Onbaşının canını alaraktan, köprünün altında, onları Anacık Sultanın ölüsü yanına uzatan sen değil misin, İnce Memedi, peri kızlarını göndererek, Çiçekli Mahmut Ağanın zindanından, kalın zincirlerini koparttırıp kaçıran sen değil misin? Senin öyle çok, öyle çok marifetlerin var ki, saymakla bitmez.”

“Bütün bu saydıklarının hiçbirisini ben yapmadım. Bütün bunlar doğru değil.”

“Bir de sakalını kestirip, sonra da uzatan Ferhat Hoca sen değil misin?”

“Ben Ferhat Hocayım.”

“Öyleyse benim dediklerim de doğru. Sen bütün bunları benim külahıma anlat. Seni yalancı seniiiiii!”

“Bu senin dediğin gibi bir adama hiç yalancı denir mi?”

Memed Çocuk, onun elini bıraktı, gözlerinden bir korkunun gölgesi geçti, vardı kapının eşikliğinde kaçacakmış gibi durdu. Başını yere eğip bir süre düşündü. Gözlerini kaldırdı, yalvarırcasına Ferhat Hocaya baktı:

“Sana yalancı dedim diye Allah bana bir şey yapmaz değil mi, çont olmam değil mi, Allah beni öldürmez değil mi? Bir bok yedik, bir kusur işledik senin arkadaşlığına güvenerek, beni bağışlasan olmaz mı?”

“Seni bağışladım Memed Çocuk. Gel bakalım yanıma.”

Memed Çocuk, gözlerini onun yüzünden ayırmadan, korkarak, ayağı ayağına dolanarak gitti, onun karşısında durdu.

“Güdük, şu büyük hızmanı getir. Kaşığı da al gel.”

600

Güdük, bal hızmanıyla kaşığı getirdi Ferhat Hocaya verdi. Hoca bir dizini yere koydu, kaşığı hızmana daldırdı, kaşıkla birlikte apak bir bal peteği çıktı, Memed Çocuk gözlerine inanamadı. “Aç ağzını!” Çocuk gözlerini kapadı, ağzını ardına kadar açtı. Hoca, bal peteğini onun ağzına sokuşturdu. Memed, gözleri kapalı, kendinden geçmiş, ağzındaki bal peteğini, balını, dudaklarından akıtarak, diliyle yöreyi yalayarak uzun uzun çiğneyerek yedi. Gözlerini minnetle açarak, önce Ferhat Hocaya, sonra da teker teker ötekilere baktı.

“Bu hızmanm hepsi senin.”

“Benim mi?” inanmaz, inanmaz sordu. “Benim mi, benim mi?”

Hepsi senin.”

“Nereden buldunuz bu kadar balı?”

“Biz buluruz.”

Çocuk, gene eşkıyaların, yüzüne teker teker baktı:

“Hiçbirinizi bir tek arı bile sokmamış.”

“Bizi arı sokmaz,” dedi İnce Memed, “bizim hepimizi, arıya karşı Ferhat Hoca afsunladı.”

“Yalancılar,” dedi Memed Çocuk. “Siz beni kandırıyorsunuz. Ayıp değil mi, parmak kadar bir çocuk kandırılır mı, bir bal için.”

Gene gitti eşiğe, oraya oturup başını önüne eğdi somurttu. İkide birde de, kaşını kaldırıp, kimseye belli ermeden, özlemle bal hızmanma bakıyordu.

Ferhat Hoca, ona diller döküyor, o, duymuyor gibi yapıyordu. Yerinden kalktı, İnce Memedin yanma geldi, onu elinden tuttu, köşeye çekti, eğilmesini istedi, İnce Memed eğildi. Ağzını kulağına dayadı, fısır fısır konuştular. Ayağa fırladı, geldi bal hızmanını kucakladı, Zöhre Anaya acıyarak baktı:

“Bir sahan getir Zöhre Hatun,” dedi, cömertçe, “bu bal bana çok. Sana biraz bal vereyim.”

“Onun da balı var. İşte şu küçük hızman da onun.”

Bunu görünce Memed Çocuğu bir sevinç aldı, önce Ferhat Hocaya saldırdı. Bir elini alıp öpüyor bırakıyor, öteki elini alıyordu, sonra ötekilere saldırdı. En son da Zöhre Ananın elini öptü, ardından da balını kaptı, dışarıya fırladı. Boyu kadar hız-

601

manı zor götürüyordu. Dışardan, “Ana, Ana, Ana gel, yetiş,” diyen sesi bir süre ortalığı çınlattı.

Eşkıyalar, her birisi bir köşeye çekilerek uyumaya başladılar. Ferhat Hoca nöbetçi kaldı. Hiçbir şey bilmiyorum, diye düşünüyordu. Şu dünya üstüne, şu insanlar üstüne hiç kimse bir şey bilmiyor. Şu dünyaya insanlar, ahmak geliyor, kör gidiyorlar. Belki şu çocucak, İnce Memed… Onda bir şeyler olmasa, ona insanlar, boşu boşuna sarılırlar mıydı? Bu çocukta bir şeyler olmalı.

Öğleye doğru, uzaktan gelen ağıt sesleriyle uyandılar.

İnce Memed:

“Cenazeye gideceğiz, tıraş olalım, üstümüzü başımızı düzeltelim.”

Ocağa su koydu Zöhre Ana. Hamza usturasını belinden çıkardığı palaskasında kılavladı. Önce İnce Memedi dışarı çıkardı, bir taşın üstündeki karı süpürerek oraya oturttu, sakalını bol sabunla köpürttü, tıraş etti. Arkasından da ötekileri.

Zöhre Ana genç bir kız gibi utangaç, kırış kırış olmuş yüzü kızararak Memedin yanma geldi, “Yavru,” diye onun elinden tuttu, “yiğidim oğlum, şalvarın boydan boya yırtılmış, çıkar da dikeyim, cenazeye böyle gitmesen iyi olur, dost var, düşman var.”

Memed hemen şalvarını çıkardı Zöhre Anaya verdi, kendisi paçalı donuyla kaldı.

“Sağ ol Zöhre Hatun, ben de bunu senden isteyecektim ya

utanıyordum.”

“Aman sen de, şu İnce Memede bakındı hele, insan hiç

anasından utanır mı?”

Alışkın elleriyle iğneyi ipliğe geçirerek şalvarı dikmeye başladı. Ağıt sesleri gittikçe çoğalıyor, çığlıklar göğe çakıyordu.

Fişekliklerini, tüfeklerini, kırmızı postallarını sildiler, parlattılar dışarıya çıktılar. Dışarıya çıkar çıkmaz da Kör Süley-manla karşılaştılar. Kör Süleyman, semerli bir beygirin üstündeydi, yedeğinde de yüklü iki katır çekiyordu.

“Yahu sizi araya araya bir hal oldum. Aramadık yer bırakmadım. Yolda bir çocuğa rastlamasaydım, gene de bulamazdım. Çocuk beni görünce, sen kimi arıyorsun, diye bana sordu.

602

Ben de İnce Memedi, dedim. Aldı beni doğru buraya getirdi. Yolda da durmadan, önüme düşmüş, bağıra bağıra türkü söylüyor, başkaca hiçbir şey konuşmuyordu.”

“Saçları kirpi oku gibi, sarı bir çocuk mu?” “O,” dedi Kör Süleyman. “Buraya gelince de evi gösterdi, ardından da aldı yatırdı. Ben de biraz…”

“O bizim yeni arkadaşımız,” dedi İnce Memed. “Adı da Memed. Öyle sonradan değil, dedesinin de adı Hırsız Memed. Öldürseler, tabanlarını yarıp tuz bassalar da adını değiştirmez, bizi ele vermez.”

“Sağlam adam,” diye güldü Kör Süleyman, attan indi.

İnce Memed, Zöhre Anaya gitti:

“Zöhre Hatun,” dedi, “bize cephane geldi. Senin evde saklayabilir miyiz? Candarmalar da gitti. Belki bir daha bu köye gelmezler, gelseler de senin evi aramazlar.”

“İnce Memedime de bak,” dedi Zöhre Ana, “bre yavrum, yiğidim, İnce Memedim, candarmalar, isterlerse her gün, yıl on iki ay bu köyden çıkmasınlar, isterlerse de her gün on kez benim evimi arasınlar, öyle bir saklarım ki senin silahlarını, bu köyü, şu dağların altını üstüne getirseler de senin bir kurşununu bulamazlar.”

Kör Süleymana geldi:

“İndir yükünü şu kapıya,” diye buyurdu. “İndir de, hemen arkana bakmadan git.”

Kör Süleyman buyruğa uydu, yükleri indirdi, beygirine bindi, arkasına bakmadan köyü çıktı gitti.

“İyi yetişti Kör Süleyman. Hiç cephanemiz kalmamıştı. Tükenecek, diye ödüm kopuyordu. Cıngıllıoğlu yiğit adam, sağlam kaçakçı. Kıyamet kopsa da bizi cephanesiz bırakmayacak,” dedi Ferhat Hoca.

“Yiğit adama bu dünyada kıran girmedi,” dedi İnce Memed. “Bu dünya öküzün sırtında değil, böyle yiğit, sözünün eri adamların sırtında duruyor. Karafırtına yiğitse gelsin de Zöhre Hatunun elinden bir tek fişek alsın, isterse etlerini kerpetenle koparsın.”

“Alamaz,” dedi Ferhat Hoca.

603

Bütün dağlar, ovalar silme kar altındaydı. Bu uçsuz bucaksız aklığa göz kamaştıran bol bir ışık çökmüştü. Ayaklarını sürüyerek ölü evine geldiler. Uzun bir damın örtmesinin altına, ak bir çarşaf altındaki ölünün yöresine halkalanmış kadınlar onları görünce bir an ağıtlarını kestiler, hemencecik de, seslerini daha yükselterek, ağlayarak ağıtlarını sürdürdüler. Köyün delikanlıları, dalları geniş bir alanın üstüne yayılmış, yapraksız, çırılçıplak bir çınarın kalın gövdesinden başlayan taş ağılın üstüne sıralanmışlar, kederli gözleri, uzamış yüzleriyle ağıt söyleyen kadınları dinliyorlardı. Kadınlar, örtmenin altından taşmışlar, karların üstüne serdikleri keçelerin üstüne oturmuşlar, çınarın gövdesine kadar avluyu doldurmuşlardı. Delikanlılar, eşkıyaları görünce saygıyla yerlerinden kalktılar, ellerini göğüslerine götürüp selamladılar, onları oturdukları yere buyur ettiler, kendileri de bir kıyıya çekilip, elpençe divan orada durdular.

Yaşlıca iri bir kadın, önce gür sesiyle ağıdı söylüyor, sonra bütün kadınlar onun söylediğini, gene kadınla birlikte yineliyorlar, arkasından da ağlaşıyorlardı.

İri kadm İnce Memedi görünce şöyle bir dikeldi, sesine çeki düzen verdi, göğüsleri kabardı, sesi daha gürleşti:

Düldül dağı kavakları, Kızılgedik durakları, sana İnce Me-med demem, yıkmayınca konakları, diyordu. Ve bütün kadınlar tekrarlıyorlardı. Sesleri, bütün koyağı dolduruyor, ortalıkta çınlıyordu. Koçyiğitler, koçyiğitler, ağlasın selvi söğütler, öldürmüşler Mestanımı, kanını yalamış itler. Kadın başını kaldırdı, İnce Memedin gözlerini aradı buldu. Ben ağlarım yana yana, düşman da susamış kana, uyan Mestan oğlum uyan, İnce Me-med geldi sana. Kadın üç kere dizlerine vurdu. Bilmem demiş, bilmem demiş, ben haymlık bilmem demiş, İnce Memedin yerini, düşmanlara demem, demiş. Kadm, uzandı, çarşafın ucundan tuttu, ölünün yüzünü açtı. Hele yazdı, hele yazdı, kadir Mevlam böyle yazdı, İnce Memedi duyunca, sevincinden öle yazdı. Çarşafın kaldırdığı ucunu elinde tutuyor, gözlerini ölünün yüzüne dikmiş bakıyordu. Ölüyor yiğit ölüyor, dünyaya ışık salıyor, hele bakın Mestanıma, ölüsü bile gülüyor. Kadın, önündeki bohçadan Mestanm sırmalı abasını aldı, İnce Meme-

604

İ

de karşı salladı. Kurşun yemiş, uçmuş canın, kalbur gibi her bir yanın, İnce Memed derler buna, öcünü alacak senin. Önündeki bohçadan katlanmış, işlemeli bir ipek mendil aldı, kalktı, İnce Memede doğru gitti, mendili ona verdi, döndü. Kızılgediğin yolunu, koparma cennet gülünü, İnce Memedime verdim, senin kanlı mendilini. Kadm yerine oturdu, başörtüsünün ucuyla gözlerini sildi. Öteki kadınlar da öyle yaptılar. Kadm göğe doğru sağ kolunu salladı, görünmeyen düşmana meydan okudu. Kurban olayım diline, gelir salma salına, bin oğlum daha olsaydı, verirdim İncem yoluna. Mestanm açık kalmış yüzünü örttü. Kızılgediğin ortası, elimde de ağı tası, suçsuz yere can veren de, İnce Memedimin yoldaşı. Fırtına Karafırtına, kargışlar ederim sana, buna İnce Memed derler, bunu koyar mı yanına. Gökten yıldızlar düşüyor, yavrum toprakta üşüyor, uyan da gör Mestan oğlum, İnce Memed dövüşüyor.

İri kadm yoruldu, sözü onun yanındaki ak saçlı, ince yapılı kadm aldı. O da söyledi. Kadınlar ağladılar. İnce kadından sonra da genç bir gelin ağıda başladı. Sesi çok dokunaklıydı. Ayaktaki delikanlılar, eşkıyalar da ağladılar.

Sonra birden ağıt kirp, diye kesildi. Delikanlılar vardılar, Mestanın ölüsünü avludaki yontma, üstünde üzüm salkımları ve koç başı kabartması olan bir taşın üstüne yatırdılar. Köyün camisi, imamı yoktu, Ferhat Hoca yandaki pınardan aptes aldı. Ötekiler de aptes aldılar. Ferhat Hoca kollarını sıvadı, ölünün kanlı bedenini bir kalıp sabunla iyice yıkadı. Kurutup kefenlediler. Ölüyü bir salacaya koyup çırılçıplak bir yamaca götürüp çoktan kazılmış mezara, üstüne mersin dalları atarak gömdüler. Hoca, bir toprak mezarın üstüne, burada bütün mezarlar topraktı, oturdu, güzel sesiyle uzunca bir Kuran okudu. Cemaat önde, eşkıyalar arkada, köye geri geldiler. O gece, bütün evler ölü yemeği pişirmiştiler. Bütün köylüler ölü evinde bir araya gelerek yemek yediler.

Yatsı namazından sonra eşkıyalar Zöhre Hatunun evine geldiler. Ferhat Hoca namaz kıldı. İlk olarak Memed de ona katıldı.

Namazdan sonra Ferhat Hoca:

“Hayrola İnce Memed,” dedi, “ne var, namaz kıldın?”

605

“Kıldım Hocam, Allaha dua ettim. Şu Karafırtma mı ne ağının kökü, onu benim elime düşürsün, diye.”

“Nasıl düşürecek, diyorsun?”

“Çok düşündüm Hocam, Kanlıgedikte pusu kuracağız. Kaç gün olursa olsun bekleyeceğiz, o, atının üstünde, candar-masının önünde gediğe girince hep birden ateş edeceğiz. O, bugünlerde nasıl olsa bir gün Kanlıgedikten geçecek.”

“Geçecek, başka yolu yok.”

Kanlıgedik, dar, iki yanı çok yüksek, kayalık uçurum bir geçitti, bir at geçecek kadar ince yolun solundan da, çok derinlerde de, iri taşları dolanarak bir çay akıyordu.

“O zaman, biz uçurumun başına, kayaların ardına bir pusu kuracağız, hepimiz her yerden, Karafırtmayı kalbura çevireceğiz.”

“Ya candarmaları ne yapacağız, onlar bizim ardımızı kesmezler mi, bizi uçuruma hapseyleyip keklik gibi avlamazlar mı?”

“O, belli mi olur ki Hocam, ya akıl ederler, ya da etmezler. Biz, böylelikle İlyas Çavuşu da ölümden kurtarırız.”

Ferhat Hoca güldü:

“Sen de onun sözlerine kandın mı, o yerinden kalkamıyor, İnce Memed, yavrum.”

“Yanlışın var Hocam, biz Karafırtmayı birkaç gün içinde öldüremezsek, İlyas Çavuş onu öldürecek, sonra da kendisi ölecek.”

“Hiç sanmam. Orada pusu kurmak bizim için ölümdür.”

“Nasıl olsa yakında öleceğiz Hocam, her şey apaçık ortada, o, Arif Saim Bey bizi dağlarda bırakır mı sanıyorsun? O, bizim yüzümüzden Anacık Sultanı bile öldürdü. Bizi bırakır mı sanıyorsun? Ölümümüz çok yakın Hocam.”

“Biliyorum yakın oğlum Memedim, iki gözümün çiçeği. Ama bile bile ölüme gitmek, Allah indinde çok günahtır.”

Tartışma çok uzadı, Ferhat Hoca pusuya bir türlü razı olmuyordu. İnce Memed sonunda kestirdi attı:

“Kusuruma kalma Hocam, ellerinden öperim, ben Kanlıge-diğe, ne pahasına olursa olsun pusu kuracağım. Benimle gelen gelsin, gelmeyene Allah selamet versin.”

606

“Pekiyi, oğlum,” dedi Ferhat Hoca, “madem işi sen bu kadara vardırdın, ben seninle geliyorum. Gelmeyen var mı?”

Öteki eşkıyaların hepsi de:

“Geliyoruz,” dediler.

Tam bu sırada da önde Memed Çocuk, arkadan birkaç delikanlı içeriye girdiler.

“Candarmalar köye geliyorlar, çok kalabalıklar. Başlarında da Karafırtma.”

Hoca gülümseyerek Memede göz kırptı.

“Burada olmaz Hocam, Kanlıgedikte.”

Hoca:

“Ama orada kanlı gömlek kaç yiğide don olur,” dedi.

“Asıl burada olur,” dedi Memed.” Tam ortalık yerdeyiz. Kaçacak bir delik de yok.”

“Haydi kalkalım.” dedi Hoca, “şu yezid bu köye girmeden…”

Delikanlılar ellerinde onlara çıkın çıkın yiyecekler getirmişlerdi, çıkınları aldılar, yola çıkmaya hazırlandılar.

Zöhre Ana, İnce Memedi bir köşeye çekti, ona eski, savatlı bir gümüş yüzük uzattı, “Bu rahmetlinin yüzüğü,” dedi, “şehidin. Parmağına tak. Bu yüzüğü bana kim getirirse ona cephane veririm. İyi mukayyet ol ona. Bir yere düşüreyim, deme. Vuru-lursan da yoldaşlarına ver, yoksa cephaneniz orada çürür. Kellemi kesseler, bu yüzük gelmeyince kimse bu cephaneden bir fişek bile elimden alamaz. Yüzük eline oldu mu?”

Memed, parmağına taktığı yüzüğü ona gösterdi:

“Oldu.” Eğildi, onun elini öptü, o da Memedi yanaklarından. Ötekiler de Zöhre Anadan, helallaşıp ayrıldılar.

Memed Çocuk, onlarla köyün dışına kadar geldi, köyü çıkınca önlerinde durdu:

“Ben burada sizden ayrılıyorum,” dedi, ağladı ağlayacak bir sesle. “Allah yolunuzu açık, kurşunlarınızı keskin etsin.”

Ferhat Hocanın yanına vardı, “Al şunu,” dedi, “anam senin için pişirdi. Ben gördüm, sen horoz etini çok seviyorsun. Bak, Ferhat Hocam, vallahi de billahi de ben bu horozu hırsızlamadım. İki gözüm önüme aksın ki… Ben bilmez miyim senin gibi bir insanın haram yemeyeceğini? Ben senin gibi bir Allanın

607

ermişine hiç hırsızlık mal yedirir miyim? Bu kocaman, kar gibi ak horoz bizimdi. Bir de yağlıydı, ağzına layık. Kendi elimle kestim…” Boynunu büktü, “Eğer bana inanmıyorsan, horozu İnce Memede ver, o yesin. Ama sen yesen çok sevinirim. Neden ki dersen, sen horoz etini çok seviyor, gözlerini belerte belerte yiyorsun.”

“Senin horozunu hiç kimseye vermem Memed, hırsızlık olsa bile, senin gül hatırın için, gözlerimi belerte belerte yerim.”

“Yaşa,” dedi Memed Çocuk, İnce Memedin yanına gitti, biraz uzak bir yere çekilip bir taşın üstüne oturdular. Fısıltılarla konuştular, ardından da geceyi çınlatan kahkahalarla yürekten güldüler. Kucaklaştılar sonra da. Ferhat Hoca onu İnce Memedin kucağından aldı bağrına bastı, öptü, sonra teker teker helallaştılar.

Ayrılırlarken, Memed Çocuk:

“Ah, ulan ah,” dedi, “bu çocukluk da yerin dibine batsın. Yoksa ben sizden hiç ayrılır mıydım…”

Arkasını döndü koşarak köye girdi.

Bütün gece yürüdüler. Temir buralarını, taş, kaya, adım adım bildiği için onlara kılavuzluk ediyordu. Göbeklerine kadar gelen karda bile öyle çabuk yürüdüler ki daha tanyerleri ışımadan Telli Kavak köyünün üst başındaki ormana geldiler. En güvenilir yataklardan birisi olan Gök Hüseyin Onbaşı burada otururdu. Temir silahlarını çıkararak, bir çoban gibi, eline bir değnek alarak köye, Gök Hüseyin Onbaşının evine indi. Gök Hüseyin onu coşkuyla karşıladı:

“Ödüm koptu köye gelecek de, candarmanın tuzağına düşeceksiniz, diye. Biz candarmaların köye doğru geldiğini duyunca dağa, bizim yayla evlerine çekildik, köyü onlara bomboş bıraktık. Candarmalar da köye yerleşmişler, beklemişler, beklemişler, sizler köye gelmeyince, ne kadar yiyeceğimiz varsa yemişler, sonra da çekip gitmişler. Dün biz onların çekildiklerini haber alınca köye indik, her evi tamtakır bulduk. Köyde ne tavuk, ne koyun, ne keçi, evlerde ne yağ, ne bulgur, ne un bırakmışlar. İşte böyle. İnce Memed yukarda mı? Git de al getir onları. Sanırım buraya bir daha uğramazlar.”

Temir, koşarcasına gitti, arkadaşlarını aldı Gök Hüseyin Onbaşının evine getirdi. Ferhat Hoca, durumu öğrenince çok

608

üzüldü, kemerindeki altınları saydı, bir kısmını ayırdı. Gök Hüseyine, “Köylüyü alana çağır,” dedi. Gök Hüseyin bekçiyi, tellal çağırması için köyün içine gönderdi. Tellaldan sonra da, önde İnce Memed, arkada öteki eşkıyalar alana geldiler. Köylüler alanı doldurmuştu. Utangaç İnce Memed, başını kaldırıp da bir türlü kalabalığa bakamıyordu. Gök Hüseyin:

“Her evden bir kişi, şuraya çıksın, arka arkaya dizilsinler.” Kadın, erkek, genç kız, yaşlı çınarın altına bir sıra oldular. Memed, ilk baştakine sordu, “Sizin evde kaç baş insansınız?” Yaşlı kadın, “İki baş,” diye karşılık verdi. Memed, baştan sona sıradakilere kaç baş olduklarını sordu. Ardından da üç eve, beş eve birer altın dağıttı. Hocanın verdiği altınlar yetmedi. Kemerdeki öteki altınları da aldı.

Gök Hüseyinin evine dönerlerken Ferhat Hoca: “Hiç para kalmadı Memedim. Sen istemezsin ya, biz eli fermanlı, evi soyağaçlı birkaç Dulkadiroğlunu daha soymazsak olmayacak.” Memed:

“Olmayacak,” dedi.

“Candarma köylüleri nan ekmeğe muhtaç ediyor.” “Ediyor Hocam.”

“Şu Gündeşli ovası Beylerini soysak da Karafırtmanm pususuna öyle yatsak, ne dersin?”

“Olmaz Hocam. Karafırtınayı ortadan kaldırdıktan sonra, bu dağlarda, ovalarda ne kadar fermanlı Dulkadiroğlu varsa, hepsini soyarız, hem de kolaylıkla.”

Hoca sustu. Gök Hüseyinin evine geldiler. Gök Hüseyinin oğulları nereden bulmuşlarsa bulmuşlar, bir koç bulup kesmişler, ocağa doldurdukları közlerin üstünde pişiriyorlardı. Büyük, kilim yer sofrası ortaya serilmiş, ocaktaki közlerin ışığında kilimin binbir renkteki nakışları balkıyordu.

Yemekten sonra, Gök Hüseyinden her birisi için bir kepenek istediler. Az bir sürede köyden kepenekler toplanarak getirildi. Her kepeneğin göğüslerinde yalım gibi ışılayan bir çift turuncu güneşi vardı.

609

“Bunu iyi akıl ettin Hocam. Bu kepeneklerin içinde değil üç gün, on gün bile karın, fırtınanın arasında bekleriz de üşümeyiz. Çobanlar bunu iyi icat etmişler, kepeneklerin içi fırm gibi olur.”

“Fırın gibi olur,” dedi Hoca.

“Haklısın İnce Memed, bu adam bir zulüm kasırgası gibi geçiyor üstümüzden. Kudurmuş, Kanlıgedikte mi?”

“Kanlıgedikte,” diye karşılık verdi Memed.

“Çolak Eşkıya da Yüzbaşı Şükrüyü orada pusuya düşürmüş, öldürmüştü.”

İnce Memed, gördün mü, der gibisine Hocanın yüzüne

baktı.

Hoca, buna karşılık, “Allah yardımcımız olur inşallah,” dedi.

Hep bir ağızdan, “İnşallah,” dediler.

Bütün hazırlıklarını yaparak, bir akşamüstü Kanlıgediğe doğru yola düştüler. Kepeneklerini giyinip kayalıkların arasına yerleştiler. Öylesine yerleşmişlerdi ki, dışardan onları görmenin mümkünü yoktu. Onlar yerleşir yerleşmez kar yağmaya başlamış, kepenekleri kar altında kalmış, gözükmez olmuşlardı. Burada üç gün üç gece beklediler. Altlarındaki yoldan perperişan üç candarma bölüğü geçti. İsteselerdi bunların büyük bir çoğunluğunu, önlerinde atlara binili subaylarıyla birlikte öldürebilirlerdi. Eşkıyalığın geleneğinde çarpışma dışı pusu kurarak, ya da çarpışırken, çok zorda kalmadan candarmaya can alıcı kurşun sıkmak yoktu. Ferhat Hocaya kalsa Karafırtınayı bile pusuya düşürerek öldürmek istemiyordu. Ama, ne yazık ki Memede söz geçiremiyor Karafırtma Kanlıgediğe uğramasın, diye içinden dua etmekten başka bir şey gelmiyordu. Ve Memed, şahin gözleri uçurumun altındaki yolda, aşağıdaki düzlükte, karın üstünde belirecek kara lekeleri bekliyor, kafasında sarı güneş kıvılcımları, Zeki Nejadın göğsünde sallanan kırmızı şeritli altın İstiklal Madalyasının ışıltılarına karışarak savruluyor, o çelik ışıltısı gelip gözbebeklerine oturuyordu. Bir ancık bile gözlerini, belki kaçırırım, diye, yoldan ayırmıyor, yerinden de hiç kıpırdamıyordu. Eli de hep tetikteydi.

610

Beklediler, beklediler, sonunda Memed:

“Hocam,” dedi, “şu fakir fıkaranm da hiç mi talihi yokmuş. Zaten onların talihleri olsa bu halde kalırlar mıydı?”

Hoca içinden seviniyordu:

“Gidiyor muyuz Memed?”

“Ne yapalım, elimizden ne gelir. Bekledik, bekledik gelmedi. Kim bilir bu adam hangi cehennemin deliğine girdi?”

Uçurumdan yola indiler, iner inmez de bir bölük candar-mayla karşılaştılar. Başlarında Karafırtma vardı. Eşkıyaları görür görmez, o kadar çabuk atından yere atlayıp siper tuttu ki, Memed geç kaldı, attığı kurşun eyerin kaşını sıyırdı geçti gitti. Vakit öğleydi. Çarpışmaları karanlık kavuşuncaya kadar sürdü. O gece, cebri yürüyüşle eşkıyalar Telli Kavak köyünü tuttular. Burada barınamazlardı. Arkalarında Sarı Sultanoğlunun adamları, Ağaların, Beylerin dağlarda besledikleri, korudukları öteki çeteler, dur durak vermeden onları izliyorlar, köylüler de onları şaşırtıyorlardı ya, İnce Memed çetesi nerdeyse, onları ters yöne gönderiyorlardı ya… İnce Memed:

“Hocam,” dedi, “birkaç aydır, kaça, kovalaya biz bittik. Biz buradan doğru Düldül dağına, Sırapınar köyüne gidelim, kışı orada geçirelim. Sırapmarda olduğumuz kimsenin aklına da gelmez. Bizi orada bulsalar bile, arkamız Düldül dağı, dağa çekilir, canımızı kurtarırız. Bu kepenek işini de iyi akıl ettik. Sıra-pınarlılar da yiğit, sağlam adamlar, ser verirler de sır vermezler.”

Ferhat Hoca başta, öteki çeteler de bu düşünceye katıldılar. Gök Hüseyinin evinde birkaç gün kaldıktan sonra, ver elini Düldül dağı, dediler. Yolda üç tane kapı gibi fermanlı, soyağaçlı Dulkadiroğlu soydular, çok para aldılar, bu paralarla on beş köyün yoksulunu, babalan savaşta kalmışlarını donatabilirlerdi.

Sırapınar köyüne bir sigara içimlik yolları kalmıştı ki bir çobanın uyarmasına karşın, dibi çakıltaşlı kuru bir derenin içinde candarmalarla karşılaştılar. Çarpışma ıhırcık karanlıkta başladı ve öğleye kadar yoğun bir biçimde sürdü. Çarpışmada Sahan, Dursunun adamlarından birisi ve Temir vuruldu. Temirin vurulması Memedi de, Ferhat Hocayı da deliye çevirdi, artık at-

611

tıklarını düştürüyorlardı. Karanlık basarken candarma çemberini yararak Sırapmar köyüne geldiler. Yaralıları köylülere bırakarak, köyün çobanlarıyla dağa çekildiler. Köylüler yaralıları, daha onlar köyden ayrılmadan, yakınlarındaki Karagül köyünde oturan Cerrah Nesimiye götürdüler. Çobanlar diyorlardı ki bu Nesimi öyle bir cerrahtır ki, ölüyü diriltir. Kırkgöz Ocağından el almıştır. Bu Karagül köylüleri Karafırtına değil, onun şeytanı gelse, toptan ölmeden İnce Memedin adamlarını kimseye vermezler.

Candarmalar, ağa, bey çeteleri, adamları, Karafırtına Düldülün çakmaktaşından, boralı fırtınalı keskin kayalıklarında bile onların arkalarını bırakmadılar. Topal Aliyle Yel Veli iz sürdü. Candarmalar, onların gölgelerini bile göremediler. Yorgun, bitkin Düldül dağının yamaçlarından indiklerinde bir kısmının elleri, ayakları donmuştu. Bunun üstüne İnce Memed çetesi soluğu Konur dağda aldı. Bunu duyan Karafırtına deliye döndü. Bu ne çabukluktu. Birkaç günde, bu boranda fırtınada insan kuş olsa da Düldülden Konur dağına varamazdı. Karafırtına ilk kez şaşırdı ve İnce Memed çetesine hayranlık duydu. Bundan sonra da dehşet bir kovalamaca başladı. İnce Memed çetesi bugün Berit dağmdaysa, birkaç gün sonra Ahır dağlarından sesi geliyordu.

Sonunda Hoca da, Dursun da, ötekiler de yorulmuşlar, kıpırdayacak halleri kalmamıştı. Cerrah Nesiminin iyileştirdiği eşkıyalar da gelmişler çeteye katılmışlar, onlar da yorulmuşlardı. Bitkindiler. Memed de yorgundu ya, o durmak bilmiyordu. Karafırtınayla karşılaşmak için en küçük bir fırsatı kaçırmıyor, karşılaştıklarında da candarma duvarını aşıp ona ulaşamıyordu.

Sonra bir gün bir haberle dağlar dalgalandı, Karafırtına Miralay Azmi Bey Kanlıgedikte, candarmaların önünde atının üstünde giderken pusuya düşürülerek bir kurşunda öldürülmüştü. Köylüler, onu kimin öldürdüğünü görmüşler, biliyorlardı ya, bunu kendi kendilerine bile söylemiyorlardı.

İnce Memed çetesi köyünden gittikten sonra İlyas Çavuş, işin ardını bırakmamış, Kanlıgediğe giden yollara gözcü dikmiş, oralarda uçan kuşların bile haberini almıştı. Her şeyi ha-

612

zırdı. Tüfeğini yağlamış, heybeler dolusu kurşunu yanına almış, atını eyerlemiş, ormana gitmiş, birkaç gün sabahtan akşamlara kadar ateş ederek elini alıştırmış, düşmanını, insanlığını elinden alanı beklemeye başlamıştı.

Bir gün sabah erkenden gözcü Veysel doludizgin gelerek, İlyas Çavuşun avlusunda atından atladı. Veysel, İlyas Çavuşun savaştan dönmeyen kardeşlerinden birisinin oğluydu, üzüntülü bir sesle, Karafırtınanın Kanlıgedik yolunda olduğunu söyledi. İlyas Çavuş, en güzel giyitlerini, şal kuşağını, sırmalı mintanını, çizmelerini sandıktan çıkardı, giyindi kuşandı, saatini yeleğinin cebine koydu, kösteğini göbeğinin üstüne sarkıttı, bıyıklarını özenerek burdu, atına bindi, önce hane halkıyla helal-laştı, sonra onun nereye gittiğini bilerek, onu uğurlamaya gelen köylülerle… Mavzerini omuzuna taktı, köyün içinden doludizgin çıktı. Kanlıgediğin arkasındaki dağa geldi, atını bir çalıya bağlayıp uçuruma indi, bir kayanın arkasına pusuya yattı, çok geçmeden Miralay Azmi Bey, al, soylu atının üstünde, candarmaların önünde gözüktü. Çok zayıf, kır bıyıklı, avurdu avurduna geçmiş, yüz çizgileri keskin, atının üstünde durmadan kıpırdayan bir kişiydi. İlyas Çavuş, onu görünce yüreğine bir acı düştü, acı yüreğine çöreklendi. Savaştaki Miralayı da tıpkı buna benziyordu. Mavi gözleri dupduruydu. Belki bunun da gözleri mavi, dupdurudur. Azmi Beyi yakından görmüştü ya, o karmaşıklıkta gözlerine bakamamıştı. Neredeyse tüfeğin namlusunu indirecek, salt savaştaki albayının anısına Karafırtınayı öldürmekten vazgeçecekti. Bunun önüne geçmek için, “O insanlığımı elimden aldı,” diye çabuk çabuk birkaç kez konuştu. Daha da öfkelenmek, kendine gelmek için, “O, insanların insanlığını elinden alıyor, elinden alıyor,” diye söylendi. Bu sırada da Azmi Bey, tam önüne gelmişti. Gez, göz, arpacık, İlyas Çavuşun tetiğe basan eli hiç titremedi ve Karafırtına Azmi Bey atından aşağıya sıyrıldı, boylu boyunca, ağzı yukarı yolun kayalıklarının üstüne serildi.

İlyas Çavuş, soğukkanlı, hiçbir şey olmamış gibi tüfeğini omuzuna aldı, uçurumu çıkmaya başladı. Arkasından ateş eden candarmalar onu sırtından vurdular. Kurşunu yiyen Çavuş kayanın üstüne kapaklandı kalktı, üç kere kapaklandı kalk-

613

ti. Üstüne kum gibi kurşun yağıyordu, uçurumu çıktı, kayalık yamacı indi, atına zorla bindi, yelesine sarıldı. At onu doludizgin aldı köye getirdi, evinin kapısında durdu, İlyas Çavuş gözlerini açtı, oraya toplanmış kalabalığa şaşırarak baktı, atın başını çevirdi, altındaki kır at kana bulanmıştı, yönünü mor, karlı dağlara döndürdü, doludizgin sürdü, kalabalık onu apak yamaçlarda kara, küçük bir leke kalıncaya kadar izledi.

Bundan sonra İlyas Çavuştan hiçbir haber alınmadı. Atının da, kendinin de, o kadar aranmalarına karşın, ne ölüleri, ne de dirileri bulundu.

614

24.

Ilık yeller esti. Güneş düzlükleri, dağları, koyakları doldurdu. Bütün yaratıklar uyandılar yuvalarından dışarıya çıktılar, tembel, uyuşuk, mest ılık güneşin altına serildiler. Çiğdem çiçekleri sapsarı tomurcuklarının ucuyla toprağı yardı. Birkaç sabah sonra da açılarak, toprağın yüzüne yayıldılar. Çalı diplerinde ince yeşil sapları üstünde boyunları bükülmüş mor menekşeler gözüktü. Kokuları, inceden inceye koyaklarda esti. Sümbüller kayalıkları yardılar, mavi bir bulut gibi ortalığa çöktüler. Yabangülleri açtı. Derken çimenlerle birlikte öteki çiçekler, bitkiler de bir göz açıp kapayıncaya kadar topraktan fışkırdı. Güneş ilk olaraktan doğuyorcasına, ıslak, terü taze dağların doruğunda açıldı. Binbir koku güneyden, kuzeyden, doğudan, batıdan geldi. Büyük, yaldızlı kelebekler, kırmızı, yeşil benekli, saydam kanatlı arılar, karıncalar, kurtlar, tilkiler, ayılar, böcekler, sansarlar, kirpiler sarhoş oldular kokulardan, yollara bellere saldırdılar. Kanallar, şahinler, öteki yırtıcı kuşlar, güvercinler, sarıasmalar, ibibikler, üveyikler yalpalayarak, çığlık çığlığa gökyüzünde kayarak, süzülerek, takla atarak, kendilerinden geçerek dolaştılar. Toprak, doğurganlığının en cömert günlerini gerinerek, mestolarak yaşıyordu. Bir sabah Hürü Anaya, İnce Memedin atının Alidağında olduğu haberini verdiler. Hürü Ana, yel yepelek oraya koştu. Atı, Alidağının yamacında çakmaktaşından, pul pul mor ışıltılı keskin bir kayanın doruğunda gördü. Dağ, dibinden doruğuna kadar, renk renk çiçeğe durmuş, Dikenlidüzü de ağzına kadar çiçekle dolmuştu. Tanyeri-

615

nin incecik, kokularla yüklü yeli esiyor, otları, çiçekleri dalgalandırıyor, dağlar, ovalar, koyaklar kokudan nennileniyordu. Hürü Ana, usul usul ayaklarının ucuna basarak, ata gözükme-meye çalışarak kayalığa tırmanmaya başladı. Kayalık, at pul pul mor ipiltiler içinde kalmıştı. Ana, yüreği çarparak atın yanına kadar çıktı, daha ata dokunmadan, ona dokunmaya korkuyordu, usul usul, sesini yumuşatarak, atı okşarcasına konuşmaya başladı. “Güzelim, yiğidim, tavşan sekişlim, elma gözlüm, kız perçemlim, sırma yelelim, yağız atım, senin gelişin iyi bir şeylere alamet. İnce Memedimden, Ali suretlimden, Genç Osman yüreklimden haber mi getirdin, söyle bana, Hürü Anacık kurban olsun sana. Altı ay oldu da ondan ya iyi, ya da kötü bir haber alamadım. Candarmalar dağ gibi geçti üstümüzden. Kırdılar, kırfacan eylediler bizi, büktüler belimizi, kestiler dilimizi, başımıza yıktılar evimizi, kırdılar kolumuzu. İnce Memedim, o, Karafırhnanın hakkından geldi de, biz de tatlı canımızı kurtardık. Kurtarmaz olaydık, İnce Memedimizden olduk. Altı ay oldu, onun dirisinden de ölüsünden de bir haberimiz olmadı. Hürü Ana kurban olsun senin sürmeli gözlerine, Hürü Ana hayran olsun senin sırma yelelerine, bir deri bir kemik, kurşuna dizilen sen değil misin, ölüyken, köprünün alt başında, sana doğru gelen Kırkları dirilip silkinerek, bir kır küheylan olaraktan, şaha kalkarak karşılayan sen değil misin, onları karşıladıktan sonra bir alaca bulut gibi göğe ağarak, kasabaların üstünde dönerek kişneyerek zalimleri uykusundan uyandıran sen değil misin, sonra da varıp Köroğlunun Kıratının, Mu-hammedin binip de Allahımızı görmeye gittiği kız suratlı Bu-rağının, çatal kılıçlı Hazreti Alinin Düldülünün, Genç Osma-nın kelle koltuğunda üstünden inmeyerek dövüştüğü Arabı-nın yılkısına karışan sen değil misin? Biliyorum hayırlı bir haber getirdin bana, tatlı canım kurban olsun yağız at sana. İnce Memedimden bana bir haber mi vereceksin? O Aladağ-da, kocaman bir ocağın başında şimdi oturuyor mu diyeceksin? Yaz bahar ayları gelince, çayır çimen topraktan yükselince, o, akça bulut gelip Kırkgöz Ocağının üstünde durunca, İnce Memedin de esen yeller ile burcu burcu kokarak, buralara, Hürüce Anasına geleceğini mi söyleyeceksin? Haydi, sürmeli

616

gözlüm, sırma saçlım, ceren sekişlim, ondan iyi bir haber ver bana, bu kara canım kurban olsun sana.”

Yerinden doğruldu, elini yavaş yavaş, dizlerinin üstünde yükselerek atın boynuna doğru götürdü, bir parmak ötede durdu, bir türlü elini atın boynuna dokunduramıyor, ona dokunur dokunmaz, gene uçup gideceğini sanıyordu. Sesini daha da yumuşattı, yüreğindeki bütün sevgisini sesine yükledi, bir süre daha konuştu. Artık böyle bir sesle, böyle bir konuşmaya dağ dayanmazdı, parmağını usulca götürdü atın boynuna sürdü. Bir tansık gerçekleşti, at yerinden kıpırdamadı.

Dizlerinin üstünden ayağa dikildi, avucunun içiyle atın bütün boynunu okşayarak yukarıya, atın kulaklarına kadar çıktı. At, öyle durmuş hoşarlanarak, güzel gözleriyle ona, sevgi dolu bakarak bekliyor, kaçmıyordu. Ama gene de Hürü Ana, onun hemen şu anda elinin altından kayacağını sanıyor, ödü kopu-yordu. Hürü Ananın korkusu, eli atın alnına gelinceye kadar sürdü. Alnını uzun uzun okşadı, at olduğu yerde, biraz da güler gibi, tanıdık, dost öyle duruyordu. Bir ara arka bacaklarını gerdi, meretini çıkardı, uzun uzun işedikten sonra birkaç kere karnına vurdu. Hürü Ananın korkusu iyice geçti, atı buradan çekerek nasıl indireceğini düşündü, yelesini tuttu, sağa döndü baktı, sola döndü baktı, onu çekerek aşağıya indirmenin bir mümkününün olmadığını anladı. Ata binerek, birlikte aşağı atlamayı düşündü. Bu bir adımlık yerde, bu çıplak ata nasıl binebilirdi ki… En sonunda, “Güzel at,” diye buyurdu, “mademki, sen bana İnce Memedimden iyi bir haber getirdin, onun Ala-dağda olduğunu söyledin, belki de Binboğada, dedin, öyleyse in de beni aşağıda, bu kayalığın dibinde bekle.” Atın sağrısına bir tokat attı, “Haydi.” At süzüldü, aşağıya indi, iner inmez de başını çevirdi, keskin kayalığın doruğuna baktı, olduğu yerde de durdu kaldı. Hürü Ana çabucak aşağıya indi, atın yanma vardı, onu yelesinden tutup çekti, at arkasından uysal uysal geliyordu. Atı aldı getirdi, tek ineğini koyduğu küçük ahıra çekti, boynuna bir kıl örme ip geçirdi, yemliğe bağladı, tabana kuru otlar serpti, yemliğe saman doldurdu, at samanı yemedi. Yemezdi ya, bu at İnce Memedin atıydı, hem de kurşuna dizildikten sonra bir küheylan olaraktan dirilmiş göğe ağmıştı. Buna

617

arpa gerekti, hem de taşsız, gıllıgışsız saf arpa… Bir telis çuval alarak dükkancı Darendeliye gitti, “Şunu arpayla doldur Da-rendeli,” dedi, “evde çok değerli bir konuğum var.”

“Kim o?” diye sordu Darendeli.

“İnce Memedimin atı.”

“Gözün aydın,” diye onu kutladı Darendeli. Çuvalı arpayla doldurdu. “Ana, bu arpayı da deftere yazıyorum.”

“Yaz,” dedi Hürü Ana, oradan geçen bir delikanlıyı çağırdı, arpa çuvalını sırtına verdi, “Bunu bizim eve götür, ahır damının kapısının önüne koy,” diye buyurdu, kendi de etekleri zil çalarak köyün içine daldı, önüne gelen kapıyı açtı, yağız atın macerasını olduğu gibi ev ev dolaşarak anlattı, daha o eve dönmeden damının önü köylüyle doldu.

Hürü Ana, eve gelir gelmez, ahıra koştu, atı ipinden tutarak dışarıya çıkardı:

“Tanıdınız mı?” diye sevinç içinde şakıdı. “İşte bu da İnce Memedimin yağızı. İnce Memedden haber getirdi. O, Aladağ-lardaymış. Kışı orada geçirmiş. Yakında da buralara inecekmiş. Bana bu yağız at bunu böylece söyledi. Kendisi de gitmiş kırk atlara karışmış, Köroğlunun, Zaloğlunun, Genç Osmanın, Alinin, çift boynuzlu İskenderin atlarına yoldaş olmuş. Korkmayın İnce Memedim sağ selametmiş. Ferhat Hoca da iyiymiş. At bana dedi ki, bundan böyle köylülerin başına o kadar kötü zulümler gelmeyecekmiş.”

İnce Memedin atının gelerek Alidağınm kayalıklarında üç gün üç gece beklemesi, bunu da duyan Hürü Ana ona gidince, bu yabanıl atın hemen teslim olması… Bunda bir hayır, bunda bir iş vardı. Köylüler, bütün acılarım, yaralarını, bütün zulümleri unutup sevinç içinde kaldılar. Bahar, birdenbire bütün hışmıyla patladı. Tomurcuklar, birdenbire açtı. Dağlar birdenbire çiçeklendi, köpürdü. Koyaklar, düzlükler, birdenbire çiçeklendi, köpürdü. Akarsular, pınarlar birdenbire çiçeklendi, köpürdü. Kokuyla yüklenmiş yeller, yıldızlar, gece, tanyerleri birdenbire çiçeklenip köpürdüler. Ve dağların başı ağardı, pul pul kıvılcımlandı, savruldu, ışıklar köpürdü. Ve Çukurovada toprak da deniz gibi köpürür ve Toroslarda ışık da deniz gibi köpürür.

618

Baharla birlikte Arif Saim Bey de yanında genç, yetenekli Binbaşı Nafiz Beyle kasabaya geldi. Nafiz Bey Arif Saim Beyin isteği üzerine büyük yetkilerle mücehhez kılınmıştı. Buyruğunda da istediğinden de çok candarma vardı. Kasabalılar Arif Saim Beyi Adana tren istasyonunda alayı vala ile karşıladılar. Dokuz otomobillik bir konvoyla, şimdiye kadar görülmedik bir törenle kasabaya girdiler. Binbaşı Nafiz Beyin oldum olası Arif Saim Beye, bu kahramana saygısı vardı, bu töreni görünce de büsbütün arttı. İsmet Paşa, Fevzi Paşa bile böylesine hiçbir yerde, hiçbir zaman karşılanmamıştı. Hele, Binbaşı o kürsüye çıkıp paralanarak, sorul sorul kanlar akıtarak nutuk atan öğretmene bayıldı. Eğer böyle dirayetli, her sözünde insanın yüreğini heyecandan ağzında hoplatarak, insanı cuşu huruşa getiren, ağzından söz yerine, yırtıcı kurtlar gibi kanlar saçan bir kişi Ankara, İstanbulda olsaydı, bir kerecik de kürsüye çıkmak fırsatını bulsaydı derhal milletvekili yapılır, Büyük Millet Meclisinin kürsüsünden inmeyerek, vatansever kıvılcımlı sözleriyle yürekleri bir volkana çevirir, bizi Avrupanm hizasına kadar götürecek altın çağı açardı. O, kürsüden iner inmez, Binbaşı Nafiz koşarak gitti, ona sarıldı, öğretmeni birkaç kez, yürekten kutlayarak öptü. Onun bu vatanperverane hareketi Ağaları, Beyleri candan sevindirdi. Binbaşının hele duruşu, hele duruşu… Sarışın, görkemli bir kurda benziyor, parlak çizmeleri üstünde yaylanıyordu. Böyle çelik yay gibi yaylanan bir Binbaşıyı daha görmemişlerdi. Ve Binbaşı Nafiz gelmeden çok önce onun bir destan yaratacak kadar ünlü kahramanlıkları kasabanın afakini sarmış, yürekleri fethetmişti. Evet, o yaşlı Miralayın yapamadığını bu yapacak, bu nankör, bu hain, kendilerini düşmanın pençesinden kurtaranlara başkaldıran köylülere, Allahın izni, Peygamberin şefaatiyle kan kusturacaktı.

Taşkın Halil Beyin evindeki görkemli şölen sofrası, İsken-derundan getirtilmiş Fransız şarapları, Skoç viskileri, Rus vot-kalarıyla onları elpençe divan bekliyordu. Onlar şölene oturdular. Bir yandan da candarma, bitmeden tükenmeden çekilip geliyor, yeni Yüzbaşıyla, yeni Kaymakam onları kasabanın altındaki kumluk alana yerleştiriyorlardı. Bütün kasaba halkı, ellerinde çiçeklerle candarmaları karşılamaktan geri durmuyorlar-

619

di. Candarmalarm ilden çıktığını duyan köylüler de ellerinde çiçeklerle, onlara öyle buyrulmuştu, candarmaları alkışlayarak karşılıyorlar, getirdikleri çiçekleri onların ayaklarının dibine, tozlu yollara serpiyorlardı.

Arif Saim Bey, biraz kafayı çekip yorgunluğu geçtikten sonra, ağzı kulaklarında:

“Bu sefer suyu gözünden, yani kaynağından keseceğim. Bu, suyu kökünden kesme işinde muhterem Binbaşım da benimle mutabık kaldılar.”

“Estağfurullah, ne demek efendim, emredersiniz. Siz bizim büyüğümüzsünüz. Siz emredersiniz, biz tatbik ederiz.”

“Teşekkür ederim.”

“Köylüler, bu suyu kesme işini çok iyi bilirler. Hususiyetle Toros dağlarının köylüleri. Toros dağlarının çaylarında, derelerinde, göleklerinde, pınarlarında çok alabalık olur. Hem de kırmızı benekli… Bu kadar lezzetli alabalık dünyanın hiçbir yerinde bulunamaz. Bu alabalıkları yakalamak dünyanın en zor işidir. Ağla, oltayla, tuzakla falan yakalanmazlar. Ancak, elini köklerin altına, kovuklara sokarak yakalayabilirsin. O da çok kaygan olan balığı çoğu kez elinden kaçırırsın. O zaman bizim kurnaz köylüler ne yaparlar, suyu gözden keserek yolunu değiştirirler. Sular çekilir, baliklar çakıltaşlarınm üstlerinde ya da küçük birikintilerde kalırlar. Köylüler de bu sular çekilmiş çakılların üstünde hoplayan balıkları toplarlar. Efendim, şimdi anlaşıldı mı, biz yarından tezi yok, alabalık harekatına başlayacağız. Yani, bütün Toros köylerini, aşağıya, Çukurovaya indireceğiz. İnce Memed yakalanıncaya kadar da onlara çıkış müsaadesi vermeyeceğiz. Dağlarda yapayalnız, suyu kesilmiş, yani köylülerin yardımlarından mahrum kalan İnce Memed de, alabalık gibi, muhterem Binbaşım tarafından çakıltaşlarınm üstünden kuyruğundan tutularak alınıverecek.”

Arif Saim Bey sözünü bitirir bitirmez, dehşet bir alkış koptu. Yaşa, dediler. Bravo, böyle bir akıl ne Napolyonda, ne İskenderül Zülkarneynde, ne de Atillada, ne de Cengiz Handa var, dediler. Ve Arif Saim Beyin koltukları kabardı, bu büyük, sonunda askeri okullarda ders olarak okutulacak, tarihe geçecek buluşundan kıvanç duyarak kadehini oradakilerin onuruna kaldırdı.

620

Ve gece yarısına kadar içen Arif Saim Bey, erken uyanacağı için yatak odasına çekildi, başını yastığa koyar koymaz da uyudu. Onu uyandırdıklarında daha gün doğmamıştı. Giyindi kuşandı, tıraş oldu, altın gözlüklerini taktı, saatinin altın kösteğini yelek ceplerinden göbeğinin üstüne sarkıttı, altın saplı bastonunu eline aldı, kasabanın alanına dimdik dikildi. Candarmalar, rap rap, rap rap, önünden geçtiler. Karayağızdılar, çelikleşmiş-tiler, gözleri yırtıcı kuş gözleri gibi ileriye bakıyordu. Göğüsleri tunçsiperdi. Her birisi, Toros köylüsüne saldırır saldırmaz, derakap parçalayacak bir kaplana benziyordu. Ve de alabalık hareketi böylece başladı.

Bir iki gün içinde ilk dağ köylerine ulaşan candarmalar süngü takıp, köylere hücum ettiler, daha köylülere, nedir, ne oluyor, demeye vakit bırakmadan, onları yayan yapıldak, yatakları sırtlarında Çukurova yoluna düşürdüler, candarmalarm korumasında, uzun ağıtlar, ilenmeler, çığlıklar, iniltiler gökleri tutarak düze indirildiler. Dağlara çıkan yollar tutulmuş, can-darmanm haberi olmadan ne yukardan bir tek kişi aşağıya inebiliyor, ne de bir tek kişi aşağıdan yukarıya çıkabiliyordu.

Kimi köylerde candarmalar, hiç beklemedikleri direnmelerle karşılaşıyorlar, direnmeden dolayı çılgına dönen Nafiz Bey, o köyü yakıp yıkıyor, yerle bir ediyordu. Kimi köyler de, candar-manm zulmünden korkarak, candarma daha köylerine ulaşmadan öteberilerini, yiyeceklerini alarak Çukurovanm yolunu tutuyorlardı. Yollarda, böyle kendiliklerinden yollara düşmüş köylülerle karşılaşınca Nafiz Bey kıvançlanıyor, böylesi köylüleri ödüllendireceğini söyleyerek adlarını alıyordu. İnce Memed yakalanır yakalanmaz, dağlara ilk salmıverecek kişiler bunlardı. Kimi köyler de köylerini boşaltıp kuş uçmaz, kervan geçmez ormanların kuytuluklarına sığmıyordu. Köylüler, bu Çukurovaya indirilerek, oraya hapsedilme işinde büyük deneylerden geçmişlerdi. Kozanoğlu başkaldırmasının ardından da böyle olmuş, yüz binlerce kişi, dağ ve yayla insanı Çukurova bataklıklarının arasına, sıtmanın, sıcağın, öteki salgın hastalıkların kucağına atılmış, bunların yarıdan çoğu ilk aylarda ölmüşler, geriye kalanların bir bölüğü de maldan mal, paradan para, kızdan kız rüşvet vererek canlarını dağlara atarak yaşam-

621

larmı, ilerici, öfkeli bir Vali dağlardaki damlarını başlarına yı-kıncaya, köylerini böyle, bugünkü gibi, candarma korumasında Çukurovaya indirinceye kadar sürdürmüşlerdi, sıcaktan, sıtmadan gene kırılmış, gene maldan mal… Sıtmanın, öteki salgın hastalıkların, bu amansız iskanların ağıtları, türküleri daha belleklerdeydi ve kış gecelerinde ocak başlarında, yaz aylarında pınar yörelerinde söyleniyor, Kozanoğlunu yenen Derviş Paşaya, o ilerici, dağlara düşman Valiye lanetler yağdırılıyordu.

Buralarda dağlar da deniz gibi dalgalanır ve dağlar da deniz gibi köpürür.

Yolları belleri Çukurovaya inen, kaçan, sürgün edilen insanlar doldurmuştu. Geçitlerde, köprülerde yığılışan köylüler, oralarda günlerce bekliyorlardı. Toroslar feryadü figandı, Kuyucu Murat Paşa, Kozanoğlu günlerindeki gibi.

İnce Memedden epeydir bir haber alınmıyordu ya, atı gene ortadaydı. Onu batıda Gülek Boğazı köylüleri, al bir yalım gibi Demirkazık doruğundan kopmuş Çukurovaya süzülüp inerken görmüşlerdi. Al atın yalım gibi gölgesi toprağı yalıyor, kişnemesi dört köşeden duyuluyordu. Güneyde gözüken kır at, ta ötelerde, uzakta, Akdenizin mavisinden tüter gibi şahlanarak yükseliyor, şişen, ışıkla dolmuş yelken bulutlarıyla birlikte To-roslara ağıyor, gölgesi toprağa apak düşüyor, kişnemesi çakmaktaşından kayalıklarda yankılanıyordu. Doğuda günle birlikte, tanyerlerinin ışığına boğulmuş, yalp yalp ederek bir doru at donunda doğuyor, gölgesi koyaklardan, ormanlardan bir ışık seli olarak akıyor, kişnemesi dağları sarsıyor, geliyor, Düldül dağının doruğunda duruyordu. Ve kuzeyden, oylum oylum kara bir duman gibi tüten at, bozkırdan yukarıya ağıyor, Erciya-sm tepesinden koparak güneye, dağlara kayıyor, gölgesi kayalıkları oyuyor, kişnemesi bozkırdan sularla, rüzgarlarla birlikte akarak geliyor, Dikenlidüzünün göğüne çakılıyordu.

Kışı Akçadağm eteklerinde geçiren İnce Memed çetesi, olanı biteni haber alınca son hızla Dikenlidüzüne yürüdü. Yolda, çoban kılığına girmiş habercilerden her şeyi anı anma izleyebiliyorlardı. Karafırtınadan sonra öyle bir fırtına gelmişti ki Toro-sa, fırtına derim sana. Topal Aliden gelen habercilerin haberleri de işi iyice pekiştiriyordu. Bütün Toros dağları köylerini Çuku-

622

rovaya taşımak akıl almaz bir şeydi. Ve kasabaya oturmuş, Arif Saim Bey bunu kuruyor, Torosta bir tek insan, yerde yürüyen karınca, gökte uçan kuş kalmayacak, hepsi Çukurovaya inecekler, diye buyuruyordu. Yardım ettikleri, bağırlarına bastıkları İnce Memed o dağlarda tek başına aç susuz kalacak, Binbaşı Nafiz Bey de onu dalında oluşmuş armut gibi toplayacaktı.

Bunları duydukça İnce Memedin öfkesi artıyor, duymuyor, görmüyor, düşünemiyor, öfkesine kendisini kaptırmış ha bire yürüyordu. Ötekiler arkasından zor yetişiyordu. Bir gün, sabaha karşı, tanyerleri ışımadan kendilerini Değirmenoluk köyünde, Hürü Ananın evinin önünde buldular. Hürü Ana onların geleceğini biliyor, kulağı kirişte uyumamış, bekliyordu. Daha onlar eve yaklaşmadan kapıyı açtı, koşarak geldi Memede sarıldı:

“Hoş geldin yavrum, yiğidim, senin atın da burada, o uçan, göklerde dolaşan kır at değil de, o doru olanı, Düldülün doruğuna konanı değil de, o günbatıda şavkıyan al at değil de, Akçadenizden bulutlarla birlikte yekinen de, denizden çıkan da değil de, hani o ateşi görünce fır dönen deli at var ya, işte o at burada. Geçen gün geldi, ben de onu yakaladım, getirdim ahıra bağladım.”

“Demek yakalandı sana o at, demek ha! O at, Seyrana da yakalanmıştı, biliyorsun ya Ana. Ama o at, bir köyde, bir ahırdaydı…”

“Biliyorum, biliyorum kurban olduğum. Hele gelin içeriye. Işığı, ocağı yakmış da sizi bekliyordum. Durun, hemen bir kuzu, bir koç aldırayım da… Şimdi siz acınızdan ölüyorsunuz-dur.”

“Doğrusunu istersen ölüyoruz Ana.” Hürü Ana hemen dışarıya çıktı, birkaç adam çağırdı evlerden. Adamlar da Hürü Anaya uyarak uyumamış, çeteyi beklemişlerdi. Hemen geldiler. Birkaç koyunla, iri bir koçu çoktan hazırlamışlardı, kestiler. Hürü Ananın ocağını gürleterek, etleri közlerin üstüne atarak eşkıyaların karınlarını doyurdular. Közdeki et, yanmış yağ kokusunun dumanı sabahın alacasında bütün köyün üstünü kapladı. Köylüler, burun delikleri iştahla açılarak yataklarından fırladılar, geldiler Hürü Ananın avlusuna

623

doluştular. İnce Memed, avlunun ortasına büyük bir ateş yakılmasını, bütün köylüler doyuncaya kadar koç kurban kesilmesini buyurdu. Ferhat Hoca, bir delikanlıyı köşeye çekip eline kurban paralarını saydı.

“Sizin başınıza çok iş açtım,” dedi İnce Memed, “sonuncusu da, yerinizden yurdunuzdan oluyorsunuz.”

“Yeter ki senin canın sağ olsun İnce Memedimiz, bu da geçer,” diye karşılık verdiler.

“Ne zaman yolculuk?”

“Dün candarma geldi, bu sabah…”

“Hele bugün bekleyin. Gün doğmadan neler doğar.”

“Bekleriz İnce Memedimiz, gün doğmadan neler doğar.”

İnce Memed, eğildi, sağ yanındaki Hürü Ananın elini öptü:

“Ana gidiyoruz.”

“Biliyorum,” dedi Ana gülerek. “Allah gazanı mübarek etsin. Sen gelene kadar atını hazırlayayım mı, eyerleyip gemleyim mi?”

“Hazırla Ana.”

Eşkıyalar kalabalığı yararak dışarıya çıktılar, Alidağının yolunu tuttular. Ortalığı bol güneş doldurmuş, Alidağının yamaçlarında açmış çiçeklerin kokuları esen ılık yele karışmıştı. Koygun bir koku dalga dalga dağdan ovaya iniyordu. Gün batana kadar bir koyakta beklediler. Gün boyu bir haberci geldi, bir haberci gitti. Candarmalar, köyleri boşaltarak geliyorlardı.

“Kardöken Boğazına ne dersin Hocam?”

“İyi derim oğlum.”

“Cephanemiz yeter mi?”

“Yetecek kadar var.”

“Haydi öyleyse.”

Gün batmadan Kardöken Boğazına geldiler. Boğazın her iki yanı da yüksek keskin kayalıklardı. Boğaz aşağıya indikçe de darahyordu. Aşağıdaki yoldan ancak bir atlı, iki insan yan yana geçebilirdi.

“Vurmaya mı Hocam?”

“Sen bilirsin yavrum. İlk ateşi açacak sensin.”

“Bu da öteki gibi zalim mi?”

624

“Bunların hepsi de zalim olmaya zalim ya, bunların hepsi de bir çarktan çıkmış gibiler ya, gene de sen bilirsin. Sanırsam biz bunları zor tüketiriz.”

“Zor tüketiriz Hocam.”

Gün batıya yıkılmış inerken Nafiz Bey al atının üstünde gözüktü. At görkemli, sağlıklı bir attı ve yürürken oynuyordu. Onun arkasında Yüzbaşı Gavur Ali, teğmenler, onların arkasında da Asım Çavuş. Asım Çavuşun kurnaz gözleri hep boğazın kayalıklarına bakıyor, kuşkulanmış olacak ki gözlerini önüne hiç indirmiyordu. En arkadan da ucu bucağı gözükmeyen sayısız candarmalar geliyorlardı. Binbaşının atı oynayarak, kuyruk, baş sallayarak, sağa sola dönerek, tam Memedin altına, tüfeğinin namlusunun ucuna geldi. Memed tetiğe dokundu, Binbaşı atıyla birlikte tekerlendi. Kayalardan aşağıya, aşağıdan yukarıya bir cayırtıdır koptu, ortalık cehenneme döndü. Asım Çavuş, sanki hiçbir şey olmuyormuşçasına yukarıya, kayalıklara baka baka, Binbaşının düştüğü yere koştu, onu aldı, kayalığın dibine, kurşun erişmeyecek bir yere götürdü:

“Yaranız bacağınızdan Binbaşım, belli ki sizi öldürmeye atmamış. Yoksa İnce Memed çok nişancıdır. Yoksa böyle iki adımlık yerden…”

Gene korunmasız, elini kolunu sallayarak, sağlıkçıya gitti, ilaçlar, sargılar aldı döndü.

“Çok yaralı var Binbaşım, öldürmeye atmıyorlar. Sandığımızdan da kalabalıklar. İyi ki öldürmeye atmıyorlar, yoksa çok can kaybımız olurdu.”

“Şimdi ne yapacağız Çavuş?”

“Teslim olursa İnce Memed, size?”

“Onu astırmamaya çalışırım Çavuşum.”

“Bir deneyeyim mi?”

“Dene Çavuşum, kötü kısıldık, yoksa elimizde sağlam candarma kalmayacak.”

Asım Çavuş, ortaya çıktı, soğukkanlı:

“Kesin ateşi,” dedi, “İnce Memede birkaç sözüm var.”

Ateş hemen, iki yandan da kesildi.

“Beni dinle İnce Memed.” Bağırmasına gerek yoktu, burada fısıldasa orada İnce Memed duyardı. “Binbaşının sen canına

625

kıymadın. Candarmalara da kıymıyorsun. Miralay Azmi Beyi de senin öldürmediğini biliyoruz. Onu İlyas Çavuş öldürdü. Bunu Binbaşı Nafiz Bey de biliyor. Bizim Binbaşı yiğit adamdır, sözünün eridir. Teslim olursan seni astırmayacak. Belki de seni affettirir.”

“Sen de biliyorsun Çavuşum, ben teslim olmam. Teslim olsaydım bile ben bu adama teslim olmazdım. Böyle bir adam, koca bir Toros ülkesinin köylüsünü, başa çıkamadığı bir eşkıya parçası için yerinden yurdundan edip, kan kusarak sıtmadan kırılsınlar diye Çukurovanm bataklıklarına gömülmeye gönderir mi?”

“Binbaşı Nafiz Bey göndermiyor Çukurovaya onları. Bizim Binbaşımız böyle işler yapmaz. Emir aldı o, emir. Teslim olacaksan, böyle bir adama olmalısın. Kellesi gitse de, söz verince seni astırmaz.”

“Kim vermiş ona bu emri, niçin dinliyor, bak ben emir dinliyor muyum, üstelik o okuryazar, Binbaşı, Hanyayı Konyayı, dünyayı biliyor, böyle bir emri, emir olsa da insan olan insan dinler mi? Ona kim vermiş emri, yalan. Kimse böyle bir vicdansızlığı yapamaz. Yalan, yalan, inanmam.”

“Arif Saim Bey benim yanımda verdi ona emri. Arif Saim Bey, Arif Saim Bey. Biliyor musun, biliyor musun, kasabada oturmuş senin kelleni bekliyor.”

“Çekil Çavuşum aradan, bir kör kurşun değmesin sana.”

Cayırtı, deminkinden de daha yoğun başladı. Asım Çavuş Binbaşının yanına gitti.

Binbaşının yüzü sapsarıydı.

“Teslim olmuyor Binbaşım.”

“Haklı. Ben olsam, küçücük bir eşkıya için, bir ülke kadar büyük bir bölgenin insanını sürgün eden bir insana teslim olmam. Demek beni bunun için, aşağı gördüğü için, tenezzül etmediği için öldürmedi.” Elini Asım Çavuşa uzattı, gözleri yaş içinde kalmış, onuru kırılmıştı. “Tut, beni kaldır da buradan gidelim açık açık, nasıl olsa benim gibi bir düşmanı öldürmeye tenezzül etmeyecek.”

Asım Çavuş onun koluna girdi, korunmasız, taşların arasına sığınıp kalmış candarmalarm aralarına sürükledi.

626

Ateş sürüp gidiyor, arada sırada, bacağından kurşunu yiyen bir candarmadan bir çığlık yükseliyordu. Ortalık kararınca bu cayırtı durdu başladı, başladı durdu.

Karanlık kavuşurken İnce Memed:

“Hocam,” dedi, “bunları burada, başınıza bir iş gelmeden ne kadar tutabilirsiniz?”

“Ancak bir gün daha.”

“Bu bana yeter mi Hocam?”

“Yetmez,” dedi Hoca, “dayanacağız. Bunları, şu aşağıdakileri, burada beş gün bile tutarız ya bana öyle geliyor ki yarın öğleye kadar yeni kuvvetler gelip bizi arkadan çevirecekler. O zaman da hiçbirimizin buradan kurtulmasının mümkünü yok.”

“Yok,” dedi Memed boynunu bükerek. “Öyleyse ben de kalıyorum.”

“Sen gitmelisin oğlum,” dedi Hoca, “böyle bir insaniyetsizliği onların yanma koymamalıyız. Sen gitmezsen olmaz. Yoksa bu köylünün yüzüne bir daha nasıl bakarız. Haydi yolun açık olsun. Biliyorsun, böyle bir dünyada bin kez ölmeden bir kez dirilemezsin. Atalar bunu boşu boşuna söylememişler.”

Teker teker kucaklaştılar, helallaştılar, İnce Memed, bir dağ keçisi gibi kolaylıkla dağdan indi, çarpışmanın cayırtısından dağlar yankılanıyordu, gece yarısına doğru Değirmenoluğa, Hürü Ananın evine geldi. Hürü Ana onu bekliyor, sofra açık duruyordu. Tüten yemekler sofraya kondu. Yediler doydular. İşte o zaman Memed, Hürü Ana sofrayı kaldırırken, evin toplandığının farkına vardı:

“Ne o Ana,” dedi, “toparlanmışsın?”

“Toparlanmayıp da ne yapacaktık yavrum. Bak Alimin tasvirini aldım götürüyorum. Bu Alim var ya, sana çok yardım etti, seni korudu. Bundan böyle de koruyacak. Ben de köylüyle birlikte Çukurovaya ineceğim, oradan da Seyranımın yanına kaçacağım. Ama bu köylülere yanıyor yüreğim, düşüyor da közlerin üstüne kavruluyor. Bu Çukurovada kırfacan girecek onlara. Büyükleri bilmem ama hiç çocuk kalmayacak. Bu sefer gördün mü köylüyü?”

“Gördüm Ana.”

627

“Hiç mızırdanmadılar, Sefil İbrahimin oğlu Abdi Ağayı, Ali Safayı, Çiçekli Mahmudu öldürmüş de zort atıyor, demediler. Bizi sürgüne gönderiyor, hepimizi öldürdü, diye kargış etmediler. Arkandan da konuşmadılar. Allah, bizim ömrümüzden al da İnce Memede ver, dediler, alkışlar kopardılar. Köylüler sana çok güvendiler. Keski, Toros ülkesi cehenneme, sürgüne gönderilirken sana sövselerdi.”

“Keski sövselerdi.”

“Yerin dibine geçirselerdi.”

“Geçirselerdi.”

“Seni öldürmeye kalksalardı.”

“Keski Ana.”

“Senin yerlerini Hükümete haber verselerdi.”

“Keski Ana.”

“Hiçbir şey yapmıyorlar. Seni başlarına taç etmişler de, İnce Memed, diyorlar da başka bir şey demiyorlar. Şimdi çıksan da ortaya şu senin yüzünden sürgüne gönderilen koca Toros ülkesine desen ki, benim için toptan, şu uçurumdan aşağıya atılıp öleceksiniz. Gözlerini kırpmadan atılır, ölürler. Şu koca Toros ülkesine kalksan da desen ki, haydiyin, yürüyelim şu Çu-kurovamn üstüne, silahların, topların üstüne, etten kale olur, yürürler. Söyle bakalım, şimdi ne yapacaksın oğlum, Meme-dim, Aliye de çok yalvardım, bu iş başımıza gelince, Allah canımı al da İnce Memedimin bu durumunu bana gösterme, dedim.” Ağlamaya başladı, dizini döverek: “Ben ne yapayım şimdi, Ali de, Allah da bana yardım etmedi, ben ne edeyim şimdi, ben nasıl ellerin yüzüne bakayım. Ben nasıl edeyim de yerin dibine geçmeyim… Ah, Ali, aah, aaah, çatal kılıçlı da, kendi ölüsünü kendi taşıyan Ali aaah, sana güvendim de bana yardım etmedin.”

“Dur Ana,” dedi Memed, tok, güvenli bir sesle. “Dur Ana ağlama, dur Ana üzülme. Dur Ana, dur bekle ki, kim bilir, belki… Her tepeden bir gün doğar.”

Hürü Ana ağlamasını kesti, başörtüsünün ucuyla gözlerini kuruladı, gülümsedi.

“Kusuruma bakma oğlum, herhalde çok yaşlandım da göz-yaşlarımı tutamıyorum. Ama bunların ettiklerini hiç içim gö-

628

türmüyor, yutamıyorum. Bunların şu Toros ülkesine yaptıkları, bir eşkıyacık için, insanlığa sığmaz. Onlar beni sürgün etmezse-ler de, gene de ben, bundan sonra buradan başımı alır da Seyranımın yanma giderim.”

“Git Ana, Seyranı yalnız bırakma. Çocuk da…”

“Hele şu iş bir… Belki de bizi sürgün etmezler. Ferhat Hoca, öteki yoldaşların?”

“Çarpışıyorlar.”

“İyi ki sen geldin. Onları öldürecekler. Ben kendimi bildim bileli eşkıya kısmı bu kadar uzun çarpışmaya dayanamaz, hep öldürülürler.”

“Ferhat Hoca dayanır.”

“İnşallah.”

Azıcık uyumuşlardı ki bir ayak tapırtısına Memed uyandı, silahını kaptı, dışarıya anahtar deliğinden baktı:

“Kim o?”

“Benim,” dedi, yeni kartalmış bir ses, Memed Müslümü sesinden tanıdı, kucakladı. İçeriye geçtiler, Hürü Ana onu görünce sevincinden deliye döndü, “İstemem, istemem,” diye bağırdı. “Ben buralarını istemem. Sen beni hemen al da Seyranıma götür. Evi barkı batsın, çulu çaputu, mitili barhanası yerin dibine geçsin. Ben bu evde her şeyi bırakır da bir tek Alimin tasvirini, bir de İnce Memediminkini alır da giderim.”

Birdenbire aklına geldi, başını dövmeye başladı:

“Vay benim akılsız, kesilesice kara başım, insan hiç unutur mu?” Gitti, çabuk çabuk, sardığı kilimlerden, keçelerden İnce Memedin, bulutlar üstündeki atına binili resmini getirdi, “Bak, sana tıpkı, tıpkı senin gibi benziyor. Ben bunu Hazret Efendiye yaptırdım. Oğlumun gül yüzü kıyamete kadar kalsın, insanlar onun gül yüzünü görsünler de sevinsinler, diye.”

İnce Memed, resme daldı, sevindi, içine onu uçuran bir sevinç ışığı doldu.

“Bir de şu sürgün işi…”

“Olmayacak Ana,” diye bir top sevinç olaraktan ayağa fırladı. “Olmayacak, olmayacak Ana.”

Yerine geri oturdu.

Müslümün gözleri ışıladı:

629

“Size bir haberim daha var. İnce Memedin bir oğlu oldu. Adını da İbrahim koydu Seyran Bacı. İnce Memedin babası olurmuş.”

Ana, o kadar sevinmişti ki yutkunuyor, yutkunuyor konu-şamıyordu. Dili damağı kurumuştu. Memed de konuşamadı.

Epeyi bir süre geçtikten sonra Ana ayağa kalktı, kalçalarını kıvırarak, parmaklarını şakırdatarak göbek attı:

“Şükür Allahıma,” dedi. “Alim sen de sağ olasın, yiğidim, çatal kılıçlım.”

Memede döndü:

“Ben yarından tezi yok gidiyorum. Tez günde İbrahimimi, sefil İbrahimimi görmeliyim. Bundan sonra bağlasalar duramam. Onu dizlerime yatırıp nenni çalmalı, şu dağların kokusunu, çiçeğini, bulutunu nennilerimlen ona götürmeliyim. Yarın, yarın…”

“Ana, beni beklemeyecek misin? Bir işim var, hemen gider, sana geri gelirim. Çok bekletmem seni. Sen de ondan sonra gidersin.”

“Olur yavrum.”

Hürü Ana boynunu büküp dudaklarını sundurdu.

Memedle Müslüm ocağın başında fısırdaşmaya başladılar. Bir ara, Hürü Ananın kulağına, bir Topal Ali, sözü geldi. Ana yerinden fırladı, yırtıcı bir kuş gibi gitti Memedin yakasına yapıştı:

“Öldür onu, o Topalı. Sen de o Topalı öldürmezsen, ben de sana analık hakkımı helal etmem. O kadar adam öldürdün, bunu da öldür. Sen öldüremezsen o Topal solucanı, söyle de Müslüm öldürsün.”

Müslüm Topal solucanı öldüreceğine, bin dereden su getirerek Anayı inandırdı, Memed de yakasını onun elinden kurtarabildi.

“Biz gidiyoruz Hürü Ana.”

“Olmaz, azıcık durun. Bir kahvaltı… Çay, tereyağ, bal…”

Kalktı, sofrayı çabucak kurdu, çayı demledi, sütü kaynattı.

Kahvaltı çabucak bitince Hürü Ana, Memedin önüne getirdi bir torba koydu, “Al bunu,” dedi gülümseyerek.

“Bu ne Ana?”

630

“Nar,” dedi Ana, genç bir kız gibi şakıyarak. “Senin için toplamış saklamıştım. O narlardan. Her birisi… Pembe, pembe… Dişleri parmak kadar, parmak kadar.”

Memedle Müslüm dışarıya çıktılar. Dışarda ayaz vardı. Ali-dağının doruğu yıldız içindeydi.

“Atın nerede?”

“Atı, aşağıya koyun damına çektim. Silahım da orada.”

Hürü Ana İnce Memedin atını ahırdan çekti getirdi, dizgini onun eline uzattı. Dizginin sırmalı olduğunu Memed, bu sabaha karşının alacasında bile fark etti. Eyer de savatlı, sırma işleme bir Çerkeş eyeriydi.

“Sağ ol Ana.”

Eğildi, elini aldı öptü, ata atladı, Müslüm önde, Memed arkada koyun damına geldiler. Müslümün atını aldılar, Çukuro-vaya doğru sürdüler. Bugün ormanlardan giderek eteklere kadar inecek, gece de Narlıbahçeye varacaklardı.

Silme karanlıktı. Be}li belirsiz bir çiselti geceyi ıslatıyordu. Yolu kısaltmak, candarmayla karşılaşmamak için Anızlmm kese yoluna saptılar. Gittikleri çiğir dardı ya, daha az inişli yokuşluydu. Atlarını üzengileyip, başlarını bıraktılar. Sert yeli yararak ilerliyorlar, her iki yanlanndan orman karanlık, yoğun bir su gibi uğuldayarak akıyordu. Önlerine bir su çıktı, atların başlarını çekmediler, suyu hızla geçtiler. Ayakları, bacakları ıslandı. Uzakta, güneyde, gökyüzünün ucunda bir parlak yıldız gözüktü. Yıldızın gözükmesiyle yitmesi bir oldu. Islak gece, karanlık orman da onlarla birlikte sert rüzgarları yararak akıyordu. O parlak yıldız bir daha gözüktü, sonra da göğü bir uçtan bir uca yaldızlayıp biçerek yitti. “Gördün mü?” diye sordu İnce Memed. “Gördüm,” dedi Müslüm, “baksana orada, tanyıldızı yalbırdayıp duruyor.” Yeri göğü almış bir kuş cıvıltısının arasından geçtiler. O kadar uzaklaşmalarına karşın kuş cıvıltıları uğuldayarak arkalarından geliyordu. Kuş cıvıltıları kesilirken o yıldız gene gözüktü, bir uçtan bir uca geceyi yaldızlayarak ağır ağır aktı gitti.

“Ben bunca yıl dağda kaldım, hiç böyle bir yıldız görmedim,” dedi Müslüm.

“Ben de görmedim,” diye ona karşılık verdi Memed. “Bu, tanyıldızı değil.”

631

“Bunda bir iş var, bu yıldızda.”

“Olmalı,” dedi Memed.

Altlarındaki atlar, ıslak, ağır gecenin içinden su gibi akıyorlardı. Yıldız gene gözüktü ve çisentili gece birden top gibi patlayan bir gürültüyle sallandı. Kuş cıvıltıları, at kişnemeleri, köpek ürüşmeleri, bağrışmalar, ezan sesleri, ağıtlar, biribirine karıştı. Gecenin altından, yıldızın yaldızladığı yerden, tanyerleri-nin ucundan ışıklarla yunarak tepeden tırnağa çamura bulanmış, baştan ayağa toza batmış, yalnız gözleri, dişleri ışılayan büyük bir kalabalık çıktı, çam ormanlarının, kayalıkların, çınarların, pembe çiçeğe durmuş ağmağaçlarının arasından geçerek, büyük, uzun koyağın dibine serilmiş çakıl taşlarının üstünden akarak ovaya indiler. Karşılarındaki göğü yaldızlayan yıldız, bir görünüp bir yitiyordu. Çeltik tarlalarından, uzun tozlu yollardan, yılanlı, mor devedikenli kuru dereden geçerek, üstlerini, turuncu portakalların pıtırak gibi sardığı bir portakal ağacı ormanına düştüler. Karşılarında büyük ışıklarla köpüren apak olmuş denizi gördüler. Yıldız geldi, denizin az yukarısına, köpüren mavinin üstüne tünedi, yalp yalp etmeye başladı. Bir püren kokusu aldı ortalığı. Denizin mavi köpüklerinden ak atlar fırladılar kıyıya, ışıkla dolmuş, kabarmış, usul usul yükselen ak yelken bulutlarıyla koştular, bulutlar, atlar biribirlerine karıştılar, ovaya sürdüler. Binlerce nal parladı söndü, parladı söndü ovada, ova sütbeyaz oldu bir anda, toynakların tapırtıları altında… Kartallar uçtu Gavur dağından, uzak deniz dağın altına kadar geldi. Dağın tepesinden, yeşilin ucundan kırmızı mor bir ışık koptu ve koyaklardan silkinerek doru atlar şaha kalktılar, ovaya aşağı bir yalım seli gibi, arkalarında tanyerlerinin ışığını sürükleyerek indiler. Günbatıya döndü kalabalık, Gülek Boğazının önündeki kayalıklarda durdular, kayalıklardan su gibi, yalım gibi sünerek al atlar fışkırdılar, Aladağm ala karlı aydınlığını sürükleyerek, Anavarzanın kapısında durdular ve yağız atlar geldiler kuzeyden, bozkırdan, dağların arkasından, alımlı, güzel, dumanlı, oylum oylum ateşli Erciyasın, Hasan dağının karlarında kapkara tüylerinde pul pul ışıltılar Misisin önünde yığılışıp kaldılar. Yalım yeleler, bulut, mor duman, mavi deniz yeleler, kuyruklar biribirine karıştı. Konaklar evler yıkıldı. De-

632

niz kabardı, büyüdü, çok maviledi, üstünde bir tek, çok ışıklı kanatlarını hiç kıpırdatmadan süzülen bir tek martı kaldı. Orman uğulduyor, kuş sesleri ormanı doldurmuş, cıvıltılar tüm geceyi almıştı. Karanlık sallanıyor, yağmur çiseliyordu. O, gecenin ucundaki yıldız gene doğdu. Orada, gün ışığı vurmuş dağın doruğuna oturdu kaldı. Kalabalık, atlar, püren kokusu, kuş cıvıltısı, mor bir çınar yaprağı kasabanın üstüne yürüdü, konakları yıktılar. Dulkadiroğlu fermanlarını ayaklar altına aldılar. Hazret Efendi caminin şadırvanında boyalı ellerini yıkıyordu. Öğretmen Zeki Nejad minareye çıktı, başladı konuşmaya. O konuştukça kalabalıklar, atlar, yıldızlar dalgalanıyor, öğretmen Zeki Nejadın yakasındaki altın madalya dalgalanıyordu. Öğretmen Zeki Nejad minareden indi, bir kır ata bindi, sürdü. Kalabalıklar, ak bulutlar, püren kokusu, tek martı, Yedi Me-medler, Ferhat Hoca, Sahan, Temir, Dursun, Kasım, Memed Çocuk arkasından yürüdüler. Şu mor dağların ötesindedir, Fırat suyu, yeşildir, mavidir, sapsarıdır. Fırat suyunun kıyısına geldiler. Doğudan bir kalabalık tozu dumana katarak, Fırat suyunu yararak, kurutarak onlara geldi katıldı. Üstlerinde bir, kocaman kanadını açmış bir kartal dönüyordu. Başlarında öğretmen Zeki Nejad, Teğmen Şahin, eşkıya Karayılan yürüdüler. Erciyasın dibinde onların yollarını candarmalar kesti, çoktular, ama kalabalık daha çoktu, candarmalar kalabalığın arasında kaldılar, bir daha gözükmediler. Bozkırdan, yerden biter gibi, gökten yağar gibi yer götürmez bir kalabalık daha çıktı. Erciyas dağından yeleleri, kuyrukları savrulan binlerce bulut gibi atlar indi. Bozkırı, gittikçe kalabalıklaşarak, sağdan soldan gittikçe kollar alarak, büyüdüler, yer götürmez bir kalabalık oldular, bozkırı doldurdular, Konya şehrinin geldiler önünde durdular. Karşılarına demir donlular, çelik zırhlılar çıktılar. Onlar da çok kalabalıktılar. Önce onların üstüne yeleleri savrulan atlar, sonra tek martı, sonra deniz, sonra orman, ardından da kalabalık yürüdü. Kar yağdı, dünya karın altında kaldı. Demir donlular kalabalığın altında kaldı. Konya şehrinin kapısını açtılar, ilkin o kapıdan Baba İlyasın kadınları girdiier, Seyran da içlerinde, kucağında da İbrahim, sonra atlar, sonra da kalabalık. Konya şehri kalabalığın altında kaldı. Atlar hep bir ağızdan kişnediler. Öğretmen

633

Zeki Nejad minareye çıktı, altın madalyası bir ateş parçasıydı, göğsünde dalgalandı. Kalabalık İstanbulun, Ankaranm, öteki şehirlerin, kasabaların köylerin önünde durmadan içeriye daldılar. Zeki Nejad minareye çıktı, madalyası bir yalım parçası gibi dalgalandı. Kadınlar terü taze, tanyeri ışığında yıkanmış sevinç türküleri söylediler, insan yürekleri sevinçten kuşlar gibi uçtu. Dünya sevinç türküleriyle doldu. Gece, orman, uğultu akıyor, karşıdaki yıldız göğün ucunda, denizin az üstünde durmuş, olduğu yerde yalbırdıyor, büyük, mavi denizin üstünde o ak martı arada sırada maviye batıp çıkarak, kanatlarını kıpırdatmadan süzülüyordu.

Ormanın uğultusu bitti, gece aydınlanır gibi oldu, atlar yavaşladı, Müslüm:

“Burası,” dedi, “Hasan Dede burası.”

Dizginlerini kıstıkları atlarını yoldan ayrılarak sağ yana, ormanın içine sürdüler. Büyük bir çınarın altında atlardan indiler. Usuldan yağmur çiseliyordu, hava da ılıktı. Ortalığı, dehşet bir püren kokusu almıştı.

İnce Memed, bir püren çalısı aradı buldu. Onu bulunca tedirginliği geçti, içine bir sevinç aydınlığı geldi oturdu. Şimdi anadan yeni doğmuş gibi pırıl pırıldı.

“Burada gece yarısına kadar bekleyeceğiz.”

“Bekleriz,” dedi Müslüm.

Gün doğdu, kahvaltıya oturdular. Müslüm dağarcığından büyük bir incir yaprağına sarılı kabak çiçeği dolması çıkardı, “Al,” dedi, “bunu Seyran yolladı sana.” Dolmayı alırken Memedin eli titredi, bir yumruk geldi boğazını tıkadı. Elindeki, incir yaprağının üstündeki sapsarı dolmalara gözlerini dikti kaldı. Dolmaları yemek istiyor, bir türlü yiyemiyordu. Gözleri yaşla doldu. Elindeki yaprağı, kutsal bir emaneti yere koyar gibi çimenli toprağın üstüne koydu. Hasan Dedenin İçinde yattığı kümbet arkasındaydı, döndü, kapısını açıp kümbete girdi, girmesiyle de çıkması bir oldu. Türbenin içini, bacaklarından asılarak sarkmış yarasalar doldurmuştu, İnce Memedin ödü koptu, yüzü sarardı, Müslümün yanına soluyarak geldi.

“Ne o, İnce Memed, ne oldu sana böyle, yüzün sapsarı?” diye korkarak sordu Müslüm.

634

“Bir şey yok,” dedi Memed, “Şuradan bir su al da ver. Çok korktum.”

Müslüm koştu, yandaki dereden çamçağı doldurdu geldi. Memed suyu içti.

“Neden korktun, mezardan mı.”

“Yok,” dedi Memed, daha soluyarak. “İçerde, bütün kümbet, ağzına kadar kayışkanat dolu.”

Müslüm kümbete yöneldi, Memed, hemen onun önüne geçti:

“Dur,” dedi, “Müslüm, sen ne yapıyorsun? Sen kanına mı susadın, onlar insana bir yapışırlar, kanını somurur bitirirler. Bir yapışmaya görsünler. Sen bilmiyorsun, parça parça etsen de bir daha onların dişlerini etinden koparamazsın.”

Müslüm kabadayılandı:

“Bana bir şey olmaz,” dedi, kümbete yürüdü. Memed, öylesine öfkelendi ki kan beynine sıçradı, Müslüm onu şimdiye kadar hiç böyle görmemişti, kümbete girmekten vazgeçti.

“Ben uyuyorum, sen benim başımdan ayrılmadan bekle, ben uyuyunca da buradan bir yere ayrılayım, kümbete gireyim, deme. Yoksa sen bilirsin.”

“Olur,” dedi Müslüm.

Memed, yapraklardan yastık yaptı, çimenlerin üstüne uzandı, başını koyar koymaz da uyudu. Öğleyin uyandığında Müslüme baktı, yüzü allak bullaktı. “Kümbete girdin mi?” diye sordu. “Hep düşümde gördüm de…” Müslüm gülerek, “Girmedim,” dedi. “Sen bilmiyor musun ki gündüz düşü düş sayılmaz.”

“Biliyorum,” diye somurttu Memed.

Müslüm, ona güldüğünü göstermemek için kalktı suyun kıyısına gitti, çamçağı doldurdu geldi. Kendisini bir türlü tutamıyor, gülmesini tutmak için kıpkırmızı kesilmiş elinde çamçak Memedin başına dikilmiş duruyordu. Birden patladı, bir gülme sağanağına tutuldu. Güldükçe gülüyordu, kasıklarını tuta tuta… Sonunda Memed de ona katıldı, birlikte gülmeye başladılar, uzun uzun güldüler. Sonunda yüzünü asmaya çalışarak:

“Sus bre ulan,” dedi Memed, “oturup da yemeğimizi yiyelim.”

635

Dağarcıklar çıktı, yiyecekleri çimenlerin üstüne serdiler. Memed, yufka ekmekten bir parça kopardı, önündeki sarı kabak çiçeği sarmasını aldı, bir süre baktı, sonra da yufkaya sardı, çabuk çabuk yemeye başladı.

Karanlık kavuşunca atlara bindiler, az sonra ormandan çıktılar. Tarlalardan geçtiler. Narlıbahçeye geldiler. Yağmur çisele-meye başlamıştı, karanlıktan göz gözü görmüyordu, atlardan indiler. Topal Ali onların ayak tapırtılarını duyunca, usullacık, “Burdayım,” diye seslendi. Sese dönünce ulu ağacın karartısını işte o zaman seçebildiler.

Ali:

“Ben sana da at getirmiştim,” dedi, “senin altındaki at, gene o deli at mı?”

“O,” dedi Memed.

Karşı karşıya geçip çömeldiler. Konuşmadan, bir süre öyle durup beklediler. Topal Ali cebinden gümüş tabakasını çıkardı. Memede bir sigara uzattı, kendi de aldı, önce Memedin sonra da kendi sigarasını yaktı, sigaralar içilip tükeninceye kadar ne onun dudaklarından bir sözcük, ne ötekinin döküldü.

Sigaralarını söndürdüler.

Topal Ali sesi titreyerek:

“Bilmem ki,” dedi.

Memed aldırmadı, bekledi.

“Yani bilmem ki… Seninki Taşkın Halil Beyin evinde. Bu gece içmeyecek, içmediği geceler yatağa erkenden girer, gazete okur. Biz gece yansına doğru kasabaya girelim. Ben seni onun yattığı odanın kapısına kadar götürürüm. Bu kılıkta beni kimse tanımaz. İstediğim zaman topallamam bile. Orada, odanın kapısında senden ayrılacağım. Benim de bu gece, senin gibi işim var.”

“Biliyorum. Biliyorum ya, seni kimse tanımıyor, bizimle birlikte olduğunu bilmiyorlar. Bu işi… Belki bir daha…”

“Olmaz İnce Memed,” diye kükredi Topal Ali.

İnce Memed sustu.

Gece yarısı horozlan öterken atlara bindiler. Memed, Müs-lümü yanına çağırdı, eline altınlar koydu. “Sen buradan doğru Seyrana gideceksin. Seyran sana emanet. Elindekileri de ona vereceksin,” dedi atını sürdü.

636

“Başka bir şey söylemeyeyim mi?” diye arkasından seslendi Müslüm.

“Söyleme,” diye sesi kırgın karşılık verdi Memed.

Kasabaya güney yolundan girdiler. Atlarını ağır sürüyorlardı, avluya sessizce girdiler. Atlarını köşedeki geniş dallı zeytin ağacına bağladılar. Ali konağın kapısını kolaycana açtı. Ayaklarının ucuna basa basa yukarıya çıktılar.

“Işığı yanıyor, içerde.”

Ali merdivenlere yürüdü, Memed oda kapısını açtı, içeriye girdi. Filintası elinde, parmağı tetikteydi. Arif Saim Bey yaldızlı karyolaya yatmış gazete okuyordu. Patırtıyı duyunca gazeteyi indirdi. Karşısındaki İnce Memede bir tuhaf öfkeyle baktı. İnce Memed:

“Arif Saim Bey, ben İnce Memedim,” dedi.

Arif Saim Bey gülümser gibi etti. Memed tüfeği kaldırınca gözleri faltaşı gibi açılarak, “Evladım, sen ne yapıyorsun, sen ne yapıyorsun, hiç olur mu? Ben… ben… beni ha, ben!” diye kekeledi. Sonra da elleriyle yüzünü örttü, İnce Memedin elindeki tüfeğin ucundan arka arkaya beş kere yalım sündü. Kurşunların rüzgarından arka duvardaki karpuzu pembe, mavi gül işlemeli büyük lamba söndü.

Yıldırım gibi aşağı İnen Memed, zeytin ağacının altındaki atına atladığı gibi doldurdu, kasabadan çıktı. Kasaba bir hayhuy içinde kaldı. Arada sırada da cıvılayan bir kurşunun sesi uzaklardan geliyordu.

Sabaha karşı Dikenlidüzünü tuttu. Hürü Anaya gidecek, onunla bir daha helallaşacaktı. Düzlüğe inen gediğe varınca Di-kenlidüzünün ağzına kadar insanla dolduğunu gördü. Atını kalabalığa sürdü. Memed kalabalığın ucunda durdu, orada bir süre bekledi. Altındaki at köpürmüş, tere batmış, daha da kararmış, parlak gün ışığı altında pul pul ipildiyordu. Gölgesi yeşil çimenlerin üstüne düşmüştü. Hiç görmediği, kırlangıç büyüklüğündeki sivri kanatlı, lekesiz apak bir kuş kalabalığın üstünde göğü biçerek oradan oraya uçuyordu.

Memed, kalabalığın içinde aradığını bulmuştu. Hürü Ana, ta ortalarda bir yerdeydi. Atını sürdü, kalabalık ikiye ayrıldı, ona yol açtılar. Ortalık, sessizlikten çın çm ötüyordu. Sanki in-

637

sanlar soluk bile almıyorlardı. Sadece binlerce göz Memede çevrilmiş, bakıyorlardı.

Memed geldi, Hürü Ananın önünde atından indi, onun elini aldı, üç kere öpüp başına götürdü. Hürü Ana da onu kucaklayıp öptü. Memed, atma atladı, at, kulaklarını dikti.

“Ana hakkını helal et, sana çok çektirdim.”

Üzengilerin üstüne basarak ayağa kalktı, kalabalığa:

“Siz de hakkınızı helal edin,” diye bağırdıktan sonra, eyere oturdu, ama atı sürmedi, orada, başı önünde bir süre bekledi. Sonra gene üzengilerin üstünde yükseldi, gözlerini, dönerek bütün kalabalığın üstünde dolaştırdı, “Gene geleceğim, gene geleceğim,” dedi, atını doldurdu, kalabalığın arasından süzüldü çıktı, Alidağmm arkasına aktı gitti.

Ve Dikenlidüzünü doldurmuş köylü kalabalığı, haberi duymuşlar, gittikçe de çoğalıyorlardı. Bayram, Cümek, öteki davulcular, zurnacılar, davullarını, zurnalarını kapmış gelmişlerdi. Bir anda ortaya çakırdikenlerinden, karaçalılardan, kevenlerden, devedikenlerinden bir tepe gibi bir öbek yığıldı. Hürü Ana gitti öbeğe ateş verdi. Aptal Bayram, öteki davulcular, zurnacılar öbeğin üstüne fırladılar, yalımların içinde kalıncaya kadar oynadılar, bütün kalabalık da onlarla birlikte oynuyordu. Yalımlar bir yanlarını sarınca, öbekten indiler kalabalığa karıştılar. Bütün kalabalığın katıldığı dev bir halaya girildi. Halay bitince sevinç türküleri başladı. Dünya bir sevinç kasırgasına tutuldu, sevinç kasırgasında döndü. Yalımlar diken öbeklerinden düzlüğe atladı. Kurumuş çakırdikeni düzlüğü tepeden tırnağa bir anda yalıma kesti. Yalımlar bütün düzlüğü, yamaçları, koyakları doldurarak aktı. Yalımların kızıltısı mor dağlara vurdu, dağlar aydınlandı, sallandı.

Toros dağlarının doruklarına, güneş doğmadan çok önce gün vurur ve çakmaktaşından ak doruklar ışığa batar.

İnce Memedden bir daha haber alınmadı, imi timi bellisiz oldu.

O gün bugündür, Dikenlidüzü, Çiçeklideresi, Menekşe, Ya-nıkören köylüleri ve biitekmil öteki Toros köylükleri toprağa saban atmazdan önce giyinirler, kuşanırlar düzlüklere, koyaklara, ovalara çıkarlar, çakırdikenlerden, karaçalılardan, keven-

638

lerden, devedikenlerinden büyük öbekler yığarlar, köyün en yakışıklı delikanlısıyla, en güzel kızı öbeklere ateş verirler. Büyük bir toy düğün kurulur. Halaylar çekilir, görülmedik eski zaman, yeni zaman oyunları oynanır, sevinç türküleri dağları aşar, yollan, belleri, ovaları tutar, ülkeden ülkeye yayılır. Sevinç türküleriyle birlikte de, öbeklerden yalımlar düzlüklere, koyaklara, ovalara atlar. Yalımlar, bütün gece toprağı yalar, bir sel gibi akarak, her yanı sarar, bu ateşle birlikte de Alidağmm, Düldül dağının, Yıldızdağın, Binboğanın doruklarında birer top ışık patlar, dağların doruğu üç gece ağarır, apaydınlık, gündüz gibi olur.

639

İnce Memed 4(2)

Ali gülümseyerek:

“Gündüz uyudum sevgili Ağam,” dedi. Eve döndüğünden bu yana, Murtaza Ağaya hep, sevgili Ağam, diyordu. Nasıl demesin ki, Ağa, Hüsne Hatun, bütün ev halkı ona öyle bir sevgi, saygı gösteriyorlardı ki Ali bu hiç görmediği bu sevgi dağının altında ezilip kalıyor, ne yapacağını şaşırıyor, arada sırada da coşup, onu öldürmek düşüncesinden bile vazgeçiyordu. Kimi zaman da o kadar ileri gidiyordu ki Murtaza Ağa kardaşına bu kadar kin beslediğinden utanıyor, yerin dibine geçiyor, sonra da hemen, toparlanıyor, ne yapıyorsun Ali, diye kendine geliyordu. Ama şurası da bir gerçekti ki Hüsne Hatun kendisini, Hürü Ananın, o mendebur cehennemlik karının İnce Memedi sevdiğinden de daha çok seviyordu. Hüsne Hatun ona neler yapmıyordu ki, en sevdiği yemekleri bir bir öğrenmiş, her gün Aliye o yemekleri kendi elceğiziyle özene bezene pişiriyor, çocuklarının, kız erkek adlarını öğrenmiş, her birisine kat kat, paha biçilmez kumaşlardan giyitler dikiyor, her giyitin içine de, Ağanın haberi bile olmadan, kendi cebinden paralar koyuyor, bir atlı bindiriyor, köye yolluyordu. Karısına bile, iyi ki o pasaklı karıyı görmemişti, beş tane ipekli fistan, don dikmiş göndermişti. O parlak kunduralardan bile, özel olarak Adanaya adam göndererek üç çift aldırmış, dağa yollamıştı. Her ay da çocuklar için ak petekli bal sağdırıyordu. Köyle kasaba arasında bir atlı durmadan mekik dokuyor, yukarıya, dağa kuş sütü bile götürüyordu. Konakta herkes gözünün içine bakıyor, daha aklından bile geçirmeden, her istediği anında karşılanıyor, bütün konak onun yöresinde, can ilacıymış gibi fır dönüyordu. Onu bir sevgi çemberinin içine almışlardı ki, ve bu yalan da değildi, Ali gibi bir eski kurt, hem de sevgi kurdu, hiçbir şeyi bilmese de, sevginin yalan mı, gerçek mi olduğunu bilirdi, böylesine bir sevgi karşısında Ali değil, insan taş olsa erirdi. Ali bütün bunlara karşın, kendinden utanarak da olsa, dayanıyordu, zordu ama, dayanmaya çalışacaktı da… Onun yerinde başka, yumuşak bir kişi olsa, Murtaza Ağayı öldürmeyi inatla düşünmek yerine, böyle bir adam için, Hüsne Hatun gibi karısı olan bir kişi için seve seve canını verirdi. Kimi zaman o kadar buna-lıyordu ki, insanlığından o kadar utanıyordu ki, keski İnce Me-

301

med, Çiçekli Mahmut Ağayı öldürdüğünde, izin verseydim de, bir kurşun da şu Murtazaya sıksa, sıksa da ben de bu işkencelerden kurtulsam, diyordu. Durum vaziyet böyle giderse, hiçbir zaman, ne pahasına olursa olsun, bu adamı öldüremeyece-ğinden, kendisine ve ele aleme rezil kepaze olacağından korkuyordu.

“Duydun mu Ali başımıza geleni, duydun mu Ali, benim canımdan aziz kardaşım, duydun mu yürüyüp gelen felaketi, duydun mu Memedleri?”

“Duydum Ağam.”

“Ne diyorsun?”

“Duydum da hiçbir şey anlamadım… Duydum da bunda bu kadar korkacak hiçbir şey bulamadım. Varsın, dağın taşın, kurdun kuşun, börtü böceğin, hem de yerdeki karıncanın, sudaki balığın adı Memed olsun, bunda ne var ki… Bizim dağlılar tuhaf adamlardır, biri nereye giderse bini oraya gider. Birisi Memed olunca, bini de olmuş.”

“Hatun söyle de bir çay yapsınlar. Belki Ali kardaşım kahve ister.”

“Ben de çay isterim Ağam.”

“Çabuk git de Hatun, sen gelinceye kadar konuşmayaca-ğız.”

Hatunun gitmesiyle gelmesi bir oldu.

“Durum vaziyet hiç de öyle değil Ali, vaziyet gittikçe veha-met kesbediyor. Birinci şahidim sensin. Ben o zaman, kurdun ağzına kan değmesin, eşeğin aklına karpuz kabuğu düşmesin, yılan küçükken ezilir demedim mi?”

Gözlerini Alinin gözlerinin içine ısrarla dikip bakarak karşılık bekledi.

“Bir ben değil cümle alem biliyor.”

“Biliyor Ali, biliyor. İşte böyle yaktılar bizi, söndürdüler ocağımızı, ıssız koydular yuvamızı, batırdılar yurdumuzu, öksüz koydular yavrumuzu…”

Başını önüne eğdi, yüzü andan ana değişiyor, bir soluyor, bir bozarıyor, bir kızarıyor, bir uzuyor, bir açılıyordu. Sonra başını kaldırdı, ısrarla gözlerini Alinin gözlerinin içine dikti, orada bir şeyler, bir sevecenlik, bir dostluk, bir sevgi arar gibiydi.

302

“Biliyorum beni seversin Ali.”

“O da ne söz,” diye ona çıkıştı Hüsne Hatun, “tabii sever, 0, senin öz kardasın değil mi?”

“Severim.”

“Öz bir candan?”

“Severim.”

“Gözlerinden okudum Ali. Beni ilk olarak seviyorsun.”

“O da ne söz, Ali seni her zaman severdi. Suç sende.”

“Doğru Ağam.”

“Şimdi benim için canını verir misin?”

“O da nasıl söz, bir adamın kardaşı, kardaşı için canını vermez mi?”

Ali kekeledi, sıkışmıştı, terledi:

“O, zamanı gelince belli olur Ağam.”

“Haklısın Ali, can pazarı, bu zort atmaya gelmez. Sonra insan kendi kendine mahcup olur.”

“Ali bu can pazarında, canını bizim uğrumuza feda kılmıştır.”

“Evelallah Ali, şuna Allaha inanır gibi inanıyorum ki… Sen İnce Memedle başa çıkarsın.”

“Evelallah Ağam…”

“Sen onun gözünü çocukken korkutmuşsundur, değil mi?”

“Çocukken korkardı benden.”

“Ödü kopardı değil mi? Bir insan, bir insandan çocukken korkarsa eğer, artık iflah etmez, bu Allahm emridir ve ölünceye kadar o insan o insandan korkar. Benim de gözüm eşkıyalardan çocukken korktu, işte ondan sonra da hiç iflah olmadım. Eşkıya lafını duydum mu korkumdan yüreğim ağzıma geliyor. Neden ki dersen…”

Sözlerini sürdürecekken, birden kesti, Hüsne Hatunun yüzüne bir süre baktı, ona gülümsedi, Hüsne Hatun da ona gülümsedi.

“Neden ki derseniz, eşkıyalar ben çocukken üç büyük kardeşimi, iki amca oğlumu, bizim aşiretten de yedi kişiyi öldürdüler. Ben altı yedi yaşlarındaydım, feryadı figana bir yetiştim, ortalık kan gölü. Kiminin gözü yerinden fırlamış çıkmış, bir uzun damarın ucunda sallanıp duruyor, kiminin beyni akmış,

303

kiminin yüreği dışarda kalmış atıp duruyor. Eşkıyalar da dikilmişler oraya gülüyorlar.”

Sustu. Kan ter içinde kalmıştı:

“Bu kanlı faciayı hiç anlatamamıştım, artık yüreğim kaldırmıyor.”

Gözlerinden iki damla sızarak, ta çenesinin altına kadar indi. Ali, ona o kadar acıdı ki, kendini bıraksa, başını onun dizleri üstüne koyarak katıla katıla ağlayacaktı.

Hüsne Hatunsa çok şaşırmıştı, Karadağlı soyunun girdisini çıktısını, inciğim cıncığını biliyordu. Bu kadar yıl bu evdeydi, ne Murtaza Ağanın, ne hiçbir kimsenin ağzından böyle bir olay duymamıştı. Uyduruyor, dese, uyduran adam, uydurduğu yalana bu kadar üzülür de oturur ağlar mı? Kocasına bakıyor, bir şey anlamıyordu, gittikçe de doluyordu. Birdenbire boşanıver-di. Omuzları inip kalka kalka ağlıyordu. Ali artık buna, bu insanların en iyisi, bu dünya güzeli Hatunun ağlamasına dayanamazdı:

“Sus Hatun,” dedi, bütün sevgisi, dostluğu, en sıcak sesiyle. “Sus Hatunum. Şimdi size bir şey söyleyeceğim ki her şey bitecek.”

Hatunun ağlaması, bıçakla kesilir gibi kesildi, ikisi de gözlerini dikip Aliye baktılar.

“İçerden Kuranı Kerimi getirsene Hatunum.”

Hatun hemen koştu, getirdi Kuranı Alinin eline verdi. Ali Kuranı üç kere öpüp başına götürdü. Boynunu büktü:

“Nasıl söyleyeyim güzel Hatunum, iyilik dolu cömert Ağam,” dedi. “Ben bunu size nasıl söyleyeyim.” Bir çocuk gibi utangaçlaşmıştı. “Ben bunu size nasıl yaparım ki, ama hiçbir umarım çarem yok ki…”

“Ne istiyorsan onu yap Ali,” dedi sabırsızlıkla Murtaza Ağa. “Sen bizim kardeşimiz değil misin, şu gök gibi gürleyen koca Türkmenin kızı senin ablan değil mi?”

“Allah şahidimdir ki siz bu kadar sıkışkın olmasanız, Allah şahidim olsun ki ben bu sırrı kul olana söylemezdim. Ölüp yi-tene kadar bu bende kalırdı, ama neyleyim ki, sizin bu insanlığınız, bana gösterdiğiniz bu kardaşlık, ablalıktır ki benim elirrri kolumu bağlayan…”

304

Kesin kararını verdi, dikeldi, gözleri ışıklandı, Kuranı uzattı:

“Bunun üstüne ellerinizi koyun,” dedi.

İkisi iki yerden, titreyen ellerini Kuranın üstüne koydular.”

“Söyleyin.”

Ötekiler, gözlerini açıp beklediler.

“Allanın önünde, şu mübarek kitaba el basarak yemin içip, ant veririz ki…”

“Ant veririz ki,” dediler heyecanla, bekleyerek, “Topal »Ali-nin bize verdiği sırrı ölüp yi tene kadar…”

“Ölüp yitene kadar, hiçbir kuluna, hem de canlıya, cansıza, toprağa taşa bile söylemeyeceğiz. Bu sır bizimle öbür dünyaya gidecek, toprağa gömülecek.”

“Toprağa gömülecek.”

Yüzü sapsarı kesilmiş, elleri titreyen Ali rahat bir soluk aldı.

“Şimdi siz alın kitabı.” Hatuna uzattı, kendi de sağ elini Kuranın üstüne koydu. Zangır zangır titriyordu. Alnında ter damlaları.

“Allahın önünde, Kurana el basaraktan söylüyorum ki, bu söyleyeceklerim, doğru, dosdoğrudur. Hiçbir, en küçük bir hilafım, bir yakıştırmam yoktur.”

“Söyle,” diye bağırdı Murtaza Ağa, can çekişir gibi, “söyle.”

Hüsne Hatun kitabı aldı, üç kere öpüp, başına götürdükten sonra odaya götürdü, altın yaldızlı kabına koydu geldi.

“Söyle.”

“İnce Memed, fıkara İbrahimin oğlu, Döneden doğma İnce nam Memed eşkıya, eşkıyalığı aylar önce terk ederekten, başını almış bu dağları terk ederekten, avradı Seyranı ve de komşu kadını, o dört kitapta katli vacip Hürü Anasını alaraktan, terki diyar ederekten, bizim diyarları terk ederekten gitmiştir, bir daha eşkıyalık yapmayacağını bilcümle yaranına bildirmekten, nereden geldiği, kim olduğu bilinmeyen, beş vakit aptesli ve de namazlı Ferhat Hocaya el vererekten…” Heyecandan soluğu taşıyordu.

Murtaza Ağa, Hüsne Hatun donmuş kalmışlar, ne söyleyeceklerini, nasıl konuşacaklarını bilemiyorlardı. Murtaza Ağa ha bire yutkunuyordu.

“Yani, yani, yani, ne demek istiyorsun Ali?”

305

“Yani, yani, İnce Memed bu dağ, dağ, dağlarda gezmiyor t artık.”

Birden Aliye sarıldılar ikisi iki yerden.

“Canımız kurtuldu Alim.”

“İyice kurtuldu Ağam.”

Bir sevinç dalgası içinde kalaraktan, bir süre ayakta dikildiler kaldılar. Gülmekten, sevinmekten, ne yapacaklarını bilmiyorlar, Murtaza Ağa ellerini koyacak yer bulamıyordu.

“Tatlı canımız, bu milletin de ırzı namusu, şerefi, malı mülkü, parası kurtuldu.”

“Kurtulduk,” dedi Ali de…

Oturmayı akıl ettiler.

Yorulmuşlardı. Susup biraz dinlendiler. Hüsne Hatun da, Murtaza Ağa da, bütün sevgilerini, minnetlerini gözlerine toplamışlar hayranlıkla ona bakıyorlardı.

“Bir daha eşkıya çıkmaz mı o Ali?”

“Çıkamaz. Çünküleyim ki o, eşkıyacılığı hiç sevemedi. Adam öldürmek de onun çok zoruna gidiyordu. Çünküleyim diyordu ki o, bin Ağa öldürsen yerine iki bini geliyor, gelen de gideni aratıyor, senin de dağlarda rezil olduğun yanına kar kalıyor. Bu sebepten dolayı, benim bildiğim, o, bir daha dağlara ayak basamaz.”

“Alışmış kudurmuştan beterdir, o gene dağa çıkacak.”

“Çıkamaz.”

“Neden çıkamasın?”

“Çocuğu olacakmış yakında, parası pulu da var. Ferhat Hoca, Kuzgun Veliyi öldürdüklerinde, onun bütün parasını ona verdi. Kuzgun Velinin de kemerinden çok altın çıktı ki bu kasabayı taşıyla toprağıyla satın alır. Memed de o paraylan kendisine ev bark kurmuş, bahçe, çiftlik donatmış.”

“Benim bildiğim hiçbir eşkıya düzde sonuna dek kalama-mıştır. Dünya malına garkolsa da sonunda soluğu dağda almıştır. Çakırcalı derler bir eşkıya vardı İzmir dağlarında, on dört yıl dağlarda gezdi. Öldürdüğü Ağaların, Beylerin kellelerinden kaleler kurulur. Padişah onu dört kere affeyledi, ona altınlar, çiftlikler, bir de kır serdarlığı rütbesi verdi, onu Paşa yaptı da, o dört seferinde de soluğu dağlarda aldı. Alışmış kudurmuştan

306

beterdir. Nice hanumanlar söndürdü, köprüler yaptırdı, camiler kurdurdu, köylere yollar açtı, zenginden aldı fıkaraya verdi. Sonra da Karıncalıdağda kör bir kurşuna kurban gitti.”

“Ben onun orasını bilmem ama Ağa, bu İnce Memed, bu kadar yoksulluktan sonra, eline bu kadar rahatlık geçmişken, sanmam ki bir daha dağa çıksın. Azıcık aklı olan bir daha kendini ölüme atar mı? İnce Memed de çok akıllıdır, o her zaman ne derdi biliyor musun?…” “Ne derdi Ali?”

“Eşkıya dünyaya hükümdar olmaz, derdi.” “Acayip,” diye, artık kendisine iyice gelmiş Murtaza Ağa şaşkınlığını belirtti. “Ama bütün bunları bilerek bunca yıl dağda gezdi.”

“Mecburi,” dedi Ali.

“Mecburi,” diye onu onayladı Hatun. “Bir insan bu kadar rahatını bulmuş, Karun kadar zengin olmuşken niye dağa çıksın da kendisini zebil ziyan etsin. Ali kardaş doğru söylüyor.”

Murtaza Ağa gittikçe rahatlıyor ama, içindeki endişeleri de bir türlü atamıyordu.

“Onu rahat bırakmazlar ki…” “Onu kimse tanımıyor ki, adını da değiştirmiş.” Murtaza Ağa, inat ediyordu.

“Benim bildiğim hiçbir eşkıya sonuna kadar düzde kala-mamıştır. Ben bunu bilirim, bunu söylerim.” “Yanlışsın Ağa.” “Neymiş yanlışım?”

“Yerden göğe kadar yanlışsın. Söyle bana, şu dağlar dağ olalı beri Bayramoğlu gibi bir eşkıya gördü mü?” Hüsne Hatun atıldı:

“Gördü mü?” diye sevinçle bağırdı. “Gördü mü, gördü mü?”

Murtaza Ağa gevşedi, rahatladı, güldü, yumuşak konuştu:

“Görmedi,” dedi kıvançla, azıcık da utanmış.

“O kaç yıldır adımını dağa atmadı. Atmadı değil, dağa dönüp de bakmadı bile.”

“Bak Topal Ali,” dedi Murtaza Ağa, “bizde de hiç adamlık kalmamış. Adamı orada, köyünde, yok yoksul, kuyunun dibin-

307

deki taş gibi unuttuk gittik. Bundan sonra ilk işimiz onu ziyaret olmalı. Gittim köyünü, evini gördüm, it barınmaz evinde. O kadar yoksul ki, evinin ortasına bir fare düşse başı yarılır. Bir çift ölümcül öküzü yok ki, çift sürsün. Karısı, çoluk çocuğuyla kazmayla deşip, ekinlerini öyle ekiyorlar. Gittim, halini gördüm de yüreğim paramparça oldu. Ona bir tutam çay, azıcık şeker götürdüm de o elimi bırakıp, bu elimi, bu elimi bırakıp ötekini öpüyordu. Ne üstte üst, ne başta baş var. Ona çay, şeker, azıcık da bir şeyler götürelim. O, eskiden çaya alışmış. Allah kimseyi gördüğünden geriye koymasın.”

“Amin,” dedi Hüsne Hatun, gözleri yaş içinde kalmış. “Ben de yarın hemen ona hemen don gömlek, mintan dikeyim. Senin eski, giymediğin çuha şalvarınla Halep işi kaputunu da ona götür. Daha yepyeni. Hiç giymedin ki kurban olduğum.”

Ali duygulanmıştı:

“Ne zaman istersen gidelim Ağam. Ben de dünya gözüyle bir kere olsun, o Hazreti Ali gibi dünya aslanını, hiç olmazsa bir sefer görmüş olurum.”

Bundan sonra Ağa, başını önüne eğdi, derin düşüncelere daldı. Ya bu Memedler ne olacaktı, bu, dünyanın ortasına kadar zulüm köklerini muhkem olaraktan salacak olan canavarlar? Yarın bir gün her birisi bir İnce olup, binlerce kişi, on binlerce Memed, ellerinde alışkın tüfeklerle kurt sürüleri gibi dağdan şehirlere inerlerse?.. Taş üstünde taş, omuz üstünde baş bırakırlar mı? Irzına geçmedikleri kız, kadın kalır mı, bu dağlılar, hele köylüler, akça pakça şehirli kadınlarına çok düşkün olurlar. İşte o zaman, işte o zaman… Tarihte olmamış iş değil ki… Ama onlar o kadar büyüyünce de karşılarında orduları bulurlar. Bir Kuyucu Murat Paşa değil, karşılarına o zaman da bin Kuyucu Murat Paşa çıkar. Keski, öyle bir fiile kalkışsalar da, toptan ezilseler de bir daha kıyamete kadar sesleri solukları çıkmasa… Kuyucu Murat Paşadan sonra üç yüz yıl, bu dağlarda bir daha, bir kimse en küçük bir çıt çıkarabildi mi, ta Koza-noğlu başkaldırmasına kadar. Kozanoğlu da bunlardan değil o, bir Beydi, hükümdarlık sevdasındaydı, bunları, bu baldırı çıplakları kandırdı, kullandı.

Başını kaldırdı:

308

“Keski bu Memedler çoğalsalar,” dedi, “işte o zaman görürler babalarının gününü. İşte o zaman görürler bizim nasıl tunçsiper göğüs olarak, İstiklal Savaşında düşmanı ezdiğimiz gibi, onların kafalarını nasıl ezeceğimizi, atamız şanlı Kuyucu Murat Paşa gibi, kuyulara diri diri onları nasıl gömdüğümüzü… İşte o zaman görürler…”

Aliye tepeden, kendine güvenmiş, ezici bir bakış fırlattı:

“Değil mi Topal Ali Ağa?”

Basbayağı alay ediyordu.

“Değil mi ulan dağlar aslanı, kahraman Topal! Yaman olan İnce Memeddi, iki gözümün yarım çiçeği Topal…”

Ali üzülüp büzülüyordu. Onun bu hali Murtaza Ağayı, sevinçlere gar ketti.

“Yaman olan, kan içici olan İnce Memeddi. O da yok artık.”

“Yok artık,” dedi Topal Ali boynunu bükerek.

“Sen de, ondan dolayı artık yoksun. Senin de artık Padişahlığın son buldu.”

“Ağam bilir.”

Murtaza Ağa, ayağa kalktı, gerindi. Kollarını açtı, gerindi, salonda sert adımlarla gidip gelmeye başladı. Alinin önüne geldikçe de, ona, “Bilirim bilirim,” ya da, “ben bilirim,” diye laf atmaktan kendini alamıyordu. “Elbette, elbette ben bilirim, sen bilecek değilsin ya topal Padişah…”

Geldi, sert, ayağını yere vurarak durdu. Taban tahtaları ça-tırdadı.

“Hatun,” diye buyurdu, “şu Topal Ali Ağanın yatağını benim odamdan alın da aşağıya indirin. Oradaki en güzel odaya serin. Ne de olsa kardaşımız değil mi?”

Hüsne Hatun, yerinden kalkmış, odanın kapısını açmış, el kol işaretiyle, Aliye göstermeden Ağayı çağırıyordu.

Ağa, sonunda ona döndü:

“Biliyorum Hüsne, beni neden çağırdığını, biliyorum. Şimdi geleceğim.”

Alinin karşısına durmuş, çivi gözlerini üstüne dikmiş, bir heybet gibi bütün ağırlığıyla adamın üstüne çökmüş, öteki de büzüldükçe büzülüyor, bir söze varamıyordu.

Bunun böyle olacağı aklının köşesinden bile geçmemiş, ince Memedin dağdan indiğini söylediğine pişmanlıktan da

309

öte bir pişmanlık duyuyordu. Vay ananı avradını, böyle iş, böyle adam olur muymuş, diyor da başka bir söz aklına gelmiyordu.

Topalı, karşısında böyle durarak, onu küçülterek iyice ezdiğine, onu yerin dibine batırarak öcünü aldığına inanınca Hüsne Hatunun çağrısına uyarak odaya geçti:

“Buyur bakalım Hatun,” dedi.

“Yapma Ağam, kurban olayım, ayaklarının altını öpeyim yapma Ağam. Bakarsm İnce Memed, bir daha dağa çıkar, etme eyleme, ayaklarının altını öpeyim, yapma bunu şu adama. Bizde hiç insanlık kalmadı mı?”

“İnsanlık insana yapılır Hatun.”

Gümbür gümbür sesi, dışardan olduğu gibi duyuluyor, Ali kulak kabartmış dinliyordu.

“Yapma Ağa, İnce Memed gene dağa çıkar, biz gene bu adama muhtaç oluruz.”

“İnce Memed, bir daha dağa çıkmaz.”

“Neden çıkmasın?”

“Hatun sen deli misin,” diye bir kahkaha attı, “bu kadar sağmanı serveti eline geçirmiş de İnce Memed, bütün dağları ona versen de bir daha o adımını dağa atar mı sanıyorsun? Korkma, bu ayağı çarıklıları ben bilirim. Bir tek kuruş için bu adamlar bin takla atarlar.”

“Kurban olayım Ağa, bu gece onu odandan atma.”

“Dayanamam Hatun, dayanamam. Bunca gün dayandım, kokuyor o. Ayaklan, götü, her yeri kokuyor, odamda onun varlığına bir saniye bile dayanamam.”

“Niye söylemedin onun koktuğunu şimdiye kadar, ben onu her gün hamama sokardım. İki güne bir de fıkarayı zaten hamama sokuyordum. Bir kalıp kokulu sabunu bitirene kadar yunup arınıyordu. Çarşıda kokulu sabun komadım ona harcadım. Çok da temiz bir adam o…”

“Kokuyor, onun kokusuna dayanamam, daha bir saniye bile… Hatun, Hatun, sen bilmiyor musun, bu adam bu eve sahip oldu. Padişah gibi oturuyor, Arap ata biniyor, beni, velinimetini bile hiçe sayıyordu. Sanki bu evin sahibi ben değilim de oydu. Utanmaz, kokar, pis adam.”

310

“Fıkara hiçbir şey yapmıyordu ki Ağa, ağzı var, dili yok bir adamdı. Ne yapsak, neylesek, hep gülümsüyor, ses çıkarmıyordu.”

“Niye çıkarsın, niye çıkarsın Hatun, her gün keklik eti, Aladağdan gelen ak petekli, püren kokulu bal. Her gün Padişah şöleni. Bunca yıl, bu adam bu eve gelene kadar, bizim evde böyle bir savurganlık oldu mu? Neredeyse, bu adam, bu evde daha üç ay kalsaydı ben iflas etmiştim. İyi ki Kurana el bastık da…”

Aralarındaki tartışma kıran kırana gün ışıyıncaya kadar sürdü.

Hatun gün ışırken son sözünü söyledi:

“Bu gece Ali kardaşım, senin odanda yatacak. Eğer, o, bu gece o yatakta yatmazsa, ben de bu evde durmam, bohçamı alır da babamın evine bunca yıl sonra giderim. İşte Kuran, işte sen, bunu böyle yapacağıma, Kurana el basarak yemin ediyorum. Haydi bakalım.”

Ali gitmek istiyor, tartışmanın sonunu da merak ediyor, ha şimdi kalkayım, ha birazdan, diye, yerinden kalkamıyordu. Sabaha karşı ayağa kalktı, çıkıp gidecekti ki Hatunun son sözlerini duydu, ayıp olurdu bu yiğit Hatuna karşı, yeniden yerine çöktü.

“Sabah oldu zaten, ben çarşıya çıkıyorum. Sen onu götür de yatağına yatır.”

“Sağ ol Ağa,” diye ona sarıldı Hatun, “beni, evimi, ocağımı kurtardın.”

Murtaza Ağa da ona sarıldı:

“Öyleyse Hatun, madem bu kadar istiyorsun, Topal istediği kadar bu evde kalır.”

“O çok onurlu adamdır,” dedi Hatun, “bunca çekişmeden sonra, sanmam ki bizde kalsın artık. Çok kötü oldu. Kim bilir, belki benim hatırımı kırmaz da, belki birkaç gün daha bizde kalır.”

“Ama onu odama almam, kokuyor.”

“Alma,” dedi Hatun, “ben onu kuştüyü yataklarda yatırının, eskisinden de daha iyi ağırlarım.” Bu sözleri kapıyı açıp bağırarak söyledi ki Ali duysun.

311

Dışarıya çıktı, Aliyi kolundan tuttu kaldırdı, en sıcak, en sevgi dolu sesi, bir kardeş sevecenliğiyle:

“Kalk Ali kardaşım,” dedi, “seni bu gece çok yorduk, üzdük. Ağam çok içmişti, kusuruna kalma.”

Odaya götürdü, kapıyı kapadı, kulağına fısıldadı:

“Bunlar böyle işte Alim,” dedi. “Anlamadım bunlar nasıl insan. Bunlar, işlerine gelirse bugün böyleler, gelmezse yarın şöyle-ler. Kurban olayım Ali kardaşım, ben bunların insanlıklarından bir şey anlamadım. Oysa benim babamın evinin erkekleri, benim obamın, elimin aşiretimin insanlan, hırsızları, alçaklan bile böyle değillerdi. Ben bunların adamlığından hiçbir şey anlamadım ya ne yapayım, bir kere kader beni aralarına düşürmüş.”

Sesi bir ağıt gibiydi. Aliyi odada bıraktı çıktı.

O sabah Murtaza Ağa uzun uzun tıraş oldu, epeydir aynalara bakmıyordu, aynada bıyıklarını özenle burdu, İstanbulda dikilmiş lacivertlerini çekti, kırmızı boyunbağını boynuna geçirdi, rugan ayakkabılarını giydi kostaklanarak çarşıya indi. Daha hiçbir dükkan açılmamıştı. Kaldırımlarda uyumuş köpekler o geçerken, başlarını kaldırıp uykulu gözlerle ona bakıyor, sonra da başlarını ön bacaklarının üstüne uzatıp, gözlerini kapatıyorlardı.

İlk dükkanı Hacı Hanefinin açacağını biliyordu. Otuz yıldır bu böyleydi. Az sonra dükkanın önünde karşılaştılar. Hacı Hanefi besmele çekerek, kepenkleri gümbürdetti. Çarşı yankılandı.

“Buyurun Murtaza Bey Ağa, hayrola bu ne erkencilik?”

“Biz de zatın gibi her zaman erkenciyiz Hacı Bey.”

Murtaza Ağanın kıvrandığı, bir şeyler söylemek için çırpındığı Hacı Hanefinin gözünden kaçmıyordu. Cin gibi adam de-diklerindendi Hacı Hanefi. Çember sakallıydı, ağzından dualar eksik olmayan birisiydi. Gece gündüz, uykuda bile ağzı kıpır kıpır ediyor, önüne kim gelirse okuyup üflüyordu. Her yıl, Hacca gidiyordu. Söylediklerine göre, bu yöntemle de kaçakçılık yapıyordu. Hem dindarlığından, hem de mağazasında her şeyin bulunmasından ötürü dükkanı arı kovanı gibi işliyordu. Öylesine ki, harıl harıl çalışan üç yardımcısıyla bile gelen müşterilerle baş edemiyordu.

312

Dükkanın orasını burasını düzelterek bir yerlerden, elindeki ıslak bezle toz aldıktan, birkaç kez, dükkanın ortasına doğru okuyup üfledikten sonra Ağanın yanına geldi, saygılıca karşıdaki sandalyaya oturdu, iki elini de dizlerinin üstüne koydu.

“Size bir çay kaynatsam mı?”

“İstemez, zahmet etme. Şimdi kahveler açılır.”

“Çok sevindim zatınızı fakirhanede görmekle.”

Kasabada Darendeli Hacı Hanefiyi kimse sevmezdi. Hele Murtaza hiç sevmezdi.

“Geliriz,” dedi. “Bu Memedler bir hiç Hacı Efendi.”

“Uydurma efendim. Büyütüyorlar efendim, hiç devletül Türkiya ilen birkaç çapulcu başa çıkabilir mi, değil bin Memed, on bin, yüz bin Memed, bütün Türkiya Memed olsa, ne yazar ki efendim. Yedi düvelle, hem de Düveli Muazzama ile çarpışarak, onları bihakkın yere seren tunçsiper göğüslü ordumuz, son Türk Devletinin bekçiliğini yaparlar, bir küçük Anadolunun on milyon çapulcusuyla başa çıkamaz mı?”

“Çıkar, hem de şu Toros dağlarını un ufak edecek Kuyucu Murat Paşa Hazretleri cennetmekan efendimiz gibi bin insan çıkarır, şu Toroslardan çaylar, ırmaklar dolusu kanlar çağlatarak, dünyayı kuyularla doldurur.”

“Doldurur Bey Ağa Hazretleri.”

“Bu İnce Memedde de iş yok. Eline beş on kuruş geçmeye görsün, eşkıyalığı da bırakır, anasını da satar.”

“Zatı devletleriniz bana biraz, atın başına koyduğumuz kadar para veriniz, bendeniz de gideyim dağlara, o eşkıyaların hepsini satın alıp da indireyim düze de mübarek huzurunuza getireyim de elinizi bus ettireyim, hem de ayaklarınızı.”

“Doğru mu bu?”

“Vallahi de billahi de…”

“İnce Memedi de mi?”

“Elbette, ve hem de başta onu. Ben bu dağları çok bilirim efendim. Gençliğimizde oralarda çerçilik zenaatını yürütürdük. Bunlar çok fakirlerdir. Ot, yaprak, kabak yiye yiye karınları Hüt-dağı gibi şişerek, kendileri bihakkın vefat ederler. Sinekler kadar Çokturlar, sinekler gibi vefat ederler. Duyup işittiğimize göre bunlar Abdinin kullarıymışlar. Zatıaliniz zannederim, zata şerifle mü-

313

şerref oldunuz, kendileri çarşıda bir çingene gibi hırpani dolaşırlar, açlıktan da, biiznillahi nefesleri kokardı. Bir düşününüz Ağa efendi hazretleri, Beyi böyle olanın tebası nasıl olabilir.”

“Demek İnce Memedi de…”

“Vallahi de, tallahi de yarından tezi yok, giderim dağa, onu iki kuruşa satın alır getiririm size. Bu kadar telaşa ne lüzum var.”

Bu Hacı Hanefi makbul adam değildi ya, gene de doğru söylüyor, onların ciğerlerinde kaç damar olduğunu bildiğinden, bunca yıl alışveriş ederek, köylüleri yakından tanıdığından, doğru söylüyordu.

Kepenkler gümbürtüyle arka arkaya açılarak çarşı dolmaya başladı. Erkenden kasabaya inen köylüler, başıboş oradan buraya dolaşıp duruyorlardı. Hacının kahveciye ısmarladığı, dumanı üstünde, tavşan kanı ilk çaylar geldi. Murtaza Ağa çayı çabuk çabuk, ağzı yanarak içti, ayağa kalktı, artık uyanmış olmalıydı, bu okumuş beyler, efendiler geç uyanırlardı, Taşkın Halil Beyin konağına koşar adım ilerledi. Onu, balkonda oturmuş çayını yudumlar buldu. Ta uzaklardan seslendi:

“Taşkın Bey, Taşkın Bey, heeeeeeyt, Taşkın Bey, ne kadar da erken uyandın Beyimiz.”

Kapı açıldı, merdivenleri ikişer ikişer çıktı. Halil Bey onu ayakta karşıladı, karşısına oturttu, bir çay söyledi, kısa etekli bir kız hemen çayı getirdi.

Murtaza Ağanın içinin içine sığmadığı, dolup taştığı, dilinin altında iyi bir şeyler olduğu gözden kaçmıyordu.

“Hiçbir kıymeti yok,” diye başladı Murtaza Ağa, “bu Me-medlerin de, İnce Memedin de hiçbir kıymeti kanuniyesi yok…”

“Söyle Murtaza ne oldu?”

“Söyleyemem. Bana yemin ettirdi. O alçak Topal Ali, cahil, kan içici hayvan, hem de Kurana el bastırarak, o cahil, o kan içici cahil köpek. Ancak şunu söyleyebilirim ki, artık en büyük düşmanımız dağlarda yok, kıyamete kadar olmayacak da… Memedlere gelince…”

Gece Hüsne Hatunla konuştuklarını olduğu gibi yineleyerek, her şeyi anlattı, sözünü de, Türk ordusunun bin tane Kuyucu Murat Paşa çıkaracağıyla bağladı.

314

“Ne diyorsun sen Murtaza!”

“Gelsinler, gelsinler, milyonlarca gelsinler de, yeryüzünden ebediyen silinsinler. Ayaklanma nedir görsünler. Ordumuz o hainlerin bir tekini bile sağ bırakmasın.”

“Sen ne diyorsun Murtaza!”

“Tohum yok, diyorum, kürrei arzın ortasındaki kök de yok. Zaten kürrei arzın ortası ateş doludur. Oraya ulaşan kökler yanar, yeşermez.”

“Yahu sen ne diyorsun Murtaza?”

“O Muallim Rüstem Bey atıyor, senin de, benim de Hocamız ama atıyor. İnce Memed de yok, mafiş. Sana sabah sabah bunu söylemeye geldim ki artık korkmayalım, mal ve de can telaşında olmayalım. İnce Memedi ben, beş liraya satın aldım.”

“Yahu sen ne diyorsun Murtaza, ben senin bu söylediklerinden hiçbir şey anlamıyorum.”

“Ah, ah, ah,” diye dişini sıktı Murtaza, “ah şu yeminim olmasaydı. Her şeyi kolaylıkla anlardın ya… Ah, ah, şu yemin yüzünden dillerim bağlı.”

“Ne oldu İnce Memede, öldü mü?”

“Ölmedi.”

“Kaçtı mı?”

“Kaçmadı.”

“Ya ne oldu?”

“Ah, ah bilmiyorum. Dillerim bağlanmış söyleyemiyorum.”

Bu sefer Hacı Hanefiyle konuştuklarını, köylülerin ot yediklerini, dağlardaki eşkıyanın da iki pula satın alınacağını, İnce Memedin de…

“Bak, kardeşim Murtaza, geldiğinden beri bu konuştuklarından bir şey anlıyorsam Arap olayım. Yahu, Murtaza, biz seninle bir uyuz atın başına tam üç bin Türk lirası koyduk da, ele aleme rezil rüsvay olmadık mı? Sonunda da ölmüş atı kühey-lan edip, üstümüzde, gökyüzünde kişnetmedik mi, Allahını seversen açık konuşsana.”

“Ah, ah bağlı dillerim çözülmüyor ki… Ölüyorum, geberi-yorum da gene dilimi çözemiyorum, ağır yemin…”

Murtaza Ağa, kılı kırk yararak, lisanı hal ile İnce Memedin kaçıp gittiğini dünyanın bir yerinde çiftlikler, hanlar sahibi ol-

315

duğunu, küp küp altınların üstünde oturduğunu anlattı, sözlerini de, “Böylesine, Karun kadar zengin olan bir kişi eşkıya çıkar mı?” diye bitirdi. “Sen söyle çıkar mı?”

“Niçin çıksın,” dedi Halil Bey. Yüzü kararmış, onu anlamaya çalışma çabasından ötürü alnı kırışmıştı.

“Şimdi anladın öyleyse.”

“Hiçbir şey anlamadım.”

“Haydi bana allahaısmarladık.” Der demez de ayağa fırladı, çarşıya koştu, büyük olayı lisanı hal ile önüne gelene anlatmaya çalıştı. Herkes ahmak kesilmiş, hiç kimse bir şey anlamı-yordu. Bu kadar insan içinden, açık açık her şeyi söylediği halde, durup yüzüne pel pel bakıyorlar, sonra da düşünceli düşünceli, ona anladık, ya da anlamadık demeden çekip gidiyorlardı, söylediklerini bir anlayan çıkmamıştı.

Topal Aliye gitse, canını verse, acaba yeminini geriye alır mıydı?

Müftüye koştu:

“Müftü Efendi, acaba edilen yemin bozulabilir mi?” diye sordu. Müftü:

“Hiçbir zaman, katiyyen bozulamaz,” dedi.

Bugün çarşıda kimsenin ağzını bıçak açmıyor, herkesin, köylülerin yüzünden bile düşen bin parça oluyordu. Murtaza-nın bütün çabaları heba olmuş gitmişti. Bana ne, dedi, kendi kendine, onlar bu kadar ahmak olmasınlar, leb deyince leblebiyi anlasınlar. Bütün kasabaya küstü, bir daha da kimseye ağzını açıp bir tek lakırdı bile söylemedi. Bereket versin ki çarşı o anda kaynaştı. Murtaza Ağa başını kaldırınca çarşının ortasından, her birisinin başını bir candarmanm çektiği üstlerine ölülerin atıldığı atları gördü. Halk, dükkanlardan kaldırımlara dökülmüş, bu geçit törenini seyrediyor, kulaktan kulağa da fısıldaşı-yorlardı. Şu üç kara giyitli olanlar, yani çiçeği burnunda olanlar Memedlerdenmişler. Ötekilerse, İnce Memedin çetesiymiş. Belki de içlerinde İnce Memed bile varmış.

Kendisini tutamayan Murtaza Ağa:

“Bunların içinde İnce Memed olamaz,” diye bağırdı. “Sabahtan bu yana söylüyorum, söylüyorum anlatamıyorum, İnce Memed yok.”

316

Atların nal seslerinden başka ses duyulmayan çarşıda herkes dönüp Murtaza Ağanın bağırtısına baktı, o da bundan hoşnut oldu. Daha yüksek sesle:

“İnce Memed, o yok oldu,” diye yineledi sözlerini.

Eşkıya ölüsü bir hayliydi. Bir, iki, üç, on, on beş, diye sayıyorlardı. Ama bunların hemen hepsinin Sarı Sultanoğlunun adamları olduğunu kimse bilmiyordu.

Ölüleri, çarşıdan geçirip kasabayı mahalle mahalle dolaştırdıktan sonra candarma komutanlığına getirdiler, silahlarını kucaklarına verip duvarın dibine dizdiler.

Kasabaya kızgınlığı, küskünlüğü daha sürüp giden Murtaza eve koştu, onu karşılayan Hüsne Hatuna:

“Bu kasabanın hepsi kör ahmak. Anlattım, anlattım da hiçbir şey anlamadılar. Hem de açık açık, hem de gözlerinin içine sokarak. Keski yemin etmeseydik, ne güzel olacaktı. Bütün dediklerim çıkıyor. Git de candarma kumandanlığına Memedle-rin ölüsünü gör. Sanki Kuyucu Murat Paşa Hazretleri dirilmiş de kumandayı eline almış.”

317

Ağaçlarda portakallar, limonlar, turunçlar, her gün biraz daha büyüyorlardı. Memed her sabah ağaçları teker teker dolaşıyor, bu büyüyen yemyeşil portakallara, limonlara, turunçlara bakıyor, incitmeden yeşil yuvarlacıkları kokluyordu. Her bir ağacın da kendine has bir kokusu vardı. Bir gün gözlerini kapa-sa, birileri de her ağaçtan bir yaprak getirip koklatsa, belki de o yaprağın hangi ağacın yaprağı olduğunu bilebilirdi.

Bir gün bir turuncu, yüreği titreyerek kopardı, avucunda ovaladı, turunçtan bir delice koku fışkırdı. Artık her gün, kimseye belli etmeden, hırsızlama bir turunç koparıyor, avucunda ovalıyor, keskin kokuyu, bir ağacın altına ağzı yukarı yatarak, ovalayıp kokluyor, kendinden geçinceye, usanıp bıkıncaya kadar bu işini sürdürüyordu.

Ekinler başak vermişti. Memed sabah erkenden bir limonu, dalından koparmaya kıyamadan, dala ellerini uzatıp ovaladı, avuçlarını kokladı. Bahçeler, tepesinin üstünde asılı duran Gavur dağları, uzaktaki ekin tarlaları buğulanıyor, sabahın ışığı çökmüş dünya, karşıdaki denize doğru gittikçe aydınlanıyordu. Sırtlarına gün vurmuş, esen yelin kabarttığı buğusu yavaşça yükselen, göğsüne kadar gelen ekin tarlalarının içinden geçti, denizin kıyısına geldi, kıyıda bir an durdu, denizi hiç görmedi, üstündeki aydınlığı, uçuşan martıları, ince dalgaların üstüne yatmış, kıpırdamayan sabah bulutlarını da görmedi. Burnuna bir koku da gelmedi. Ayaklarının altındaki çakıltaşları da ses vermiyordu. Sel yatağındaki püren de kurumuş, çıtır çıtır

318

olmuş, bakır rengine dönüşmüştü. Pürenin üstünde kanatlan ıslak, bir kuş kadar büyük, yaldızları soluk mavi bir kelebek, bir yana sarkmış uyuyordu. Onu uyandırmaktan korkarak, usulca pürenin yanına çöktü. Pürene dokunamadı, elini süremedi. Elini uzatıyor uzatıyor, parmağı pürene değdi değecek, kızgın demire dokunmuşçasına irkilerek geriye çekiyordu. Pürenden karşıdaki çiçekleri kurumuş, yaprakları kıpkırmızı olmuş sığırkuyruğuna büyük, ince dokuma bir örümcek ağı gerilmiş ağ ıslanmıştı. Üstüne küçücük ak sinekler, bir de sırtı yeşil, mor, menevişli benekleri olan küçücük bir böcek takılmıştı. Örümcek ortada gözükmüyordu. Gözlerini ağın köşesine dikti, bir yerlerden çıkıp gelecek örümceği bekledi. Gün kuşluk oldu, örümcek, daldaki sarkmış yaldızlı kelebek uyanmadı. Deniz soludu, ince dalgalar kıyıyı dövdü, bir kuş öttü, cırcırböcekleri kuşlukla birlikte hep birden, bütün sesleri, kuş ötüşlerini, sıcağın çatırtısını, denizin soluklanışmı, sabah yelindeki başakların hışırtısını bastırarak ötmeye başladılar. Cırcırböceklerinin sesleri gün kızdırdıkça artıyordu, kulakları sağır edercesine. Memedin başının içinde bir uğultu. Sonra bütün bedeni uğultuya kesti. Cırcırböcekleri durup dinlenmeden, ıyıp kesmeden bastırıyordu. Kaskatı kesilmiş, uyuşmuş gitmişti. Öğle oldu, güneş geldi tepeye dikildi, gölgeler çekildi bir avuç kaldı, toprak yalım gibi kızardı, elini, ayağını üstünde bir an tutamazsın, kızgın demire döndü. Memed, gözlerini açıp yoğun ışığa bakmayı birkaç kez denedi, kamaşan gözlerini, bütün ağırlığıyla denize, sapsarı yanan, dalgalandıkça savrulan ekin tarlalarına çökmüş ipiltiler yaktı. Örümcek daha gelmiyor, gün kızdırdıkça yaldızları solan, mavisi menevişlenen kelebek yerinden kıpırdamıyordu. İkindi oldu, garbi yeli çıktı. Memedin sırtındaki ter kurudu, ak bulutlar denizden koparak göğe ağdı, deniz maviledi, ekinlerin hışırtısı, cırcırböceklerinin sesleri arasından denizin kıyısına geldi, büyümüş, kıyıya ak köpüklerini seren dalgaların gümbürtülerine karıştı. Gün ta aşağılara, denizin öteki ucuna indi, denizi, ovaya sapsarı çökmüş ekin tarlalarını önce turuncu, sonra kırmızı pembe, sonra mor pembe, ardından da turuncu mor, yeşil mor, pembe turuncu yeşil mor bir ışık bastırdı. Memedin eli kendiliğinden pürene değdi, çalı sallandı, sarkmış

319

kelebek yere, ak çakıltaşlarının üstüne düştü. Bir çocuk ölüsü kederinde, kanatları sonuna kadar açılmış, ipiltisini, menevişini yitirmiş gözleri koskocaman öyle kalakaldı.  Karanlık bastı örümcek gelmedi. Belki de onu, bir düşmanı çoktan yemiştir, diye düşündü Memed, hüzünlendi. Belki bir kırlangıç, belki bir serçe, belki de bir yılan, bir kertenkele… Belki, o yeşil, o kırmızı dilleri dışarda kertenkele, belki o pörtlek gözlü kurbağa yutmuştur onu. Oysa Memed onu ne kadar bekliyordu. Ayağa kalktı, ekinlerin içine daldı, sırtından bir ürperti geçti. Eve geldiğinde akşam ezanı okunuyordu, biraz sonra Hürü Ana namaza durdu. Başını kaldırıp ondan yana bakamadı. Seyran onu her zamanki gibi özlemli, sıcak, ortalığı sevince boğarak karşıladı. Onun sevincini, sıcaklığını ta yüreğinin ortasında duydu. Hürü Ana namazını çabucak kıldı. Seyranın hazırladığı sofraya geldi. Memedin başı önündeydi. Hürü Anaya, nasılsın iyi misin bile demedi. Memed, bir uyurgezer gibi, yemek yiyip yemediğinin farkında olmadan yemeğini yedi bitirdi. Gene bir uyurgezer gibi kalktı, doğruca yatağına gitti. Günlerden bu yana hali böyleydi. Kimsenin yüzüne bakamıyor, başı hep yerde, denizin kıyısı senin, ekin tarlaları, bahçeler, bataklıklar benim dolaşıp duruyor, eve geliyor, yemeğini yiyor, yatıyor, sabah erken kalkıyor, yollara düşüyor, nereye gittiğini Allah bilir, yatsı namazında nasılsa evi anımsayabilip, eve geliyordu, Abdülselam Hocayla konuşmuyor, onun da yüzüne bakmıyordu. İnsan soyuna küsmüş bir hali vardı. Bu arada o adam, atının alnından kan fışkırtan, o tuhaf adam üç kere karşısına çıktı. Birincisi ekin tarlalarının içindeydi, nerdeyse son ışıklar da yitecekti. Adam bir karaçalının arkasından çıkıp karşısına dikildi. Olduğu yerde duruyor, boyu, yüzü, kolları, gözleri uzadıkça uzuyordu. Memed, onun da yüzüne bakmadı, kolunu sıyırtarak, yanından geçerken, onun sık sık soluk alıp verişini duydu. Adam onun arkasına düştü, Memed arkasına dönüp bakmadı. Başında, gözlerinin önünde çakan, harmanlayarak fışkıran, savrulan ekin tarlalarıyla birlikte dönen ışıklar durmadan balkıyordu. Birisi onun, bu anda gözbebeklerinin içine bakacak olsa o çelik ışıltının gelmiş, oturmuş olduğunu görürdü. Adamın arkasından geldiğini ardından hışırdayıp gelen ekinlerden, onun ham

320

toprağa gömülen ayaklarının sürtünmesinden bildi. İkincisi, denizin kıyısındaydı. Memed, çakıl taşlarının üstüne oturmuş, gözlerini ötelere dikmişti. Deniz sütbeyaz, ortalık sütlimandı. Dağların yansıması aklığın bir ucunu karartmıştı. Dünyadan çıt çıkmıyor, toprak bile soluklanmıyordu. Bir tek ak bir martı, göğün çok yükseğinde bir ışık parçası içinde kalmış, daha da ak-laşarak orada durup duruyordu. Deniz, Memedin şimdiye kadar hiç koklamadığı bir biçimde, incecik seher yelinde dalga dalga kokuyordu. Memed büzülmüş, azıcık da üşümüştü. Hemen yanı başında çakıltaşlarının sesini duydu. Başını döndürmeden gözucuyla o yana baktı, adamı gördü, ayağında, daha al tüyleri üstünde duran, boğa derisinden yapılmış bir ham çarık vardı. Ayakları da gittikçe çakıltaşlarının arasına gömülüyordu. Yukardan mavi bir ışık yağdı, aşağıda da, denizde mavi bir buğu tüttü. Karşıki dağlar maviledi. Toprak, ağaçlar, kuşlar, bakılmayacak kadar parlak, esen yelle yatan sırtları yaldırdayan sarı ekin tarlaları som maviye kesti. Yağan mavi Memedin iliklerine kadar işledi. Ayakta durmuş adam da gittikçe maviliyordu. Di-kenlidüzü karşı dağın dibine kadar çakırdikenlikti. Çakırdiken-lik patladı, bir mavi ışık saçıldı dünyaya. Gür bir kaynaktan çıkar gibi, durmadan bir mavi dağılıyordu ortalığa, ormana, kayalara… Bir köpek sürüsü koptu Düldül dağının dibinden, hep birden ürerek, gittikçe mavileyerek. Ala karlı Düldül dağı da mavilendi. Yukarda dolanan tek martı denizin üstüne kadar hızla indi, kanatlarını suya vurdu, kalktı, denizin, bir kavak boyu üstünden ta ötelere kaydı gitti. Dönerken apak olmuştu. Deniz de usul usul ağardı. Günden yanı soldumola, yerden yanı uldumola, Memedimin ala gözün karıncalar oydumola… Karıncalar katar katar, yarın üstündeki kurumuş otların arasından kendilerine incecik bir yol açmışlar, uzaklara, ağızlarında tohumlarla düşe kalka çekiliyorlardı. Kesilmiş kellesi gözleri bakar, kesilmiş kellesi, gözleri de faltaşı gibi açılmış, yumruk gibi dışarıya uğramış, pörtlemiş. Her şeye, her şeye hasret kalmış. Hasret kalmış bakıyor. Kesik baştan kan damlıyor. Damlalar iri iri. Kayaları, yollan, bir uzun sırığın ucuna geçirmişler, sırığı taşıyan adamı, kasabanın kaldırımlarını, yeşil otları, akar çayı kıpkırmızıya boyuyor. Kocaman, damlalar, bir pınardan akar

321

gibi damlıyor. Kesik başı seyre çıkmış kasabalıları, iğne atsan kalabalıktan yere düşmez kalabalığı tepeden tırnağa kana boğuyor. Evler, yollar, insanlar köpürmüş kan altında kalıyor. Me-medimin ala gözün karıncalar oydumola. Karıncalar kan denizinin üstünden yol açmışlar, otlar kıpkırmızı, sırığın ucundaki pörtlek gözlerden kan damlıyor. Karıncalar sırığı taşıyan adamın sırtını yol yapmışlar, boynundan sağ koluna, sağ kolundan sırığa, sırıktan kesik başın gözlerine… Gözlerden kan fışkırıyor.

Adamın ayağındaki boğa derisinden çarığın tüyleri yavaş yavaş kabardı. Yerinden hiç kıpırdamıyor. Adamın gölgesi apak denizin üstüne düştü, deniz kıpırdamıyor, ot sallanmıyor, yaprak titremiyor, karıncalar, oraya, apak denizin yanından geçen yollarında durmuşlar, ön ayaklarıyla, hepsi birden tozlanmış gözlerini siliyorlar. Birden sıcak patladı, ışıklar patladı, kurumuş otlar patladı. Nar bahçesi, yamaçları aydınlık dağla deniz arasını kaplıyordu. Nar çiçekleri patladı. Ova apal, dağın dibinden, ağarmış, apak olmuş denize kadar dalgalandı. Ekin tarlalarına, ağaçlara bir allık çöktü. Üç tane, kıpkırmızı olmuş uzun yılan kuyruklarının üstüne dikilip nar bahçesinin ortasında durdular. Emekleyerek bir çocuk geldi, yılanların kuyruklarından tuttu, çocukla yılanlar alt alta üst üste oynamaya başladılar. Seyran geldi telaşla, bir çığlık atarak çocuğu yılanlardan ayırmaya çalıştı. Yılanlar kapkara, mosmor oldular, sırtları me-nevişledi. Seyran öfkeden çıldırıyor, karman çorman olmuş yılanlarla çocuğu ayıramıyordu.

Deniz sütbeyazdı, sütlimandı, martı uçuyordu. Memedin yanı başındaki boğa derisinin tüyleri dikilip dikilip iniyordu. Ortalıkta çıt çıkmıyor, deniz donmuş gibiydi, kıpırdamıyordu.

Sırığın ucundaki kesik başı Hatçeye götürdüler, çok kar yağıyordu. Hatçe gülüyordu. Mağarada ateş yanıyor, Hatçe iki eliyle çıplak memelerini tutuyordu. İri memeleri ellerinden taşıyordu. Kesik baştan toprağa kan damlıyor, ortalık sel sele gidiyordu. Hatçenin memelerinden de kan fışkırdı.

Portakallar yavaş yavaş kızarıyor, iri narlar en güzel pem- ; bede olgunlaşıyor, Hürü Ana sevinçten, mutluluktan uçarak, yanında Efendi Hazretleriyle birlikte ağaçların altında, yeşil çimenlere serdikleri kilim seccadelerinin üstünde namaz kılıyor-

322

lardı. Seyran bir oğlan çocuğunu elinden tutmuş, ikisi durmadan gülerek nar ağaçlarının altında koşuyorlar, pespembe, kocaman, yarılıp iki şak olmuş, narların içinden iri kırmızı taneler dökülüyordu, küçük oğlanın, Seyranın, yılanların açılmış avuçlarına. Hürü Ana, bahçenin ortasında dolaşıyor, en pespembe, en iri narları seçerek eteğine dolduruyor, aboooov, bu kadar da iri nar olur muymuş, diye bir sevinç çığlığı geliyordu nar ağaçlarının arasından. Hürü Ana durmuş, şaşkın gözlerle. Memedi-nin ala gözün karıncalar oydumola, atım kalmadı bucakta, oğlum kalmadı ocakta, ne yatarsın Memed oğlum kuşluklaym şu sıcakta. Sevinç çığlığı ölüm çığlığına dönüşüyor. Sırığın ucundaki kesik başın boynundan kanlar damlıyor, gözleri yumruk gibi dışarıya fırlamış. Hürü Ana kesik başı kucaklıyor, tepeden tırnağa kana batıp çıkıyor. Pembe narlardan, al nar çiçeklerinden bir öbek yapıyor. Kucağında kesik baş ağıt söyleye söyleye dağlara çekilip gidiyor. Ben öpmeye kıyamazdım, kesivermiş-ler başını, diye, dağlara taşlara söylüyor. Köylüler dağda onun başına birikiyorlar. Gelen köylü birikiyor, gelen birikiyor, Di-kenlidüzünde büyük bir halka oluyorlar, üst üste yığılaşarak… Ana ortada, kucağında kesik baş, kana batıp çıkarak, kucağm-dakini nazlı bir bebek gibi ığralayarak ninni söylüyor. Ninnisi ağıt gibi, duyanda yürek koymuyor.

Biraz kesilen mavi ışık gene yağmaya başladı. Memed maviye battı, sırılsıklam oldu. Yanındaki adamın, denizin üstüne uzamış gitmiş gölgesi kısaldı, o da ıslandı. Memed ayağa kalktı, mavi çakıl taşlarına basarak, sel yatağına, kurumuş, bakır rengi olmuş pürenin yanma gitti, oturdu. Oturur oturmaz da kalktı. Adam başucunda durmuş bekliyordu. Memed yürüyünce adam da yürüdü. Memed portakal bahçelerinin ucunda durunca, adam da durdu. Kurumuş çalılara, uzun otlara, hatmilere, sığırkuyruklarına, çetilere, öteki bodur çalılara küçücük ak sümüklüböcekler sıvanmışlardı. Memed portakal bahçesinin içine girdi, arkasına dönüp de hiç bakmıyordu. Portakal bahçesini çıkınca tozlu yolda, böğürtlen çalılarının yanında, sıra sıra yol boyunca dizilmiş uzun telli kavakların altında durdu. Arkasına döndü, adamla karşı karşıya kaldılar. Memed gözlerini adamın gözlerine dikti, ayırmadı. Adam gözlerini onun gözle-

323

rinden ayırmak istiyor, bir türlü ayıramıyor, bir büyüye kapıl-mışçasına orada kaskatı kesilmiş bekliyordu. Memed, bu adamı o kadar iyi, o kadar iyi biliyordu ki, anımsayamadığma deli divane oluyordu. En sonunda, onun gözlerinde aradığını bulamayınca gözlerini onun gözlerinden kopardı aldı, eve yaklaşmıştı, avlu kapısına gelince arkasına döndü baktı, adam olduğu yerde duruyor, sallanıyor, dalgaların üstündeki bir kayık gibi, bir iniyor, bir çıkıyordu.

Evde Hürü Ana seccadesini sofaya sermiş namaz kılıyordu. Son zamanlarda kendisini iyice namaza niyaza vermişti. Onun bu hali Seyranı da etkilemiş, o da arada sırada onun yanında namaza duruyordu.

Sofraya önce tüten tarhana çorbası geldi, evin içini ezilmiş sarımsak kokusuna karışmış nane kokusu aldı. Memed elinde kaşık, tüten çorbanın karşısında öyle durup kalmıştı, nasıl olduysa, elindeki kaşığı çorbaya daldırdı, usul usul getirdi ağzının ucunda beklettikten sonra içti, uzun bir sürede, böyle bek-leye bekleye ancak üç kaşık çorba koyabildi ağzına. Hürü Ananın, Seyranın yüzüne bakamadan yattıkları odaya gitti, ölü gibi, soyunmadan yatağın üstüne serildi.

Bomboş kalmıştı. Gecenin, gündüzün ortasında yapayalnızdı. Seyran, Hürü Ana, Abdülselam Hoca, Müslüm, deniz, dünya, dönerek oylum oylum dalgalanan seher vaktinin dalgaları, apal olmuş, ovayı doldurmuş, sikirdim gibi çiçeğe durmuş nar bahçeleri, sel yatağındaki pürenler, her şey silinmişti.

Her sabah gün atmadan, daha deniz beyazken kıyıya gidiyor, oraya, çakıltaşlarınm üstüne oturuyor, gözlerini denizin uzak ötelerine dikiyor, aklığın üstündeki o hayal meyal martıyı izliyordu.

Bir gemi geçti gecenin içinden, bütün ışıklarını fora etmiş. Gemi geceyi yararak, bir ışık cümbüşünün içinden çekip gidince yerinde apak bir deniz, bir de martı kaldı. Memed soluna döndü baktı, boğa derisinden, tüyleri kızaran ham çarığı göremedi, sağma, önüne, arkasına baktı göremedi. İçi daha da bomboş kaldı. Karşıdaki, denizin üstünde dolaşan tek martı, kanatlarını germiş, iki kavak boyu yüksekte uyuyor, gölgesi denizin üstüne düşüyordu. İnceden bir seher yeli esiyordu. Uzun tüylü

324

I

boğa derisi ham çarık gelmiyordu. Denizin beyazı çekildi, bulutlar şiştiler kalktılar, ışıklar yağdı, gölgeler uzadı, sıcak çöktü, ortalığı kızdırdı, toprak kızgın demire kesti, yollardan tozlar kalktı, bir yel efiledi, tozlar toz direği oldu, parladı söndü, parladı söndü, ekinler hışırdadı, koca ova bir sapsarı ışık denizi oldu, ağır, oylum oylum dalgalanan, cırcırböcekleri hep bir ağızdan başladılar, sesleriyle ova doldu, karşı dağlar yankılandı, o tek martı göğün en uzağına kadar döne döne çıktı, mavi ışığında yitti gitti, uzun tüylü kırmızı boğa derisi gelmedi. Boğa derisi oralarda gözükmedikçe bunun yalnızlığı arttı. Bir yağmurcuk kuşu geldi, çok tatlı, insanın içini okşayan mavi tüyleri, güzel başı, uzun gagası, kapkara ışıklı gözleriyle yarın üstüne kondu, oradan da ayrılmadı. Mavisi denize, toprağa dağlara doğru mavi bir buğu gibi dağılıyordu. Mavi, uzun bir yılan geldi, yağmurcuk kuşunun yanı başına kıvrıldı kelep oldu. Kırmızı çatal dili, hışıladıkça uzuyordu. Yılan dilini daha kırmızılaştırarak, uzatarak hışıladı, hışıltısı ıslık oldu, kuş yerinden kıpırdamayınca, yılan da çıngırağını öttüre öttü-re çekti gitti. Akşam oldu gün battı, boğa derisi gözükmedi. Memed ayağa kalktı, püren çalısına ilerledi, yanına çöktü. Kelebek ölüsünün karartısı daha orada duruyordu. Alacakaranlıkta kederli hali daha da artmıştı. Pürenin üstünde okşarcası-na elini gezdirdi, burnuna götürdü, püren acı acı koktu. Onun ardından deniz de koktu. Burnuna bir de yanık ot kokusu geldi. Karnı iyice acıkmıştı, ayağa kalktı, keskin gözleriyle yöreyi döne döne araştırdı, gözlerinin görebildiği yerlerde hiçbir insan karartısı gözükmedi. Eve giderken de arkasından hiç ayak patırtısı gelmedi. Sofraya oturdu, kaşık elinde öyle unutulmuş kalakaldı. Ne Hürü Ana, ne de Seyran ona bir tek sözcük bile söylemediler. Kendisini yatağa attı, uykuyla uyanıklık arasında gitti geldi, yatağında bile boğa derisinden çarığı bekledi. Adam gelmedikçe onun içi bomboş kalıyor, hiçbir şey düşünemiyor, o, arada sırada başının içinde dönerek çakan, savrulan ışık bile, bir kere olsun başında çakmadı. Denizin kıyısına geldi, deniz sütliman, sütbeyazdı. O, tek başına kalmış martı uçuyordu denizin üstünde. Işıklarını fora etmiş, gemi aklığı savurarak geldi geçti.

325

Bunun ne kadar, kaç gün, kaç gece sürdüğünü bilemezdi Memed, gözlerinin önünden, karanlığı biçerek, gecenin içinden ışıklarını salıvermiş gemi, durmadan aklığın üstünden geliyor geçiyordu. Gemi gittikten sonra yıldızla döşeli denizin aklığına yıldızlar akıyordu, üst üste, geceyi biçerek, dilim dilim ederek… Boğa derisinden, uzun, yumuşak, kırmızı tüylü ham çarık gelip yanında durmuyor, adamın karartısının gölgesi de denizin aklığına düşmüyordu. Adamın öldürülmüş olabileceğini düşününce deli divaneye döndü, atının vurulduğu yere kadar soluksuz koştu. Adamı orada bulacağını sanıyordu, bulamayınca içi daha da bomboş kaldı. Bu boşluk onu öldürecekti. Şimdiye kadar başına böyle bomboş kalma işi gelmemişti. Korkudan, acımaktan, üzüntüden, her şeyden bin beterdi bu bomboş kalma, ölümden de beterdi. Adamı ilk gördüğü kebapçı dükkanına gitti, çok erkendi, çarşıda hiçbir dükkan açılmamıştı, dükkanın kapısında bekledi. Kepenkler gümbürtüyle birer birer açılmaya başladı. Sonunda kebapçı da geldi, o da dükkanını açtı. Dükkan akşamdan süpürülmüş, temizlenmişti, adam sadece ocağa odunkömürü doldurdu. Ardından bir kıyma makinasında kıyma çekti. Soğan doğradı, domates ezdi, biber kesti, şişlere köfteleri yapıştırdı. Arkasından dükkanda çalışanlar geldiler, önlüklerini takıp ustalarına yardıma koyuldular. Memed, yandaki masaya oturmuş, kollarını da masanın üstüne koymuş, alanın ortasındaki ulu çınarın dibinden kaynayan suya bakıyordu. Çınarın suya gölgesi düşüyordu. Çakıl taşlarının üstünden kayan balıklar, çınarın dibinden kaynayarak çıkan suyun altından aşağıdaki değirmene arka arkaya dizilmişler, küme küme akıyorlardı. Kasabanın üstünde, çok yükseklerde o ak martı, denizin üstünde döner gibi dönüyordu. Memedse hiç konuşmuyor, belki de dükkanda çalışanları görmüyordu. Kebapçının önünden Şakir Bey üç kere geçti. Memedin tüyü bile kıpırdamadı, sanki böyle birisini hiç görmemiş tanımamıştı. Öğle olunca ona kebabını getirdiler, yanına ayran, önüne maydanoz, tereotu, yeşil biber, yeşil soğan, mor sumak koydular. Dükkanın içi közde yanmış kebap yağı, kırmızıbiber, sumak koktu. Kebapçının kapısından dışarıya yağlı bir duman savruluyor, kokusu buradan, caminin arkasına geçiyor, doktorun evinin avlusunu doldur-

326

muş sıtmalı kalabalığın burnuna kadar ulaşıyordu. Sıtmalılar tozlu yollarda, caddelerde, sokaklarda, cami avlularında, ev aralarında tir tir titreyerek, yüzleri safran sarısı, kimi cehennemde yanarcasına göyünerek, kimisi de, buz kalıplarının üstüne çırılçıplak yatırılmışçasına üşüyerek, yerde yuvarlanıyor, of, çekerek debeleniyorlardı. Kimisi çamura, kimisi de toza batmış çıkmıştı. Memede bir tabak daha getirdiler, Memed hiç farkında olmadan onu da yedi. Kebabın mis kokusu onun başım döndürüyordu.

İkindiye doğru kebapçı işi çaktı:

“O adam çoktandır gelmiyor,” dedi.

Memed uykudan uyanırcasma onun yüzüne pel pel baktı.

“O adam, çoktandır gelmiyor,” diye yineledi kebapçı.

Memed kendine geldi, gözleri parladı, ayağa kalktı, telaşlı telaşlı:

“O adam değil mi, o adam, ayaklarında boğa derisinden ham çarık olan, hani çarığının kırmızı tüyleri de uzun…”

“Çarığını marığını bilmem ya o adamı biliyorum. Senin onunla bir geçmişin olacak.”

“Nerede o?” diye sordu Memed heyecandan tıkanarak.

“Gelmedi, o günden bu yana hiç gelmedi.”

“Bir daha gelmeyecek mi?”

“Onun orasını bilemem.”

“Adı ne onun, sen onu tanıyor musun?”

“Bir kere gördüm. Bir daha da gözükmedi.”

“Yarın gelir mi?”

“Bilemem.”

Ertesi sabah erkenden gene dükkanın kapısındaydı Memed, gene kepenkler gümbürtüyle açıldı, aydınlık suyun dibinden balıklar kaydı, çınarın gölgesinin bir ucu suyun ayağının üstüne düştü, apak martı gökte uçtu. Gavur dağlarının başı aydınlandı, kebapçı geldi dükkanını açtı. Kıymalar çekildi, soğanlar doğrandı, kırmızı acı biberler koktu. Kebapçının yardımcıları geldiler, önlüklerini taktılar, ocağa odunkömürü doldurup körükleyerek yaktılar. Ocak tepeleme kızıl közle doldu. Usta közleri ocağın üstüne serdi. Öğle oldu, usta ilk kebabı Memed için ocağa sürdü. Memed, kendinde olmayarak kebapları yedi.

327

Kapıdan sumak, yanmış yağ kokulu dumanlar fışkırdı, kokusu camiyi aştı. Doktorun toza batmış çıkmış sıtmalılarla dolu avlusuna ulaştı. İkindiye doğru usta onun önüne bir kebap tabağı daha getirdi koydu, Memed de oralı olmayarak, yağlı parmaklarını yalayarak kebabı yedi bitirdi. Akşam oldu, Memed gözlerini çınarın altına dikmiş, bir tek sözcük konuşmadan bekliyordu.

Kebapçı onun başucuna dikildi:

“O adam çoktandır gözükmedi,” dedi.

Memed ayağa kalktı:

“Ayakları boğa derisi çarıklı. Deniz kıyısına geldi de, ayakları yanı başımda durdu.”

“Çarığını marığmı bilemem. Onu bir kere gördüm. Onda da sen kovaladın.”

“Nerede şimdi o?”

“Gelmedi.”

“Bir daha gelmeyecek mi?”

“Ben onun orasını bilemem.”

“Adı ne onun?”

“Bilemem.”

“Yarın gelecek mi?”

“Bilemem.”

“Boğa derisi…”

Ertesi sabah Memed tam zamanında gene geldi, adam gelmedi.

“Boğa derisi,” dedi Memed.

“Çarık,” dedi kebapçı.

“Gelir mi?”

“Allah bilir,” dedi kebapçı.

Dumanlar fışkırdı.

Odalara cibinlik kurdurmuştu Seyran, Memed hiç farkında olmamıştı. Cibinliği kaldırıyor, altına giriyor, uyuyordu. Sivrisinek orduları öylesine saldırıyordu ki Seyran sabahleyin kalktığında beş on sivrisineği cibinliğin köşesine sinmiş buluyor, öldürüyor, sinek sokmasından şişmiş alnını, bacaklarını, kollarını, yüzünü, boynunu kaşıyordu.

328

Kebapçı dükkanı, Zeynullah Efendi, dağ yollan, çeltik tarlaları, Zeki Nejadın mezarı, köyler, Memed yollara düşmüş adamı arıyordu.

“Kırk düğmeli mavi Halep işi yeleği var.” “Görmedim, bilemem.”

Altın dişi var, uzun boyu, burma bıyığı var, tüylü çarığı, benli gözleri var, parmağında yüzüğü, lacivert pantolonu, ak ipekliden püskülleri sarkan kuşağı, kırmızı çorapları var. Yanık yüzünde derin bir bıçak izi, çizgili ceketi, ipekli gömleği, kalın kaşları var… Görmedim, bilemem.

Sallanarak yürürken hep arkasına bakar, kulakları kepçe, beli bacaklarına bakarak uzundur, parmakları boğum boğum, beli incedir. Görmedim, bilemem.

Çeltik diz boyu olmuş, yeşilden patlamıştı. Memed, o adamı köylerde, çeltik tarlalarının içinde, Adanada, dağlarda, eski örenlerde, Payas Kalesinde aradı, aradı bulamadı. İyice umudunu yitirmiş, ta Anavarzanın dibine kadar, paçalarını, ellerini ayaklarını, yüzünü karaçalılara farkında olmadan parçalatarak yürümüş, tozlu bir yola çıkmış, yolun tozları ayak bileklerini geçmiş, tenini dağlamıştı. Adam birden karşısına çıkıverdi. Memed, onun yüzüne bakarak, “Selamanüaleyküm,” diyerek yanından geçti. Adam onun selamına karşılık vermedi, bu Meme-din ağırına gitti, kendine geldi, öfkeyle geriye döndü. O daha geriye dönerken adam aldı yatırdı, Memed, eyvah, dedi, kaçırdık, karanlık kavuşuncaya kadar onu karaçalılıktan kamışlığa, kamışlıktan deve dikenlerine kadar kovaladı. Sonra da gözden yitirdi. Yorgun argın, üç gün sonra eve döndüğünde sabah oluyor, Müslüm onu, sırtını avlu kapısına vermiş, başı göğsüne düşmüş bekliyordu. Onu uyandırmadan içeriye girdi. Hürü Ananın homurtusunu duydu. Sefil İbrahimin kademsiz oğlu, diyordu, ne olacak, bundan adamlık mı beklenir. Akibetinin böyle olacağı, ortalıkta böyle mecnun dolaşacağı belliydi. Bu sözler onu yüreğinden yaraladı. Cibinliği açtı yatağa girdi. Seyran uyumuyordu. Arkasını döndü, yorganı bu sıcakta üstüne çekti. Böylece yataktan hiç çıkmadan üç gün üç gece kaldı. Su getirdiler içti, yemek getirdiler yedi. Hiç kimseyle bir sözcük bile konuşmadı. Bu arada eve Abdülselam Hoca, öğretmen Ze-

329

ki Nejadm arkadaşları Saraç Veli Ustayla, Kunduracı Rifat Usta birkaç kez geldiler, onu uyandırmadan geri gittiler.

Dördüncü gün sevinç içinde uyandı, gülerek kahvaltısını etti, ama gene kimseyle konuşmadan sokağa çıktı. Hürü Ana arkasından ilendi, ağzına ne gelirse sövdü, Memed bütün bunları duyuyordu. “O, olmaz olasıca, mezarında yatmayasıca, o muallim mi ne, onun ölümünden sonra böyle oldu bu çocuk, böyle zıvıttı. Dediklerine göre bir adam arıyormuş, düşmüş yollara yollara, bir adam arıyormuş denizde, dağda, Anavarza-nın dibinde… Ben sana oğlum, Anavarzanın dibine gitme, demedim mi? Anavarza at oynağı, kana belenmiş gömleği, kıyman aşiretler kıyman, kör karının bir değneği, demedim mi? Ben sana demedim mi, Akçasazın ejderhası adamı iflah etmez, ben sana demedim mi, yönünü Akçasazdan yana dönüp de bakma, diye. Ben sana demedim mi?”

Hürü Ananın artık burasına gelmişti, kılıcını, dişlerini, dilini yavaş yavaş bileyliyordu, onunla, o, ağzı var da dili yok Sefil İbrahimin, birazıcık yaldızlı bir karyolada yatınca, azıcık bir Arap ata binince, ayaklarına da Topal Ali gibi çizmeler geçirince ne oldum delisi olmuş sümüklü oğluna, o görgüsüze yapacağını biliyordu. O adam olmuş da, o İnce Memedmiş de, atının ağzının içinde mühür de varmış da, Hürüce de bu yaşta varır da onun da, atının da ağızlarının orta yerine takır da tukur, takır da takır… Seni yezit seni, bir elime, bir daha düşersen, dağlarda mecnun, divane olmuş da altın köstekli, altın dişli, altın çarıklı o adamı arıyor. Seni soytarı seni, sen ne yapacaksın o adamı? İşte bu Hürüce seni de, o senin altın köstekli, altın bıyıklı, altın çarıklını da tutar da, ağızlarını açar da tam da orta yerini nişanlar da takır takır da tukur… Elin, bin beladan geçmiş kızını sen şu sıcağa, cehenneme, gurbete getir de, ondan sonra da kızın yüzüne bakma da, seni bok soylu seni! Şuna bakın, şuna, kulunuz kurbanınız olayım da, yolunuza öleyim de oğlanın evi de varmış da, Hazreti Aliyi de, o seksiz şüphesiz iye peygamber olanı da getirmiş de baş köşeye oturtmuş da, bunu gören akılsız Hürüce de onu adam gibi bir adam bellemiş de, yanına gelmiş de, o gözü kör olası, yağlı kurşunlardan gide-si, tuh tuh, ağzımdan yel alsın, böyle ilenen de dillerim çürü-

330

sürt, onun yanına gelmiş de, o da ona ağzını açmamış da… Bu cehennemin her sineği de bir alıcı kurt olmuş da, kurbanınız olayım böyle de iş olur mu! Bu Çukurovanm her sineği bir alıcı kurt olmuş da, bu cehennem sıcağında o akılsız Hürüceyi o sinekler parçalayıp yemişler bitirmişler de, o görgüsüz de geldi geleli, ne oldum delisi olaraktan anası Hürücenin bir daha yüzüne bakmamış da… Evine de anadan doğma çırılçıplak, götü bağrı açık Havva Anamızlan, o adama benzemez, domuz gibi kıllı, kılını Hazret Efendi tavuk gibi yolmuş da tasvirini öyle çıkarmış, Adem Babamızı evine almış, almış o kör olasıcaları duvara asmış da kendini bir adam bellemiş. Bir de elma koymuşlar o akılsızların yanına. Bir de koskocaman bir Anavarza yılanı. Havvanm da yüzü hiç gülmüyor, Adem de usanmış ondan da arkasını ona dönmüş, götünde de bir yaprak…

Daha çok konuştu Hürü Ana, Memedin elle tutulacak, yüzüne bakılacak bir yerini koymadı. Seyran yetişmese Hürü Ana, daha o kadar kötü sözler söyleyecekti ki artık bundan sonra da Memedin yüzüne bakamayacak, ölünceye kadar kendini bağışlamayacaktı.

“Ana, Ana, kurban olayım Ana, öldürme kendini, bu kadar üzülme, onun bir derdi var, yakında gelir kendine.”

“Kim o adam, o aradığı adam, kim?”

“Ne bileyim ben Anam? Yakında kendine gelir o. O adamdan da vazgeçer. Onun derdi büyük olacak Ana.”

“Ne derdi var onun,” diye bağırdı Hürü.

“Bilmiyorum Ana.”

Hürücenin öfkesi birden indi. Hemen o anda da Memede o kadar sövdüğüne pişman oldu.

“Ne derdi varsa onun kızım bana, sana gelsin. Bilsem ki onun ne derdi var, onun tabanlarının altına kurbancıklar olurum, yolunda da ölürüm. Ona söven de, ağzımda dillerim çü-rüsün, onun derdi ne ola ki… Böyle düşüne düşüne, Hazreti Ali yapılım, benim gül yüzlüm ince hastalıklara uğrayacak, çont olacak,” diye üzüldü. “Tüh, tüh, evlerden, ocaklardan ırak. Onun ne derdi olurmuş ki kızım? İşte evi saray gibi, işte bahçesi, kasabaya gidince de bütün dükkancılar ayağa fırlayıp selam duruyor. Bir tek onun İnce Memed olduğunu bilmiyorlar. Onu

331

da bilmesinler, sen, ben, kendisi, bir de koca Allah biliyor ya, ne olacak… O aradığı, altın köstekli, altın dişli, altın çarıklı adamı da bulamayıversin, ne olacak yani?”

“Bana öyle geliyor ki, birisi onu tanımış. İnce Memed olduğunu bilmiş. O da onu bilmiş.”

“Kızım, kızım,” diye dikeldi Hürüce, “Kızım Seyran gelin, derdimizin yöresinde dolaşıp durma.” Ellerini beline götürdü, yüzü keskinleşti. “Kızım, kızım, biribirimize yalan söylemeyelim. Kendimizden bile sakladığımız o bildiğimiz derdi, biribiri-mizden saklamamızın hiçbir faydası yok.”

Seyranın yüzü pespembe oldu, gamzesi biraz daha çukur-laştı, alnı terledi, boynunu büktü:

“Hiçbir faydası yok. Memed gene dağa çıkmak istiyor. Onu da yapamıyor, kıvranıyor, kendini yiyor bitiriyor, kendi kendini öldürüyor. Biz ona ne yaptık Ana da bizi bırakıp gitmek istiyor… Biz ona…” Gitti Ananın ellerine yapıştı, hıçkırarak ağlamaya başladı, “Biz ona ne yaptık, ne kötülük ettik Ana, aylardır, ne sana, ne bana ağzını açmıyor. Varsın, gitsin dağa, var-sm gene İnce Memed olsun, böyle, kendisini de, bizi de öldürmesin, o altın dişliyi de aramasın. Yemesin kendini, diri diri kendini mezara gömmesin. Bizi de kendini de… Ben ona ne yaptım Ana!”

O ağlamasını, konuşmasını bitirinceye kadar Hürü Ana konuşmadı, sadece Seyranın saçlarını usul usul okşadı. O, sesini kesip de karşıdaki sedire gidip oturunca Ana da vardı, onun yanında durdu:

“Kızım, kızım, benim gül yüzlü insanlıklı, kadersiz, dünya güzeli kızım, o Memed, benim elimde büyüdü, daha şu ka-darcıktan…” Hürü Ana iyice dinginlemiş, kendine güvenli, taş gibi, eski haline dönmüştü. “Onun yüreğinden ne geçer, uyurken nasıl bir düş görür, ben hepsini bilirim. O Muallim öldürülmeseydi de, o gene bir bahane bularak dağa gidecekti. Beni iyi dinle, gül yüzlüm, senin hiçbir suçun, günahın yok. Gene çok dayandı kızım. İyi tuttu kendini bunca ay, demek ki seni de, beni de canından çok seviyormuş bu oğlan. Varsın gitsin, burada, ipekli yatakta ince hastalıktan, bir deri bir kemik, çingene dağarcığına dönmüş osura osura ölecekse, öfkesinden

332

çont olup yataklara mıhlanacaksa varsın gitsin dağlarda kartallar, şahinler, kaplanlar gibi ölsün. Bizim de kaderimiz bu imiş kızım. Senin bu işte hiçbir suçun sudurun yok. Varsın, bir şafak vakti, gene atma binsin, filintasını omuzuna assın, sırmalı fişeklerini çaprazlama kuşansın, gün ışığı gibi şırlayarak varsın aksın gitsin.”

“Aksın gitsin,” diye gözlerini silerek gülümsedi Seyran. “Varsın gitsin, böyle bir adam olacağına, varsın gitsin gün ışığı gibi şırlayarak dağlara şahin olsun, kaplan olsun. Böyle kendini her gün her gün, azar azar öldüreceğine, varsın gitsin dağlara, gün ışığı gibi vursun. Yüreğimin üstünde parıl-dasın. Ben onu ölene dek beklerim. Yeter ki o, gene İnce Memed olsun, Binboğaların kaplanı olsun. Ben ona bir şey yapmadım ya Ana, gönlünü kırmadım, hatırını üzmedim, yüreğini incitmedim ya Ana, bilmeyerek… Sen söyle bana Ana, kara başım kurban sana, ben ona hiçbir şey yapmadım, en küçük, onu üzecek bir şey…”

Hürü Ana, onu omuzlarından kucakladı, kucağına bir bebek almış gibi ığralayarak, “Benim gül yüzlüm, gül yüzlüm, benim kadersizim, dünya güzelim, Allahm överek yarattığı, yüzü gibi yüreği de güzelim, incem benim, senin hiç suçun olur mu, bizim, insan olmaktan başka suçumuz olur mu?” Onu bıraktı, sesi keskinleşti, karşısına geçti, “Kızım, kızım,” dedi, “yedi Ülker, dört terazim, yıldızım, bunların huyu böyle. Bunların, bu İnce Memedlerin yüreğinde bir kurt var ki durdurmaz onları. Yörük Battal Ağa da böyle söyledi. Eğer onlar, Bayramoğlu gibi güçleri yeter de içlerindeki kurdu öldürürlerse, o zaman da hiçbir boka yaramazlar. İşte böyle şimdiki Memed gibi, İşte öyle Bayramoğlu gibi canlı cenaze olurlar.”

“Dua edelim Ana, kurbanı keselim Ana, öyleyse Ana… Benim bir suçum yok değil mi Ana, onu hiç incitmedim Ana, yüreğini kırmadım, koca Allahım şahidimdir.”

“Sus,” diye bağırdı Ana, “senin ne suçun olacak? Allah onun yüreğine nurdan bir kurt koymuş, sus!”

İki kadın, sarmaş dolaş oldular gene. Seyran Hürü Ananın bir elini öpüyor, alnına götürüyor, bir, öbür elini alıyordu.

333

Hemen mutfağa indiler, Memedin sevdiği en güzel yemekleri yaptılar, sevinç içinde yüzüyorlardı. Memedin ayak sesleri avludan duyulunca, ikisi de dışarıya çıktılar, karşıdan sallanarak gelen uyurgezeri karşıladılar. Onu ikisi iki yerden öpüşlere boğdular. Kapıdan güzel yemek kokuları geliyor, Hürü Ana, ne konuştuğuna aldırmadan durmadan konuşuyor, yeni diktiği fesleğenlerden, fesleğenin kokusundan, balkondaki kırlangıç yuvasından, kırlangıç yuvasında san ağızlan kocaman kocaman açılarak yaygara koparan beş yavru olduğundan, kasabadan, kasabanın altın köstekli… Köstekli sözüne Memed, hemen kulak kabarttı. Hürü Ana da sözünü sürdürdü. Kasabalılar, diyorlarmış ki, dedi, Ab-dülselam Hocanın yiğenine bir şeyler olmuş, gece gündüz altın dişli, altın köstekli, altın bilezikli birisini arıyormuş. Yemiyor içmiyor, uyumuyor arıyormuş. Oysa öyle bir adam yokmuş. Köstekli adam sözünü burada bitirdi. Başka şeylere atladı, altı tane tavuk aldığım, hepsini de bastırdığını, her birisinin altında da yirmi beşer yumurta olduğunu, arı kovanlarından, delice ballardan, kocaman denizden, denize akan yıldızlardan, denizin yüzünün yıldızdan gözükmediğinden konuştu. Seyran şen şakrak:

“Ben de gördüm denizin yüzünü bir gece, yıldızdan gözükmüyordu. Gök denize inmişti.” dedi, sesi sevinçten taşarak.

Memed hem yemeğini yiyor, hem şaşkınlık içinde kalmış onları dinliyor, ister istemez yüreği yeyniyor, onların taşkın sevinçlerine ortak oluyordu.

Yemek boyunca, yemeği bitirince gene konuşmadı ya, onda elle tutulur bir değişiklik olduğu da apaçıktı. Gözleri ışıl ışıl ediyor, dudaklarında belli belirsiz bir gülümseme, bir geliyor, bir gidiyordu. Cibinliğin altına girip başını yastığa koyunca uyuyakaldı.

Seyran:

“Ana, Ana,” diye usulca çağırdı, “baksana Ana,” dedi, “bebecikler gibi dudağını sündüre sündüre uyuyor. Hiç böyle de eşkıya olur mu?”

“Olur,” diye dikeldi Ana, “işte böylesi yüreği temiz, bebecikler gibi uyuyanlardan olur Memed gibi, Köroğlu gibi eşkıya. Tam bunlardan olur. Allahın aslanı, ala gözlü peygamberimiz, Alimiz de Memed gibiydi. O da böyle bebecikler gibi dudağını

334

sündüre sündüre uyurdu. Bunların, bu yürekleri ışıktan olanla-rın hepsi böyle çocuk huylu olurlar. Bu yüzden de başlarından da bela eksik olmaz.”

Aşağıya, bahçeye indiler, Hürü Ana, çok eskilerden kalma bir türkü tutturdu, hiç duyulmamış bir sevinç türküsüydü bu, Seyran da bu hiç duymadığı türküye katıldı, Anayla birlikte söylemeye başladı. Ortalıkta çok sıcak vardı ve inceden esen yel, karşı dağdan yoğun kokular getiriyordu.

Memed güze kadar, üstünde tek martı süzülen, rengi süt-beyaz, yanındaki sel yatağında püren bitmiş, pürenlerin altında bir kelebek ölüsü yatan deniz kıyısına, kebapçı dükkanına, Zeynullaha, oradan Payas Kalesine, çeltik tarlalarına, köylere gitti. Bu yörede dolaşmadığı, uğramadığı yer bırakmadı. Karşı Gavur dağlarına bile çıktı. Orada köylülerle konuştu. Şu aşağıdaki kalenin sahibi Mistik Paşa bu dağlarda eşkıyalık da yap-mışmış. Aşağı yoldan gelen tüm kervanların haracını o alır, bir kısmını da padişaha gönderirmiş, Özerli aşiretinin fermanlı beyi Küçükalioğullarından olurmuş. Payas Kalesine de gitti. Son yıllarda burası kürek mahkumlarının mahpusanesiymiş. Kalın duvarlı kale onu ürküttü. Deniz sütbeyazken, denizle gök arasına asılmış şıkır şıkır ışıklarını dünyaya koyvermiş büyük bir vapur gördü. Vapur orada durdu durdu, sonra da gün doğarken ışıklarını söndürdü, denizin üstüne indi çekildi gitti. Yeşilden kütürdeyen çeltik tarlalarına gitti. Yeşilin ortasında ak leylekler, kırmızı uzun gagalarını, uzun boyunlarını sündüre sündüre, kırmızı uzun bacakları üstünde yaylanarak dolaşıyorlardı. Sivrisinekler, değil insanları, gece dışarda kalmış atları, inekleri de parçalıyorlar, hayvanların sırtları kızıl kan içinde kalıyordu. Köylerde taze çocuk mezarları sıra sıra yatıyor, kimi köylerde de çocuk mezarları su altında kalıyor, kemikleri çürü-yordu. Hiçbir çeltikçi de, hiçbir köylüye bir metre bile olsun cibinlik almamıştı. Çamur, sinek içinde günlerini gün ediyorlar, kadm erkek, genç yaşlı bir deri, bir kemik, hayali fener olmuşlar dolaşıp duruyorlardı. Zeynullahm dükkanında ne bu köylülerin, ne de ölümünden sonra öğretmen Zeki Nejadm hiç sözü edilmiyordu. Ne bu kasabadan Zeki Nejad, diye birisi gelmiş geçmiş, ne de böyle köyler çamur içinde, sivrisinek bulutları al-

335

tında kalmıştı. Memed, bu işlerin hepsine şaşıyordu. Şaşıyor da, bütün bunlar niye böyle oluyor, bir türlü akıl erdiremiyor-du. Gerçi ona Zeki Nejad çok şeyler söylemişti ya gene de bir şey anlamıyordu. Kendisi de, Zeki Nejadın isteği üzerine, her gün sabah akşam yeşil kininler yutuyordu. Öğretmen öldürüldükten sonra sinmiş köylüler, her şeyden ellerini eteklerini çekmişler, sıtmadan yanıp üşüyerek sadece titreşiyorlardı. Zeynul-lahın dükkanında oturanlar her geleni boynuna sarılarak karşılıyorlar, her kalkıp gidenin de arkasından, yağmur gibi dedikodulara başlıyorlardı. Adamın ne hırsızlığı, ne pezevenkliği, ne gözü doymazlığı, ne ikiyüzlülüğü kalıyordu. Her kalkıp giden de kendi arkasından aynı şeylerin söyleneceğini biliyordu, Memed, bu işlere çok şaşıyor, ne Abdülselam Hocaya, ne de öğretmenin arkadaşlarına bir şey soramıyor, hep susuyordu. Kendisi için de burada çok şeyin konuşulduğunu biliyor, duyuyordu. Altın bıyıklı, altın ayakkabılı, altın dişli bir adamı gece gündüz aradığı dilden dile dolaşıyor, çok geçmeden de o adam, bir genç kıza dönüşüyordu, altın saçlı, altın halhallı, altın gerdan-lıklı. Karısı için de çok şeyler söylendiğini biliyordu ya bunu kimse ona söylemiyordu.

Bütün yaz, hiç konuşmadan, hep dinleyerek, kunduracı Ri-fat Ustayı, Abdülselam Hocayı, Saraç Veliyi azıcık adamdan sayarak, onları da kuşkuyla severek sonbaharı etti.

Hürü Ana, Seyran, birazıcık da Abdülselam Hoca onun ne yaptığını, ne düşündüğünü, kendisi kadar değilse de ona yakın biliyorlardı. Bu da Memedi rahatlatıyordu. İkircik cehenneminde yanıyordu. Abdülselam Hoca, bir iki kez ona öğüt vermeye kalkışmış, onun dinlemediğini, aklının çok başka yerlerde olduğunu anlayınca vazgeçmişti.

Sonbaharda çeltikler olgunlaşmış, tarlalar ekin tarlaları gibi sararmış, iri başaklar saçılmış, dağlardan, ovalardan eli oraklı, sırtları yüklü, boyunları uzamış ırgatlar çeltik salaklarına dökülmüş, salakların kıyılarına alacıklar, çadırlar kurarak, yarı bellerine kadar çamur içinde çalışmaya koyulmuşlardı. Bir kısımları ala şafaktan akşamın karanlığına kadar çeltiği biçiyorlar, bir kısımları da sırtlarında bu biçilmiş sapları harman yerlerine çekiyorlardı. Çeltik sahaları, çoluk çocuk, genç yaşlı, ça-

336

 içinde karıncalar gibi kaynaşan bir insan denizine dönmüştü. Tarlalarda büyük gürültülerle batoslar işliyor, kamyonlar, daha da çok büyük tekerlekli ağır manda arabaları, öküz, nakışlı, çamura batmış atlarıyla at arabaları, deve katarları ba-tosların çektiği çuval çuval çeltikleri Ceyhandaki, Adanadaki fabrikalara taşıyorlardı.

Çeltikler bitti bitecek, söylediklerine göre her yıl, beş aşağı, beş yukarı böyle olurmuş, Çukurovanın o uzun bacaklı yağmurları başladı. Yağmur bir an olsun durmuyor, bastırdıkça bastırıyor, gökleri çatlatan gürültüler, yıldırımlar, şimşekler, fırtınalarla bastırdıkça bastırıyordu. Irgatların alacıkları, çadırları uçuyor, ırgatlar suya batmış çıkmış, dağlara, ovalara çekiliyor, büyük bir kalabalık da kasabayı doldurmuş, cami avlularında, Hükümet Konağı önünde, bahçelerde sığınacak, onları alabilecek hiçbir yer bulmaksızın, elleri koyunlarında öylece bekleşiyorlardı. Memed çok geçmeden, bu bekleyenlerin ücretlerini çeltikçilerden alamamış, ücretlerini almak için kapı eşiklerini aşındıran ırgatlar olduklarını öğrendi. Onu dehşet bir merak sardı, bu işin sonu ne olacaktı? Her sabah erkenden kalkıyor, yağmur altında kasabaya geliyor, yağmur altındaki titreşen ırgatların arasına karışıyor, onlarla birlikte o Ağanın evi senin, bu Beyin konağı benim dolaşıp duruyordu. Gözleri büyümüş, zayıflamış, yüzü sertleşmiş, bıçak gibi olmuştu. Onun bu halini gören Hürü Ana da, Seyran da, Abdülselam Hoca da korkuyordu.

Hürü Ana:

“Kızım, kızım, benim gül yüzlü kızım, şu oğlan her gün, her gün böyle ölüp dirileceğine, tüfeğini alsa da şu dağa çekilse gitse daha iyi olacak,” diyordu. “Biz burada, Müslüm de yanımızda, kendi başımızın çaresine kendimiz bakarız nasıl olsa, gül gibi de geçinir gideriz. İnşallah, akıl eder de, tez günde dağına çekilir gider de, biz de kurtuluruz kızım.”

“İnşallah Ana.”

Ve ırgatlar kapı önlerinde, sabahlardan akşamlara kadar bekliyorlar, bir çeltikçi ağasını yakalayınca da başlıyorlardı yalvarmaya.

“Ağam, Ağam, tabanlarının altını öptüğümüz Ağam, şu hakkımızı ver de gidelim. Bak, çoluk çocuk, bak, oğlan uşak,

337

bak, yaşlı genç hepimiz rezil olduk şu yağmur altında, hepimiz hasta olduk, hepimiz öldük. Sığınacak bir çatı altı da yok.”

“Çeltiği satamadık, fabrika daha para vermedi.”

Bundan başkaca da söz çıkmıyordu Ağaların ağzından.

Irgatların bir kısmı bölük bölük, emeklerinden vazgeçip, boyunlarını içlerine çekmiş savuşup gidiyorlardı.

Ağaların en zalimi de Şakir Beydi. Her gün, sabahtan akşama kadar ardında yalvaran bir ırgat kalabalığıyla dolaşan Şakir Beydi. Şakir Bey, bir kahveye giriyor, kapıda bekleşen bir ırgat kalabalığı, o kahveden çıkıncaya kadar bekliyorlar, o çıkınca da başlıyorlardı ta evinin kapısına kadar yalvarmaya… Zeynulla-hın dükkanının, Hükümet Konağının önünde, sırtlarından dumanlar tüterek, ıslak…

Kasaba alışmıştı. Kimse ırgatlarla ilgilenmiyor, kimse onların yüzlerine bile bakmıyordu. Sadece Zeynullah, “Bıktım bu yüzsüz insanlardan, ırgatlardan,” diye arada sırada bağırıyordu. YalnızyZeki Nejadın arkadaşları bir araya geldiklerinde, acıyla başlarını sallıyor, veryansın ediyorlardı Ağalara, Hükümete, ırgatlara…

Gene bir sabahtı, Memed yağmur altında her zamanki gibi kasabaya inmiş, Rifat Ustayla kahvede çayını içiyor, karşıdaki saçağın altına birikmiş abalıların halini seyrediyordu. Ortalık birden karıştı. Eli oraklı, demir dirgenli, sopalı, elleri taşlı bir kalabalık geldi, sessiz, kasabanın alanındaki çınarın altında durdular. Gelenler, varıyorlar sessizce alanda birikiyorlardı. Bu birikme öğleye kadar sürdü. Kalabalığı alan almadı, yan sokaklara, cami avlularına, Hükümet Konağının önüne, bahçelere, evlere kadar taştılar. Çıt çıkarmıyorlardı. İndirdikçe indiren yağmurun altında dimdik duruyorlardı. Kasabalılar da kahve kapılarına, dükkanlarının önüne çıkmışlar, pencerelere üşüşmüşler, bu suskun kalabalığı seyreyliyorlardı.

Birden kalabalık dalgalandı, üçe dörde ayrılıp, başka başka yönlere yürümeye başladılar. Ayaklarının çamurda çıkardığı seslerden başka ses yoktu ortalıkta. Bir bölüğün başında, beli bükülmüş, ak sakallı, yeşil gözlü, çok zayıf, uzun boylu bir kişi yürüyordu. Memed onu tanıyordu, Şakir Beye yalvarırken onu çok görmüştü.

338

“Usta bunlar bir şey yapacaklar, şu kalabalığı görüyor musun. İşte bunlar… Haydi onların ardına düşelim. Bir kalabalık bu kadar sessiz olunca…”

Kalabalık yürüdü Şakir Beyin konağına geldi. Sessizce avlunun kapısında durdular, kapıyı yavaşça çaldılar. Beklediler, çaldılar. Kapı bir türlü açılmadı. Yüklendiler, kapı yere serildi olduğu gibi.

“Şakir Bey, biz köye gidiyoruz, paramızı ver.” Bağırdılar, bağırdılar, konaktan ses şada gelmedi. “Şakir Bey paramızı ver.” Sonunda bir kadın çıktı balkona: “Şakir evde yok,” dedi. “Yarın gelin.” Yüzü korku içindeydi.

Kadın balkonda kaybolunca, birden bir patırtı, çatırtı başladı. Kalabalığın hepsi her yerden konağa yüklendiler. Şakir Bey arka kapıdan çoktan kaçmış, ahırdaki atına atlamış, doldurmuş, bahçenin arka kapısından dolu dizgin çıkmış gitmişti. Bir bölük delikanlı onun arkasına düştü, yakalayamayacaklarını anlayınca, öfkeyle geriye döndüler.

Pencereler, kapılar, tahtalar, tavanlar kırılıyor, duvarlar yıkılıyor, başörtülü kadınlar içerden alınıp incelikle kapının önüne konuluyorlardı.

Bu iş öğleye kadar sürdü. Öğleüstü bir bölük candarma geldi, kalabalığa girmeden, avlu duvarının arkasından yıkılmış konağın üstüne yaylım ateşine geçtiler. Kimse yaylım ateşini duymuyor, belki de duyuyor aldırmıyorlardı, konağın ayakta kalmış duvarlarının üstüne bir abanıyor, abanmalarıyla kalkmaları bir oluyor, duvarın yerinde yeller esiyordu.

İşlerini bir temiz bitirdikten sonra, avlu duvarının dibinde bekleyen candarmalarm önünden, gene geldikleri gibi sessiz, ama bu sefer dingin, çekildiler, kasaba alanından geçip dağların yolunu tuttular. Candarmalar durdukları yerden, donmuş kalmışlar gibi kıpırdayamamışlar, yağmurun altında dikilip kalmışlardı.

O gün kasabada, aynı biçimde beş konak daha yıkılmış, hiçbir öldürme, ya da yaralama olayı olmamıştı. Irgatlar çekilip gittikten sonra kasabalılar sokaklara dökülmüş, ortalık ana baba gününe dönmüştü.

339

Memed, hemen eve koştu, daha kapıdan:

“Ana, Ana, Seyran, Seyran,” diye sevinçten taşan bir sesle bağırdı. Onun sesine dışarıya çıkan Anaya, Seyrana sarıldı. Birini bırakıp öbürüne, onu bırakıp ötekine sarılıyordu. “Olanı biteni duydunuz mu?”

Yukarıya çıktılar, bu hiç konuşmayan Memedin çenesi açılmış, kasabanın imamından da, dağların Kel Aşığından da beter gürül gürül olayı anlatmaya başlamıştı. Sevinç içinde şakıyıp duruyordu. Sözünü daha bitirmeden Abdülselam Hocaya koştu, onun da yüzünde güller açmış onu bekliyordu. Bir de olanı biteni, hiçbir ayrıcalığı kaçırmadan ona anlattı. Hoca da her şeyi görmüş, o da olayı baştan sona izlemişti. Eve döndü:

“Ana, Ana,” dedi, “bende de adamlık kalmamış. Öldü öleli, o güzel adamın, muallimin çocuklarını, avradını hiç sormayı akıl ettik mi? Bizde de bizde de… Adamlık…”

“Bre oğlum,” dedi Hürüce, “senin hiç aklın başında mıydı ki…” “Ben şimdi Müslümle, onları alıp eve getiriyorum. Onlar artık bundan sonra bizde kalacaklar. Biz açsak onlar da aç, biz toksak onlar da…”

Akşama doğru öğretmenin karısıyla çocukları, öteberileri, neleri var, neleri yoksa eve getirilmiş, yerleştirilmişti bile. Ve Hürüce Hürüce ve Seyran Seyran ve Memed Memed oldu olalı, böyle dolup taşan bir sevinç yaşamamışlardı. Abdi Ağanın, Ali Safa Beyin ölümlerinde bile.

Ve yağmur dindi. Giyitleri buruş buruş olmuş ırgatlar karıncalar gibi, toza toprağa bulanmış, yolları belleri doldurmuşlar dağlara yukarı, ovaya aşağı, çekiliyorlardı. Memed, daha o günkü sevincin kasırgasında uçup duruyordu. Bir çocuk şımarıklığında:

“Hocam,” dedi, “hemen gidelim de bana bir at alalım, hem de kır bir at, hem de Arap.

“Senin atın var ya Memed,” dedi Abdülselam Hoca, “hem de kır, hem de Arap, hem de ölümsüz, hem de her şafak vakti köylerin, şehirlerin üstünde uçarak kişneyen…”

“Var,” dedi Memed, “var ama, onu ele geçirmek zor. Ben bile onu yakalayamam, yakalasam bile onu bana vermezler ki…”

340

“Haydi gidelim öyleyse, sana bir at bulalım ki, hem kır, hem de Arap… Hem de Hacı Süleyman da, hem de bizi bekliyor. Hem de Hacı Süleyman bu işe çok sevinecek. Onda çok at var. Dediklerine göre Köroğlunun Kıratı bile onun yılkısınday-mış-“

O gün Hacı Süleymana gittiler, atlar içinden at beğendiler, saraca geldiler, bu çok yaşlı bir ustaydı. Gözü kanlı Antep, Ma-raş, Avşar Beylerine at takımlarını hep o yapmıştı, beğenmediği atlara takım yapmazdı, ona da bir eyer, belleme, gümüş savatlı üzengi, kılaptan işleme dizgin ısmarladılar. Memed atı eve getirince, birkaç gün atı seyreyledi, at eskidi. Hocayla gene Hacı Süleymana gittiler, o atı verip başka bir kır at aldılar geldiler. Memed, onu da beğenmedi, değiştirdiler. Böylece bir on gün uğraştılar, sonunda çok güzel bir at buldular, Hacı Süleyman, “Bu son,” dedi, “bu tavlada bundan daha güzel at yok. Bu tavlaya bundan daha güzeli gelmedi. Bakın, bunun elimde kapı gibi soy kütüğü var. Yemen Padişahı bile bundan güzeline, yiğidine binmemiştir. İnce Memedin, Köroğlunun atı bile bunun yanında beygir kalır. Bunu yalnız be yalnız Abdülselam Hocanın gül hatırı için veriyorum. Ben paraya at vermem, ben ancak atlarımı ona layıkıyla binecek soylu adamlara veririm. Haydi hayırlı olsun.”

Saraca getirdiler, saraç da ata hayran kaldı. Atı kendi eliyle eyerledi, dizginlerini taktı, karşısına da şöyle bir geçip, hayran, uzun uzun seyreyledi: “Haydi yolunuz açık, gazanız mübarek olsun,” dedi.

İşte Memed buna şaşırdı. Ve İnce Memed, içinden geçirdi, bu adam, benim gazaya çıkacağımı ne bildi, bu eski ustalar, ermiş oluyorlar, dedi. Eve geldiler, Seyran, Hürü Ana, öğretmenin hanımı onları coşkuyla karşıladılar. Hürü Ana, bu güzel atı uzun bir süre yöresinde döne döne okşadı. Kuyruğuna, yelesine, alnına üçer tane mavi boncuk taktı.

Memed, boynunu bükerek:

“Ana, ben bugün yalnız kabak çiçeği dolması istiyorum,” dedi.

Ana bundan sonra her gün ona, öğle akşam, hep kabak çiçeği dolması yaptı. Kendi bahçelerindeki kabak çiçekleri bitti,

341

Hocanın evinden çiçekler getirdiler. O da bitti, komşulardan gittiler aldılar. Memed kabak çiçeğine doymadı. Seyranla yukarı kata kapandılar, üç gün üç gece odadan çıkmadılar. Kabak çiçeği dolması yemek için bile aşağı inmediler. Seyran, ikide birde, Hürü Anam, öğretmenin hanımı ne der, diye utangaç söylendi. Ama, yataktan çıkıp da bu üç gün içinde bir kez olsun giyinmeye de davranmadı. Memed, onun bedeninde öpülmedik, koklanmadık bir tek bir yer bırakmadı. Coşkun, çılgın bir sevişmede kendilerinden geçtiler. Biribirlerinin bedenlerini belleklerine nakşettiler. Sevişmenin esrikliğinde, yitirilen, bir daha hiçbir zaman ele geçmeyecek bir cennetin, uçup giden bir dünyanın tadında bütünleşip eridiler.

Memed, tanyerleri ışırken cennetinden çıktı, atına bindi Zeynullaha geldi, “Bana el değmedik, daha bir tek kurşun bile sıkılmamış bir filinta,” dedi. Zeynullah ona, menevişleri ışıl ışıl yanan bir filinta verdi. Memed, filintayı çok beğendi. “Bir de fişeklikler,” dedi, “Halep işi olacak, bir de fes…” Zeynullah, aşağıdaki kapalı yerden püsküllü mor bir fesle, kılaptan işleme, al-tm nakışlarla bezeli fişeklikler çıkardı. Memed, eve geldi, aldığı bir heybe dolusu fişeği, Seyran, Hürü Ana, öğretmenin hanımı güle oynaya fişekliklere dizdiler. İkinci sabah, daha deniz beyazken denizin kıyısına gitti. O tek martı daha denizin üstünde dönüyor, durmadan da yükseliyordu, gözlerini, martı gökte yitip gidinceye kadar ondan ayırmadı. Gün açıldı, deniz koktu, vardı sel yatağındaki kurumuş, bakır rengini almış pürenin yanında durdu. Kelebek ölüsü daha olduğu yerde, kuru bir ota takılmış, yan yatmış, mavisi, yaldızı gitmiş mahzun duruyordu. Eğildi, pürene elini sürdü, sonra da burnuna götürdü. Püren daha acı, daha keskin koktu. Omuzundan tüfeğini aldı, denize döndü, bir tarak fişeği denizin üstüne boşalttı, deniz kurşun seslerini yuttu. Tüfeğini çok beğendi, daha tetiğe dokunur dokunmaz kurşunlar namludan sağılıyordu.

Eve döndüğünde Müslüm, ayakkabıcıya ısmarladığı altı otomobil tekerleği lastiğinden ayakkabısını getirmişti. Ananın, onun için ördüğü, tıpkı Hatçenin onun için dokuduğu nakışlı çoraplara benzeyen üstü muhabbet kuşlu çorabı, yüreği cızzz ederek,  Seyrana  bakamadan  ayaklarına  geçirdi,  üstüne  de

342

ayakkabıyı giydi. Giyindi kuşandı, fişeklerini, dürbününü, fesini, başka öteberilerini, Seyranın onun için nakışladığı ipekli ak mendilli kilim heybesine yerleştirdi. Atına bindi.

“Ana, Seyran hakkınızı helal edin,” dedi, “gidip de gelmemek var, gelip de görmemek var. Sizi Allaha emanet ediyorum,” dedi. Öğretmenin çocuklarını yerden teker teker aldı, bağrına basıp öptü, yere usulca indirdi. Öğretmenin hanımına döndü, “Bacı sen de hakkını helal et,” dedi, atını Abdülselam Hocanın evine sürdü. Hoca onu bekliyordu. Memed, onun avlusunda attan indi, vardı elini öptü:

“Çocuklar, Hürü Ana, Seyran evvel Allaha, sonra da sana emanet,” dedi.

“Sana söyledim ya oğlum Memed, sen benim için, çocuklar için hiç küsüm çekme, buralarda benim yanıma yaklaşacak, kılıma dokunacak kimse daha, evelallah, anasından doğmamıştır, ben Ferhadm arkadaşı Abdülselamım,” dedi. “Var sağlıcakla git, gözün arkada kalmasın…” Ona sarıldı, iki yanaklarından öptü. “Orada, Zeynullahın dükkanındalar, Allah gazanı mübarek, yolunu açık etsin.”

Memed atına atladı, doludizgin sürdü. Tüfeğini atın terkisine bağlamış, yamçısını da üstüne örtmüştü. Atın başını Zeynullahın dükkanının önüne çekti, attan atlamasıyla dükkanın içine girmesi bir oldu. Başında o sarı ışık dönüyor, şavkıyor, savruluyordu. Gözlerine de o çelik ışıltısı gelmiş yerleşmişti, Dükkandakiler, onun böyle girişinden dolayı tedirgin olmuşlar, biribirlerine bakışıp kalmışlardı. Şakir Beyin önüne geldi dikildi durdu, tabancasını çekti, “çık dışarı Şakir,” diye keskin, buyurucu, bağırdı, “kalk da dışarıya çık.” Şakir Bey, bir anda sapsarı kesildi, eli ayağı çözüldü, bir ölüye döndü, hemen de onun buyruğuna uydu, ayakları biribirine dolanarak dışarıya çıktı. Memed, onu önüne kattı alana, çınarın altına sürdü. Kasabalılar, kaldırıma dizilmişler, çıt çıkarmadan olana bitene bakıyorlardı. Onu çınarın altında durdurdu, gözlerinin içine dikti gözlerini, “bu Muallim Zeki Bey için,” diye tetiğe bastı. “Bu da sıtmadan ölen çocuklar için…” Bir daha tetiğe çöktü, çok soğukkanlıydı. Yüzü de gülüyor gibiydi, “Bu da hakkını yediğin ırgatlar için.”

343

Şakir Bey sallanarak toprağa düştü. Memed eğildi, baktı, Şakir Beyin canı o anda çıkmış, üç kurşunun üçünü de tam yüreğinin başından, aynı yerden yemiş… Ağır ağır, büyümüş gözler altında atına gitti, atladı sürdü, kasabanın çarşısında atının nalının şakırtısı kaldı.

Her şey o kadar şaşırtıcı olmuştu ki kasabalılar, uzun bir süre kendilerine gelemediler. Candarmalarm haberi olduğunda Memed, çoktan mor dağları tutmuştu. Gece yarıyı dağda ettikten sonra Hemite köyünün yoluna düştü. Buraları o kadar iyi öğrenmişti ki karanlıkta Ceyhan ırmağının geçeceğini bile buldu, suyu geçti. Ferhat Hocayı Hemite dağının dibindeki kayalıkların altındaki Celiloğlunun konağında bekleyecekti, konağa iner inmez Ferhat Hocaya ulak gönderdi.

 

344

16

Orman balkıyordu. Sarı bir bulut kaynıyordu bu ağaç denizinin üstünde, som ışığa batmış. Kırmızı lekeler uçuşuyordu ağaçların arasında. Kayalıklar gözükmüyordu. Arada sırada yeşile, sarıya batmış sıra sıra dağlardan mor, kırmızı, ak keskin bir doruk yükseliyordu, gün ışığını emen, ortalığı pul pul ipilti-lere boğan.

Bir derenin kıyısındaki büyük taşların üstüne, ulu çınarların altına oturmuşlardı. Arada sırada üstlerine, yanlarına yörelerine yukardaki dallardan sarıya doymuş, kırmızı damarlı bir yaprak düşüyordu döne döne. Ayaklarının dibinden, iri kayaları dolanarak akan su çağıldıyor, Ferhat Hoca, Memedin kendisine getirdiği, altın sarısı gibi tütünden sardığı sigarayı içiyordu. Buluştukları günden beri, gece dememiş, gündüz dememiş konuşmuşlardı ya daha konuşmaya duyamamışlardı. Hoca durmadan soru soruyor, Memedse bıkmadan usanmadan anlatıyordu.

“Atı duydun mu?” diye sordu gene. Belki bu beşinci kez soruşuydu.

“Duydum,” dedi Memed gülerek.

“Her şeyi, her şeyi…”

“Belki de her şeyin on katını. Dağlardan, ovalardan at hikayeleri denize gelinceye kadar, bilsen Hocam, neler neler oluyor. Koca, uçsuz bucaksız denizin üstünde, bulutların yukarısında, her gün tanyerleri ışırken…”

“Bir at kişniyordu, değil mi?” diye sordu Hoca.

345

“Bir at kişniyordu,” dedi Memed, “belki on at büyüklüğünde, yeleleri bulutlara karışmış bir at…”

Daha kasabadan bir haber alamamışlardı. Memed, kasabadan çıktıktan sonra orada ne olup bittiğini merak ediyordu.

“Hiç merak etme Memedim,” dedi Hoca. “Orada bizim Abdülselam var ki bir orduya bedel bir kişidir, dört okka yürektir. Onunla kimse başa çıkamaz. Sen de onu gördün, tanıdın ya…”

“Tanıdım,” dedi Memed, “bu dünya, bu pis dünya, Muallim Zeki Beye kıyan dünya, herhalde böyle insanların yüzü suyu hürmetine ayakta duruyor. Şakir Beyi öldürmemi hiç istemiyordu. Eğer onu ben öldürmeseydim, ne yapacak, ne edecek kendisi öldürecekti. Muallimin ölümü onu yürekten yaraladı. Hiç konuşmuyor, Muallim üstüne bir tek söz bile söylemiyordu ya onu cenazede gördüm, taş gibi donmuş kalmıştı, yüzü kaya gibiydi, işte o zaman her şeyi anlamıştım. Ben olmasaydım orada, Abdülselam Hoca, Şakir Beyi öldürmüş, bugün buradaydı, o çok sevdiği kadınını bırakmış gelmişti. Benim Şakir Beyi öldüreceğimi anlayınca, öyle sevindi ki… Ben daha ikircikliyken, tam karar vermemişken, o, benim artık, benim ne yapacağımı anlayıverdi yüzüme bir bakışta. Gözlerinin içi güldü. Biliyorum, o Zeki Beyin kanını hiçbir zaman yerde koymayacaktı. Belki de ilk olarak elini kana bulayacaktı.” Memed, hüzünle ellerine baktı. Bu da Ferhat Hocanın gözünden kaçmadı.

“Alışamadın,” dedi, “adam öldürmeye.”

“Kim olursa olsun, hiçbir zaman da adam öldürmeye alışa-mayacağım Hocam.”

“Adam her şeye alışır da, adam öldürmeye alışmak bir müşkül haldir. İnsanın her zaman yüreğinin başından bir şey kopar.”

“O öldürülen Muallim Zeki Bey var ya, çok şey biliyordu, dünya üstüne, insan üstüne. Çok adam öldürmüştü ya harpte.”

“Çok görmüş geçirmiş bir adammış. Karayılana, Şahine, Gizik Durana yoldaşlık etmiş.”

Memed içini çekti:

“Keski ölmeyeydi. Şimdi ondan sonra ben, bir tek Memed değilim, iki üç, beş tane adam gibiyim. O karşıma çıkmasay-

346

di…” Bu dünyaya hayvan gelmiş, bön gidecektim, diyecekti, vazgeçti- Çünkü Ferhat Hocadan da çok şey öğrenmişti. “Hocam,” diye, sevinerek uzandı elini tuttu Ferhat Hocanın, “ben adımı yazmayı bile öğrendim.” Hoca gülümsedi, bu, kaçıncı söyleyişiydi onun bir çocuk gibi utanarak, kızararak söylemesi. Eğer, onun elinde olsa, diye düşündü Ferhat Hoca, şimdi şu Düldül dağının başına çıkar, atı gibi doruğun en sivrisinde durur, dünyanın üstüne, “Ben adımı yazmayı biliyorum,” diye bütün sesiyle kişnerdi.

“Ferhat Hocam, biz var ya…”

“Var,” dedi Hoca.

“Biz umut oluyoruz. O deli atın kişnemesi kayaları yerinden oynatıyor. Bin yıllık, bin bin yıllık kıpırdamaz kayaların yüreklerini hoplatıyor. Biz de öyle değil miyiz? Bir işe yarıyoruz Hocam.”

“Bilemem,” dedi Hoca.

“Ben de bilemiyorum ya Hocam, bir şeyler var bu işte. Bir şeyler var ki bu millet bizim üstümüze bu kadar düşüyor. Bizi dillerine pelesenk etmişler. O kasabayı bir görseydin Hocam, bir imam vardı, işte imam derim ona, bir anlatıyordu, ağzım açık kalıyordu her anlatışında.”

“Bilemem,” dedi gene Hoca.

Memed, Hocaya her bir şeyi, unuttuklarını bile, döne döne anlatmıştı da ırgatların konakları yıkışlarını bir türlü anlatmamış, onu sıcacık, büyülü bir giz gibi, bencil, kendine saklamıştı. Kafasının içinden, yağmur altında, sırılsıklam olmuş, giyitleri bedenlerine yapışmış, çamur içinde kadınlı erkekli kalabalıklar geçiyordu, sessiz, onurlu, vakarlı… Sonra kalabalıklar konakların üstüne kartallar gibi bir yumuluyorlar, bir kalkıyorlardı. Ve konakların yerinde yeller esiyordu. Memed, bu korkunç güce şaşakalmıştı. Şakir Beyin konağının böyle bir anda… Bu kalabalık, böyle bir kalabalık olunca, hiç konuşmayıp susunca… Bu kalabalık çok, çok, çok çoğalınca, dağlara, ovalara sığmayınca… İşte o zaman insan neler yapamazdı ki… Herkes, her şey önlerinde dümdüz olurdu. Önlerinde onların ne dağ, deniz, ne toprak, ne fırtına, ne sel dayanabilirdi. Keski Hoca görseydi onları… Keski, keski… Onları görmeyenler, onların sessiz, dilsiz,

347

lHll

f I

akıp giden güçlerine inanamazlar ki… Ve Memed o gün bugündür dalıp dalıp gidiyordu. Ucu bucağı belirsiz kalabalıklar dağlardan iniyor, ovaları dolduruyor, denizlerin üstünden yürüyerek geliyorlardı. Adanayı, Ceyhanı görmüş, Ankarayı, İstanbu-lu duymuştu. Tarifsiz büyüktü o şehirler. İşte bu kalabalıklar, yağmurlar yağarken, suya girmiş çıkmışçasına, çamurlara bulanmış, bu şehirleri kuşatıyorlar, dilediklerini, diledikleri gibi yapıyorlardı. Ve kalabalığın başında beş kişi oluyordu, Ferhat Hoca, Karayılan, Muallim Zeki, Abdülselam Hoca, Şahin Bey… Şahin Bey çok akıllıydı. Birkaç arkadaşıyla yatmıştı köprü başına, önünde mitralyozu… Ölümün üstünden geçmeden Fransızlar Antebe giremezler, demişti. O gün Şahinin bütün arkadaşları gün akşama erişmeden köprübaşında öldüler. Şahin tek başına kaldı mitralyozunun başında. Ve tek başına öldü gün akşam olurken ve Fransız ordusu onun ölüsünün üstünden geçerek Antebe girdi.

Şahin Bey, kalabalıkların önünde sessizlere dil olmuş ilerliyor, gök gibi gürlüyordu. Ferhat Hoca uzun, üç şeref eli minareye çıkmış ezan okur gibi bütün dünyaya vaaz ediyordu. Yeni, güzel, görkemli, kanatlı düşüncelerini söylüyordu, insanlar her şeye, her şeye başkaldırmalı, diyordu. İnsanlar böyle uyudukça, insanlar böyle zulüm altında inlemeyi kabul ettikçe insanlığın bir sinekten ne farkı olur, insanlar, eğer en küçük bir haksızlığa, bir zulme başkaldırmayı akıl etmezlerse, insanlık bundan böyle daha da beter hale düşecektir. Allah, başkaldır ya kulum, demiş ve insan onun cennetine başkaldırmış. Allah, başkaldır ya kulum, demiş, insanların bir kısmı başkaldırmış, onlar, Allah indinde mutlu kişiler olmuşlar, bir kısmı, yani çoğunluğu Allahm emrine uymamış, Allah onlara cehennemini vermiş. İnsan kendine, kendi yüreğine, kendi korkusuna toptan başkaldırmadıkça insan soyu bundan da beter olacak, aşağılanacak, zulüm, korku iliklerine işleyecek, insanlıktan çıkacak, bir solucandan da daha mutsuz olacak. Solucanın gözü yok, kulağı, ağzı, dili yok, insanın var. İnsan soyu başkaldırmayı yemek, içmek, yaşamak, uyumak, çocuk yapmak gibi bir yaşama biçimi yapmazsa bugünden de bin beter olacak, içi boşalacak, duymayı, düşünmeyi, sevmeyi, sevişmeyi, dostluğu, arkadaşlı-

348

ği/ g°ğun’ yerin, kurdun kuşun, akarsuyun, tanyerindeki ışığın, yürekteki sıcaklığını unutacak. Allah buyurdu ki, ben sizi yarattım ki başkaldırasınız, siz beni dinlemediniz, önce kendinize, sonra başka insanlara, sonra her şeye, her şeye boyun eğdiniz, ne buldunuz, ne öğrendinizse, ne yarattınızsa hepsi boyun eğme üstüne oldu. Ve boyun eğdiniz, ve boyun eğdiniz, ve boyun eğdiniz, boyun eğmeyenleri lanetlediniz, öldürdünüz, kustunuz, ve boyun eğdiniz, boyun eğmeyi, yemek yemek, su içmek, sevişmek gibi bir yaşama biçimi yaptınız. Ve de öldünüz. Ve de solucandan beter oldunuz. Daha da olacaksınız. Hoca coşmuştu, bağırıyordu, güzel sesi dağı taşı eritiyor, insan yüreklerine işliyordu. Hoca, o güzel, ışıklı kara gözleri yaş içinde kalarak, daha vakit varken, daha her şey bitmemişken, eeeeeey, insanoğlu başkaldır, diye bağırıyordu, korkma, içindeki o yüz bin yıllık ağının, korkunun üstüne yürü, ona başkaldır. Önce içindeki, yüreğindeki zinciri kopar, başkaldır. Sonra dünyanın bütün zincirlerini kır, tekmil kötülüklere başkaldır, iyilik getir. Getirdiğin iyilikler de, belki bir gün insanlar için kötülük olur, kendi iyiliğine de başkaldır. Eeeeey, insanoğlu, sen solucan, sen karınca, sen böcek değilsin. Allah seni bir tek şey, bir tek, bir tek şey için yarattı, başkaldırman için yarattı. Allah sana büyük bir hazinesini, tek kıymetli varlığını armağan etti, yüreğindeki umudu verdi sana… Başkaldırman için umuttan daha değerli bir şey, bir silah veremezdi sana. Onun verdiği umutla, sen eğer başkaldırmayı öğrenseydin, ölümü bile yenerdin.

Memed, Hocanın gözlerinin içine gözlerini dikti. Öyle bir sevgiyle baktı Hoca tepeden tırnağa ürperdi.

“Ne o Memed,” dedi onun sevgisinin altında ezilerek, “ne o oğlum, nerelerdesin, ne yanlarda dolaşıyorsun?”

Memed, Hocanın hiçbir zaman duymadığı, insanı derinden saran bir sıcacık sesle:

“Çok şükür Hocam, çok şükür bu günümüze, halimize, Allahm bize verdiklerine,” dedi sustu, bir süre düşündükten sonra, “o da senin gibi söylüyordu sanırsam ya, onun sözlerini öyle seninkiler gibi anlayamıyordum.”

“Kimin sözlerini?”

349

“Muallim Zeki Beyin… Ona kıydılar. Senin gibi, senin gibi konuşuyordu. Çok öfkeli söylüyordu. Sen hiç öfkelenmiyor-

sun.

“Öfke güzeldir,” dedi Hoca, “insanın yüreğini temizler. Ama sen gene de öfkelenmeyeceksin, öfkelenmek Allahm hakkıdır, çünkü o her şeye kadirdir. Biz neyimize öfkeleneceğiz ki, biz insanız. Daha bir kertenkele gibi sürünüyoruz. En küçük bir başkaldırmayı bile öğrenemedik.”

“Bu halimize, bugünümüze de şükür, düşünüyoruz ya Ho-

cam.

“Çok şükür,” dedi Hoca.

Oturdukları yerden kalktılar, dere boyunca, çakıl taşlarının, çınar yapraklarının üstünden yürüyerek aşağıya indiler. Önlerine dik, keskin kayalıklı bir dağ çıktı. Dağdaki ormanın ağaçları uzun ve kalındı. Yarı yarıya da yapraklar sararmıştı. Ormanın üstünde bir sarı bulut tütüyordu, ışığa doymuş. Hoca önde, ötekiler arkada birerle kol bir çiğire düşüp dağa yukarı ilerlemeye başladılar. Yürüdükleri yer, gidile geline aşınmış ak çakmaktaşı kayalıklardı. Öndeki Hoca düz yolda yürüyormuş-çasına hızlı yürüyordu. Hoca, nerede olursa olsun, ister dağda, kayalıklarda, ister ormanda, ister düzde, olağanüstü bir hızda yürürdü her zaman, onun hızına ancak yetişse yetişse Yel Veli yetişebilirdi. Arkadan gelenler, onun hızına erişebilmek için, çoğu zaman arkasından soluk soluğa koşmak zorunda kalıyorlardı. Tepeye çıktıklarında, başta Hoca, sonra ötekiler çıpıldak tere batmış çıkmışlardı.

“Şu yamaçtaki pınarın başında yiyelim yemeğimizi.”

“Olur,” dedi Memed, “bir yere oturalım da, nereye olursa olsun.” Soluk soluğa kalmıştı.

Yokuştan aşağıya koşarak indiler. Pınar, yedi kardeş dedikleri, gövdeleri kalın, doruğu göğe ağmış, yedi sedir ağacının köklerinden kaynıyordu. İçi ak çakıltaşlıydı ve ağzına kadar, pmar, ışıkla dolmuştu. Aşağısında uzun bir çam oluktan akan su, terütaze yeşil çimenlerin arasından geçerek, çok derinlerdeki dereye ulaşıyordu.

Azıkçı Güdük Hacı sırtındaki şişkin azık torbasını indirdi. Torbadan önce bir çizgili, çarşaf kadar büyük Maraş bezi çıkar-

350

di, çimenlerin üstüne serdi. Arkasından ekmek, tıka basa kavurmayla doldurulmuş bir dağarcık, tandır ekmeği, soğan, kaynatılmış yumurta, peynir, çökelek çıkardı.

“İşte kuzu kavurması Memed,” dedi Hoca, “sen seversin diye-“

“Sağ ol Hocam, beni her zaman benden çok düşündün.” Hoca başını önüne eğdi, yufkanın içine sarıp, güzel bir sokum yaptığı kavurmayı dişlemeye başladı. Kavurmalarını atıştırarak, gidip oluktan soğuk, ışıklı sularını içerek yemeklerini bitirdiler, ağaçların altına kıvrıldılar uyudular. Kasım nöbetçi durdu.

Çok uyumadılar, Ferhat Hoca hemen ayağa fırladı, kuşkulu gözlerle sarısı patlamış gür ormanlıktı ulu koyağı, karşıdaki dumanlanan dağı, yandaki kahverengi, içi kırmızı damarlı çakmaktaşı kayalığını gözden geçirdi. Başta Memed, öteki eşkıyalar da onun gibi yaptılar. Hoca uzun uzun yöreyi araştırdıktan sonra: “Kimse yok,” dedi, aşağı doğru yürümeye başladı, ötekiler de onu izlediler. Keskin kayalıklı ince bir geçitten tabanlarının altı yanarak geçtiler. Karşılarına mor bir kayalık çıktı, kayalık o kadar yüksekti ki, doruğundaki kartallar bir serçe kadar küçücük gözüküyorlardı. Kayalığı dolanmak kolay olmadı. Kayalıktan sonra karşılarına sık bir sedir ormanı geldi. Ağaçlarda çok kuş yuvası vardı. Hemen hemen her ağacın altından, yöresini mavi çiçekli, güzel kokulu yarpuzlar almış bir pınar kaynıyordu. Bir pınardan su içen apak, uzun kuyruklu bir tilki gördüler. Tilki onları görünce apıştı kaldı, yerinden kıpırdayama-dı. Yandaki çukurda çangal boynuzlu, kırmızı tüyleri yıldırda-yan bir geyik sürüsü başlarını kaldırdılar, düşünceli, kederli gözlerle onlara şaşkınlık içinde baktılar.

“Memed, bunlardan birisini senin için vurayım mı?”

Hoca tüfeğini omuzuna alırken:

“Yapma Hocam,” diye, onun tüfeğini tutup namluyu başka yöne çevirirken, bağırdı Memed, “Kırkgöz Ocağının, Anacık Sultanın geyikleri bunlar.”

Hoca ona kızdı ama, belli etmedi. Geyikler de, ak kuyruğu bulut gibi savrulan tilki örneği yerlerinden kıpırdamadılar. Kartal, atmaca, şahin sesleri kayalıklarda keskin yankılanıyor-

35i         ORHAN KEMAL İt HAIK KÜTÜPHANESİ

du. Taşsız küçük bir alana indiler. Alanı, yarısı yıkılmış bir ağılla çevirmişler, sonra terk edip gitmişlerdi. Çiftçilikle uğraşmış her kişi burasına yıllardır saban demiri girmediğini bir bakışta anlayabilirdi. Ne de güzel, etli, yağlı, bir toprak, diye düşündü Hoca. Alimallah bire otuz verir bu tarla. Niye bırakmışlar ki? i Sonra da böyle bir tarlam olsaydı, diye düşündü. Neler ekmez-dim, neler, diye içini çekti. Bir bostan ekerdim, içine o memeli domateslerden, acı, sivri yeşil biberlerden, mor, yaldızlı patlıcanlardan dikerdim. Yanından da ne güzel bir su akıyor. Burasının havası da ne ıhmanlık. Sonracığıma balkabakları, kavun, karpuz ve hem de yeşil salatalık, taze, çamurlu çamurlu koparır insan. Kokusu keskindir, dünyanın bütün tazeliği bu kokudadır. İnsan, dünyada ne kadar taze ot, çiçek, dokunsan solacak ince çimen varsa, onların kokusunu iliklerinde, damarlarında, derisinde duyar. Şuraya, şu kayanın dibine, çınarların altına da küçücük bir ev, bir de güzel, büyük kara gözlü, kuğu boyunlu, güneş yanığı tenli…

Memed, tarlanın ucunda durmuş kalmış, derin düşünceler içine gömülmüş Hocaya:

“Hocam, Hocam,” diye seslendi, “nasıl da dalmış gitmişsin, Hocam.”

Hoca yaş içinde kalmış gözleriyle ona döndü:

“Ne düşünüyordum biliyor musun Memed, şu bırakılmış tarla var ya, benim olsa, ben de şuraya bir gözcük bir ev kur-sam… Bostan eksem, kadife çiçeği, reyhan, peryavşan, yarpuz diksem yöresine fırdolayı. Bir evlek de salatalık…”

Memedin yüzü o anda karardı, Hocadan daha çok hüzünlü:

“Nerdeeeee o günler Hocam, bizim bundan sonra, hiçbir şeyimiz olmayacak. Kurdun bile yuvası var, bizim bir çöpümüz, mağaralardan başka sığmağımız olmayacak.”

“Aldırma,” diyen Hoca güldü. “Bizimkinin de ayrı bir tadı var. Bak, kim bilir, bu tarlanın sahibi başına ne iş gelmiş de bırakıp gitmiş. Şu bizim imrendiğimiz, her karışı bir kan eden toprağı…”

Hoca küçük tarlayı ikiye biçerek, gözlerini topraktan alamadan karşıdaki dereye gitti, iri çakıltaşlarına basa basa dereyi

* a

352

geçtiler. Ağaçların arkasından bir düzlük gözüküyordu. Düzlük epeyce büyük olmalıydı. Hoca, az ilerde çift süren yaşlı adamı görünce sevindi. Çabuk çabuk adamın yanına vardı. Memed de, ötekiler de düzde ona ayak uydurabiliyorlardı. Ardından geldiler. Yaşlı adamın önündeki öküzler belki kendinden de yaşlıydı. Bir deri bir kemik adamın göze ilk uzun, kırış kırış boynu çarpıyordu. Önündeki öküzlerin de kaburgaları kaburgalarına geçmişti. Ağacın dibine üfürsen yıkılacak yaşlı bir kadın çömelip tünemiş, fıldır fıldır gözleriyle gelenlere bakıyordu.

“Selamünaleyküm.”

“Aleykümselam Ferhat Hocamız. Sen hoş gelmiş, safalar getirmişsin.”

“Sen hangi köyden olursun?”

Adam, tel tel uzun sakalıyla, gösterdi:

“Teeee, o köyden olurum.”

Eşkıyalar, adamın gösterdiği yere baktılar, ormanın içinde tüten uzun bir dumandan başka bir şey göremediler.

“Orası mı?”

“Orası,” dedi adam, “istersen bu gece bizde tanrı misafiri ol… Bizi…”

“Orada bir küçük tarla gördüm, her karışı bir kan eder.”

“Eder,” dedi adam boynunu sündürerek.

“Kimin o tarla?”

“Benim.”

“Neden bıraktın öyle verimli bir yeri, senin de.”

“Şu öküzlere baksana, saban mı öküzleri, öküzler mi sabanı çekiyor belli değil. Ben, bu iki evleklik tarlayı bile süremiyorum. Bu öküzler de ölürlerse, ben de onların ardından çok yaşamaz, acımdan ölürüm.”

Memed fırtınanın yaklaştığını anlamış, olacağı bekliyordu. Hoca, dağlardaki yaşamını en ince ayrıntılarına kadar ona anlatmıştı.

“Sahan!”

Hocanın Sahan demesiyle onun tüfeğini omuzuna alıp iki öküzü de, iki kurşunla yere sermesi bir oldu. Bu sırada da, karşıda ağacın altına çömelmiş kadının yaralı bir kaplan gibi Fer-

353

hat Hocanın üstüne atılması, o itince de taşlara, keseklere sarılması bir oldu. Hem bir yandan Hocayı taş, kesek yağmuruna tutuyor, bir yandan da bağırıyordu:

“Öldür, öldür, öldür bizi sakalı boklu Hoca, öldür. Madem öküzlerimizi öldürecektin, önce neden bizi öldürmedin? Biz, biiiiiz, biz şimdi ne yapacağız, biz şimdi, öldür bizi de kurtulalım.”

Taşları, kesekleri bıraktı, geldi Hocanın yakasına yapıştı, “Öldür, öldür, öldür bizi,” diyor, başka bir şey söylemiyordu. Memed, öteki eşkıyalar, Hocanın yakasını kadının elinden almaya çalışıyorlar, kadının kartal pençesi gibi Hocanın abasının yakasına geçirmiş ellerini bir türlü sökemiyorlardı.

Adamsa başları kan içinde kalmış öküzlerin başucuna gitmiş çömelmiş, hiç ses çıkarmadan, derin bir hüzünde ığranı-yordu. Yüzü uzamış, ölü yüzü gibi olmuştu.

Sonunda Sahan kadının elini Hocanın yakasından kopara-bildi, “Dur, anam, dur, azıcık bekle, bağırma, sövme, sonra pişman olursun,” diyerek, onu götürdü, eski yerine, ağacın altına koydu. Oradan da vardı adamın kolundan tuttu kaldırdı. Adam ayakta duramıyordu. Bıraksa yere düşecekti, öylesine bacakları feldirdiyordu. Adamı getirdi Hocanın önüne dikti. Hoca, elini koynuna soktu, yeşil atlas bir büyük kese çıkardı, Memedi çağırdı:

“Söyle bana İnce Memed,” dedi, “bu adam iki genç, yiği öküzü kaç altına alabilir?”

Kadının yüzü değişti, gözleri yuvalarında fıldır fıldır dön dü, hemen ayağa fırladı kocasının yanma geldi, orada dimdik durdu. Gözlerini Hocanın gözlerine dikti. Adamın da o anda bacaklarının feldirdemesi durmuştu. Onun da gözleri Hocanın elindeki keseye takılmıştı.

“Beş altına,” dedi Memed.

Hoca kızdı:

“Yahu oğlum Memed, ben beş altına bir sürü öküz alırım, etme eyleme. Sen ne diyorsun yahu, sen!”

“Aşağı olmaz. Adam neredeyse ölüyordu Hocam. Beş altın.”

“İyi bilin ki bu beş altın çok. Ama neyleyim ki, çetebaşı İnce Memed buyuruyor, boynumuz kıldan ince.”

354

I

Erkekle kadının gözleri faltaşı gibi açılmış, Ferhat Hocanın kesenin kaytanına giden eline dikmişler, inanmaz inanmaz bakıyorlardı.

Hoca keseden beş altın aldı:

“Aç avucunu,” dedi adama, “sana yedi tane öküz parası veriyorum. Bir, iki, üç, dört, beş… Tamam mı?”

Adamın eli titremeye, gene bacakları feldirdemeye başladı.

Kadının keskin, ince, sert, buyurucu sesi duyuldu:

“Çabuk koy onu cebine.”

Adam, o anda beş altını, elleri titreyerek kuburuna koydu. Kadınsa yıldırım gibi koşarak Hocaya sarıldı. Onu bıraktı Memede, Memedi bıraktı ona sarıldı. Bir süre, böylece Hocayla Memed arasında mekik dokuduktan sonra öteki eşkıyalara geçti, onlara da sıcacık sarıldı, ardından da geldi Hocanın karşısında durdu. Gözlerinin içi gülüyor, her bir yanından sevinç fışkı-rıyordu.

“Koca Allahımın güzel adamı Ferhat Hocam, senin yerin doğru cennet. Herkes böyle derdi de senin için, o bir ermiş derlerdi de inanmazdım. Kurban olduğum ermişim, ala gözlüm, hiç yolundan şaşma, cennetin kapısı senin için açılıp durur.”

Sonra Hocaya alkışlar etti, dualar okudu. Konuştukça coşuyor, Hoca da onun kanatlı sözlerini kesmiyordu.

“Keski sana nasip olan cennetteki köşk, başka, öteki ermişlere de nasip olsa, Allahm güzel adamı.”

Birden Memedi anımsadı, ona gülerek baktı, yanına vardı, elini tuttu:

“Benim yiğit, güzel, Allahm kılıcı oğlum, Allah övmüş yaratmış, serdar etmiş ermişlerin üstüne. Allah seni kazadan beladan kurşunlardan esirgesin.”

Memede de, öteki eşkıyalara da çok konuştu. Hepsine de teker teker, adlarını sorarak alkışlarda bulundu, sonra da Hocaya döndü:

“Allanın güzel adamı sana bir şey soracağım, şu senin vurdurduğun öküzü akıl edip de kesemedik. Onu kesseydik, bütün köylü bol bolamadı et yerdi.”

“Bre bacı bu öküzler bir deri bir kemik, köylü bunun nesini yiyecek?”

355

“Biz yeriz,” diye övündü kadın. “Biz onları bir yeriz ki fe-riştah gibi. Şimdi sen söyle bana Allahm iyi adamı, bu öküzler murdar mı, değil mi?”

“Murdar değil anam,” dedi Hoca, gözlerini ölü öküzlerden ayırmadan.

“Kurşunla öldürülürse bir hayvan, o murdar olmaz.”

“Kadm, orada, iki eli önündeki kuburuna sıkı sıkıya sarılmış, kalakalmış kocasının yanına geldi, onun kulağına fısır fısır bir şeyler söyledi. Karıkoca el ele tutuştular, köylerinin yolunu tuttular. O kadar çabuk yürüyorlardı ki, arkalarından bakakal-mış Ferhat Hoca, şu uçup gidenlerin, az önce önündeki porsumuş yaşlılar olduğuna bir türlü inanamıyordu. Sarı bir altın tozu almıştı ortalığı. Her şey sarı bir pul pul, ışıltı içindeydi.

“Nereye gidiyoruz Hocam?”

“Bugün sana bir şölen var.”

Önlerine düştü, Memed de yanında, hiç konuşmadan yürüdüler. Memed, Hocaya, çalışıyor çabalıyor bir türlü ayak uy-duramıyordu. Az bir sürede kan ter içinde kaldı. Bu Hoca ayaklarına kanat takmış, diye gülümsüyordu. Oysa eskiden Hocadan çabuk yürürdü.

Akşamüstü bir köyün üstündeki ormanlıklı yamaca geldiler. Memed, içinden, Hoca inşallah şurada bir mola verir, diyordu. Dileği de hemen yerine geldi.

“Şu aşağıdaki köyün adı Yelpmardır,” dedi Hoca, “şurada azıcık yornuk çıkaralım.”

“Çıkaralım,” dedi Memed, hemencecik de oraya çöktü. Körük gibi soluyordu. Bunun farkına varan Hoca, elini Memedin omuzuna koyarak yanma oturdu:

“Sen de eşkıyalığa alışacaksın oğlum,” dedi.

“Alışacağım Hocam.”

Aşağıdaki köyün tüten dumanları ormanın üstünde ağır ağır salınıyor, köyden eşek anırtıları, köpek ürümeleri bir uğultuya karışmış geliyordu. Bir tek de, vakti şaşırmış bir horoz öttü.

“Bu köy çok eski bir köy,” dedi Hoca. “Bu köyün bir başka adı da inadım inat köyüdür.”

Hoca, dinlenme sırasında bu köyü baştan sona gülerek gül-

356

dürerek anlattı. Fırkai islahiye sıralarında, yani Türkmenler daha yerleşmeye zorlanmadan, yani Türkmenler daha başkaldırmadan Adana Valilerinden birisi dağ köylüklerini ovaya inmeye zorluyor, bunun için de güç kullanıyor, direnen köylülerin evlerini yıktırdıktan sonra, onları candarmalarla, çoluk çocuk, Icöyde bir canlı kalmamacasına ovaya indiriyordu. Köylülerse, bir altı aya kalmadan Çukurovadaki ot evlerini bırakıyor, baştan başa yıkılmış köylerine geri dönüyorlardı. Valiyle köylüler arasında dağlardan ovaya, ovadan dağlara amansız bir koşuşturma başlamıştı. Bu korkunç kovalamaca, Türkmenler yenilip ovaya yüz binlerce insan hapsedildikten, hanelerine sıtma kıranı girip binlerce kişi sinekler gibi kırıldıktan sonraya kadar da sürdü. Birçok dağ köyü sıtmaya, ölüme karşın hükümetle başa çıkamayıp ovaya yerleşti, ama Yelpınar köyü inadını sürdürdü. O ünlü Validen sonra da hükümet onların yakalarını bırakmadı. Evlerini yıktılar, onlar gene ev yaptılar. Hapsettiler, inatlarından dönmediler. Yıkık köyün ortasına candarma karakolları kurdular, köye dönenleri yakalayıp hapisanelere taşıdılar. Köylüler uzak dağlara, kuytulara, saklı yerlere alacıklar, çadırlar, evler kurdular. Zaptiyeler, candarmalar onları oralarda da rahat bırakmadılar. Ne yaptılar, ne ettilerse inadım inat Yelpınar köylüleriyle, onun gibi daha birçok köyle başa çıkamadılar. To-ros köylüleri dağlarda aç susuz, zulüm altında kalsalar bile Çu-kurovanın sıcağına, sivrisineğine alışamadılar, yıkılmış yakılmış köylerine gerisin geri döndüler. Bu kovalamaca uzun bir süre, hükümetler inatlarından dönünceye, onları ve dağları unutuncaya kadar sürdü.

“Haydi kalkın çocuklar,” dedi Hoca, “şu inadım inat köyüne kadar gidelim. Geleceğimizden haberleri var. Onlar şimdi bizim burada oturmuş ne konuştuğumuzu bile biliyorlar. Onların uçan kuştan bile haber alma alışkanlıkları var. Şu koca dağın neresinde bir karınca yürüyor, onlar bilirler. Hele candar-manın kokusunu, daha onlar yönlerini dağlara dönmeden haber alırlar. Yıllarca kovalanmışlığın alışkanlığı. Şimdi bütün Yelpınar köyü yediden yetmişe, bizimle. Bizim, bu dağlardaki gören gözümüz, işiten kulağımız onlar. Bu dağlarda yaprak kı-pırdasa ilk onlar duyarlar. Hiç de, hiçbir şeyden, o kadar yüz

357

göz olmuşlar ki, candarmadan, tahsildardan, eşkıyadan korkmuyorlar. Anacık Sultana da çok bağlılar.”

Onları köyün dışında, giyinmiş kuşanmış, yedi genç Me-medle birlikte Cafer Dede sağ elini yüreğinin üstüne götürerek karşıladı. Yedi Memedin yedisi de aynı biçim kahverengi el dokuması şalvar giymiş, üstüne de dizleme çorap çekmişlerdi. Sırmalı abaları da kahverengiydi. Fişeklikleri, tüfekleri, hançerleri, dürbünleri de biribirinin tıpkısıydı. Memedlerin hepsi de tıp demişler, biribirlerinin burunlarından düşmüşlerdi sanki. Onlar da, Cafer Dede gibi, sağ ellerini yüreklerinin üstüne götürmüşler gelenleri selamlıyorlardı.

“Bunlar da bizim köyün Memedleri İnce Memed,” dedi Cafer Dede, biraz da övünerek. “Eti de senin, kemiği de, al senin olsun.”

Köye yaklaşırlarken Hoca Memedi öne almıştı, kendisi de bir adım arkadan yürüyordu. İşte bu yüzdendir ki Cafer Dede, hiç görmediği İnce Memedi tanımıştı.

Köye girdiklerinde, köyün alanında yediden yetmişe bütün köylü kalabalığı, bir tapınaktaymışçasma sessiz, bütün gözler Memedin üstüne dikilmiş onları karşıladı. Memedse utangaç, gözleri yerde sağ elini yüreğinin üstüne kendiliğinden götürerek köylüleri selamladı. Cafer Dedenin evinin dayalı döşeli konuk odasına girdiklerinde bile eli yüreğinin üstündeydi. Elini orada unutmuş gitmişti. Tüfeğini omuzundan alırken, elini yüreğinde unuttuğunun farkına vardı, kendi kendine, belli belirsiz gülümsedi.

Akşam oldu, türlü yemekler geldi, yediler içtiler.

Yemekten sonra odayı, evin öteki odalarını, saçak altlarını, avlusunu köylüler doldurdular. Gece yarısına doğru Cafer Dede sazını duvardan aldı, en eski demeleri, yenilgileri, yengileri söyledi. Ne Ferhat Hoca, ne Memed, ne de ötekiler böyle saz çalan bir kişiyi daha dinlememişlerdi. Dede onları almış cennetlere, uzak çağlara, savaşlara, acılara, sevinçlere götürmüştü. Sabah olup da Cafer Dede sazını keserek, türküsünü bitirdiğinde, yürekleri, bedenleri, kafaları yunmuş arınmış, anadan yeni doğmuş gibi olmuşlardı.

Cafer Dede sigarasını içer, sol eliyle makas görmemiş uzun, pos bıyıklarını sıvazlarken:

358

“Size güzel bir haberim var,” dedi. “Bizim köy uğurlu köydür, pir ocağıdır. Bu köyün nasibi vardır. İşte biz, bu yüzdendir ki, öldük bittik, işte bu yüzdendir ki, koca bir Osmanlı bizimle baş edemedi, işte bu yüzdendir ki İnce Memedin kutlu ayağı bu topraklara bastı. İşte bu yüzden…”

“Dede, adamı çatlatma,” diye güldü Hoca, “haberin ne?”

“Haberim,” dedi Dede, “İnce Memed gelmeden atı geldi köyümüze. Ben hep tanyerleri ışımadan uyanırım. Bir sabah uyandım ki bir yağız at gelmiş bizim kapımıza, boyun bükmüş, arka sağ ayağını karnına çekmiş durur. Amanın bu at nedir, bu ne haldir derken komşular yetiştiler, bu at, dediler İnce Memedin atıdır. Aman, aman ola ki, bu ata kimse dokunmaya. O kendisine kimsenin dokunmasını sevmez, yoksa uçar, gözden uçar gider. O at orada bir gün, bir gece durdu. Yem verdik yemedi, su verdik içmedi.”

Atın Dedenin kapısına geldiğini duyan bütün köylü, uzaktan, elleri yüreklerinin üstünde, çıt çıkarmadan ona baktılar. Gece bile yerlerinden ayrılmadılar.

“At, üç gün, üç gece boyun kırıp yerinden kıpırdamadı.”

“Pir ocağıdır,” dedi Ferhat Hoca.

“Hocam, sen de mi bunu söylüyorsun?”

“Ben de bunu söylüyorum. Pir ocakları bizim için de pir ocağıdır. Nasıl Kırkgöz Ocağı sizin ocağmızsa.”

“Amenna ve saddakna,” dedi Dede, elini yüreğine götürdü, boyun kırdı.

“Efendime söyleyim, dedim ki arkadaşlara, hey erenler, dedim, bu at buradan gidici değil. Üç günün sonunda ona bir kova su gönderdim Meryem kızımla. Suyu kana kana içti, gene durumunu bozmadan. Akşamüstü, hey erenler, dedim, bu at Pir Ocağına gelmiş ki gidici değil, şu ata biz de konukseverliğimizi gösterelim. Kızım Meryemin eline bir yular verdim, var git kızım, bu senin elinden su içti, belki de sana teslim olur. Meryem usul usul ata yaklaştı, bu at ne yapacak, diye bizim yüreğimiz pat pat, Meryem az daha yaklaştı, kutlu at durumunu hiç bozmadı. Meryem gitti yelesini, alnını okşadı, atta hiçbir değişiklik olmadı. Meryem yuları boynuna geçirdi, çekti… Aman, bu at bizi deyi, pir ocağı deyi gelmiş de, Allah bizim gö-

359

zümüzü kör eylemiş de, onu üç gün, üç gecedir kapıda bekletiriz, buna güzel bir yer, ahır mı, ahır olur mu İnce Memedin atına! Dağa taşa, kurda kuşa selam vermeyen, yanma canlı yaklaştırmayan, ayaklarına şimşek dolayıp da öyle koşan bu kutlu ata… Her huyunu bırakmış da, gelmiş de pir ocağına… İşte şimdi, orada, önüne arpa, saman, yeşil ot, yeşil otu pınar başlarından tutam tutam yolarak getirdiler çocuklar… Görmek ister misiniz? Fıkara o kadar acıkmış ki kaç gündür başını kaldırmadan yem yiyor.”

“Ben görmek isterim,” dedi Memed, utangaç. Ayağa kalktı, Cafer Dede onun önüne düştü, küçük, güzel, tertemiz, avlunun içindeki bir eve götürdü. Ev aydınlıktı ve at ortaya konmuş büyük bir sandıktan başını kaldırmadan kütürdeterek yem yiyordu. Onların kapıyı açışlarına, ayak seslerine bile başını kaldırmadı at. Kapıda durdular, bir süre başını kaldırmadan ot yiyen atı seyrettiler.

Memed, kendi kendine duyulur duyulmaz söylendi, “demek bu o imiş.” Arkasını döndü, düşüncelere batmış çıkmış, başı yerde oradan ayrıldı. İçeri döndüğünde çok iri, kırmızı postalını kapının ağzında bırakmış, kırmızı abalı başı tavana değen, geniş omuzlu bir kişiyi ayakta dimdik durmuş bekler buldu. Bu adamı gözü ısırıyordu. Bir yerlerden tanıyordu ya çıkaramadı. Yerine oturunca iri adam geldi, önünde niyaza durdu:

“Anacık Sultan Hazretlerinin İnce Memede, arkadaşlarına selamı var,” dedi, “Anacık Sultan Hazretleri diyor ki, bize buyursunlar.”

O görkemli bedeniyle ayağa kalktı, elpençe divan, arka arka yürüyerek eşiğe vardı, eğildi, yerden postallarını aldı, çabucak giydi ve gitti.

Ferhat Hoca, çok eskiden bu yana pir ocağını, ocağın dedelerini duymuştu, biliyordu. Bunlar, Baba İshak soyundan geliyorlardı. Baba İshak on üçüncü yüzyılda başkaldıran Türkmenlerin, Ağaçerlerinin piriydi. Bu pir ocağının şimdiki Dedesi de Cafer Dedeydi. İshaklıların soy kütükleri de buradaydı. Ferhat Hoca, Baba İshaklıların maceralarını gençliğinde bir tekkeden ele geçirdiği elyazması bir kitaptan okumuş, ondan sonra da

360

Baba İshaka, onun piri Baba İlyasa merak sarmıştı. Bu, Anado-lunun, bilinen ilk büyük başkaldırısı üstüne ne bulmuşsa okumuştu.

Baba İshak ayaklanmasında ilk başkaldırma gene bu Toros dağlarında başlamıştı. Ağaçerleri adı verilen ağaç işleme, tahta biçme ırgatları haksızlığa, yoksulluğa, zulme dayanamamışlar, eriş ya Dede Sultan, diyerek, baltaları, nacakları, kargılarıyla dağlardan ovalara günlerce akmışlar, ovalardaki, onlar gibi başkaldırmış Türkmenlerle birleşmişler, köyler, kasabalar, şehirler ele geçirmişler, geçtikleri yerlerde hakka, adalete dayalı yönetimler kurmuşlar, Adıyamandan Malatyaya, Malatyadan Kayseriye, Sivasa, başkent Konyaya kadar, bütün Anadolu bozkırlarını buyrukları altına almışlar ve adalet ve müsavat ve hürriyet ve hem de uhuvvet üzere bir dünya kuracaklarına kızıl bayrak ve kızıl taca el basarak ant içmişlerdi.

Selçuki Sultanlarının onlara karşı gönderdikleri ağır silahlı ordular, bu ant içmiş, eli baltalı, nacaklı, mızraklı, demir dir-genli kalabalık önünde yele karşı konmuş kar örneği erimişlerdi. Anadolu bozkırından şimdiye kadar hiç duyulmamış hürriyet, uhuvvet, müsavat çığlıkları sevinç türkülerine karışmış geliyordu. İnsanoğlu insanoğlu oldu olalı, bu çoluklu çocuklu, kadınlı kızlı, yaşlı genç kalabalığından gelen, dünyayı dalga dalga dolduran sevinç türküleri gibi türküler, sevinç oyunları gibi oyunlar duymamışlar, görmemişlerdi. Bir bozkır dünyası otu ocağı, suyu toprağı, börtü böceğiyle sevince, güzelliğe, yürek sıcaklığına kesmişti. Ve az kalmıştı başkent Konyayı almalarına. Konyayı alacak, zulmün sultanını ele geçirecek, bunca kötülüğün, çürümüşlüğün, zulmün hesabını ondan soracaklardı. Ondan ve hem de adamlarından. Ve gene bir şafak vakti başladı savaş. Yediden yetmişe bütün obalar, hastası yatağından kalkarak, yaşlısı değneğine dayanarak, kadını erkeğine yardım ederek savaşa giriştiler. Bu son savaştı. Ya yenecek, ya toptan yok olacaklardı. Ve netsin neylesinler ki, ve bilmiyorlardı ki Selçuklu Sultanının kendi ordusundan da daha ağır silahlı ve atlı ve hem de demir zırhlı ordular kiraladığını komşusu Bi-zanstan. Kıyasıya bir savaş oldu. Ve eli baltalılar, en yiğitlerini yitirdiler önce. Dayandılar. Sonra geriye kalan yiğitlerini… Son-

361

ra geriye kalanlarını… Baba İshaklılardan hiç kimse, bir yaşlı, bir çocuk bile geriye dönüp kaçmadı. Zulmün kılıcı, tolgası, zırhı altında ezildiler. Kadınlar, genç kızlar çıktılar bu sefer de bu kapkara esen zulmün, ölümün karşısına. Onlar erkeklerinden daha çok dayandılar, dişleri, tırnaklarıyla, içlerinden bir teki bile kalmaymcaya kadar dövüştüler. Birkaç gün önceki bu sevinç türküleri ölüm ağıtları oldu. Ve Selçuklunun ve Bizansın, Konya ve İstanbulun gözü dönmüş azgın kanlılarının atlarının ayaklan altında ezildi el değmemiş genç kız memeleri, sırma saçları. Baba İshakı da kalede kuşattılar. Koca ordular, atlarının ayaklan bileklerine kadar kana batmış zulmün azgın binicileri hep bu küçücük kalenin yöresinde birikiştiler. Saldırdılar küçücük kaleye, bir anda duvarlarını yerle bir ettiler. Baba İshak kır atının üstüne binmiş, yeşil maşlahını örtünmüş, bir top ışık içinde yalp yalp ediyordu. Demir donlular, atları sırma koşumlular yetiştiler, Baba İshakın üstüne kılıç, ok, mızrak üşürdüler. Baba İshaktır, onlara şöyle bir uzaktan baktı, netsek neylesek zait, bir kez yenilmişiz, dedi, arkasından da bütün kalabalığı titreten sesiyle, eriş ya Dede Sultan, diye bağırdı, atını üzengile-yerek, kalabalığın üstünden göğe ağdı, bir top ak bulut oldu, bir süre kalabalığın üstünde, eriş ya Dede Sultan, diye dolandı, uzaklaştı gitti.

O gündür bugündür, işte o ak bulut Anadolu bozkırının üstünde dolanıp durur. Bir günü geldiğinde de…

Cafer Dede, onları üç gün göndermedi. “Bu ocak pir ocağıdır. Balım Sultan, Baba İshak, Baba İlyas ocağıdır,” diyordu. “İnce Memed gibi bir er bu ocağa gelirse üç gün kalmadan buradan ayrılamaz. Kırklar, Yediler, pirler erenler ona izin vermezler. Ben bu çocuklara ne dedim, at bizim kapıya gelince, dedim ki çocuklar hazır olun. İnce Memedi de pirler yakında buraya getirecekler, dedim. Sizi pirler getirdi bana, pirler izin vermeyince de gidemezsiniz.”

İnce Memed, bu üç gün içinde birçok kez atının yanma gitti, onu seyretti, onu anlamaya, yüreğinin içine girmeye çalıştı, hiçbir şey olmadı. Yalnız at yemliğinden bir kere başını kaldırdı, ona baktı. Ne güzel, hüzünlü, düşünceli gözleri vardı. En son, tam evden ayrılacakları sırada da İnce Memed atının yanı-

362

na vardı. Bu sefer at başını iyice kaldırdı, ona baktı, gözleri gülüyordu. Memed, buna sevindi. Öteki eşkıyalar da Memedden sonra, başta Ferhat Hoca atı ziyaret ettiler.

Bütün köylüler onları köyün dışına kadar uğurladılar.

Cafer Dede:

“İnce Memed, aslanım,” diye ona sarıldı, “yolun açık olsun. Kırklar, Yediler, pirler, eli çatal kılıçlı Ali seninle olsun. Atını da hiç merak etme, ölene kadar yanımızda kalacak, ona gözümüz gibi bakacağız, gözün, onun için arkada kalmasın. O, pirlerin bize bir armağanıdır. Bizim yanımızda Alinin Düldülü neyse, senin atın da odur.”

Yola düştüler. Bu sefer İnce Memed başı çekiyordu. Az sonra Hoca ona ulaştı, yan yana yürümeye başladılar.

“Hocam bu köy, başka bir köy… Üstleri başları da yepyeni, evleri de tertemiz. Bizim öteki köylere hiç benzemiyorlar. Baktım toprakları da o kadar çok değil.”

“Bunlar ustadırlar.” dedi Hoca. “Baba İshaktan bu yana ağaç işlerler. Bunlar öyle hünerlidirler ki ağaçtan adam yaparlar da konuştururlar bile.” Kasım:

“Ben bunların ağaçtan insan, geyik, doludizgin giden at, tek boynuzlu gergedan, gökte uçan turna yaptıklarını kendi gözlerimle gördüm,” diye söze karıştı.

“Kasım haklı,” dedi Ferhat Hoca. “Bunlar, çok da güzel, nakışlı, sedef, altın, gümüş kakma beşikler yaparlar. Padişahların, Beylerin çocukları bunların beşiklerinde uyur. Öyle beşikler yaparlar ki her birisine paha biçilmez. Sonra, bu dağların en güzel balını da bunlar çıkarırlar. Büyük konakların, oya gibi işlenmiş tahta işleri de bunlarındır. Camilerin mihrapları da bunların hüneridir. Senin at ahmak mı yoksa, gitsin de bu köye konuk olsun!”

Memedin sevincine diyecek yoktu. İçi pır pır ediyordu. Bir de ikide birde, bükük kuğu boynuyla gelip Seyran karşısında durmasa… Meraktan deli oluyor, derdini de, başta Hoca, hiç kimseye söyleyemiyordu. Hocaya da deli oluyor, böyle de bir adam olur muymuş, o günden beri bir kereden başka Seyranı sormadı, diye içinden boyuna geçiriyordu. Hoca her kendine

363

baktıkça, bir söz söylemeye hazırlandıkça, işte Hoca Seyranı soracak, diye heyecanlanıyor, o da onun adını bir kere olsun ağzına alamıyordu. Keski Müslümü de birlikte getirseydim, diye düşünüyor, iç çekiyordu, onunla Seyranı ne güzel konuşurduk, her gün, her gün, her an. Gene de Seyranı durmadan düşünmesi Seyranın gelip gelip karşısına dikilmesi, onu derecesiz mutlu ediyordu. Öyle düş falan değil, kimi kez Seyran geliyor, etiyle kemiğiyle, ışıltılı gözleriyle, kimi kederli, kimi sevinçli, olduğu gibi karşısında duruyordu. Birkaç kez Seyranı atla konuşmak istemiş, sonra utanıp vazgeçmişti. Şimdi dalmış gitmiş, Seyranı iliklerine kadar bütün bedeniyle düşünürken, onu atla konuşmadığına bin pişman oluyor, kulağının dibinde Baba İshakı, Tahtacıları, coşmuş anlatan Hocayı duymuyordu bile.

O gece bir Yörük obasında kaldılar. Yörükler onların Yelpı-nardan Kırkgöz Ocağına doğru yola çıktıklarını duymuşlar, yolda nasıl olsa kendilerine uğrayacaklarını bildiklerinden, hazırlıklarını yapmışlar bekliyorlardı. Bir düğün bayram sevinciyle karşılandılar. O gece derimevinde hep atı konuştular. Atın, başına konan paralardan, uydurma bir atı kurşuna dizdiklerinden, o uydurma atın bile vurulduğu günün şafağında silkinip ayağa kalkarak Köroğlunun Kıratı gibi bulut yeleli bir kır at olduğundan, kasabanın göğüne gelip kişnediğinden söz ettiler. Uydurma atı bile Kırklar Yediler, kasabalılara inat gelip dirilttiklerinden… Memed, hiçbir söze karışmadan, bir taş suskunluğunda onları dinliyor, Anacık Sultanın onları niçin çağırdığını merak ederek düşünüyordu. Hürü Ana, Anacık Sultandan ona çok konuşmuş, patlayan, kayalardan fışkıran mavi çiçeklerden, ocağın üstüne bir bulut gibi çöken, içi mavi kıvılcımlı ışıktan söz etmişti. O hiçbir zaman doruğundan ışık eksik olmayan, doruğun üstünde dönen, kaynayan buluttan mavi kıvılcımlar sağılıyor, çöküyordu doruğa. O gece mavi bir ay doğmuştu dünyaya. Kayan, mavi kıvılcımlar savurtan yıldızlar doldurmuştu gökyüzünü. Gece bile mavi mavi balkımıştı. Me-medin kafası allak bullak olmuştu. Öğretmen Zeki Nejad, o tuhaf insanların doldurduğu kasaba, kendi ölüsünü deveye yüklemiş alıp götüren Alinin resmi, Baba İshaklıların ovadaki savaşları, kadınların son kadın kalıncaya kadar direnişleri, Sey-

364

ran, Seyran onların arasında olsaydı, onun nasıl dövüşeceği hiç aklından çıkmıyordu. İzciler başı Topal Ali… Topal Ali Baba İs-haklı savaşının başlarından birisi olsaydı… Ferhat Hoca, Yörük Battal Ağa, Zeki Nejad… Konya ovasında kalabalık gittikçe çoğalıyordu. Ak libaslılar, Anacık Sultanın dedeleri… Kalabalıklar kafir ordusunun üstüne akıyorlar, dağlardan, ovalardan, Kara-denizden, Van gölünden, Akdenizden, yerden biter, gökten yağar gibi dalga dalga geliyorlar, kafirin demir donlu, demir mızraklı ordusuna çarpıyorlar, ölüyorlardı. Birinci dalga geliyor, ak libasları, ak başörtüleriyle toprağa dökülüyor, ölürken, avazları çıktığı kadar, eriş ya Dede Sultan, diye bağırıyorlar, üstlerini köpüklü bir kan seli örtüyor, gözden yitip gidiyorlardı. Bir dalga, bir dalga daha geliyor, onlar da dökülüyorlardı. Ama insanoğlu yerdeki karınca, gökteki kuş kadar çoktur, durmadan dalga dalga geliyorlar, durmadan dökülüyor, kırılıyorlardı. En son, en kalabalık dalga geldi, erkeklerin başında topal ayaklı öğretmen Zeki Nejad, tepeden tırnağa ak bir libasa bürünmüş, lekesiz, Ferhat Hoca, Topal Ali, tilki, kurnaz, Memed, temkinli, daha başka, akıllı insanlar, gün ışığı gibi ak libaslar giyinmişler, kır atının üstünde Baba İshak, Köroğlu, Köse Kenan, akıllı, tilki, kurnaz, arkalarında yetmiş iki milletin fakir fıkarası… Kadınların başında Anacık Sultan, Hürü Ana, Seyran kır atların üstünde, ellerinde adalar, arkalarında yetmiş iki milletin kadınları, ak başörtüleri bayraklar gibi uçuşarak… Kuşatıyorlardı dört bir yandan demir donluları, demir mızraklıları, kalabalığın ortasında kalıyorlardı Sultanın askerleri, kiralıkları. Kalabalık o kadar bastırıyor, sıkıştırıyordu ki Sultanlıları, onlar, kollarını bile kıpırdatamıyorlardı. Bir de bakıyorlardı ki, ne görsünler, Sultanın askerleri ortada yok. Hepsi ayaklarının altında. Kadınlar onların demir zırhlarını, mızraklarını parçalıyorlar, bir demir şangırtısıdır alıyordu dünyayı. Konya çarşısında en yüksek minareye çıkmış Ferhat Hoca, gürül gürül Kuran okur gibi, hak ve adalet üstüne konuşuyordu. O iniyor, öğretmen Zeki Nejad çıkıyordu minareye. Kırmızı şeritli altın madalyası göğsünde sallanarak, yarılmış, kanlar akan göğsünü sol eliyle kavrayarak, ak libası kızıl kana bulanarak, biz çokluğuz, diyordu, işte hep böyle bir araya gelirsek, biz, dağları devirir yol ederiz.

365

Dünyanın en büyük gücü de olsa, işte bu sabahki gibi, ortamızda yiter gider, toz olur da gider. Ve öğretmen Zeki Nejad son sözünü söylemeden, ak libasları kızıl kana batmış ölü bir kuş gibi minareden aşağı sağılıyor, daha yere düşmeden, onun gül ölüsünü kalabalık havada yakalayıveriyordu. Deniz açılıyordu önünde, sütbeyaz, sütliman bir deniz… Bir tek ak bir martı süzülüyordu denizin üstünde, ışığa batmış. Öğretmen Zeki Nejad, kan içinde kalmış karşısına dikiliveriyordu, iyi yaptın Me-med, diyordu, eli kanayan göğsünü kavramış, benim kanımı yerde koymadın. Ama çok kan yerde kaldı, çok da kalacak. Belki senin kanın da yerde kalacak. Ama bir gün, mutlaka bir gün kalabalıklar yürüyecekler, Şakir Beyin konağına yürüdükleri gibi. O kadar çok, o kadar çok yürüyecekler ki onları durduracak güç bu dünyada bulunmayacak. Ve daha konuşan Zeki Nejad, son sözünü söylemeden, son sözünü ondan sonra geleceklerin söyleyeceğine inanarak, denizin kıyısına düşüp kalacaktı. Kır at çıkıp gelecekti denizden, yerdeki öğretmeni dişleriyle yerden alacak, sırtına atıp gene denize dönecekti.

O gece, yarı düşte yarı hayalde sabaha vardı. Uyandığında hiç yorgunluğu kalmamış, kuş gibi yeynimişti. Sabah kahvaltısını nasıl yaptılar, ne söylediler, ne konuştular Memed hiçbir şeyin farkına varmadan kendi içine çekilmiş yola düştü. Öylesine çabuk yürüyordu ki Ferhat Hoca bile arkasından zor yetişiyordu. Sonunda Hoca onu kolundan çekti durdurdu:

“Ne var Memed yavrum?” dedi, “Öyle bir dalmışsın ki sanki bu dünyada değilsin. Ne düşünüyorsun? Arkandan koşarak bile zor yetişiyor insan.”

Memed, bir süre Hocanın yüzüne gözlerini kirpiştirerek aval aval baktıktan sonra, gülümsedi, kendi kabuğundan çıktı. “Hocam,” dedi, “hani onlar var ya, Baba İshaklılar…”

“Onları mı düşünüyordun, böyle derin derin?”

“Onları düşünüyordum.”

“Söyle bakalım, Baba İshaklılar var ya?”

“Hani Konya önlerinde, o düz ovada yenildiler ya, bir kalabalık dalgası daha gelseydi, bir dalga, bir dalga daha… Fakir fıkaralar çok, Sultanlılar az… Sultanklar kalabalığın ortasında kalsalar da kıpırdayamaz olsalardı, ne olurdu?”

366

“Baba İshaklılar yenerdi,” dedi Hoca.

Memed, şimdi bu anda Baba İshaklılar, Sultanlıları yenmiş gibi kıvançlandı, Hocaya sarıldı, öyle bir sıktı ki Hocanın bir an soluksuz kaldığının farkına varamadı, “Muallim Zeki Nejad,” dedi yürümeye koyuldu, “kırmızı ipek şeritli altın madalyası da vardı onun.”

Gün ikindine ulaşmadan Kırkgöz Tekkesine vardılar. Kızıl abalı, yeşil börklü, kırmızı postallı üç genç onları avlu kapısının dışında bekliyorlardı. Ellerinden tüfeklerini, tabancalarını, hançerlerini aldılar. Önde Hoca, arkasında Memed, ötekiler niyazda bulunarak, töreyi eksiksiz yerine getirerek Ocağa girdiler. İçerde Anacık Sultan soluk yüzüyle ayakta bekliyordu. Şimdiye kadar, Ferhat Hocanın bildiğince, bu postun sahipleri, padişah olsun, Bey olsun kimseyi ayakta karşılamamışlardı. Anacık Sultan da töreyi bozmamıştı. Bugün bozduğuna göre işin içinde iş vardı. Bir olağanüstü hal olmalıydı. Teker teker Anacık Sultana niyazda bulundular, Anacık Sultan sediri gösterdi, oturdular. Onlar oturur oturmaz da kırmızı abalılardan bir tanesi yeşil bir atlas bohça getirdi Anacık Sultanın önüne koydu. Anacık Sultan bohçayı aldı, üç kere öptükten sonra başına götürdü. Dizlerinin üstüne aldığı bohçayı titreyen parmaklarıyla açtı, bohçanın içinde çok düzgün katlanmış, azıcık da sararmış, üstü karınca izi gibi incecik Arapça yazılarla bezenmiş bir gömlek duruyordu. Ferhat Hoca da, İnce Memed de gömleği görünce buraya niçin çağrıldıklarını anladılar. Bu gömlek dünyada sayısı çok az olan tılsımlı gömleklerden birisiydi. Böyle bir gömleği giymek her kula, her padişaha bile nasip değildi. Böylesi bir gömleği bu dünyada giyebilmiş sayılı birkaç kumandan, birkaç padişah vardı ancak. Ve onlar da belliydi. Gömleğin üstünde doksan dokuz bin dokuz yüz doksan dokuz ayet, dua, tılsım, hadis, Allahın bütün sıfatları, esmai hüsna, vefk ve cefrler yazılıydı. Bu gömleği giyenlere hiçbir hastalık yaklaşamazdı. Onlara kurşun işlemez, onları kılıç kesmezdi. Bu gömleklerden giyenler bilcümle kötülüklerden arınırdı. Onları ateş yakmaz, su boğmazdı. Kollarındaki zincirler kendiliğinden sökülür, mah-pusane duvarları bir bakışta yıkılırdı. Anacık Sultan ayağa kalktı, gömlek iki elinin üstündeydi. Memede buyurdu, “So-

367

yun,” dedi. Memed, hiç ikircik geçirmeden soyundu, giyitlerini yandaki ceviz sandığın üstüne yığdı. Üst yanı çırılçıplak kaldı.

“Ferhat Hoca, Kuran oku.”

Hoca ellerini havaya açtı, güzel, çınlamalı sesiyle, sanki geniş kubbeli büyük bir selatin camide okur gibi başladı okumaya. Bu sırada kırmızı abalılardan birisi ellerinin üstünde apak patiska bir gömlek getirip önünde niyaz ettikten sonra onu Memede giydirdi, çekildi, yanda dimdik durdu. Anacık Sultan işaret edinceye kadar orada bekledi. Hoca hiç durmadan gürül gürül Kuran okuyordu. Kızıl abalı delikanlı, İnce Memedi omuzlarından tutarak Anacık Sultanın önünde niyaza durdu. Anacık Sultan da dudakları kıpır kıpır dualar okuyarak ellerindeki yakasız gömleği üç kere Memedin başından geçirerek giydirdi. Onu kolundan tuttu kaldırdı, sandığın üstündeki giyitlerini göstererek yerine oturdu. Ferhat Hoca da Kuranı kesti. Me-med, elleri makina gibi işleyerek giyitlerini giydi. Anacık Sultan onu yanına çağırıp oturttu.

“Bu gömlek Sultan Selahaddin Eyyubi Han Hazretlerinin gömleğidir. Onunla kafirlere karşı sayısız savaşlara girmiş sağ salim çıkmıştır. Sultan Selahaddin Hazretleri bu gömleği kendi eliyle Ocağa armağan etmiş, o gün bugündür de bu tılsımlı gömleği Selahaddin Eyyubi Han Hazretlerinden sonra kimse giymemiştir. İşte bundan bir ay kadar önce Sultan Selahaddin Eyyubi Hazretleri bir gece benim yanıma geldi, yeşil donlara bürünmüştü, elinde kıpkızıl, iri bir çınar yaprağı tutuyordu, çınar yaprağından kökler uzuyor, dünyayı dolanıyordu. Gözlerini bana dikti, Anacık Sultan, dedi, sizde benim bir emanetim var, onun sahibi İnce Memeddir, gömleği ona giydir. Böyle der demez de, önümden silindi, bir yeşil ışık oldu çekildi gitti. Ben de senin İnce Memed, burada olmadığını, ama bir gün gelip nasibini alacağını biliyor, dağlara dönmeni bekliyordum. Allah yolunu açık, gazanı mübarek, kılıcını keskin etsin.” Ayağa kalktı. Ötekiler de onunla birlikte kalktılar. Dışarıya yürüdü, eşikte azıcık durdu bekledi, Ferhat Hoca yanına gelince:

“Hoca, senin de gazanı Allah mübarek eylesin.” Gözlerinin içine gözlerini dikerek, “Beni iyi dinle Ferhat Hoca,” dedi, bir süre gözü gözlerinde bekledi. “Beni dinle.” Elini yavaşça Hoca-

368

nın omuzuna koydu. “Benim vaktim erişti, ben artık gidiciyim. Dünyamı değiştirmeye az kaldı. Yoksa Selahaddin Hazretleri gelip de gömleğini benden istemezdi. Kırkgöz Ocağı da söndü, bitti. Bu son. Hoca, bu Ocak sana emanet. Bari sen sahip çık da Ocağa, tükenmeden önce rezil olmasın.”

“Emanetin can baş üstüne Anacık Sultan,” dedi Hoca dizini yere koyarak niyaza durdu, onun elini aldı üç kere öptü, üç kere başına götürdü. “Senin emanetin can baş üstüne, can baş üstüne,” dedi birkaç kez.

Anacık Sultan onu omuzlarından tuttu kaldırdı. Az aşağıdaki suyun kıyısına yapılmış, taşları oya gibi işlenmiş kümbete gittiler, huzurunda durdular, fatiha okudular. Onlar fatihayı okumuş bitirmişlerdi ki üç kızıl abalı delikanlının iri, çangal boynuzlu bir geyiği getirdiklerini gördüler.

Delikanlılar geyiği kümbetin duvarı dibine yıkıp, bellerinden çıkardıkları palayla kestiler. Kanlar birkaç kulaç öteye kadar fışkırdı. Geyiğin bacakları, havaya dikilmiş uzun bir süre titredi. Anacık Sultan eğildi, parmaklarını kana soktu çıkardı, önce kanı Memedin, sonra Ferhat Hocanın, arkasından da ötekilerin alnına sürdü.

“Gidin, geyiğin etini aşağıdaki köyün fıkaralarına dağıtın,” dedi.

Kayalar çatırdamaya, aralarından taze, buğulu mavi çiçekler, bir uçtan bir uca silme çıkmaya başladı.

369

Zülfü Beyin kafası kızmıştı. Bütün bunları hep zengin eden kimdi, kim olacak, Zülfü Beydi. O Muallim Rüsteme, o Taşkın Beye, Molla Durana bütün bu toprakları, babalarından, dedelerinden kalmışçasına tapulayan kimdi, kim olacak… O beceriksizlere kalsa, bu her karışı kan eden topraklar şimdi hazinenindi, ya da buralı olmayan, bu kasabanın adını bile bilmeyen Kurtuluş Savaşı kahramanlarmındı. Zülfü Beyin bu kasabada toprak vermediği bir kimse kalmamıştı. Şimdi her birisi bir devlet toprağı kadar topraklara konmuşlardı, hem de dünyanın bereketli topraklarına. Ya Arif Saim Bey, o çiftlikleri nereden, nasıl almıştı, ceman yirmi sekiz bin dönüm eden çiftlikleri? Şimdi de kıç atıyor, bütün kasaba can telaşında iken, o Ankarada yan gelmiş yatıyor, suyun gözünü tutmuş dev gibi, can telaşında olan kişilerin feryadü figanlarını büyüklere ulaştırmıyordu. Alsmdı o şimdi, görsündü o, küssündü bu kasabaya, küssündü canını, malını, her şeyini borçlu olduğu Zülfüye. Uğramasındı bakalım buraya, kardeşi Zülfü burada kan içinde yüzerken, İnce Memedin Toroslar-dan bıraktığı kan seli içinde o burada boğulmak üzereyken… Şimdi ya gelecek Zülfünün eline ayağına kapanacak, ya da eskisinden kötü durumlara düşecekti. Zaten dillere düşmüştü. Onun Mustafa Kemal Paşayı İngilizlerle, Fransızlarla birleşerek öldüreceğini bu ovada duymayan, bilmeyen kalmamıştı. Bir haberin şüyuu vukuundan beterdir. Bunu kimse bilmezse bile, feleğin çemberinden geçmiş Arif Saim Bey bi-

370

lirdi- Kendisine, arkasındaki, onu tutan Paşaya çok güveniyordu ama, iş can pazarına gelince, ne kardeş kalırdı, ne ana, ne de arkadaş. Hele bu dedikodular bir Ankaraya ulaşsın, bir de Paşanın kulağına gitsindi hele, işte o zaman hiçbir şey para etmez, onu bunca belalardan kurtarmış Zülfünün feraseti bile bir işe yaramazdı. İş, can oyununa gelince, üstelik baştaki tek adam için, kuşkular bin misli, on bin misli büyürdü. Gene de onu, durum bu hale gelmeden, Zülfü, az bir zararla kurtaracaktı.

Zülfü günlerdir uyumuyor, kafasındaki bütün tilkileri seferber etmiş, düşünüyor, Arif Saim Beyi kasabaya getirmenin, bu İnce Memed olayına el koymasının bir yolunu arıyordu. İnce Memed, onu can evinden vurmalıydı ki, onu bu Çukurovaya rezili rüsvay etmeliydi ki can korkusu, ün korkusu nedir o zaman anlasın.

Taşkın Beyin evinde çok gizli bir toplantıdaydılar. Bu toplantıdan ne Kaymakamın, ne Savcının, Yargıcın, ne de Belediye Başkanının haberi vardı. Hiçbir zaman da burada toplanmış bu beş kişiden başka kimsenin haberi olmayacaktı. Odada Zülfü, Taşkın Beyden başka Muallim Rüstem Bey, Molla Duran Efendi ve Murtaza Ağa vardı. Vakit sabahın üçüydü ve girişecekleri eylem üstüne yüzde yüz anlaşmışlar, bu eylem gerçekleştikten sonra da, eylemi kimin geceki eştirdiği üstüne hiçbir zaman, hiçbir kimseye bir tek sözcük bile sızdırılmayacağı üstüne avrat boşayarak Kurana el basmışlardı.

Üç gün Önce Zülfü Beyin çiftlikten getirterek, hiçbir şey söylemediği eski eşkıya, İnce Memedin en iyi arkadaşı, İnce Memedi öldürtmek için zorladıkları Uzun Cabbar aşağıda bekliyordu. Onu çağırttılar. Uzun Cabbar, yüzü kapkara kesilmiş, sakalları uzamış, ellerini nereye koyacağını bilemeden iki büklüm odaya girdi. Hep birden ayağa kalkarak onu koltuğa buyur ettiler. Kahve söylediler. Uzun Cabbar, nereye koyacağını bilemediği ellerini dizlerinin üstüne koydu, karanlıktan bol ışığa çıkmışçasına gözlerini kirpiştiriyor, karşısmdakileri görmüyordu. Kahve söylediler, kahve gelinceye kadar hiçbir söze varmadılar. Uzun Cabbar bu arada gözlerini kirpiştirdikçe kirpiştiriyor, ellerini bütün gücüyle dizlerine bastırıyor, eti kemikleşe-

371

cek kadar kasılıyordu. Kahve geldi, Cabbar kahveye uzandı, eli öylesine titriyordu ki fincanı alamadı. Murtaza Ağa imdadına yetişip fincanı aldı onun önüne çektiği sehpaya koydu.

“Evet Cabbar Ağa,” dedi Zülfü Bey, “bu gece yarısı buraya toplandık ki senden büyük bir dileğimiz var.”

“Yapamam, İnce Memedi öldüremem,” diye karşı koydu Cabbar, kendisinden beklenmeyen bir canlanmayla. “İnce Memedi, Memedi kimse de, hiç kimse de öldüremez bundan sonra…”

“Dileğimiz o değil, bu başka, başka…” diye yumuşacık bir sesle konuştu Zülfü Bey. “İnce Memed işi değil.”

Cabbar onu duymuyordu.

“Ona Anacık Sultan tılsımlı gömleği de verdi, atı da dirildi de onu da Kırklar Yediler aldılar götürdüler. Ona kurşun geçmez bundan sonra. Onu su boğmaz, ateş yakmaz. Tılsımlı gömleği duymadınız mı?”

“Duyduk,” dedi Zülfü.

“Öyleyse benim yakamı bırakın. Bırakmazsanız, şurada şimdi, çekin tabancalarınızı beni öldürün. Ayaklarınızın altını öpeyim, beni öldürün. Çocuklarımı da öldürün, ama ben İnce Memedi, öz bir arkadaşımı, öldürebilsem bile öldüremem. Kendimi öldürür de o Allanın ermişini, kurşuna dizilen atı bile dirilen kutlu kişiyi öldürüp de kıyamete kadar cehennemde yanamam.”

“Dur, senden istediğimiz İnce Memed değil,” diye onu omuzlarından tuttu iyice sarstı Murtaza Ağa. “Kendine gel!”

“Onu öldürse öldürse Bayramoğlu öldürür, öldürebilir, o da öldürebilirse. Çünküleyim Bayramoğlu bunca nama, üne, adamlığa susamıştır. Dayanamaz o, İnce Memed gibi kendinden üstün, ermiş bir eşkıyayı öldürüp yeniden nama, şana kavuşmak ister. Ben bilirim eski eşkıyaları, onlar, ölürler giderler de içlerindeki kurt ölmez.”

“Doğrusun, ölmez,” dedi, tok sesiyle Taşkın Bey, çok dingin, güvenli. Sesini biraz daha yükseltti, Murtaza Ağa Cabbarı omuzlarından tutmuş daha sarsıyor, öbürü de can telaşıyla durmadan, çırpınarak Murtazaya aldırmadan, onları kandırmaya uğraşarak konuşuyordu, “Biz de İnce Memedi öldürmeye Bayramoğlunu yollayacağız.”

“Neee?” diye şaşkınlıkla kendine geldi Cabbar.

372

“Biz İnce Memedi öldürmeye yarın öbür gün Bayramoğlunu yolluyoruz.”

Cabbar bu sefer Bayramoğlunu övmeye koyuldu. Onun nişancılığını, yiğitliğini, Köroğlundan kurnaz bir eşkıya olduğunu anlata anlata bitiremiyordu. Coşmuş, kendinden geçmiş, ağzı dili kuruyarak, bu hiç konuşmaz adam, bir destancı akıcılı-ğıyla Bayramoğlu üstüne neler neler anlatmıyordu.

“İnce Memed tılsımlı gömleği giydi ya, yıldırım taşını, taçlı mührü taktı ya, belli olmaz, Bayramoğludur bu, onun da tılsımlı gömleği, mührü, yıldırım taşı vardır belki, belki de onun tılsımı İnce Memedin tılsımına baskın çıkar.”

“Baskın çıkacak,” diye bağırdı Murtaza. “Şimdi bizim senden istediğimiz…”

“Ben Bayramoğlu çetesine de girmem, İnce Memedi takibe gitmem.”

“Senden bunu da istemiyoruz.”

“Ne, ne, ne, istemiyor musunuz?” diye sevinçle ayağa fırladı Cabbar, önce vardı Zülfünün, sonra Taşkın Beyin, ötekilerin elini öptü. Odada “Ne, ne, ne!” diye sevinçten dört dönüyor, ne yapacağını bilmiyordu.

Murtaza gitti, uzun boyuyla ortada kalakalmış adamı omuzlarından tuttu getirdi yerine oturttu, sevecen bir sesle:

“Sakinleş azıcık kardaş,” dedi. “Bak sana biz ne söyleyeceğiz, sevincinden, bu sefer dört köşe olacaksın da yerinden kalkamayacaksın. Hele bir kahve iç, hele azıcık kendine gel!” Dışarıya çıktı bir kahve daha söyledi.

Cabbarı orada kendi halinde bırakıp, onunla hiç uğraşmadılar, kendi aralarında havadan sudan, her sözcüğe gülerek ko nuşmaya başladılar. Bu sefer genç kız gümüş tepside altı kahv< getirdi ve önce Cabbara uzattı, Cabbar eli titremeden kahvey aldı, höpürdeterek, odayı höpürtüye boğarak içmeye başladı Kendine iyice geldiği, iki elini rahatça dizlerinin üstüne koyup gözlerini çok saygılı karşı pencereye dikmesinden anlaşıldı. “Senden isteğimiz şu. İyi dinle.”

Zülfü Bey, sözcüklerin üstüne basa basa konuşuyordu. “Buyur Beyim, emrin baş üstüne Beyim. Sizin hepinize canım kurban olsun Beyim. Ne buyurursanız yaparım Beyim. Ölüme derseniz ölüme hemen koşarım Beyim.”

373

“Yanına güvendiğin iki, üç, ne kadar istersen o kadar kişi alacaksın.”

“Alırım Beyim.”

“Hepsini biz donatacağız. En yenisinden, hiç el değmemiş Alaman filintaları vereceğiz elinize. İstediğiniz kadar da cephane. Altınıza da Uzunyayladan getirtilmiş birer soylu at.”

“Bineriz Beyim.”

“Sana tarla, para, ne istersen.”

“Tarla İsterim Beyim.”

“İşte siz böyle donandıktan sonra Arif Saim Beyin çiftliğine gidecek, o çiftliği soyacaksınız.”

“Soyarız Beyim.”

“Cabbar, beni iyi dinle…”

“Arif Saim Bey, dedim, iyi duydun mu, onun kim olduğunu sen biliyor musun?”

“Bilirim Beyim.”

“Nereden biliyorsun?”

“O, af çıkardı bize. Hani sizin hepinizden büyük olan. Sizin hepinizin ödü ondan kopar Beyim. Onu görünce sizin hepiniz kaçacak delik ararsınız.”

Gülüştüler.

“Ararız Cabbar.”

“Hani Ankarada, Mustafa Kemal Paşanın yanında oturur. Herkes ondan korkar, Vali bile.”

“Sen ondan korkmaz mısın?”

“Korkarım Beyim.”

“Bu kadar korktuğun adamın çiftliğini nasıl soyacaksın?”

“Yalnız çiftliğini değil, arkamda siz olduktan sonra, kendisini de, otomobilini yolda durdurur soyarım, Beyim.”

“Bunu sızıltısız, gürültüsüz yapabilir misin?”

“Yağdan kıl çekercesine beceririm Beyim.”

“Korkmadan?”

“Ölümden öte yol gitmez Beyim.”

“Onun bir kahyası var, Hacı Ali Çavuş.”

“Tanırım Beyim. Hani köyün ortasında altı kişi öldürdü de, Arif Saim Bey onu bir gün bile hapiste yatırmadıydı ya, o işte, Beyim.”

374

“Arif Saim Bey onu canı gibi sever.”

“Bilirim Beyim.”

“İşte onu da öldüreceksin.”

Cabbarın sevindiği yüzünün ışımasından belli oldu.

“Öldürürüm Beyim.”

“Çok yiğit, attığını vurur, öyle postu kolay kolay deldirmez bir kişidir.”

“Delerim Beyim.”

“Oldu, şimdi en mühim işe geliyoruz.”

“Kıymeti yok Beyim.”

“Öyleyse beni iyi dinle.”

“İyi dinliyorum, canı yürekten dinliyorum Beyim.”

“Arif Saim Beyin bir babası var, şişman bir adam.”

“Onu da tanırım Beyim, öldürürüm Beyim.”

“Onu öldürmeyeceksin.”

“Öldürmem Beyim.”

“Onun göğsünde altın bir saati var, güzel bir saat.”

“Çok gördüm Beyim.”

“Nerede gördün ki?”

“Ben dağdan aşağıya inince o çiftlikte ırgatlık ettim Beyim. Her sabah Beyim, biz işe başlamadan, bunca ırgat birerle kol onun önünden geçer, teker teker elini öperdik. Bir elinde de o altın saati hep tutardı Beyim. O saati gece gündüz hiç elinden düşürmezdi, bakardı ha bakardı Beyim. Söylediklerine göre Beyim o bir okka gelen altın köstekli saati ona Mustafa Kemal Paşa yadigar etmiş Beyim.”

“İşte o saati de alacaksın.”

“Alır sana getiririm Beyim.”

“Sende kalacak, senin olacak saat.”

“Benim olacak. Onu öyle bir yere saklarım ki şeytan da bulamaz Beyim.”

“Haydi sen şimdi çiftliğe git, ben de yarın öbür gün gelirim.”

“Baş üstüne Beyim.”

Murtaza elini iç cebine soktu cüzdanını çıkardı, ona kalınca bir deste para uzattı, Cabbar aldı paraları koynuna soktu, çıktı gitti.

375

Oradakiler o gittikten sonra sabaha kadar konuştular, tartıştılar. Zülfünün bu buluşu dahiyaneydi. Arif Saim artık İnce Memedi ciddiye almaşındı, orduyu, Toroslara çekmesindi bakalım. Bu işin hiç de bir tehlikesi yoktu, en küçük bile. Cabbar yakalansa, vurulsa bile hiç mi hiç bir tehlikesi yoktu. Herkes, bütün bölge biliyordu ki Cabbar İnce Memedin en yakın arkadaşıydı. Çiftliğinin soyulması, babasının sakalına tükürülme-si, bunu da Cabbardan isteyecekti, dahası Cabbar, babayı soyarken, ben İnce Memedim de diyecekti, der mi, derdi. Hacı Ali Çavuşun öldürülmesi belki ona ölüm darbesi olmayacaktı, ama Mustafa Kemal Paşanın ona yadigarı saatinin İnce Memedin, bir eşkıya parçasının eline geçmesi onu kahrından öldürecekti.

Cabbarm çiftliği basmayı kabul etmesinden birkaç gün sonra Amber Bey olayı patlak verdi ki kasaba Ağalan sevinçlerinden dört köşe oldular. Bugünlerde Allah onlara yardım ediyor, diledikleri her şey oluyordu.

Amber Bey bu kasabanın en çok sevdiği, hilafsız saydığı bir kişiydi. Kozanoğlu başkaldırmasına katılmış, Kozanoğlu Ahmet Paşa teslim olduğu halde teslim olup boyun eğmemiş Sumbaslı aşiretinin Beyinin büyük torunuydu. Dedesi ölünceye kadar dağda kalmış, türbesi Türkmenlerin kutsal bir ziyaret yeri olmuştu. Onun için, dedesinden dolayı en sevilen boy Sumbaslı boyu, Türkmende en sayılan boy Sumbaslı, en sayılan Beyler de Sumbaslı Beyleriydi. Babası öldüğünde Amber Bey genç, yakışıklı, çimeni yeşil gözlü bir delikanlıydı. Ve babası ölmeden biraz önce oğullarını başına çağırmış, Beylik mührünü ona vermişti. Mührü eline alan Amber Bey ağlamaya başlamış, “Baba beni bağışla, ben Beylik yapamam. Ben fakir fıkaradan vergi alamam. Ben onlara zulmedemem,” demişti. “Senden hiçbir şey istemiyorum, şu aşağıdaki değirmenin tozcuğunu bana verirsen beni çok sevindirirsin.” Can çekişen babasının onunla tartışacak hali kalmamıştı. Onun elindeki mührü aldı, yanında aç kurtlar gibi bekleyen küçük kardeşine verdi. Bundan sonra da Amber Bey, sabahtan akşamlara kadar unlara bulanarak, tek başına öğüttüğü buğdaylardan, arpalardan aldığı küçük bir yüzdeyle yaşamını sürmüştü.

376

Eğer değirmenini sel alıp götürmeseydi gelip kasabaya yerleşecek değildi. Değirmenin altında küçük bir nar bahçesi, küçük bir bostanı vardı. Bey olan kardeşi, bunları onun elinden almamış, ona Beyliği bağışlayan Amber Beye, bütün mala mülke ortak oldukları halde ancak bu bir avuç toprağı vermişti. Amber Ağaysa bundan dolayı en küçük bir öfkeye kapılmamış, topraklarını gasbetmiş zalim kardeşi hakkında kötü bir tek sözcük bile söylememişti. O, hiç kimse için kötü konuşmazdı ya, kardeşine, kendisini Beylik derdinden kurtardığı için minnet duyuyordu.

Bahçesindeki narları, incirleri, asmaları aşılıyor, yakın yörelerden aşılar, değerli fidanlar getirterek, en büyük pembe narları, en tatlı incirleri, görülmemiş büyüklükteki üzüm salkımlarını o yetiştiriyordu. Bostandaki domatesler, patlıcanlar, biberler, kavunlar, karpuzlar ta zemheriye kadar sürüyordu. Her sabah eşeğini bahçesinin, bostanının ürünleriyle yüklüyor, kasaba pazarına getiriyordu. Getirir getirmez de ürünleri, göz açıp kapayıncaya kadar satılıp bitiyordu. Bu yüzden de evini, karısını, çocuklarını, Romalılardan kalma eski kilisenin yanında bulduğu bir arsaya yaptırdığı huğa taşımıştı. Huğun üstü ot, duvarları kalın çitti ama, tertemiz, gıcır gıcırdı. Huğun küçük avlusundan iri güller, reyhanlar, mavi sarmaşıklar, kadife çiçekleri kış yaz eksik olmazdı.

Savaş başlayıp da kasaba halkı biribirine düşünce, ortalık karışıp da herkes Müslüman, Ermeni, diye ikiye ayrılınca, göç etmekte olan Ermeniler Amber Ağaya başvurmak zorunda kaldılar. Kasabada üç mahalle Ermeni vardı. Kasabanın çoğunluk esnafı, demircisi, ayakkabıcısı, çiftlik sahipleri, zenginleri onlardandı. Ve Ermeniler Amber Beyi yakından tanıyorlar, ona gözleri gibi güveniyorlardı, altınlarını, mücevherlerini, yolda başımıza neyin geleceği, neyin gelmeyeceği belli değildir diyerek, ona emanet bıraktılar… Savaş bittikten, onlar kasabaya döndükten sonra geri almak üzere. Doğrusu da bu ya, onlar dönünce, paralarının bir tamam ellerinde olacağını, bu paraları hiç kimsenin Amber Ağanın elinden alamayacağını biliyorlardı.

Ermeniler gittikten hemen sonra bütün servetlerini Amber Beye bıraktıkları duyuldu. Ama Amber Beyin yaşamında hiçbir

377

değişiklik olmadı. Gene her gün bahçesinden, bostanından ürünlerini taşıdı, gene göz açıp kapayıncaya kadar ürünlerini sattı bitirdi. Yalnız, küçücük huğundan çıkıp Ermeni komşusu Artinin ona yalvar yakar, oturmasını istediği konağına taşındı. Artin dönmeyince, kimse de onun bu evden çıkmasını istemedi. Zülfü Bey de hazineye kalmış bu konağı açık artırmaya çıkarttı. Kasabadan kimse Amber Beyin karşısına çıkıp da pey sürmedi. Ve böylece çok ucuza bu konak Amber Beyin oldu. Birkaç gün öncesine kadar Amber Beyin alçakgönüllü yaşamı tekdüze sürdü gitti. Kasabadaki birçok kişi Ermenileri de, onların Amber Beydeki servetlerini de unutmuş gitmişlerdi. Gece yarısı Amber Beyin kapısı çalındı, yıllardır bu vakitlerde onun kapısını hiç kimse çalmamıştı. Kapıyı kendi açtı. Karşısında başlan kırmızı fesli eşkıyaları görünce hiç şaşırmadı, korkmadı. ikircik geçirmeden:

“Buyurun Ağalar,” dedi, “hoş gelip safalar getirmişsiniz.” Eşkıyalar içeriye girdiler. Bir ikisi dışarda, kapının önünde kaldı.

Yukarı çıkıp, Amber Beyin gösterdiği sedire oturdular.

“Bu İnce Memed,” dedi Ferhat Hoca.

“Sen de Ferhat Hoca olacaksın,” dedi Amber Bey.

“Benim,” dedi Ferhat Hoca.

“Allah bu günü de bana nasip etti,” diye ellerini havaya açtı sevinerek Amber Bey. “Bana deselerdi ki Allahtan bir tek şey iste Amber, hemen isteğin yerine getirilecek, ben İnce Memedi görmek istediğimi söylerdim. Bir kahve, aç mısınız, tok musunuz?”

Hoca sert:

“İstemez,” dedi, sesi bozuktu.

Memed, utancından terlemeye başlamıştı.

“Yemek, şerbet…”

“İstemez.”

“Neden canım, Tanrı misafirisiniz.”

“İstemez.”

Hocanın sesi titriyor, gittikçe sertleşiyordu.

“Neden canım.”

“Biz seni soymaya, Ermenilerin sana bıraktıkları emanetleri almaya geldik.”

378

“O da bir şey mi?” diye sevinç içinde güldü Amber Bey. “Ben de sizi bekliyordum, sizin gibi iyilik sever kişiler… Allah sizi inandırsın, o gün bugündür, ben bu paraları ne yapacağımı bilmiyordum. Ben ölünceye kadar, bu paraya ne ben, ne de kimse dokunamazdı. Ya ben öldükten sonra ne olacaktı? Gece demiyor, gündüz demiyor bunu düşünüyor, bir türlü de içinden çıkamıyordum. Sizin gibi de dağıtamazdım ya. İyi ki geldiniz, geldiniz de beni bu dertten kurtardınız.”

Sevinç içinde kalmış şakıyordu Amber Bey.

“Şimdi bana bir adam verin.”

“Kasım, sen git.”

Memed başını yere dikmiş, hiç kimsenin yüzüne bakamıyor, zırıl zırıl da durmadan terliyordu.

Amber Bey, öteki odaya girdi bir lamba alarak çıktı, merdivenleri indi, Kasım da arkasında, aşağıda bir kapı açtı, bir daha… Yerdeki mermer taşı gösterdi, odanın tabanı hep mermer döşeliydi. Bu taşın ortasında kalın mor bir çizgi vardı.

“Bu taşı kaldır.”

Kasım çalıştı çabaladı kaldıramadı. “Bir kişi daha gelsin aşağıya.”

Ferhat Hoca kendi indi.

“Buyur Amber Bey.”

“Bu eve girdiğimizin gecesi altınları buraya gömmüş, bu taşı da üstüne koymuştum. Size bir kazma bulayım.”

Arkasına döndü, kazmalar, kürekler, beller, üst üste yığılı orada duruyordu.

“Alın şu kazmayı, daha kolay olur.”

Kasımla Hoca uzunca bir süre çalıştıktan sonra taşı yerinden söktüler

“Toprağı dışarıya atın.”

Kasım bir kürek aldı. Amber Bey, lambayı tutuyordu.

“O kadar derinde değil, ellerinizle daha kolay olur.”

Biraz sonra ortaya bir su testisinden az büyük bir küp çıktı. Küpün ağzı çamurla sıvanmıştı.

“Yukarıya.”

Amber Bey önde, ötekiler arkada yukarıya çıktılar, Amber Bey, durmadan gülüyor, “Allah sizden bin razı olsun, geldiniz de beni bu işkenceden kurtardınız. İyi ki, iyi ki…” diyordu.

379

Kasım getirdi küpü sedirin üstüne koydu.

“Ağzını sökün.”

Hoca hançeriyle çamurları söktü.

“Şimdi şuraya kilimin üstüne dökün bakalım Hocam şunu.”

Hoca küpü çevirince altınlar, değerli taşlı gerdanlıklar, bilezikler, yüzükler büyücek bir yığın oluşturdu kilimin üstünde. Hiçbirisi bu kadar çok altını bir arada görmemişti. Gözleri fal-taşı gibi açılarak lalü ebkem bakakaldılar.

Sonunda gene Hoca konuştu:

“Hepsini bize mi veriyorsun?”

“Hepsi sizin.”

“Olmaz,” dedi Ferhat Hoca.

Olurdu olmazdı, diye aralarında sert bir tartışmaya giriştiler. Hoca baktı ki olmayacak, yığından yakut bir yüzük aldı ona uzattı:

“Bari bunu al!”

“Olmaz.”

“Bunların bu kadar bekçiliğini yaptın. Bu da bekçilik hakkı.”

“Olmaz.”

“Olur,” diye kızdı Ferhat Hoca, “ne inatçı bir adammışsm sen.” Memede döndü. “Haydi biz gidelim. O, bu yüzüğü almazsa, biz de bu altınları almayız. Haydi kalkın gidiyoruz.”

Önce Memed, sonra ötekiler ayağa kalktılar.

Amber Bey güldü:

“Oturun,” dedi, “alıyorum, alıyor, Ferhat Hocaya bunu teslim ediyorum. Babası Sarıkamışta kalmış bir kıza versin.”

“Sen, kendi elinle ver öyleyse.”

“Peki, ver yüzüğü, iyi akıl, ben kendi elimle vereceğim, Davut Çavuşun kızına.”

Amber Bey aldı, yüzüğü cebine koydu.

Kahveler geldi, höpürdeterek içtiler.

Amber Beyi derin bir düşünce almış, hiç konuşmuyordu.

“Çok düşünüyorsun Bey, yoksa bir derdin mi var?”

“Bir adamın evine İnce Memed gibi birisi gelmişse onun ne derdi olur hey oğul! Ama bir derdim var.”

“Söyle, elimizden gelirse her dileğini yerine getirelim. İstersen kardeşini soyalım.”

380

“Onu soymayın, onun Allah zaten belasını, babamız öldüğü gün verdi. Benim derdim başka.”

“Nedir?”

“Şimdi siz geldiniz, benim yirmi bir yıldır sakladığım komşuların emanetlerini elimden aldınız, bu emanetlerin bende olduğunu herkes biliyor, bunları benden sizin aldığınızı millete nasıl söylerim de, onları nasıl inandırırım. Benim derdim bu.”

“Söylersin.”

“İnanmazlar.”

“Evini bastık işte.”

“Kim gördü?”

“Seni öldürelim mi?” diye sordu Ferhat Hoca.

“İnsanlığım lekeleneceğine beni öldürün. İnsanların insanlara güveni kalmayacağına, bu dünyada güvenilir bir insanın bile olmayacağına insanların inanması, insanlığın ölümü demektir. Ben buna sebep olacaksam, ölmem daha iyidir. Haydi bir şey yapın öyleyse.”

“Korkma Amber Bey, istediğini yapacağız,” dedi ayağa kalktı Memed. O küçücük adam Amber Beyin gözünde büyüdü, uzadı, devleşti. Demek İnce Memed dedikleri İnce Memed bu imiş, diye İçinden geçirdi.

“Azıcık durun, bekleyin,” diye de içeriye koştu. İçerde kadınlar, çocuklar büyümüş, korkmuş gözlerle onu karşıladılar. “Şu benim, babamdan kalan halı heybeyi verin,” dedi, heybeyi aldı, yanlarına geldi. “Al bunu İnce Memed,” dedi, “babamdan kalan evimdeki tek şey buydu. Bunu da sana veriyorum. Her şey layığını bulmalı. Dedem de, babam da yiğit insanlardı. Dünya teslim oldu da, Kozanoğlu Osmanlıya teslim oldu da onlar olmadı. Alın, emanetleri bunun içine doldurun. Emanetler yerlerini bulacak, heybe de buldu. Şimdi artık gözüm açık gitmeyeceğim öbür dünyaya, Allah sizden razı olsun.”

Temir, emanetleri heybeye çabuk çabuk, bir anda doldurdu ayağa kalktı, heybeyi de boynuna geçirdi. Ağır yükünün altında zorlanıyordu.

Amber Bey, gözleri yaş içinde kalmış, onları teker teker kucaklayarak öptü.

381

“Şimdi, babaları, kocaları cephede kalmış kızlar, delikanlılar, dullar bayram edecekler.”

“Oğulları cephede kalmış yaşlılar da,” diye ekledi Memed.

Önde Amber Bey, arkada eşkıyalar aşağıya kadar indiler. Elinde lamba kapıyı açan Amber Bey, onlara son bir kere daha, “Allah sizden razı olsun, Allah tuttuğunuzu altm, gazanızı mübarek kılsın,” dedi.

“Kapının önünden çekil,” diye buyurdu Memed. “Pencerelerin önünde de kimse kalmasın. Amber Bey koşarak merdivenleri çıktı, evdekilerin hepsini yere yatırdı, İnce Memedin ne demek istediğini anlamıştı. Birden, bir yaylım ateşi patladı. Kapılara, pencerelere yağmur gibi kurşun yağıyordu ve İnce Memed, Ferhat Hoca, gür sesli Kasım, öteki eşkıyalar hep bir ağızdan bağırıyorlardı.

“İnce Memed çetesi, İnce Memed çetesi… Aç kapıyı Amber Bey, aç kapıyı. Ya canını alacağız, ya altınları…”

Yukardan Amber Bey de kasaba yönündeki pencereyi açmış, yönünü aşağıya dönmüş, olanca sesiyle onlara karşılık veriyordu:

“Aldınız ya, hepsi bu kadar, bu kadar… Bende bir zırnık bile kalmadı. Hepsini aldınız, aldınız.”

Kasabalılar, kurşun seslerine derin uykularından sıçrayıp uyandılar. Kurşun seslerine, İnce Memed, İnce Memed, Amber Bey, Amber Bey bağırtıları karışıyordu. “İnce Memed kasabayı, Amber Beyin konağını bastı,” dediler. Büyük bir endişeyle sonucu, yataklarının içine büzülüp beklediler.

Bu sırada candarmalar da eşkıyalara karşılık vermeye başladılar. Eşkıyalar, bir yarım saat sonra arkadaki tepeye çekildiler, yaylım ateşlerini orada sürdürdüler.

Candarmalarla tam karşılaşmaları Akarca ormanında oldu. Sabaha kadar tüfek yalımlarına kurşun sıktılar. Sabahın alacasında bir de baktı ki Memed, Asım Çavuş tam önünde. “Teslim ol,” diye bağırdı Ferhat Hoca. Asım Çavuş, şaşkın şaşkın ayağa kalktı, ne yapacağını bilemeden, kendi yöresinde birkaç kere döndü. Temir onun yanma vardı, tüfeğini elinden aldı. Asım Çavuş ortada şaşkın, öyle kalakaldı. Candarmalarla eşkıyalar arasındaki çarpışma daha öyle yoğunlaşarak sürüyordu. Me-

382

med, “yat aşağ1 Asım Çavuş,” diye bir daha bağırdı. Temir onu ceketinden çekip yere almasaydı kurşunu yiyordu. Sürünerek yanına vardı. “Temir, Çavuşumun silahını ona geri ver,” dedi. “Tanıdın mı beni Çavuşum?” Çavuş onun yüzüne dostça baktı. “Seni tanımaz mıyım İnce Memed,” dedi, “hiç değişmemişsin. Ben seni eşkıyalığı bırakmış biliyordum.”

“Geriye döndüm Çavuşum,” dedi Memed. “İyi ki de dönmüşüm. Seni dünya gözüyle bir daha gördüm ya.” “Kasabayı bastığına iyi yapmadın.” “Kasabayı basmadım Çavuşum.”

Sürüne sürüne, bir kayalığın ardındaki çukura indiler. Burasını, hangi yerden olursa olsun, kurşun tutmuyordu. Yan yana oturdular, sırtlarını kayaya dayadılar. Çavuş çantasından bir sigara çıkarıp Memede uzattı, sigaralarını yaktılar. Temir, onları korumak için, az ilerlerindeki kütüğün arkasına yatmış, önlerindeki en küçük bir yerleri gözüken candarmalara basıyordu kurşunu.

“Kimseyi vurmayın,” diye buyurdu Memed, “Çavuşumun hatırı için.”

“Üç candarmayı kolundan vurdum,” diye övündü Temir. “O kadarı olur,” dedi Memed.

“Niçin kasabayı bastın Memed, bunu sana hiç yakıştıramadım.”

“Amber Beyi soyduk. Ondaki emanetleri aldık. Yukarda, dağlarda çok fıkara var. Babaları cephede kalmışlar…”

“Biliyorum,” dedi Çavuş. “Bari emanetler yüklü müydü?” “Çok yüklü, iki heybe gözü altın. Bütün dağları donatacağız.” “Sizden Ağalar, Beyler çok korkuyorlar. Arif Saim Beyin çiftliğini basmaya adam gönderdiler, senin uzun Cabbarı.” “İnce Memed soydu, diyecekler.”

“Arif Saim Bey de sizin üstünüze ordu çekecek, ortalığı kasıp kavuracak.”

“Çok zulmedecekler fakir fıkaraya.”

Asım Çavuşun gözüne, Memedin giydiği gömlek ilişti.

“O gömlek bu gömlek değil mi Memed?” diye sordu.

“O gömlek,” dedi Memed.

“Korkuyorum.”

“Neden korkuyorsun Çavuşum?”

383

“Anacık Sultana bir şeyler yapacaklar. En çok ona diş biliyorlar.”

“Ona kimse hiçbir şey yapamaz.”

“İnşallah,” dedi Çavuş inanmayarak.

Bu sefer Memed onun gözlerinin içine soru dolu gözlerle baktı.

Çavuş:

“Sor,” dedi.

“Sen Muallim Zeki Nejad Beyi hiç duydun mu, hani altın madalyası var? Şahin Beyin, Karayılanın arkadaşı. Bir ayağı da topal.”

“Onu kim bilmez ki Memed, o, gerçek bir kahramandı. Düşman karşısında bir aslan kesilirdi, Maraşta, Antepte, Karbo-ğazında Fransızlara kan kusturanların başında hep o vardı. Ça-nakkalede, Yunanda…”

“Onu öldürdüklerini duydun mu?”

“Duymaz olur muyum,” dedi Çavuş. “Onu öldüreni de Memed adında birisi öldürmüş,” Memed, derken yüreğine tıp etti, gene Memedin gözlerine soru dolu gözlerle baktı. Üstlerinden vızır vızır kurşunlar geçiyordu.

“O Memed benim işte Çavuşum, Abdülselam Hocanın yi-ğeni olan…”

Asım Çavuş, elini uzattı sıcacık, sevgi dolu gözlerle onun gözlerinin içine bakarak, elini onun elinin üstüne koydu, sıktı.

“Bunu iyi yaptın işte,” dedi gözleri doldu. “Bir kahramanın kanını yerde koymadın. Dağa geri döndüğüne değdi.” Boğazını bir yumruk gelmiş tıkamıştı, dokunsan ağlayacaktı.

“Seyranla Hürü Ana orada kaldı, öyle mi?”

“Orada kaldı, Abdülselam Hoca yiğit adam. Çok görmüş geçirmiş. Ferhat Hocanın da arkadaşı.”

“Biliyorum.”

“Demek benim Uzun Cabbar İnce Memed oldu ha?”

“Başka çaresi yoktu. Seni öldürmeye gelsin, diye onu çok zorladılar, kabul etmedi.”

“Biliyorum. Topal Ali nasıl, kasabada daha değil mi?”

“Kasabada. Bir gün Murtaza Ağada, bir bakmışsın birkaç gün sonra Molla Duran Efendide. Görme Topalı sen, Arap atlar

384

üstünde, lenger şapka başında. Ben ömrümde ne böyle akıllı, ne böyle yürekli, onurlu bir adam daha görmedim. Bana öyle geliyor ki bu adam dünyada yalnız senin için yaşıyor.”

“Kendini suçlu sayıyor, bana karşı. Hatçenin kendi yüzünden öldürüldüğü düşüncesini içinden söküp atamadı.”

Gün doğuncaya kadar, üstlerinden vızır vızır geçen kurşunların, altında böylece konuştular.

Gün doğarken Temir:

“Baksana İnce Memed,” dedi, “baksana şu candarmalara, her bir yerleri açıkta. Deli mi ne bunlar, hepsini armut gibi düşüreceğim.”

“Düşürme,” dedi Memed.

Çavuş ayağa kalktı, palaskasını, manevra kayışını düzeltti, kendisine bir süre çekidüzen verdi, üstünü çırptı.

“Ben gidiyorum Memed.”

“Kimse görmedi, kimse bilmez ya birlikte olduğumuzu?”

“Bilemezler,” dedi Çavuş. “Bilseler ki, ne olur.”

Kucaklaştılar. Memed Çavuşu ellerinden öptü, Çavuş da Memedi yanaklarından…

“Dünya gözüyle bir daha biribirimizi gördük ya, bundan sonra ölsem de gam yemem.”

Ayrılırken Çavuş:

“İyi ettin oğul,” dedi, “çok İyi ettin Muallim Zeki Nejadm kanını yerde koymadığına. Allah seni kazalardan belalardan esirgesin.”

Ayrıldılar.

Memed, eşkıyalara ateşi kesmeleri için emir verdi. Ne olur ne olmaz, Asım Çavuşa kör bir kurşun değebilirdi.

Biraz sonra candarmalar da kestiler ateşi.

“Bu gece Ümmette kalalım,” dedi, Ferhat Hoca. “Bizi iyi ağırlar o. Candarmalar yeniden toparlanıp dağa çıkıncaya kadar aradan bir hafta geçer.”

“Asım Çavuş,” dedi Memed, “ne adam be! Bana öyle geliyor ki bizim Muallim Zeki Beyin has arkadaşı.”

Yolda uzun uzadıya Asım Çavuşu konuştular.

“Öyle bir adam onlara hiç yakışmıyor, keski bizim aramızda olsaydı,” dedi Ferhat Hoca.

385

“Bizim aramızda değil mi Hocam?”

“Değil,” dedi Hoca üzülerek.

İnce Memedin kasabayı bastığı, Amber Beydeki emanetleri, iki heybe gözü dolusu altını aldığı, bu altınları da köy köy dolaşarak, babaları Kafkas cephesinde, Çanakkalede kalmışlara dağıtacağı birkaç gün içinde Kozandan Osmaniyeye, Dörtyola, Adanaya, bütün ovaya, dağlara yayıldı. Çok insan sevindi, bir kısım insanın da ödü koptu. Haberi duyan Hürü Ana sevincinden o gece sabaha kadar uyumayıp, kendi ölüsünü deveye yükleyip devenin başını çeken Aliyle konuştu, ziller takarak oynadı. Ne Zeki Nejadın karısını, ne Seyranı, ne de elinde tüfeği onları bekleyen Müslümü sabaha kadar uyutmadı.

Bunun arkasından Arif Saim Beyin çiftliğinin basıldığı haberi ulaştı. İnce Memed, kasabadan sonra gitmiş onun da çiftliğini basmış, ondan da iki heybe gözü dolusu altını almış, dağlara çekilmişti. Altın neyse ne, hiçbir kıymeti yoktu altının. Kahyası, canı kadar sevdiği, birlikte cephelerde çarpıştığı, altı adamı çarşının ortasında, o kadar milletin gözünün önünde öldürdüğü halde onu bir tek gün bile hapiste yatırmadığı kahyası Hacı Ali Çavuşu öldürmüştü. Bunun da o kadar kıymeti yoktu. Bu da o kadar koymazdı Arif Saim Beye. İnce Memed büyük, çok büyük, hiçbir zaman Arif Sami Beyin hiçbir biçimde bağışlayamayacağı bir suç işlemiş, Mustafa Kemal Paşanın ona yadigar olarak verdiği altın köstekli, üstünde Paşanın tuğrası olan saati, babasının boynunu sıka sıka, ondan koparmıştı. Koparmış, “Mustafa Kemal Paşanın üstünde adı yazılı saat size değil, sizin gibi yalancılara, asker kaçaklarına değil, Molla Kerime, Karayılana, Şahin Beye, onlar da öldüklerine göre eşkıya Bayra-moğluna yakışır,” demişti.

Artık İnce Memedin sonu da gelmişti. Artık onun üstüne, bu öfkeyle orduyu çeker getirirdi Arif Saim Bey. Ama ordunun da onunla başa çıkabileceği şüpheliydi. Çünkü o, Selahaddini Eyyubinin giydiği, düşman ordusunun içine dalkılıç daldığı tılsımlı gömleği giymişti. Bu gömleği giyen Selahaddini Eyyubi Kudüs kapılarında dalkılıç demir donlu Haçlı ordularının içine bir kaplan gibi dalmış, kılıç sallaya sallaya öbür yanından tek başına çıkmıştı. Ve bu gömlek sayesinde kutsal toprağı onlara

386

mezar eylemiş, kutsal Kudüs şehrine onları sokmamıştı. Kırk-göz Ocağı bu gömleği Yunan savaşına gidip de gelmeyen on altı kişisinden bir tekine bile giydirmemiş, onun sahibi var, yakında gelecek, gömleğini giyecek, demişti. O da işte, anlı şanlı İnce Memed olarak, Toros dağlarına kaplan gibi dalkılıç dalmıştı.

Kasabanın ileri gelenleri o gün bugündür toplantı halindeydi. Sevinçlerinden yanlarına varılmıyor, bugün yarın Arif Saim Beyi bekliyorlardı. O gelecek, ortalığı kasıp kavuracaktı. Onun bile, Türkiye Cumhuriyetinin bile İnce Memedle başa çıkabileceği müşküldü ya olsun. Bu seferki bir küçük eşkıya hareketi değildi. Tılsımlı gömleğin ünü bütün Çukurovayı tutmuş, Torosları aşmış, bütün Anadolunu sarmış, dağlar silahlı binlerce Memedle dolmuştu. Bunlar da hep o gerici Anacık Sultan yüzünden olmuştu. Anacık Sultan çok bilinçli hareket ediyor, eşkıyayı, hırsızı, kaçakçıyı kanlı katilleri öç almak için kullanıyordu. O, bu kasaba ileri gelenlerinden, Ankaradakilerden de daha bilinçli, daha kurnazdı. Halkı, gelenekleri icabı çok iyi tanıyor, istediği gibi yönlendiriyor, kurşuna dizilmiş ölümcül, yağır, uyuz, rengi belirsiz bir atı kır bir küheylan olarak diriltiyor, göklere, kırk ak libas giyinmiş iyi kimselerle, Kırklar, Yediler cemine uçuruyordu.

“Suç bizim,” dedi Zülfü kurnaz kurnaz gülerek, “önce biz o atın ağzına Allah mührünü bastık.”

“De git sen de,” diye kızdı Murtaza Ağa. “İnce Memedin atının ağzını biz mi Allah adıyla mühürledik, onu biz mi uydurduk sanıyorsun…”

“Biz mühürledik,” diye diretti Zülfü Bey. “Bir boktan atın başına kim koydu üç bin lirayı? Biz o boktan atın başına büyük bir servet koyar da, onun yerine merasimle bir uyuz atı kurşuna dizersek o da dirilir.”

“Biz dirilttik.”

Nerdeyse gırtlak gırtlağa geleceklerdi Zülfü Beyle Murtaza Ağa, emekli Muallim Rüstem araya girdi:

“Beyler,” dedi, “bizler, biz arkadaşlar, biz kader birliği etmiş kişiler nedense biribirimizi çok kolay incitiyoruz. Çok hissi kişiler olduk, biribirimizi kolay suçluyoruz. Bu at işinde hiç

387

kimsenin bir kabahati, suçu yok. Eğer, elimize aldığımız silah geriye tepmemiş olsaydı, biz, İnce Memedi yarı yarıya öldürmüş olacaktık. Ama düşünemedik ki, cemiyet kanunlarını göz önüne getirmedik ki, İnce Memedin atının ağzındaki Allah mührü on bin, yüz bin yıldan bu yana basılıp durur. Ahileyu-sun atlarının da, İskenderin, Muhammedin, Alinin, Köroğlu-nun atlarının da ağızlarına Allah mühürleri basılmıştı. O gariban İsa Peygamberin bir atı olsaydı, onun da atının ağzına kalıp gibi ışık saçan mührü basarlardı. Efendiler, unutmayın ki, İsadan önce altı, yedi bin yıl önceleri, bizim Çanakkaledeki Tro-ya harabelerine savaşmaya gelen Ahileyusun atlarının ağzına bile bu mührü basmışlardı. Efendiler unutmayalım ki atların ağzına mühür basmayı biz icat etmedik. Şimdi biz biribirimize düşmeyelim, İnce Memed bize en büyük iyiliği yaparaktan Arif Saim Beyin çiftliğini bastı ve babasının gırtlağını sıkarak kutsal saatini elinden aldı. Keski babasını da öldürseydi. Bizim kasabamızı basması hiçbir şey ifade etmez. Bizim kasabamız çok basılmış, çarşılarımızın ortasında çok insan, kartal gibi Beyler öldürülmüş, kimsenin tüyü bile kıpırdamamıştır. Önemli olan, o kutsal saattir. Saati akıl ettiğinden dolayı en büyük düşmanımız İnce Memedi hep birden tebrik etmeliyiz. Anacık Sultana gelince, o, saatm çalınmasından daha büyük bir tehlikedir. Ve irtica eşkıyalık olarak, İnce Memedin şahsında hortlamıştır. Bu metodu kullanabilirsek… Arif Saim Beyi ikna edebilirsek, o, bizim kadar tecrübelidir, bir çarşı tellalının oğludur, irticaın da, eşkıyalığın da, başkaldırmanın da ne olduğunu hepimiz kadar bilir. Biz şimdi onu nasıl karşılayacağımızı, öfkesini nereye ka-nalize edeceğimizi düşünelim. Arif Saim Bey, unutmayalım ki, buradaki vakayiyi layıkıyle Ankaraya, ne pahasına olursa An-karaya arz etmeyecektir. İşine gelmez. Bu, bittecrübe sabittir. Ben size derim ki, onu korkutalım, onu bizzat can telaşına düşürelim ki…”

“Doğru, düşürelim. En güzel yol bu.”

“Bir adamın canına değmeyince…”

“Düşürelim ya bu sefer de bir iyice korkar, can telaşına düşer de bir daha bu kasabaya ayak basmazsa…”

“İşte o zaman ayvayı yedik.”

388

“Korkmayalım,” diye ayağa kalkıp, bacakları üstünde yaylandı Zülfü. “Ben onun ciğerinde kaç damar var bilirim. Siz de biliyorsunuz ki ben onu gayetle yakından tanıyorum, o, ne kadar korkarsa bir hadisenin üstüne o kadar gider. O, öyle bir adamdır ki, korktuğu kadar yaşayan bir insandır. Onu korkut-malıyız. Bir hadise eğer onun canına gelip de dokunmazsa, dünya yansa onun umurunda olmaz.”

“İnce Memed, Mustafa Kemal Paşanın saatini almış, unutmayalım ki, bu saat bu dünyada yalnız sana layıktır, diye Bay-ramoğluna vermiştir.”

“işte bu hadise onu ta kalbinden yaralar. Tanrı gibi gururludur o.”

“Bu mühim hadisenin de üzerinde duralım. Elimizdeki en büyük koz bu.”

“Budur,” dedi Zülfü Bey. “Ben onu çok iyi tanırım. O, tanrı kadar gururlu olmaya kendi kendini alıştırmış bir kişidir. Bir eşkıyanın, Bayramoğlu da olsa, İnce Memed tarafından da vuku bulsa, bir insanın kendisinden üstün sayılmasına dayana-

maz.

Arif Saim Beyi nasıl karşılayacaklarına, ona nasıl davranıp, onu nasıl etkileyeceklerine günlerce tartışarak, hiçbir şeyi tesadüfe bırakmamak için büyük çabalar harcayacaklarına karar verdiler.

“Sinek pis değil ya mide bulandırır,” dedi Murtaza Ağa. “Şu İnce Memed işi bitmeli artık.”

“O sinek değil,” dedi emekli Muallim Rüstem Bey. “O, gırtlağımıza yapışmış bir kaplan, bu vatanın istikbalini söndürecek bir tufandır.”

“Şu çalıkakıcıyı bu kadar da büyütmeyelim,” diye onları yatıştırmaya çalıştı Taşkın Halil Bey.

Murtaza Ağa, bugün o kadar söze katılmıyordu. Kafası hep Topal Aliyle meşguldü. İnce Memedin dağda olmadığına dair Kurana el basarak yemin etmişti. Ama şimdi ne olmuştu, Asım Çavuş, öteki candarmalarm hepsi onu kendi gözleriyle görmüşlerdi. Durun bakalım, o yiğit, alçak Topal Ali buna ne diyecekti? Bir an önce bunları bırakıp Topalı bulmaya can atıyordu.

389

ı8

Sana küsüm Alim. Hani senden ne istediydim ben, neden bu işleri açtın başımıza? Neden gene dağa gönderdin Memedi-mi? Kendi cenazesini deveye yükleyip de devenin başını çeken sen değil misin Alim, senin gücün neye yetmez ki, yoksa bizi mi kandırdın Alim, eli Zülfikarlı, Düldül atın binicisi Alim? Peygamberin sevgilisi Alim, kim açtı bu işleri başımıza Alim? Sen ne biçim bir Alisin Alim? Hiç düşünmedin mi Alim, bir insan hem kendi tabutunu kendi devesine yükler, hem de devenin başını çekebilir mi Alim? Ya tabutun içinde kimse yok, ya da deveyi çeken sen değilsin Alim. O, devenin başını çeken kalın kaşlı, çatal bıyıklı, azgın kara yüzlü, sarsak adımlı, kısa boylu güdümen adam sen olabilir misin Alim? Ya sen doğru değilsin, ya da Hazret Efendi senin tasvirini yanlış çıkarmış. Yoksa, ben sana o kadar yalvardım yakardım, şu İnce Memedin başına bir iş daha açma dedim, sen sen olsan, dünya dünyaya geçse de sen beni kırar miydin Alim? Benim yüzüme bundan böyle, o azgın suratlı adam sen olsan da, nasıl bakacaksın Alim? Bak, bak, şu evine bak İnce Memedimin, çiçek gibi nasıl da dayamış döşemiş, seni de getirmiş, seni de bir adam sayaraktan baş köşeye oturtmuş, yakında da bir çocuğu olacak, senin yüreğin buna nasıl dayanıyor, gönlün nasıl razı oluyor Alim? Seni Şah Ali, Ali Şah diyerekten tahtını yüreğimizin başına kurduk, yiğit Alidir, Allanın aslanıdır, dedik, öyleyse sen bize neler eyledin Alim? Belki de gücün yetmiyor, belki bir iyice ölüsün. Belki de ne deveyi sen çektin, ne de tabutta sen varsın Alim. Öyleyse

390

5lü burnunu bu işlere neden sokuyorsun da bizi umsunuk ediyorsun? İnsanlara umut vermek iyidir de, o umudun altından kalkamamak kötüdür. Umudun ölmesi, insanın ölmesinden daha beterdir Alim. İnsan ölür, ölüm haktır. En kötüsü, beteri, dayanılmazı umudun ölmesidir, sen bizim umudumuzu neden öldürdün Alim? Olur mu Alim, bu senin peygamberliğine, insanlığına yakışır mı Alim! Kim çıkardı o Şakir Beyi, o mezarında yatmayası dinsizi Memedimin karşısına Alim? İnce Memed onu öldürme-seydi, diyeceksin, ya Muallimi, üç çocuk babasını öldüreni, o kadar fakir fıkarayı aç koyanı ne yapsaydı, söylesene Alim? O, dört kitapta katli vacip murtad kişiyi öldürdü de iyi yaptı, has yaptı, ben de bu yaşımda varır da onu solucan dolu mezarının başına, ziller de takar oynarım, oynarım da ha oynarım. Beni görenin de parmağı şaşkınlığından ağzının içinde kalır. İşte ben gidiyorum. Sırf sana küstüğümden, bir daha o kara azgın yüzünü, isterse o yüz senin asıl yüzün olmasın, görmemek için gidiyorum. Kıyamete kadar da senin adını ağzıma almayacağım, sana eli Zülfikarlı demeyeceğim, yüzünü bir daha ölene dek görmeyeceğim. Aldın mı, al al işte, al işte, sözünde durmayanın, insanların umutlarını üzenlerin sonları budur Ali. Çatal kılıçlı, görkemli peygamberim, Alim, işte ben de buradan, o dağlara kaçırdığın ince Memedin evinden senin kara yüzünü görmemek için gidiyorum. Umut üzen, insan kadri bilmeyen Ali. Kim bilir daha kimlerin başına daha bin beter haller getirdin, umutlarını üzüp onları ölümden de öte bir cehenneme soktun. İyi de yaptın, iyi de yaptın. O ahmaklar da sana bu kadar güvenmemelilerdi. “Seyran,” diye bağırdı. “Buyur Ana.” “Buraya gel.” “Geldim Ana.”

“Bir kara, yas başörtüsü var mı?” “Var Ana.” “Al getir bana.”

Seyran gitti, ceviz sandıktan büyük, kara bir yazma çıkardı getirdi, elinde yazma onun önüne dikildi. Kara yazmayı ne yapacak, diye düşünüyordu. Acaba kötü bir haber geldi de, başına mı bağlayacak, diye ikirciklendi.

391

“Şu sandalyayı al,” diye buyurdu Ana. “Al da şuraya getir, üstüne çık da,” Alinin tasvirini gösterdi, “onun yüzüne ört, ört ki, o zalimin yüzünü bir daha gözüm görmesin.”

Seyran onun dediğini hemen yerine getirdi.

Hürüce kara yazmanın altındaki Alinin tasvirinin önüne geçti:

“Oldu mu şimdi Ali, insanları böyle kandırırsan, onların umutlarını üzer, onları ölümlerden de beter cehennemlerin içine sokarsan işte sen de böyle olur, kapkara örtüler altında kalırsın.”

Arkasını döndü odadan çıktı, Seyrana usulca, Aliye duyurmadan, “gel kızım gel,” dedi, “şu bahçeye inelim de sana diyeceklerim var.”

O önde, Seyran arkada merdivenleri indiler. Hürü onu kuytu bir yere götürdü, ağzını onun kulağına yaklaştırdı:

“Ben Alime, o zalıma, o sözünde durmaza küstüm,” dedi, “ona ağzıma geleni de söyledim ya sen bana bakma, o gene Alidir, o, onunla bizim aramızdadır, sen gene de onu, gene de incitme. Kızma ona, belki de fıkaranın elinden hiçbir gelir yoktu. İncitme.”

“İncitmem Ana.”

“Hiçbir vakit onun kalbini kıracak bir davranışta bulunma.”

“Olur Ana.”

“Ben buradan gidince de üstündeki o örtüyü kaldır, bunalmasın fıkara. Onu da öldürmüşler, zalimler, yüreğinin başından hançerleyip ala kanını caminin içine akıtmışlar. Örtüyü…”

“Kaldırırım Ana.”

“Ben gidince…”

“Sen nereye gidiyorsun?”

“Ben İnce Memedime dağa gidiyorum.”

“Ya Ana, biz burada ne yapacağız, sensiz?”

“Bir güzel yaparsınız. Muallimin Hanımı Necla Hanımla sırt sırta verirsiniz, o avukat gibi bir avrat, sen de İnce Memed gibisin, dağ gibisin, gül gibi geçinir, çocuklarınızı büyütürsünüz. Bak, Selam Hoca da size bir bahçe daha alıyor. İnce Memed de size çok altın bıraktı da gitti.

392

“Ana etme eyleme, Ana kurbanlar olayım sana, bizi kimlere bırakıp da gidiyorsun, Ana?”

“Yoook, kızım, ben burada bundan sonra, bağlasalar da duramam. İnce Memedimi de orada, o dağlarda tek başına koyup kurda kuşa yem ettiremem. Hürü Anası onun yanında olmayınca, ona güç kuvvet vermeyince, benim yavrum o kadar hırlının hırsızın, candarmanın, eşkıyanın, canavarın arasında ne yapar ki tek başına.”

Kulağına eğildi:

“Beni iyi dinle,” dedi, “sen bakma Memedimin, yavrumun, insanların hasının öyle durduğuna, bıyıklarının kocaman, burma burma olduğuna, onların soyu öyledir, onlar anadan bıyıklı doğarlar, benim yavrum çocuktur daha. Çiçeği burnunda yeni yetme bir delikanlıdır. Hiç gördün mü ki bir kişiyi, onu İnce Memede benzetsin?”

Seyran gülünce Hürü Ana derecesiz kızdı:

“Orospu,” diye bağırdı, “ne gülüyorsun üstüme? O İnce Memedi bir daha gözüm görmeyecek mi sanıyorsun? Senin üstüme güldüğünü, beni taşkalaya aldığını söylemeyecek miyim, sanıyorsun?”

Seyran onun ellerine sarıldı, öptü:

“Ana vallahi billahi senin üstüne gülmedim.”

Yalvardı yakardı, onun yüzünü, ellerini sayısız öptü, sonunda da iyi yürekli Hürücenin gönlünü aldı, onu yatıştırdı.

“Hazırlan öyleyse,” diye güldü Hürü Ana. “Şimdi hemen doğru Hazret Efendiye gidiyoruz. O avukat Necla da nerede?”

“Burada Ana.”

“O da gelecek bizimlen. Ona iyi bak. Benim gözüm tuttu onu. Yiğit bir avrat. Çok konuşuyor ya, dik dik söylüyor ya, olsun. O, olmasaydı senin yanında, ben seni bu gurbet ellerde tek başına bırakıp da gidemezdim.”

Hazırlandılar, Müslüm çoktan komşu faytoncuyu almış kapıya getirmişti. Faytona bindiler. Hürü Ana bugün çok güzel giyinmiş, hırızmalarını burnuna takmış, halhallarını ayak bileklerine bağlamış, ak başörtüsünü başına atmış, Memedin kendisine, giderken aldığı ipek fistanını sırtına geçirmiş, beline lahu-ri şal kuşağını sarmıştı. Düğüne bayrama gider gibiydi.

393

Araba Efendi Hazretlerinin işliğinin önünde durdu. Efendi Hazretleri dışarıya çıkarak onları sevinçle karşıladı. Hürü Ananın elinden tutarak onu arabadan indirdi. Hürü Ana, onun bu davranışından dolayı kıvançlandı. İçeriye girdiler, Efendi Hazretleri kendi eliyle çektiği koltuğa onu oturttu. Yandaki kahveye kahveler söyledi. Söyledikleri de çabucak geldi. Hürü Ana kurularak kahveyi höpürdetti. Kahve bittikten, Efendi Hazretleri fincanı onun elinden aldıktan sonra Hürü Ana, ışıl ışıl yanan gözlerle ona sordu:

“Hazret Efendi,” dedi, “o tasvir doğru doğru dosdoğru Alinin tasviri mi?

“Alinin.”

Hürü Ana kurnaz kurnaz bakıp, bıyık altından gülümseyerek:

“Sen Aliyi görerek mi yaptın o tasviri?”

“Görmedim.”

Hürü Ana daha gülümsüyordu:

“Görmedin de nasıl bir Alidir bu?”

“Ben görmedim ya Aliyi görenlerin, ya da görmeden ona benzetenlerin yaptıkları tasvirlere bakarak yaparız biz bunları.”

“Hııım, anladım şimdi. Yani siz de bizim yaptığımız kilimler gibi, o eski tasvirlere bakarak örnek çıkarırsınız.”

“Ona benzer bir şey.”

Seyrana baktı, şimdi her şeyi iyice anlamıştı. Suyunun suyu, diye düşündü. Demek Alinin, o eski, Düldülün binicisi Alinin bu işte hiçbir suçu yoktu. Aliye bunca gün, bu kadar zulmettiğine bin pişman oldu ya elden bir gelir yoktu. Bu düşüncelerini oradakilere belli etmedi.

“Hazret Efendi senden bir dileğim var. Ne kadar para istersen o kadar veririm. Memedim giderken, ben istemedim ama, bana bir yığın para bıraktı.”

“Paranın hiçbir kıymeti yok, elimizden gelirse…”

“Senden bir at istiyorum. Hani o İnce Memedin atı var ya, işte onun tasvirini.”

“Baş üstüne Hürü Hatun.”

“At gökte olacak. Ayakları da bir ak buluta değecek.”

“Kolay.”

394

HR     “O atm örneği sende var mı?” İŞ?       “Yok ya…”

“Yok da o atın tasvirini nasıl çıkaracaksın?”

“Aklımdan.”

“Bir de at kişneyecek. Başını havaya dikmiş, burun delikleri şişerek…”

“Kişneyecek.”

“İşte bu kişneyen atın üstüne benim Memedimi bindireceksin.”

“Bindiririm.”

“Atın alnının ortasına da Mustafa Kemal Paşanın, hani o, yakasındaki ışıl ışıl yanan altını koyacaksın. Hani baklava dilimi gibi. Bir de meşe yaprağı koyacaksın.”

“Koyarız.”

“Ata binmiş Memedin omuzuna da güzel, yepyeni bir filinta takacaksın ki menevişlenen…”

“Takarım.”

“Sen onu hiç öyle gördün mü?”

“Görmedim.”

“Öyleyse nasıl koyacaksın?”

“Aklımdan.”

“Hııım.”

Hürü Ana bundan sonra Memedin kılığını kıyafetini, sırmalı abasını, sırmalı fişekliklerini, savatlı kamasını, her bir şeyini uzun uzun anlattıktan sonra:

“Yüzü iyice gözünün önünde mi?”

“Önünde.”

“Tıpkısını çıkarabilir misin?”

“Tıpkısını…”

“Memedim güleçtir. Onun yüzü Alinin yüzü gibi azgın değildir. Sen onu hiç gülerken gördün mü?”

“Gördüm.”

“Benim oğlum ışık gibi güler.”

“Işık gibi.”

“Öyle çok da gülmesin. Şöyle, atın üstünde bir şıvgacık dal gibi gülümsesin.”

“Gülümseyecek.”

395

“Başına da fes geçirme. Fes ona hiç yakışmıyor. Şapka da olmasın. Şapka giyerse, o uğursuz Topal Aliye benzer, diye korkuyorum. Başı kabak olacak, kıvırcık kakülü de azıcık alnına dökülecek.”

“Dökülecek.”

“Ne zaman?”

“Ne zaman istersen, geceyi gündüze katar yetiştiririm onu sana.”

Hürü Ana:

“Sağ ol,” diye ayağa fırladı Efendi Hazretlerinin eline sarıldı öptü.

“Estağfurullah, estağfurullah, siz ne yapıyorsunuz Hürü Hatun!”

“Ben bir şey yapmıyorum.”

Hürü Ana, iki resim daha istiyordu ya utanıyordu. Tam bu sırada da Efendi Hazretleri onun imdadına yetişti.

“Başka bir isteğiniz?”

Hürü Ana genç bir kız utangaçlığıyla kızardı, ezildi büzüldü:

“Sana çok zahmet veriyorum.”

“Yok, yok, ne isteğiniz varsa başım üstüne. Ne zahmeti, bu benim için en büyük zevk.”

“Sahi mi bu söylediğin, zevk mi?”

“Zevk.”

“Öyleyse bana bir de Alinin Düldülünü yapacaksın. Üstünde, yanında, yönünde, hiçbir yerinde Ali olmayacak.”

“Alisiz Düldül olur mu Hürü Hatun?”

“Olur, olur, olur,” diye sertleşti Hürü Ana. “Öyleyse bir de cenazesini taşıyan Aliyi.”

“Peki yaparım,” diye güldü Efendi Hazretleri.

“Bir de o kadını, dünya güzelini. Hani kuyruğu ejderha da, başı güzel. Yanına da iri bir gül koy. Sırtı da pul pul altın olsun.”

“Öyledir zaten.”

“Onun örneği var sende değil mi?”

“En güzel bir örneği var ki aslının tıpkısı.”

“Bir de Adem Babamızla, Havva Anamızı isterim.”

396

“Zaten var, hazır.”

“Yalnız onların önlerindeki yaprağı istemem. O yapraklar doğru değil, yanlış.”

“Neden yanlış?” diye merakla sordu Efendi Hazretleri, sakalını sıvazlayarak.

“Yanlış. Cennette onlardan başka bir Allahın kulu var mıydı ki onların oralarını görecek. Öyleyse neden önlerine o kocaman incir yapraklarını koysunlar?”

“Doğru, hiç düşünmemiştim.”

“Hah, şöyle işte. Bundan sonra bir örneği çıkarırken aklını kullan, yaprak maprak koyma.”

“Koymam.”

Hürü Ana, arkasını onlara döndü, eteğinin altındaki kesesini çıkardı, Efendi Hazretlerine uzattı:

“Burada çok para var,” dedi, “İstediğin kadar al, çekinme. İstersen hepsini al. Oğlum bana daha çok verecek.”

Efendi Hazretleri keseyi aldı, büzgü ipini çekti açtı, içinden küçük bir para aldı, onlara göstermeden cebine attı. Hürü Ana, onun küçük bir para aldığını görüp ses çıkarmadı, bu da nasıl bir Hazret Efendi, diye içinden geçirdi, kendi kendine hile yapıyor. Bunun ne adam olduğu Alimi o haline getirdiğinden de belliydi. Bize uydurma bir Ali verip ocağımıza da işte böylece sıçtı, diye de düşündü. Hele İnce Memedin tasvirini de Aliye benzetsin hele, işte o, işte o zaman görürdü babasının gününü. Belki de İnce Memed, onun önüne de, giderken çok para dökmüştü. Yoksa bir insan bu kadar cömert olabilir mi?

“Size resimleri tez günde yetiştiririm.”

“Onları dağa götüreceğim, Anacık Sultana da, cümle aleme de göstereceğim.”

Ah, bu Hazret Efendi, tasvirini çıkaracağı Memedin, İnce Memed olduğunu bir bilseydi, kim bilir o zaman ne biçim bir tasvir çıkarırdı, kim bilir.

Efendi Hazretleri onları kapıda bekleyen paytona kadar uğurladı. Ne Müslüm, ne de öteki kadınlar Efendi Hazretlerinin huzurunda, bir kere olsun, ağızlarını açmamışlar, saygıyla onları dinlemişlerdi.

397

Memed, Şakir Beyi öldürdükten sonra kasaba karışmış, kimi Şakir Bey ettiğini buldu, kimi de, böyle de iş olur muymuş, adam, çarşının ortasında Şakir Beyi, dünya alemin gözleri önünde güpegündüz kurşuna dizdi, Hükümet yok mu, demişlerdi. Çoğunluksa Memedi, Muallim Zeki Nejadı tutmuş, geriye kalanların da yüreğine bir korku düşmüştü. Çeltikçi Ağalar, hele Şakir Beyin öldürülmesinden sonra ırgatların paralarını bir tamam ödemişlerdi. Şakir Beyin adamlarıysa, hiçbir harekette bulunmamışlar, ne Abdülselam Hocaya, ne de Memedin evine yaklaşamamışlardı. Müslümse, evin kapısı önündeki hendeğin içinde, kurşunu tüfeğinin ağzına sürmüş, umutla, birkaç kişi gelecek de, onları yere sereceğim, diye beklemiş durmuştu. Abdülselam Hocanınsa itibarı, kasabada eskiden beri sevilen, sayılan bir adam olduğu halde, birkaç misli artmıştı. Çarşıdan geçerken artık bütün esnaf, dükkanlarından dışarıya uğruyor, kendilerini ona göstererek selama duruyorlardı. Bu, Şakir Beyi öldüren Memedin, İnce Memed olduğunu, kasabada Efendi Hazretlerinden başka kimse öğrenememiş, o da büyük gizini, kendinden bile gizlercesine yüreğine gömmüştü. Bir gün, Zeki Nejad Beyin ölümünden sonra, İnce Memedin kendine açtığı gizi Efendi Hazretleri kendisiyle birlikte mezara kadar götürecekti. Yakın arkadaşı olan, elbette Memedin İnce Memed olduğunu bilen Selam Hocaya bile, bu kutsal gizini açmamıştı.

Seyrana yeni bir portakal bahçesi alma işini de Efendi Hazretleri, ne olur, ne olmaz, eşkıyanın sonu erinde geçinde kurşundur, bari Seyran yoksul kalmasın, diye düşünmüş, önerisini İnce Memedi bildiğini hiç belli etmeden Abdülselam Hocaya açmıştı. Bugünlerde portakal bahçeleri bedava denecek kadar ucuzdu ve hazineye kalan bu bahçeler kapanın elinde kalıyordu.

Birkaç gün içinde çok güzel, sağlıklı, on altı dönümlük bir bahçe buldular. Mal Müdürüne, ikisi birden giderek söylediler. Artık kasabada Abdülselam Hocanın karşısına çıkıp da pey sürecek kimse olamazdı, bahçeyi kolaylıkla aldılar ve tapusunu Seyranın üstüne çıkardılar.

Hürü Ana, Seyran, Muallim Zeki Nejadm karısı Necla Hanım her sabah, gün ışımadan bahçeye gidiyorlar, yanlarına al-

398

dıkları usta bir bahçıvanın yardımıyla gün kararana kadar çalışıyorlardı.

Birkaç gün içinde Efendi Hazretleri Hürü Ananın ısmarıç-larını gece gündüz demeyip çalışarak bitirdi, eve kadar Hürü Anaya getirdi. Hürü Ana İnce Memedin tasvirine hayran kaldı. “Amanın avratlar, amanın Abdülselam Hocam, kulunuz kurbanınız olayım, böyle de iş olur muymuş! İşte İnce Memed olduğu gibi, güleç yüzü, ışıltılı gözleriyle, bulutların üstünde yüzen kır atının üstünde. Uçup gidiyor, süzülüp gidiyor, benim oğlum Memede de ne kadar benziyor.”

Gece gündüz karşısına koyduğu resmin önünden ayrılmıyor, gözlerini kocaman kocaman açmış seyrediyor, Aliyle konuştuğu gibi, onunla da öfkelenerek, sevinerek, severek konuşuyor, doyamıyordu.

Beş altı gün sonradır ki Hürü Ana, Adem Atamızla Havva Anamızın farkına vardı, onların önünde de durdu şöyle bir baktı. Hazret Efendi onların önlerindeki incir yapraklarını atmış, yaprakların altından Adem Babamızın uzun, yeşil aleti upuzun ortaya çıkmıştı. Hürü Ana hayretler içinde kaldı, amanın kurbanınız olayım, atamızın da mereti ne kocamanmış, diye söylendi kendi kendine. Amanın kurbanınız olayım, ocaklardan, bucaklardan ırak. Havva Anamızın ki ise, çok çok güzeldi. İri bir sabah gülü gibi açılmış, kabarmış sevişmeyi bekliyordu. Hürü Ananın bu gayetle hoşuna gitti. Hele onun orasının kabarmış, sevişmeyi beklemesine çok sevindi. Hemen de Seyran düştü aklına. O da Havva Anamız gibi, diye düşündü. İnce Memedin talihi var. Ama, o fıkara da, neylesin ki, Havva Anamızdan daha iştahla sevişmeyi bekleyen Seyranı buralarda kodu da, başını aldı da dağlara çekti de gitti.

Bedeni pul pul altından, dünya güzeli ejderha kıza şöyle bir göz attıktan sonra Seyranı çağırdı.

“Şu örtüyü Alimin üstünden al. Bak, İncemin tasvirini böyle canlı gibi çıkaran Alimin de tasvirini olduğu gibi oraya koymuştur. Örtünün altında kaç gündür bunalmıştır fıkaracık. Bak, bana yaptığı Ali de onun tıpkısı ya benimkisi gülümsüyor.”

Seyran sandalyayı çekti, üstüne çıktı, yazmayı resmin üstünden çekti aldı. Hürü resmin karşısına geçip, yaramaz bir

399

kız çocuğu kurnazlığıyla ona utangaç gülümseyerek baktı özür diledi.

“Ana gidiyor musun?” diye, gözleri yaş içinde kalmış Seyran boynunu büktü.

“Gidiyorum,” dedi Hürü Ana sert.

“Ana çocuğumuz olacak.”

Ana daha sertleşti, yüzü keskinledi.

“Bensiz de doğar. Sen Müslümü çağır da atı hazırlasın. Yarın erkenden, gün doğarken.”

Başını çevirince Alinin ona melul mahzun bakan Düldülünü gördü. Alisiz bu at da hiçbir şeye benzemiyor.

“Seyran.”

“Buyur Ana.”

“Şurada duran şu tasvir Alimin Düldülünün tasviridir. O, burada kalacak. Ona iyi bak.”

“Olur Ana, baş üstüne Ana.”

“Seyran ister istemez heybeleri, torbaları, çuvalları Ananın günlerdir kasabadan taşıdığı öteberilerle, ona Necla Hanımın, Abdülselam Hocanın kendinin aldığı armağanlarla doldurdu. Cam resimleri de Efendi Hazretlerinin kalın mukavvalara, kırılmasınlar diye, muhkem sardı:

“Ana, bunları nasıl götüreceksin, bir yerlere çarpmazlar mı?”

“Atın terkisine bağlarız, çarpmazlar.”

Ananın, sonra birden gözleri doldu, kendisini tutmasa katıla katıla ağlayacaktı:

“Benim güzel kızım, ben ne bileyim, ben…” diyebildi ancak.

400

Kasaba ileri gelenleriyle, büyük kalabalık köprünün öteki ucunda Arif Saim Beyi sabahtan beri bekliyorlardı. Vakit öğleye gelmiş çatmış, Arif Saim Bey daha ortalarda gözükmüyordu. Öğleyi az geçe, kubbenin oradan otomobillerin çıkardığı uzun tozu ova yolunda görenler muştuyu Kaymakama verdiler. Bu sefer bekleyenlerin yüzleri çok asıktı. Arif Saimin onlara nasıl davranacağını, ne söyleyeceğini bilmiyorlardı. Sabırları taşmış, beklemekten iyice sıkılmışlardı. Derken, arabaların karşıdan geldiğini gördüler. Otomobiller yolda yöreye fışkırttıkları tozlardan yoğun bir bulut içinde kalarak ilerliyorlardı. Az sonra da köprüye geldiler, kalabalığın önünde durmadan geçip kasabaya gittiler. Arif Saim Beyin, arabanın tozlu camı arkasından hayal meyal gözüken yüzü, eğer doğru görmüşlerse korkunçtu. Valiyse ondan da beterdi.

Önde kasabanın ileri gelenleri, arkada kalabalık koşarak kasabaya geri döndüler. Arif Saim Bey gitmiş arabasını Taşkın Halil Beyin avlusunda durdurmuştu. Vali de, Candarma Alay Komutanı da öyle yapmıştı. Onları Taşkın Halil Beyin hanımı konaktan aşağı inerek yukarı çağırmıştı. Hepsinin de tozdan hiçbir yerleri gözükmüyor, dişleri gözleri ışılıyordu salt. Tozdan adam olmuşlardı.

Onlar, tozlarını silkelemiş, yüzlerini yıkamış yerlerine oturmuşlardı ki, ötekiler soluk soluğa Taşkın Halil Beyin evine ulaştılar:

“Hoş gelip safalar getirmişsiniz.”

401

OtiHAM KEMAL İL HAIK KÜTÜPHANESİ

Kasaba ileri gelenleri sırasıyla konukların ellerini sıkıyor hoş geldin, diyor, Vali, Alay Komutanı onlara karşılık veriyor Arif Saim Beyse kaşları çatılmış suskun, taş kesilmiş öyle duruyordu. Kahveler, şerbetler, ayranlar, bal şerbetleri arka arkaya geldi, Arif Saim Bey gelenlerin hepsini gümüş tabaklardan alarak içti, fakat konuşmadı. O konuşmayınca Vali de, Candarma Alay Komutanı da, ötekiler de konuşmak yürekliliğini göstere-miyorlardı.

Sofralar kuruldu, yemekler, rakılar, şaraplar doldurdu masaların üstünü, başta Arif Saim Bey, sofraya oturdular, yemekleri yediler, rakıları, şarapları içtiler ama hiç kimseden en küçük bir ses çıkmadı, salt çatal bıçak, kaşık sesi.

İkindi oldu, gün yıkıldı gitti, akşamı buldu, gene hiç kimse konuşmadı. Sanki üstlerine ölü toprağı serpilmişti.

Akşam yemeği geldi, Arif Saim Bey tek başmaymışcasına masaya oturdu. Yanına yönüne bir kere olsun bakmadan, tek başına içti. Ötekiler de tek başlarına kalakalmışlar, tek başlarına içiyorlardı.

Herkes kopacak fırtınayı bekliyor, şu fırtına bir kopsa da, biz de bu ölüm sessizliğinden kurtulsak, diye içlerinden geçiriyorlar, sessizlik tonlarca taş ağırlığında onların omuzlarına çökmüş, çökerttikçe çökertiyordu.

Tam gece yarısı Arif Saim Bey başına diktiği boş rakı bardağını sertçe masaya koydu, masadan tok bir ses salona yayıldı. Bu Arif Saim Beyin, bu eve girdiğinden bu yana çıkardığı tek sesti. O kadar inatla susmuştu ki saatlar boyu bir kere olsun öksürme-mişti bile. Ayağa kalktı, onunla birlikte masadakilerin hepsi de ayağa fırladılar. Arif Saim Beyin başı öndeydi, başını kaldırdı, boş gözlerle, görmeyerek, kalabalığa, karıncalara, pirelere bakar gibi tepeden şöyle bir baktı, ardından da sallanarak yürüdü. Sapı altın kakma bastonunu kolunda unutmuştu. Taşkın Halil Bey arkasından koştu, ona odanın kapısını açtı. Kapıyı açar açmaz da yüzlerine tertemiz, sakız gibi bir koku çarptı.

Arif Saim sallanarak kapının önünde durdu, bir ileri, bir geri gitti geldi, Taşkın Halil Beye parmağıyla, sen git işareti yaptı, kapıyı açıp içeriye girdi, soyunmadan, olduğu gibi ayakkabıları ve giyitleriyle yatağa devrildi.

402

Sabahleyin erken uyanan Arif Saim Bey epeyce değişmişti. Kahvaltıda Taşkın Halil Beyle birkaç sözcük bile konuştu. Onlar kahvaltılarını bitirmişlerdi ki Kaymakamın evinde kalan Valiyle, Yüzbaşının evinde kalan Alay Komutanı geldiler. Onların ardından da kasaba ileri gelenleri sökün eylediler. Onlar içeri girip, düğmelerini gösterişle ilikleyerek yerlerine geçtikten sonra Arif Saim Bey bastonunu sertçe üç kere taban tahtasına tak, tak, tak, diye vurdu, şahin gözlerini onların üzerinde teker teker, delici bakışlarla dolaştırdıktan sonra dingin bir sesle:

“Arkadaşlar, benim çiftliğimi niçin bastırdınız eşkıyalara, benim kahyam, canım kadar sevdiğim Hacı Ali Çavuşu niçin öldürttünüz, büyük Paşamızın bana yadigarı olan saati niçin çaldırdınız, bana lütfen söyleyin.”

Şahin gözlerini gene, herkesin gözlerinin içine içine dikerek, üstlerinde gezdirdi. Herkes, Vali, Alay Komutanı bile taş kesilmişlerdi.

“Bunu benim yutacağımı mı sandınız, hanginiz akıl etti benim çiftliğimi soydurmayı? Bu adamı, ne yapıp yapıp bulacağım ve onunla yekeyek kozumu pay edeceğim. Allah ya ona verir ya da bana.”

“Senin çiftliğini bastıracak kadar alçalmış bir adam bu kasabadan olamaz,” diye onun sözünü kesti Molla Duran Efendi büyük bir yüreklilikle.

“Sen sus sahtekar Molla Duran. Senin aklın her bir sahtekarlığa erer de bu kasabadakilerin alçaklıklarına aklın ermez. Bu dünya dünya oldu olalı, bu kasabadaki kadar alçak bir insan soyunu bir arada görmemiştir. Sen sus, senin bile bu kadar ikiyüzlülüğe akim ermez. Bunlar o kadar ikiyüzlüdürler ki senin gibi bin yüzlü bir adam bile bunların çırağı olamaz.” Arif Saim yummuş gözünü, açmıştı ağzını, diline ne kadar küfür, ne kadar aşağılayıcı söz geliyorsa esirgemeden söylüyor, ötekiler-se başlarını önlerine eğmişler, büzüldükçe büzülüyor, kaçacak delik arıyorlardı.

Arif Saim Bey acı acı gülerek:

“Şimdi bakın, benim çiftliğimi basma kahramanlığını içinizden kim düşünebilir, ben size söyleyim, benim yakın arkadaşım, Zülfü.”

403

Zülfü etine hançer sokulmuşçasına irkildi, ayağa fırladı: “Haşa Bey, haşa. Yanlış düşünüyorsunuz. Sizin çiftliğinizi bizzat İnce Memed basmıştır. Biz bunu tahkik ettik. O bir alelade eşkıya değil, o bir halk ayaklanmasının lideridir. O, size, Devlete, Mustafa Kemal Paşaya meydan okumak için sizin çiftliği bizzat basmıştır. Nasıl ki, Amber Beyin konağını basıp da emanetleri gaspeylediği gibi. Siz gelmeden, biz Beyimizin çiftliğinin basılma olayını tahkik ettik. Bizzat ben bulundum tahkikatta. İnce Memed sizin çiftliği, yanına dört kişi alarak basıyor. Bu baskında da Ferhat Hoca bulunmuyor. Saati almasının sebebi de çok basit, diyormuş ki, bizzat İnce Memedin ağzından duyup da bize gelerek söyleyenler var, diyormuş ki İnce Memed, Mustafa Kemal Paşanın saati, öylesi adamlara, haşa huzurunuzdan, yakışmaz, gerçek kahramanların saati ancak gerçek kahramanlara, Bayramoğlu gibilerine yakışır, diyormuş. Saati Beybabanın boynunu sıkarak elinden aldıktan sonra, getirmiş Bayramoğluna vermiş. Bayramoğlu da İnce Memedin bu jestine derecesiz memnun olmuş. İsterseniz tahkik edebilirsiniz, saat şu anda bile Bayramoğlunun boynundaymış. Tahkik ettirebilirsiniz.”

“Ben yanılmam Zülfü, ben sizi iyi tanırım. Neyin nereden, nasıl geleceğini bu kadar tecrübeden sonra öğrenebildik. Bu iş senin başının altından çıkmamışsa, benim başımın altından çıkmıştır.”

“Haşa, haşa, haşa, Paşanın saatini da ben mi götürüp verdim Bayramoğluna?”

“Sen vermiş olabilirsin. Ama biliyorum ki, saat Bayramoğ-lunda değil, sizin birinizin evindedir.”

“Haşa!”

“Ben adamımı bilirim ya, aldırma Zülfü.”

“Haşa, siz İnce Memedi tanımıyor, onu alelade bir eşkıya sanıyorsunuz.”

“O, gariban, iyi niyetli, başı belaya girmiş bir çocuktur.”

“O, isyan bayrağını açmıştır,” diye bağırdı Zülfü. “Burada, şu anda, hepimizin hayatı, hususiyetle de sizin hayatınız tehlikede. O, öyle bir casus ağı kurmuştur ki dağda, bizim burada soluk alışlarımızı bile dinliyor.”

404

“Breh, breh, breh!” diye güldü Arif Saim Bey, her şeyi unutmuş, neşesini bulmuştu.

Ötekiler ona, bütün Torosların yediden yetmişe, kadın erkek, hepsinin Memed olduğunu, yedişer yedişer bir araya gelerek hepsi de Memed adını alarak, hepsi de biribirine, biribirinin burunlarından düşmüşçesine benzeyerek aynı kaş, aynı burun, aynı boy, aynı göz, aynı saç, aynı renk İnce Memede gelip ondan icazet alarak dağa çıktıklarını, şimdi dağlarda sayısız yediler bulunduğunu, bu yedilerin kin uşağı olduklarını ve İnce Memedden de daha kan içici bulunduklarını, Devlete meydan okuduklarını, İnce Memedin ve bunların ovada, dağlarda zengin adam bırakmayıp hepsini soyduklarını, zenginlerden alıp fakirlere verdiklerini, bu gidişle Bolşevikliğin ülkede tez bir günde yerleşeceğini, Anacık Sultanın önce yıldırım taşını, sonra tılsımlı yüzüğü, sonra da Selahaddini Eyyubinin tılsımlı gömleğini büyük törenlerle İnce Memede giydirdiğini, akıllarına ne gelmişse Arif Saim Beyi etkileyecek, biri alıp öbürü bırakarak bir bir söylediler. Onlar konuştukça Arif Saim Bey acısını unutuyor, neşesini buluyordu. Konuşuyor, gülüyor, onunla bununla alay ediyordu. Hele biribirinin tıpkısı, göz kaş, giyitleri de, boylan posları da aynı yedi Memedler çok hoşuna gitti. Ne kadar tehlikeli olsa da o kadar güzeldi. Acaba, niçin sekiz, on, on beş, üç, dört değil de yedi oluyorlar, o kadar biribirine benzeyen kişiyi nereden buluyorlar, biribirlerine benzemelerine niçin gerek duyuyorlardı? Kadın erkek, niçin Memed adını almak gereğini duyuyorlardı? Niçin olacak, diye kendi kendine güldü Arif Saim Bey, bu kasaba kahramanlarının ödlerini koparmak için. Ama, bir de işin gerçeği vardı, bu İnce Memed de çok ileriye gidiyor, alelade eşkıyalıktan çıkıp halk ayaklanması liderliğine soyunuyordu. İşi çok büyütmeden, Paşanın kulağına herhangi bir haber ulaşmadan… Ankarada Torosların ayaklandığı duyulur, o da Paşanın kulağına giderse Arif Saim Bey için hiç de iyi olmazdı. Bölgesinde halk ayaklanması çıkmış bir milletvekili bir daha, ensesinin kökünü görür de, milletvekilliğini bir daha göremezdi. Eğer Arif Saim Bey Paşanın gözünden düşerek bir daha milletvekili olamazsa kendi kendini, bir şarjörü ağzına boşaltarak öldürürdü.

405

“Duydum ki İnce Memedin atı diye, size bir uyuz atı yutturmuşlar, siz de atı kurşuna dizmişsiniz. Nereden icabetti atı kurşuna dizmek?”

“İnce Memedin canı attaymış, diye bir dedikodu yayıldı. Atı öldürerek, biz de…”

“Silah geri tepti değil mi?”

“Geri tepti.”

“Uyuz at bir küheylan olaraktan…”

“Her sabah kasabanın üstünde kişniyor.”

“Sizinle düpedüz alay ediyor köylüler.”

“Ediyorlar efendim.”

“Aldırmayın, biz onlarla tarih boyunca alay etmişiz, hala da ediyoruz.”

“Ediyoruz efendim.”

“Bu İnce Memedden neden bu kadar korkuyorsunuz.”

“Öldürüyor. Ağalan, Beyleri soyuyor, öldürüyor. Şimdiye kadar hiçbir eşkıya, bunun gibi Ağaları, Beyleri öldürmedi, soyamadı. Bu başka. Bu, kurdun ağzına kan değdiriyor. Halk ayaklanması hazırlıyor. Bunlar, bu halk bize öylesine bir kin duyuyor ki bir ayaklanırlarsa, şehirlerde taş üstünde taş, omuz üstünde baş kalmaz.”

“Bakın arkadaşlar, yani siz İnce Memedin, bir gün gelerek, sizin kasabayı basarak hepinizin kellesini koparacağından korkuyorsunuz, değil mi?”

“Evet, korkuyoruz,” dedi Taşkın Halil Bey, etli, mor dudaklarını sündürerek, “canımızdan ve de malımızdan ve de ırzımızdan korkuyoruz.”

“Korkmayın, Türkiye Cumhuriyeti bir tek eşkıyayla, yüzlerce eşkıyayla başa çıkacak güçtedir, korkmayın.”

“Halk ayaklanması hazırlığı içindedir, İnce Memed. Bütün hareketleri onu gösteriyor. Para biriktiriyor. Onun bugünkü hazinesi hiç yoksa, bir Suriye Devletinin bütçesi kadar var. İrti-cayla, kapatılmış tekkelerin mensubinleriyle işbirliği yapıyor, halkı ayaklandırmak için…”

Taşkın Halil Beyden başka herkes söze karıştı, bütün düşünceler, İnce Memedin bir halk ayaklanması hazırlığı içinde olduğunda birleşiyordu. Yalnız Murtaza, Arif Saim Bey onu

406

görmesin, diye köşe bucak saklanıyordu. Onu görürse, gözlerinin içine bir bakarsa, onun çiftliğini bastıranlardan birisi olduğunu yüreğini okuyarak bilecek, o zaman emir vererekten kendisini İnce Memede öldürtecek, İnce Memed de kurşunu tam onun kafasına çakacak, beyni fırlayıp odanın duvarına yapışacaktı.

Arif Saim Beyin yüzü ciddileşti. Bastonunu sıkıca kavradı: “Bakın arkadaşlar,” diye yeniden başladı. “Bakın arkadaşlar, bir İnce Memed değil, yüz bin İnce Memed olsa, böyle yüz bin de dağlarda dolanan atı bulunsa bu halk başkaldıramaz. Bizim halkımız binlerce yıldan bu yana yoksulluk çekmiş, ezilmiş, çiğnenmiş, bütün insan olma gücü elinden alınmış bir halktır. Böyle bir halk değil başkaldırmak, korkusundan gözünü bile açamaz, siz keyfinize bakın. İnce Memed de birkaç gün dağda dolaşsın bakalım. Fazla telaşlanmışsınız, telaşlanmayın. Hem böyle bir adam var mı, orası da meçhul.”

“Var,” dedi Taşkın Halil Bey. “Amber Bey onu tanıyor, geçen gün evini bastı ya. İnce Memed diye birisi var.”

“Bütün köylüler onu her gün görüyorlar. Bizim Topal Ali Ağa onu yakından tanıyor,” diye söze karıştı Molla Duran Efendi.

“Bizim hepimizi öldürecek,” diye bir söz savurdu, dayanamayarak Murtaza Ağa saklandığı yerden.

“Hah işte, şimdi sadede geldiniz,” diye bastonunu yere uzun uzun vurdu Arif Saim Bey. “Evet İnce Memed sizi öldürecek, yalnız şunu iyi bilin ki, durmadan tekrar edeceğim, bu halktan, bu ezilmeye, aşağılanmaya, küçük görülmeye, insandan sayılmamaya alışmış halktan hiçbir şey çıkamaz.” Daldı, başını yere dikip bir süre düşündü. Başını salladı, içlenmiş bir sesle, “Keski ayaklansa, ayaklanabilse de bu halk hepimizin kellesini koparsa.”

“Ayaklanacak,” diye bağırdı Murtaza, Arif Saim onu duy-mamışlıktan geldi.

“Ben İnce Memedi yakalayıncaya kadar, çiftliğimi basanı buluncaya kadar buradan gitmeyeceğim. Önce sızıltılara meydan vermeden, kol kırılır yen içinde kalince buradaki güçlerimizce harekete geçeceğim. Olmazsa, İnce Memed ve de Toros-

407

11

lar üstüne ordu çekecek, icap ederse Toroslarda taş üstünde taş, kelle üstünde baş bırakmayacağım.” Birden kızdı köpürdü, ayaklarını yere vurdu, ev temelden dama kadar sarsıldı, “Yarın işe başlayacağım. Ya Allah bana verir bu mücadelede, ya da o İnce piçine.” Tüyleri diken diken olmuş, karşısındaki İnce Memede meydan okuyordu.

“Bana Amber Ağayı çağıracaksınız,” dedi.

“Hemen şimdi mi?” diye sordu Taşkın Bey.

“Hemen şimdi,” dedi Arif Saim.

Arif Saim Bey ayağa kalktı, balkona çıktı, orada tek başına, Amber Bey gelinceye kadar volta vurdu. Amber Bey gelmeden az önce yerine döndü. Yüzü kaya parçaları kadar sertti. Onun yüzüne bakan İnce Memedin çoktan cavlağı çektiğini anlardı.

Amber Bey geldi, ellerini önüne kavuşturmuş. Arif Saim Beyin karşısında saygıyla, daha da çok ürküntüyle durdu. Onun ne kadar sert, acımasız bir kişi olduğunu Çukurovada herkes bilirdi. Döve döve adam öldürdüğü, otomobiline insan çiğnettiği, yüz otuz evlik bir köyü olduğu gibi yerinden alarak-tan Torosun kayalıklarına sürdüğü daha belleklerden silinmemişti. Şu Türkiye Cumhuriyetinde onun yapamayacağı hiçbir şey yoktu. Onun köylülere yaptırdığı işkenceler dillere destandı. Onun bu dehşet ünü Çukurovayı aşmış, bütün Türkiye yüzeyine yayılmıştı. Korkudan zangır zangır titremek için onun öküz gözlerini görmek gerekmezdi, adını duymak yeterdi. Arif Saimin işe böylesine el koyması oradaki herkesin yüreğine su serpmişti.

“Şuraya, karşıma otur bakalım Amber Ağa.” Bastonunun ucuyla yer gösterdi. Amber Beyin altına bir koltuk çektiler, Amber Bey, bastonun ucunun gösterdiği koltuğun üstüne çöktü, ellerini saygıyla, ürküntüyle dizlerinin üstüne koydu.

“Söyle bakalım Amber Ağa, hani sen, baban ölürken, sana uzattığı Beylik mührünü, ben fakir fıkaraya zulmedemem diye-rekten reddeden zat değil misin?”

“Benim efendim.”

“Sonra değirmen tözcülüğü yaptın?”

“Öyle oldu efendim.”

“Onun ardından da…”

408

“Nar, incir, asma bahçem var.”

“Bir de küçük bostanın…”

“Geçinip gidiyoruz Beyim.”

“Sen ne biçim adamsın be! Ermiş desem, dinsiz bir kişisin. Bolşevik desem, medreselisin. Sen medresede okudun mu?”

“Okumadım efendim.”

“Velhasıl bir acayip, kendi şahsına münhasır bir zatsın. Şimdi söyle bana o İnce Memedi gördün mü?”

“Gördüm Beyim.”

“Benim çiftliğim gibi senin de evini mi bastı?”

“Benim evimi de bastı efendim.”

“Sendeki emanetleri aldı öyle mi?”

“Aldı efendim.”

“Çok muydu?”

“Çoktu efendim.”

“Ne kadardı, hiç saymadın mı?”

“Saymadım efendim.”

“Merak da mı etmedin?”

“Bana ne, niçin merak edeyim herkesin parasını?”

“Hepsini İnce Memede mi verdin?”

“Hepsini ona verdim. O da bana emanetlerin içinden seçtiği bu yüzüğü zorla verdi. Almasam, eşkıyadır bu, belki başıma bir iş açar, diye mecburen aldım.”

Yüzüğü cebinden çıkardı Beye verdi. Bey evirdi çevirdi, hayran gözlerle yüzüğe baktıktan sonra Amber Beye geri vermeyip önündeki sehpanın üstüne koydu.

“Söyle bakalım şimdi, senin gördüğün İnce Memed hakiki bir İnce Memed miydi, su katılmamış?”

“Bana öyle geliyor ki, bendenizi soyan İnce Memed su katılmamış bir İnce Memeddi.”

“Su katılmamış İnce Memed kimdi, nasıl bir kişiydi?”

“Nasıl anlatsam Beyime… Nasıl söyleyim ki…” Ellerini açtı gösterdi. “İşte bu kadarcık bir çocuk. Küçücük bir şey. İnce bıyıklı, büyük, güzel gözlü, geniş omuzlu, sağlam dişli, utangaç, utangaçlığından hemen hiç konuşmayan, adamın gözlerinin içine sevgi dolu gözlerle bakan, öyle adam öldürecek bir kişiye hiç benzemeyen, durmadan, bana ne oldu da, ben buralara

409

düştüm, bu tüfeği elime kim verdi, bu eşkıya kılığına beni kim soktu, diye soran bir hali olan bir delikanlı. Bana deselerdi ki işte Abdi Ağayı, Ali Safa Beyi, Çiçekli Mahmut Ağayı öldüren İnce Memed budur, yemin etseler, Kurana el bassalar da bu çocuğun eşkıya İnce Memed olduğuna inanmazdım.”

“Yakında gelir de Murtaza Ağayı çarşının ortasında gözlerinin bebeğinden vurur da…”

“Aman Allah göstermesin,” diye Murtaza Ağadan ölüm iniltisi gibi bir inilti geldi.

“Çok mu korkuyorsun Murtaza ondan?”

İnilti karşılık verdi:

“Çok korkuyorum.”

“Seni de tam gözbebeğinin ortasından…”

“Aman Allah göstermesin, tam ortasından…”

“Onun parmağında o taçlı yüzük, sırtında da dokuz bin dokuz yüz doksan dokuz ayetli gömlek var mıydı, gömlekte de altın yaldızla işlenmiş menekşeler?”

“Vardı efendim.”

“Demek hakiki bir İnce Memed var?”

“Var, efendim.”

“Utangaç da bir çocuk?”

“O kadar utangaç bir çocuk ki utangaçlığından insanın yüzüne bakamıyor, küpü getirdim önüne attım, yüzüme şaşkın şaşkın, bu adam ne yapıyor, diye bakakaldı, bir eşkıya küpün ağzını açıp da altınları yere dökünce seninkinin aklı başından iyice gidip almak istemedi, emanettir, dedi, bunca yıl saklamışsın, bundan sonra da sakla, dedi. Bana ölüler gibi, küpü geriye alayım, diye yalvardı. Utandığından yerin dibine geçiyordu.”

“Sen de niçin almadın altınları geriye?” Öfkesini belli ederek bağırdı Arif Saim. “Eşkıyaya, bu fakir milletin altınlarını götürüp de zorla niçin teslim ettin, seni tevkif ettireceğim halkımıza bu ihanetinden dolayı.”

“Halkın bir zararı olmadı bundan, sevgili Beyim,” diye sinmiş Amber Bey sesini indirdi, yumuşattı.

“Nasıl zararı olmazmış?” diye bastonunu bütün gücüyle yere vurarak kaşlarını çattı Arif Saim Bey.

410

“Çünkü, çünkü efendim,” diye kekeledi Amber Bey, “onları babaları Kafkas, Çanakkale, Yunan cephesinde kalan kızlara, delikanlılara dağıtacak.”

“Sen de bunun için mi eşkıyanın sana iade ettiği altınları kabul etmedin? Senin hakkında çok şey biliniyor Amber Ağa, hiç merak etme. Senin kim olduğunu, birtakım şüpheli dış ilişkilerini bilmiyor değiliz.”

Amber Bey korktu, yüzü kül kesildi, dudakları titredi:

“Haşa, haşa Bey, benim ne iç, ne dış hiçbir ilişkim olamaz.” Arif Saim Bey göğsünü gererek, sesini toklaştırdı, öküz gözleri büyüdü:

“Biz herkesi, sizin gibisileri, hususiyetle, takip ederek fişleriz.”

“Haşa, haşa efendim. Geçen Amerikan konsolosu gelmişti. Nar meraklısıymış, bahçeye götürdüm. Ondan başka da ömrümde ecnebiyan görmedim.”    .

“Biz insanın hiçbir hareketini kaçırmayız ve de, gördün ya, sizin gibisilerin nefes alışlarını bile duyar, kontrol altında tuta-

nz.

“Haşa, haşa efendim, bir daha ecnebiyanla görüşürsem, iki olsun.” Elleri, ayakları zangır zangır ediyor, başına ne bela açılacağını bilemediğinden, korkusu da gittikçe gittikçe büyüyordu.

“¥<\7İ& telaşlanmaya lüzum yok. Ben variken burada, seni sevdim, kimse senin tüyüne dokunamaz. Ama senin suçun çok büyük. İnce Memedin sana iade ettiği…”

Amber Bey can havliyle onun sözünü kesti:

“Geri vermezlerdi altınları. İnce Memed iyi çocuk, has adam, o geriye verirdi de, o canavar Ferhat Hoca o kadar altını ele geçirmiş de hiç geriye verir mi? İnce Memed, altınları bana geri vermek isterken o canavar Hoca bana şöyle bir baktı, ciğerimi deldi. Ben o altınları geriye alsaydım, hiç kurtuluşum yoktu, Hoca o anda beni öldürürdü.”

“Şimdi anladım işi,” diye kahkahalarla güldü Arif Saim Bey.

“Yaaa Beyim, öldürürdü, Beyim, ben aklımla, kurnazlığımla canımı onların elinden kurtardım. Emin ol, ecnebiyanla hiç konuşmayacağım bir daha Beyim.”

411

“Ecnebilerle sen her zaman konuşabilirsin.”

Ayağa kalktı:

“Baş üstüne efendim, nasıl buyurursanız efendim. Başıma bir iş gelmez ya…”

“Ya bu yüzük?” Yüzüğü sehpanın üstünden aldı, işlenişine, taşına hayran kaldı Arif Saim Bey.

“Kalsın efendim, emanet efendim. Benim için büyük bir zevk olur sizde kalması.”

“Pekiyi kalsın. Bunu senin hediyen olarak hemşirene vereceğim.”

“Benim hediyem olsun efendim, hemşire hanıma selam söyleyin, hürmetlerimi arz ederim, efendim.”

“Seninle bundan sonra İnce Memed için işbirliği yaparız.”

“Yaparız Efendim.”

“Haydi güle güle.”

Amber Bey, ayakları ayaklarına dolanarak merdivenleri indi, evden uzaklaşınca derin bir soluk aldı, doğru bostanına gitti. Bir daha konsolosla, bir ecnebiyanla görüşmek mi, aman Allah, Allah yazdıysa bozsun! Ecnebiyanla hiç konuşmamaya karar vermişti ya zaten bütün ömründe topu topu bir yabancıyla konuşmuş, o da yampiri yürüyen uzun kafalı Amerikan konsolosuydu. Onun derdi İnce Memeddi, Arif Saim Bey işe el koymuştu, İnce Memedin de bu modern Kuyucu Murat Paşanın elinden kurtuluşu olamazdı. Yeni Kuyucu Murat Paşa To-rosların üstünden silindir gibi geçecek, koca Toros dağı inim inim inleyecek, ocakları sönecekti. Nasıl etse de İnce Memede bir haber ulaştırsa, ulaştırsa da durumu ona anlatabilse, o da bir süre için dağlardan çekilip gitse, ortalarda gözükmeseydi. Yazık olacaktı İnce Memede.

Arif Saim Bey Valiyi, Alay Komutanını savdıktan sonra sağlam bir araştırmaya girişti. Eşkıyalarca soyulmuş kişilerin hepsini, başta Sarı Sultanoğlu olmak üzere kasabaya çağırdı. İnce Memed, Ferhat Hoca, Sahan, Temir, Kasım üstüne derinlemesine bilgi topladı. Onlar hakkında ne kadar çok öğrenirse şaşkınlığı o kadar artıyor, biz memleket insanını hiç mi hiç tanımıyoruz, diye, önüne gelene söylüyordu.

412

Taşkın Halil Beyin evi, savaştaki bir ordu karargahı gibi çalışıyordu. Güvenilir adamlardan sağlam bir haber alma örgütü kuruldu. Bu örgüte en başta, halen Molla Duran Efendinin evinde çalışan izciler başı Topal Ali de alındı. Arif Saim Bey, Topal Aliyi çok sevmiş, ona çok güveniyor, ona danışmadan, onun düşüncesini sormadan en küçük bir işe girişmiyor, herhangi bir eylemde bulunmuyordu. Ali, bu sefer de Arif Saim Beyin gözdesi ve gözbebeği olunca Murtaza Ağa küplere binip, öfkesinden deliye döndü. Benim kasabaya getirtip, herkesle tanıştırdığım şu Topal alçağa bakın, neredeyse Ankaraya gidecek, Erkanı Harbiye Reisi olacak.

Arif Saim Beyin çalışmaları yavaş yavaş semeresini veriyordu. İnce Memede kimlerin yataklık yaptığı, onu hangi köylerin, kimlerin koruduğu bir bir öğrenilmişti, İnce Memed de sağlam bir haber alma ağı kurmuştu. Kasabada, ovada, dağlarda arı uçsa onun da haberi oluyordu. Ona habercilik yapanlar, onların başları da yavaş yavaş saptanıyor, hiçbir sızıltıya meydan vermeden yakalanıyor, yakalanma sebepleri kimseye bildirilmeden, getirilip gözaltına tıkılıyorlardı.

Candarmalarm, kuş olsalar da, İnce Memed gibi halkın yüreğine derinlemesine yerleşmiş bir kişiyi bulmaları, bulsalar da yakalamaları kolay değildi. Onun için Memedle başa çıkacak eski eşkıyalar gerekiyordu. Çivi çiviyi sökmeliydi. İlk akla gelen eşkıya, Kurtuluş Savaşı kahramanı Bayramoğluydu. Ama o, İnce Memede karşı dağa çıkar mıydı, ne olursa olsun onu İnce Memedin üstüne, it dişi domuz derisi, göndermenin bir yolunu bulmalıydı. Sonra öteki eşkıyalar, İnce Memedin arkadaşı Uzun Cabbar, Kör İbrahim, Horoz Ramo, Çiçekli Nuri, onları da, Bay-ramoğlu isterse onun emrine vermeliydi. Daha başka eşkıyaların da, ince eleyip sık dokuyarak, kişilikleri üstünde duruldu. Ama her şey Bayramoğluna bağlıydı. O, İnce Memedin üstüne giderse, bu iş, yağdan kıl çekercesine kolaylıkla halledilirdi. İnce Memed gibi bir acemi çaylak, arkasında, Kırkgöz Ocağı değil de, kim olursa olsun, şu adları deftere yazılmış, eşkıyaların bir tekine bile yetmezdi.

Her şey günlerce çalışılarak, inceden inceye hazırlanmış, bir, harekete geçmek zamanı kalmıştı. Yüzbaşı da, Asım Çavuş

413

da mutluydu. Arif Saim Bey, her tasarımda onların düşüncelerini alıyor, en küçük olayı bile onlarla tartışıyordu. Karakol, gözaltı yerleri İnce Memedin casuslarıyla dolmuştu. Aşağı yukarı bu casusların hepsinin de adını Kertiş Ali Onbaşı vermişti. Arif Saim Bey bu Kertiş Ali Onbaşıyı çok sevmişti. O, gözü kara, askerliğe baş koymuş, anasından asker doğmuş, bu ezilmiş, alçal-mış köylüye de kin bağlamış bir yiğitti. Arif Saim Bey şimdi bu-yursa, şu bütün Toros dağlarını yediden yetmişe döve döve öldür, dese, gözünü kırpmadan hemen işe girişirdi. Arif Saim Bey, kendisiyle övünüyordu, Kurtuluş Savaşında bölge komutanı iken bile, İnce Memede karşı hazırlandığı gibi, düşmana karşı hazırlanmamıştı.

“Taşkın Bey, arkadaşları çağırın da artık Bayramoğlu için bir şey düşünelim, tartışalım. Kış gelmeden İnce Memedin işini bitirmeliyiz. Yörükler yayladan indiler, değil mi?”

“İniyorlar.”

“Onlar inince düze, İnce Memed dağlarda en büyük desteğinden mahrum kalır.”

“Doğrusunuz Efendim.”

Taşkın Bey adamlar gönderdi, Zülfü Beyi, Molla Duran Efendiyi, Muallim Rüstem Beyi, Belediye Başkanını, Kertiş Aliyi, Topal Aliyi, Yüzbaşıyı, Asım Çavuşu, ilgili memurları, daha birçok kişiyi evine çağırttı. Çağrıyı alanların hepsi koşarak geldi. Üst üste birkaç kere adam gönderdiği halde Murtaza Ağa gelmiyordu. Sonunda Taşkın Halil Bey, kendisi gitti Murtaza Ağanın konağına, çok şaşırmıştı Murtaza Ağanın bu tutumuna, oysa Murtaza Ağa, böylesi işlerde şapkasını havaya atar, altında koşarak…

“Yahu Murtaza, ne oldu, bir şey mi var, Arif Saim Bey geldi geleli bir kere uğramadın bize…”

“Uğradım,” dedi Murtaza.

“Biliyorum, birkaç kez uğradın, o da bir köşeye saklandın, büzüldün, bir yumak oldun, kimse görmesin diye de…”

“Doğrusun, öyle oldu, korkuyorum.”

“Kimden?”

“Arif Saim Beyden. Bana öyle geliyor ki, o her şeyi biliyor. Çiftliğini bizim… Bana öyle bir bakıyor ki yüreğimin içini oku-

414

yor. Ben o adamın yanına bir daha gidemem. Bana öyle geliyor ki o, beni görünce her şeyi bir bir anlayacak.”

“Aman be Murtaza, sen aklını mı oynattın. Ne bilecek o bizim çiftliğini…”

“Gözümün içine bakışından belli. Deliyor gözleriyle yüreğimi- Biliyor.”

Aralarında uzun bir tartışma çıktı ya iyi yürekli Murtaza Ağayı Taşkın kandırarak Arif Saim Beye götürdü.

“Evet arkadaşlar, ben Bayramoğlunu çok yakından tanırım. Yüzbaşı iken çok takibinde bulundum. Yiğit, inanılmaz cesarette, çok kurnaz, mert bir kişidir Bayramoğlu. Gençliğim eşkıya takibinde geçti, o kadar eşkıya yakaladım, öldürdüm, ömrüm boyunca böyle bir adama rastlamadım. Onu buraya nasıl getireceğiz, bu işin içine nasıl sokacağız?”

“Murtaza Ağa, onun adamı,” dedi Taşkın Bey. “O gider, sizin çağırdığınızı söyler, alır getirir.”

“Ne diyorsun Murtaza, buraya yakına gelsene.”

Murtaza büzüldüğü köşeden kalktı, onun yüzüne hiç ba-kamayarak, gösterdikleri koltuğa, karşısına geçti oturdu.

“Giderim Beyim. Hiç sanmıyorum ya, gelirse alır gelirim.”

“Onu yakından bilmek gerek. Zayıf noktalarını tespit etmek, işi yarı yarıya halleder. Şunu bilin ki, o nam ve gösteriş için yaşayan bir kişidir. Eşkıyalığı bırakıp İstiklal Harbine de nam için, ünlenmek için girmiştir. Ben, birçok şeyi anlıyor, izah edebiliyorum da Bayramoğlu gibi gösteriş düşkünü bir insanın bu kadar zaman köyüne çekilip fakir bir hayat sürmesini anlamıyorum.”

“Hem de ne fakirlik,” dedi Murtaza Ağa. “Hem de öyle bir fakirlik ki, çok sevdiği halde aylarca ne bir tutam çay, ne de bir dirhem şeker bulabiliyor.”

“Öyleyse ona…”

“Bir heybe dolusu şeker, çay götüreceğim, hususiyle Arif Saim Bey bunları senin için Ankaradan getirdi, diyeceğim. Bir de lacivert bir giyit. Bir çift körüklü çizme, bir lenger şapka, don gömlek, mintan, ipek çorap, yakasına da kırmızı mendil.”

“Sen benden iyi tanıyorsun Bayramoğlunu…”

“Tanıyorum ya, bir türlü de işe koşamıyorum onu.”

415

 

“Sen onu al getir, koşacağız. Gerisini bana bırak.”

Murtaza Ağa tedarikini gördü, her şeyi kendi eliyle bir bir hazırlayarak atına bindi, bir soylu doru atı da yedekleyerek yola düştü.

Bayramoğlu, beklemediği bir biçimde onu iyi, candan karşıladı. Armağanları verdi, yedekteki soylu atı gösterdi:

“Bütün bu hediyeleri sana Arif Saim Bey gönderdi,” dedi.

Bayramoğlu sevindi, sevincinden elleri, dudakları titredi.

“Biz onunla iyi tanışırdık,” dedi, “Yüzbaşıyken benim çok takibimde gezdi, İstiklal Harbinde Haçın cephesinde de beraberdik. Demek beni gönülden uzak etmemiş, hatırlamış ha… Eh, canım, eski silah arkadaşı değil mi, silah arkadaşlığı kardeşlikten ileridir. Şimdi çok büyük bir adam oldu o, değil mi?”

“Büyük adam da söz mü Bayramoğlu, onun astığı astık, kestiği kestik, o, ipten adam alır. İstediğini Karun kadar zengin, istediğini nan ekmeye muhtaç eder.”

“Onun çiftliğini basmışlar, bu işi kim yapabilir ki… Bu işi ancak bir deli yapar.”

“İnce Memed yapmış.”

“İnce Memed akıllıdır, cami duvarına işemez.”

“Diyorlar ki Mustafa Kemal Paşanın Arif Saim Beye verdiği altın saati da almış. Güya ki, diyesiymiş ki, Mustafa Kemalin saati, öyle bir yiğidin armağanı yakışsa yakışsa Bayramoğlu gibi yiğide yakışır, diyesiymiş. Güya ki, getire saati sana veresiy-miş.”

Bayramoğlu öyle bir öfkelendi ki bir kaplana benzedi, saçının, sakalının her telinden kıvılcımlar saçılıyordu. Murtaza Ağanın ödü koptu. Demek ha, diye düşündü, vay anasını, demek Bayramoğlu, o mazlum, karıncayı incitmez gözüken o yoksul adam, bu ağzı var da dili yok kişi demek böyle, demek icabında kaplan kesilen bir kişiymiş.

Murtaza Ağa, onun öfkesi karşısında o kadar şaşırdı ki bir süre ağzını açamadı. Bayramoğluysa, evinin avlusunda, bir süre kafesinde, yeleleri kabarmış bir aslan nasıl dolaşırsa, o da homurdanarak öyle dolandı durdu. Sonunda yatışmış olacak ki gülerek, ter içinde kalmış Murtazanm yanına geldi:

416

“Yüzbaşı Arif akıllı kişidir, böyle saçma sapan dedikodulara inanmadı, değil mi,” diye sordu.

Murtaza Ağa, bir beladan kurtulmanın rahatlığında:

“Hiç inanır mı canım. Ama seni yarın ona götüremezsem inanır da, her bir şeyi de yapar.”

“Haydi gel, bizimkiler bir güzel çay kaynatsınlar bize, bir içelim, bir içelim.”

İçeriye seslendi, sonra heybeleri, torbaları açtı. Gözleri fal-taşı gibi büyüdü:

“Bunların hepsini bana Yüzbaşı Arif mi gönderdi?”

“O gönderdi. Şu al atı da o gönderdi.”

Bayramoğlu kalktı, atın yanında yönünde, her yerine inceden inceye bakarak dolaştı, boynunu şaplakladı, yelesini okşadı, ağzını açtı, dişlerine baktı, “Allah, Allah,” diye şaşkınlığını dile getirdi, “böyle bir atı, baba oğula, kardaş kardaşa vermez/’ dedi, “demek benim eski günlerimi hatırlamış Yüzbaşı Arif.”

Murtaza Ağanın yanına geldi, elini onun omuzuna koydu:

“Demek beni unutmayan bir adam da varmış ha, hay Yüzbaşı Arif hay!”

“Seni görmeyi çok istiyor.”

Gözleri dünyanın bütün oyuncakları kendisine bağışlanmış, sevincinden kabına sığamayan bir çocuğun sevinci ve kurnazlığıyla ışılıyordu.

“Yarın giyinir kuşanır, biner atlarımıza gideriz, gideriz de Yüzbaşı Arifimizi görürüz. Bakalım ki yaşlanmış mı o da bizim gibi.”

Bu sefer de sevinmek sırası Murtaza Ağaya geldi, oradan genç bir köylü buldu:

“Ne yapıp edip, şu pusulayı Arif Saim Beye ulaştıracaksın,” dedi. Eline yüklüce bir para tutuşturdu. Delikanlı atına atladığı gibi, dağlardan aşağıya sürdü, ertesi gün ikindi üzeri, üstünde, “Cuma günü Bayramoğluyla birlikte kasabada olacağız, bilgi edinilmesi,” diye yazan pusulayı Taşkın Halil Beyin eline verdi.

Arif Saim:

“Evet,” dedi, “Bayramoğlunu bu kasabada devlet reisleri gibi karşılayacağız. Bu karşılama öyle harikulade bir karşılama olmalı ki Bayramoğlu neye uğradığını bilememeli.”

417

Törenin, gerektiğinden de daha görkemli olması için hazırlıklara giriştiler.

Dağlardan mersin dalları, kır çiçekleri getirtildi, bahçelerde ne kadar kasımpatı varsa yolundu, bir, çarşının bu başına, bir, öteki ucuna büyük zafer taklan dikildi. Büyük alandaki ağaçların gövdelerine de çiçekler, dallar sarıldı. Dükkancılar dükkanlarını çiçeklerle, bayraklarla süslediler. Kasaba tepeden tırnağa yundu. Evlerin birçoğu bile kapılarını, pencerelerini çiçeklerle, dallarla donattılar. Her esnaf, her zanaatçı, kasabada oturan her kişi Bayramoğlunun onuruna, gücü yettiğince bir katkıda bulunmuş, kasabanın süslenmesi için elinden geleni geriye koymamıştı. Bu kasabada bu kadar çiçeğin, bayrağın bulunabileceği kimsenin aklından geçmezdi.

Kasaba bir çiçek, bir bayrak bahçesine dönmüştü. Herkes en güzel giyitlerini giymiş, bekliyorlardı. Arif Saim Bey, dün akşamdan Bayramoğlunun yoluna bir atlı göndermişti. Atlı gelenleri görür görmez doludizgin geriye dönecek, kasaba da Bayramoğlunu bir saatlik yolda karşılayacaktı.

Sulanmış, süpürülmüş çarşıda kedi köpek bile gözükmüyordu ortalıkta. Oysa öteki günler, başıboş köpekler sürülerle çarşıdan alana, alandan köprüye, köprüden mahalle aralarına dolaşırlardı.

Arif Saim Bey, o gün erkenden kalktı, usturayla sinek kaydı tıraş oldu, ipekli gömleğini giyip kırmızı, elmas iğneli kravatını taktı, giyindi kuşandı iki dirhem bir çekirdek oldu. Görkemli lord şapkası, beyaz eldivenleri, sapı altın bastonu, rugan kunduralarıyla ürkütücü, göz kamaştırıcı bir heybete benziyordu. Kasaba ileri gelenlerinin hepsi de bayramlık giyitlerini giymişler, tam tekmil Taşkın Halil Beyin konağının avlusuna doluşmuşlar, Arif Saim Beyin yukardan inmesini sabırsızlıkla bekliyorlardı. Kasabadaki bütün okullar, davulcular, zurnacılar, kasabanın futbol takımı, mücahitler derneği, bunların kılıkları türlü türlüydü ve üç etekten tutun da Maraş abasına, eski, yeni asker, subay kılıklarına bürünmüşlerdi. Her mücahidin yakasında da kırmızı kordelalı madalya, ya da madalyaya benzer bir şey sarkıyordu. Ellerine de paslı kılıçlar, kamalar, av tüfekleri, kundakları yarılmış, kurt yemiş tüfekler, çakmaklı tüfekler,

418

toplu tabancalar, çakmaklı tabancalar almışlardı, kimisinin göğsüne de dürbünler asılmıştı, kırmızı postallar giymiş halaycılar, çoktan yola çıkmışlar, Tapu tepesinin altındaki yola varmışlar, çoktandır bekliyorlardı.

Hazırlığını bitiren Arif Saim Bey, son bir kez daha aynaya baktıktan, bıyıklarını burduktan sonra kasılarak, ağır ağır, ayakkabılarının kurumuş tahtada çıkardığı tok sesi dinleyerek aşağıya indi, herkes ona koştu. O, sadece sağ elini uzatmış, kasılmış öyle duruyor, elini kim öpüyor, kim sıkıyor bakmıyordu bile. El öpme ve sıkma töreni bitince Arif Saim Bey, avluyu, karşıki portakal ağacından, köşedeki nara kadar gidip gelmeye başladı. Yanına yöresine hiç bakmıyor kasıldıkça göğsü geriliyor, şişiyordu. Başı da gittikçe dikleşiyor, bastığı yeri görmüyordu. Ötekilerse avluda durmuşlar, çıt çıkarmadan, hayranlıkla, onun gittikçe şişen, genişleyen göğsünü, uzayan boyunu seyreyliyorlardı.

Tam öğle olurken atlı doludizgin geldi, atının başını Beyefendinin tam önünde çekti ve büyük bir ustalıkla da atı olduğu yerde durdurdu.

“Geldiler efendim,” dedi.

Arif Saim Bey, ona, eliyle sinek kovar gibi, çekilmesi için bir işaret yaptı, otomobiline doğru yürüdü, şoför kapıyı açmış çoktandır onu bekliyordu. Taşkın Halil Beyi, Zülfüyü, Molla Duranı da yanına çağırdı. Otomobil önde, bayramlıklarını giyinmiş kasaba ileri gelenleri arkada, onların da arkasında kadın erkek, genç yaşlı kasabalılar ağır ağır kasabanın dışına ilerlediler, bir yarım saat sonra çakıltaşları serili bir büyük çukur alana gelip, çoktandır beklemekten canı çıkmış öğrencilerin, yamalı bohça örneği renk renk, kılık kılık orada durmuş kalmış mücahitlerin, çorapsız, ayakkabısız çubuklu sarı lacivert formalarını çekmiş sporcuların, tunçsiper göğüslerini şişirmiş, gözler ilerde, her birisi bir çelik parçasına dönmüş candarma bölüğünün ilerisine geçtiler durdular. Arif Saim Bey ve otomobilindekiler aşağıya inmediler. Ne zaman ki Bayramoğluyla Murtaza Ağanın başı çalıların arkasından gözüktü, işte o zaman Arif Saim Bey bütün heybetiyle otomobilden çıktı, en başa gitti dikildi. Bayramoğlu onun önüne gelince atının başını çekti, atladı. İki

419

eski arkadaş kucaklaştılar. Tam bu sırada da davullar zurnalar çalmaya başladı. Arif Saim onun kulağına, “Kimseye yüz vermeden, derhal atma bin ve orduyu teftişe çıkmış bir kumandan gibi göğsünü şişirerek, yüzlerine bakmayarak önlerinden geç,” dedi.

Bayramoğlu, onun ne demek istediğini hemen anlamış, ötekilerin yüzlerine bile bakmadan ata atlamış, bir ordu komutanı gibi göğsünü şişirmişti. Murtaza Ağa da onun arkasında, o da, onun gibi göğüs şişkin, bakışlar karşıya fırlamış, boyun uzamış kimsenin yüzüne bakmadan atını sürüyordu.

Bayramoğlu, daha işini bitirmemiş kalabalığın sonuna gelmemişti ki cuşu huruşa gelen bir mücahit, işte düşman diyerek-ten tüfeğini omuzuna aldı, karşı dağlara savlet eyledi. Eski tüfek öyle bir patladı ki yer gök sallandı, hem de ortalık barut dumanı içinde kaldı. Artık mücahitleri durdurabilirsen durdur. Tüfekler patlıyor, ortalığı dumanlar alıyor, mücahitlerin kimisi yolun tozları içine seriliyor, vatan için tatlı canlarını verirlerken, yerlerini göğüsleri tunçsiper başka yiğitler alıyordu. Onların da kızıl kanları yolun diz boyu tozlarının içine akınca, onların da barut dumanları, toz bulutlan içindeki yerlerini başka vatan kahramanları alıyorlardı. Kılıçlar, kamalar çekiliyor, millet biribirine giriyordu. Mücahitler, o eski günleri yaşarcasına öylesine hırsla düşmanlarına saldırıyorlardı ki, insan o eski günleri olduğu gibi yeniden yaşıyordu. Bu sebepten dokuz tane saçı sakalı ağarmış eski mücahit hançerlerle biribirlerini yaralayıp, ala kanlarını yolun tozlarına akıttılar.

Bayramoğlu, teftişini bitirdikten sonra, gitmiş kalabalığın öteki ucunda durmuş, ne diyeceğini bilemeden, bu savaşırken bir kere olsun rastlamadığı saçı sakalı ağarmış adamların bu tuhaf oyunlarına ne diyeceğini bilemeden bakıyordu. Hele bunların arasında, neredeyse yıkıldı yıkılacak, kulaklarına kırmızı kordela bağlanmış bir çıplak ölümcül ata binmiş Kürt Rüstemi görünce şaşkınlığı bir kat daha arttı. Kahraman Rüstem, nere-dense, eline uzun bir kılıç geçirmiş, olduğu yerden kıpırdanmadan, kıpırdarsa, altındaki atın yola serileceğini biliyor, paslı kılıcını havaya, naralar atarak savuruyordu.

Önde Arif Saim Beyin otomobili, yanında Bayramoğluyla Murtaza Ağa, arkalarında coşmuş, bacaklarını ta yukarı kal-

420

dırarak halay çekenler, mücahitler, askerler, sporcular, halk biribirlerine karışmışlar, sebebini bilemedikleri bir coşkuyu yaşıyor, İstiklal Savaşı günlerinin heyecanını yeniden, yüreklerinde bütün tazeliğiyle duyuyor, Bayramoğlunu görmenin, onu coşkuyla karşılamanın mutluluğu içinde kendilerinden geçiyorlardı.

Önde Arif Saim Beyin otomobili, yanında Bayramoğlunun atı çarşının başına kadar geldiler, Arif Saim Bey otomobili durdurdu, şoför kapıyı açtı, o da gerinerek, bir taş yontu gibi otomobilinden çıktı. Bayramoğlu da atından indi, Arif Saim Bey Yüzbaşıyı yanma çağırdı, onu solunda durdurdu. Sağında da Bayramoğlu, uygun adımlarla, çarşının içine yürüdüler. Çarşıyı, kesen yollardan çabucak gelerek doldurmuş kalabalık onları alkışlıyor, bağırıyor, çağırıyordu. Üç zafer takının üçünün de altından geçtiler. Birisinin üstünde kol uzunluğunda harflerle, hoş geldin milli kahraman Bayramoğlu yazıyordu. Arif Saim Bey, bunu Bayramoğluna gösterdi, Bayramoğlunun okuryazarlığı yoktu, bunu bilen Arif Saim Bey, yazıyı ona gösterirken de okudu. Bayramoğlunun ağzı kulaklarına vardı. Bir iyilik et de denize at, balık bilmezse Halik bilir, diyordu. Demek ki, bu millet beni, benim dökülen kanımı unutmamış da beni böyle karşılıyor. Gözleri yaş içinde kaldı, bütün sevgisini gözlerine toplayarak minnetle Arif Saime baktı. Konur dağda yakaladığımda iyi ki bu hileci, bin yüzlü herifi öldürmemişim, diye düşündü. Ona o kadar yalvarmıştı ki Arif Saim, Bayramoğlu, kendinden, insanlıktan utanmış, bir böcek öldürülür de, ne yaparsa yapsın, bu adam öldürülmez, demiş, Yüzbaşı Arifi pınarın başında bir gün ağırladıktan sonra bırakmıştı. Ondan sonra da çok karşılaşmışlar, cephe arkadaşı olarak yan yana Fransızlara karşı çarpışmışlar, ikisi de, bir daha Konur dağı olayını akıllarının ucundan geçirmemişlerdi.

Kasabanın alanına gelir gelmez, alanı silme doldurmuş kalabalık, “Hoş geldin Bayramoğlu, hoş geldin kurtarıcımız, hoş geldin kahraman,” diye hep bir ağızdan bağırdılar ve halaycı-lar, türküsünü söyleyerek Bayramoğlu halayını çektiler. Bayramoğlu, dağdayken hakkındaki çıkarılan türkülerden birinden yapılan bu halayı uzun yıllardır seyretmemiş, kendisiyle birlik-

421

te, kendisi için çıkarılmış halayları, türküleri de unutmuştu. Gözlerinden birer damla yaş süzüldü, bıyığından boynuna indi.

Arif Saim Bey, onun duygulanmış perişan olmuş halini gördü, ona acıdı, bir Arif Saim, bir insana ne kadar acıyabilirse o kadar acıdı:

“Haydi arabaya binelim de gidelim. Bunlar senin kasabaya gelişini coşmuşlar kutluyorlar. Bu şenlik daha uzun süreceğe benzer,” dedi, onu kolundan tuttu, otomobile soktu.

Eve döndüklerinde, Taşkın Beyin salonuna, masalar birleştirilerek, uzun bir sofranın kurulduğunu, oradakilerin kendilerini beklediklerini gördüler. Arif Saim Bey, kendisi için hazırlanmış yere, masanın başına uzun bir tartışmadan sonra Bayra-moğlunu oturttu. Hemen, önce onun bardağına, arkasından da kendi kadehine boz rakıyı doldurdu. Bayramoğlu bu rakı işine de sevindi. Uzun yıllardır, bir kere olsun rakıyı ağzına almamış, tadını, kokusunu bile unutmuştu.

“Şerefe,” diye bardağını kaldırdı Arif Saim Bey. “İstiklal Harbimizin büyük kahramanı, Mustafa Kemal Paşamızın gözbebeği ve de gözdesi, aramızda bulunmak şerefini bize bahşeden, Torosun ölümsüz kartalı Bayramoğlunun şerefine.”

Bütün masa kadeh kaldırdı:

“Şerefe,” dediler. “Torosun ölümsüz kartalının şerefine.”

Yemek yatsı namazına kadar sürdü. Tatlılar, şerbetler, kahveler geldi. Konuklar birer ikişer izin isteyerek gittiler. Arif Saim Bey göndermek istemediklerini, küçük bir göz işaretiyle ala-koydu.

Herkes dağılıp, sofra ortadan kaldırıldıktan sonra, Arif Saim Bey yanına oturttuğu Bayramoğlunun ellerini avuçları arasına aldı, okşayarak:

“Senden büyük bir ricamız var.”

“Biliyorum, İnce Memed,” diye onun sözünü kesti Bayramoğlu.

“Evet, biliyorsun, İnce Memed nam vatan haini, ırz düşmanı, kanlı katil bu vatanın ve de bu kasabanın adını beş paralık etti, bunu da biliyorsun.”

Gözünü Bayramoğlunun gözleri içine dikmiş, ısrarla bakı-

422

yordu. En sonunda Bayramoğlu, “Biliyorum,” demek zorunda kaldı.

“Biliyorsun, Candarma Kumandanımız kusura bakmasın, candarmalar yıllardır onunla başa çıkamıyorlar. Bu adam bir çıban başı olaraktan bizi bütün dünyaya rezili rüsvay etti. Ünü İngilizleri, Fransızları geçti de Rusu buldu. Onlar da bizim bir çalıkakıcı İnce Memedle başa çıkamayacağımızı öğrenip, bizi beş paralık bir vatan sandılar. Bu böyle sürer giderse, senin, benim kan dökerek kurtardığımız bu vatan elimizden kayıp gidecek. Bizim İnce Memedle uğraştığımızı duyan Fransızlar, ingilizler ve dahi Ruslar geri gelecekler, geriye gelip bizi gene boyunduruk altına alacaklar. O zaman haydi, gene silaha sarıl Bayramoğlu. Bizim bu İnce Memede gücümüz yetmedi, biz de Torosun ölmez kaplanı, kaplan gibi kükreyeni Bayramoğluna dahalet ettik. Bu vatanı şu İnce Memedin elinden kurtarabilir-sen ancak sen kurtarırsın.”

Bayramoğlu başını önüne düşürmüş, yüz çizgileri gerilmiş düşünüyordu.

“Ne diyorsun Bayramoğlu, bu vatanı bir sefer daha, bu sefer de, o düşmandan daha zalim bu düşman, İnce Memedin elinden kurtarabilecek misin?”

Bayramoğlu başını kaldırdı, elini Arif Saim Beyin dizinin üstüne koydu:

“Bu vatanı İnce Memedin elinden ben değil hiç kimse kurtaramaz.”

“Niçin kurtaramazmış?” diye öfkeli bir sesle sordu Arif Saim Bey. “Kim oluyormuş da o Bayramoğlu gibi bir kahramanın karşısına çıkıyormuş. Aldığımız istihbarata nazaran, o İnce Memed, o sümüklü çocuk diyormuş ki ben öyle bir eşkıyayım ki Bayramoğlu bile benim yanımda eşek hırsızı kalır. Her gittiği yerde, her gittiği…”

“İnce Memedle bu dünyada ben değil, kimse başa çıkamaz.”

“Demek senin için bütün söyledikleri, Bayramoğlunun benim yanımda bir sinek hükmü kadar hükmü yok dediği doğru öyleyse.”

“Doğru.”

423

“Nasıl olabilir, sen Bayramoğlusun.”

“O da İnce Memed.”

“Bayramoğlunun yanında İnce Memed kim oluyor ya…”

“Aaaah,” diye derinden ciğeri sökülürcesine içini çekti Bayramoğlu. “O İnce Memeddir. Bütün Toros, bütün Çukurova köylüleri, şu koca Anadolundan Şama, Bağdada kadar herkes onu tutuyor, onu ermiş bellemiş. Bayramoğluna gelince kuyunun dibinde unutulmuş taşa dönmüş, yıllardır kimse yüzüne dönüp bakmamış. O da kendisini bir daha dirilme-mesiye öldürmüş… Bir ölü koskoca İnce Memedle nasıl başa çıkar, ben kendimi bilirim. Bir daha, üstelik de ele aleme rezil ederek, leşini köpeklere, kurtlara kuşlara yem ederek öldürsün diye, Bayramoğlunu onun üstüne gönderemem. Ben onun üstüne gider de İnce Memedi öldürürsem, ya da yakalarsam, şu ayağı çarıklılar, şu bıyıkları düşükler, şu utangaçlıklarından başını yerden kaldıramayanlar beni tükrükle boğarlar, ondan sonra da ölümü bok çukuruna atarlar. İnce Memedle başa çıkamaz kimse.”

“Bayramoğlu çıkar. Çünkü onun arkasında yedi düvelle baş etmiş Türkiye Cumhuriyeti, onun askerleri, onun zabitleri, onun Ağaları, Beyleri var. O baldırı çıplakların bizim yanımızda hiçbir kıymeti yok,” diye bağırdı Arif Saim Bey.

“Hiçbir kıymeti yok da, o bir damla çocuğu, o, okuryazarlığı bile olmayan köylüyü yıllardır neden yakalayamıyorsun da benim gibi bir yaşlı adama yalvarıyorsunuz?”

Arif Saim Bey bu sözlere o kadar öfkelendi ki ayağa sıçradı, duvarı tekmelemeye, ağzına geleni Bayramoğluna söylemeye başladı. Bayramoğlu da ayağa kalkmış, o da onun bir söylediğine, daha da ağır on sözle karşılık veriyordu. Oradakiler, hiçbir söze varmıyorlar, oldukları yere sinmişler, Bayramoğluna hem acıyor, hem de kızıyorlardı. Artık Bayramoğlu, kim olursa olsun, Bayramoğlu değil, isterse İsmet Paşa olsun yanmıştı. Onurlu Arif Saim Bey, kendisiyle bu kadar ağır konuşan bir kişiyi yaşatmazdı. Bayramoğlu, Bayramoğludur ama, onun bile, Arif Saim Bey gibi bir adamı, onun bile bu kadar insanın içinde aşağılamaya, onu beş paralık, rezil kepaze etmeye hakkı yoktur.

424

Arif Saim bağırmasını, aşağılamalarını, küfürlerini artırdıkça artırıyor, arada sırada da orada durmuş, ona küçümseyerek bakan, gerekince de soğukkanlı daha ağır karşılıklar veren Bayramoğlunun üstüne yürüyordu. Taşkın Halil Bey, yolunu kesince geriye dönüyordu.

Arif Saim sonunda o kadar kendinden geçti ki, soluk soluğa kaldı, yüzü sapsarı kesildi, geldi Bayramoğlunun karşısında durdu:

“Sen bastırdın çiftliğimi İnce Memede değil mi, sizi eşkıya parçaları sizi, sizi tavuk hırsızları sizi! Hacı Ali Çavuşu sen öl-dürttün değil mi, Paşanın babama yadigar olarak verdiği o saati İnce Memed sana getirdi, değil mi? Demek bütün canavarlıkların, öldürmelerin, İnce Memedlerin arkasında sen varsın. Eşkıyalığı bırakmış da Ağamız, bir lokma ekmeğe muhtaç köyüne çekilmiş de…” Alay ediyordu. “Bunu da dünya aleme yutturmuş da…”

Hızla döndü, sağ elinin şehadet parmağını ok gibi Bayramoğlunun gözleri budur, diye fırlattı, eğer Bayramoğlu o anda sakmmasaydı, bir gözü mümkünü yok çıkardı. Çünkü parmak olanca öfke ve güçle fırlamıştı.

“Asılacaksın,” diye bağırdı Arif Saim Bey. “Seni bu kasabanın ortasında astıracağım. Bütün bu suçlarının, canavarlıklarının cezasını ipin ucunda sallanarak çekeceksin. Korkma, o senin pis leşine o köylü orospuları ağıtlar, türküler söyler, halaylar…” Dişlerini sıktı:

“Ama asılacak, cezanı çekeceksin. Hain köpek.”

“Hain köpek hem sensin, hem de senin o baban.”

Arif Saim, onun bu soğukkanlı çıkışı karşısında önce bocaladı, sonra kendine gelir gibi olunca, Bayramoğlu, artık her şeyin bittiğini anlamıştı, Arif Saimi iyi tanırdı, onun yapamayacağı bir kötülük yoktu, ne yapalım, bizim de kaderimiz buymuş, diye düşündü ve tane tane:

“Yüzbaşı Arif beni dinle,” dedi ve sesi bir buyruk gibi çıktı. “Şunu bil ki senden her şeyi beklerim. Beni astırırsın, kıyma gibi kıydırırsın. Konur dağda seni iyi tanımıştım. Bir can için bana köpekler gibi, sürüngenler gibi önümde yatarak, sürünerek yalvarmış, götümü öpmüştün. Ben, senin gibi bir adamı kar-

425

şımda, insan suretinde, insan gibi görünce, bir can için sen böylesine alçalınca, ben insanlık adına, bu kadar alçalabilen bir adam nasıl çıkmış insanlar arasından, diye, insanlığımdan utanmıştım.”

Arif Saim Bey sözün sonu gelmeden tabancasını çekti, Bay-ramoğluna doğrulttu, tetiğe çöktü, Taşkın Halil Bey tam arka-smdaydı, o tetiğe daha çökmeden dirseğine dokundu, kurşun da gitti duvara saplandı.

Bayramoğlu onun karşısında durmuş, sevinç içinde gülüyordu. “Bir can için beni korkutamazsın Yüzbaşı Arif… Bir can için, senin gibi insanların yüz karası olamam. Haydi bakalım, bir daha. Oğlum Taşkın, bırak o köpeği de ne yapacaksa yapsın bakalım.”

Murtaza Ağa, Zülfü, elinde tabanca zangır zangır titreyen Arif Saim Beyi koltuğuna oturttular, ona şerbet verdiler, alnını, kollarını, boynunu kolonyayla ovdular, tabancasını kılıfına soktular, ardından da bir kahve getirdiler… Bayramoğlu, ayakta öyle kalakalmıştı. Artık oturamazdı, kapıya doğru yürüdü. Bunu gören Arif Saim Bey telaşlandı:

“Göndermeyin onu,” dedi, “biz eski arkadaşız, aramızda böyle şeyler olur.”

Bayramoğlu, biz eski arkadaşız, sözünü duyunca kendiliğinden geriye döndü, geldi yerine oturdu. Bir beladan kurtulmanın sevincindeydi, gülümsüyordu.

“Biz eski arkadaşız,” dedi Bayramoğlu da, neden sonra.

“Bayramoğluna da bir kahve getirin,” diye buyurdu Arif Saim Bey. “Biz eski arkadaşız. Bu vatanı birlikte kurtardık.”

“Birlikte,” dedi yumuşacık Bayramoğlu.

“O bizi bırakıp dağlara çekilmeseydi.”

“Çekildik,” dedi Bayramoğlu. “Eşkıya dünyaya hükümdar olmaz. O yüzden çekildik.”

“Bayramoğlu isterse olurdu.”

Yumuşadılar, şakalar ettiler, sanki biraz önce biribirlerinin gırtlaklarına sarılanlar, biribirlerinin kanlarına susamışlar bunlar değildi, sarmaş dolaş oldular. Sohbet koyulaştı, söz, döndü dolaştı geldi, gene İnce Memede dayandı.

Bayramoğlu:

426

“Mademki biz seninle iki eski arkadaşız, arkadaştan da ileri kardaşız, sana doğru doğru dosdoğru konuşmalıyım ki bu İnce Memede bir çare bulmalısınız. Bu İnce Memedle, mümkünü yok ordularla, savaşla başa çıkılamaz Bey,” diye kestirdi attı.

“Neden?”

“Çünkü Beyim onun üstünde yıldırım taşı var.”

Arif Saim Bey güldü.

“Ne işe yarar bu?”

“Kimin üstünde yıldırım taşı varsa ona kurşun geçmez.”

“Sen buna nasıl inanırsın, senin için de, ona kurşun geçmez, diyorlardı.”

“Görüyorsun ki geçmemiş. Az önce de değmedi.”

Hep birlikte yarı sinirli gülüştüler.

“Bir de onda Kırkgöz Ocağının mührü var. O da onu bütün kazalardan saklıyor.”

“Yahu sen inanıyor musun Bayramoğlu bütün bunlara?”

“Bir de Anacık Sultan ona Selahaddini Eyyubinin sihirli gömleğini verdi, onu giyen gözükmez olur.”

“Yahu sen şaka mı ediyorsun Bayramoğlu?”

“Şaka falan ettiğim yok. Daha dün koca bir kasabanın gözleri önünde İnce Memedin atıdır, diye kurşuna dizilen uyuz bir at küheylan olarak dirilip de göğe ağmadı mı? Her sabah da gün ışımadan üstümüzde kişnemiyor mu? Kırkgöz Ocağının da, şu koca Torosta ne kadar Alevi, Sünni Ocağı varsa hepsinin de Kırkları, pirleri, gözükenleri, gözükmeyenleri İnce Memedin yanında. Zamanında da, bu kadar olmasa da, azıcıkları benim yanımdaydı. Burada oturmuş, bir-ibirimizi kıracağımıza, İnce Memedi ele geçirmek için bir yol arayalım.”

“Ölü ya da diri,” diye ekledi Arif Saim Bey. Sabaha kadar uyumadan, rakı içerek, kahve getirterek, İnce Memed işini öfkelenmeden derinlemesine, kardeşçesine konuştular. Arif Saim Bey, bu konuşmadan sonra Bayramoğlunu yürekten, hilafsız sevdi. Bu ne akıllı, bu ne mert, ne yiğit adamdı böyle. Yüreği herkese, her yaratığa, her canlıya sevgiyle doluydu. Eşkıyalığı bırakmasının sebebini şimdi iyice anlamıştı. Çok da saf, çocuklar gibi de tertemizdi. Böylesi bir adam, bunca yıl

427

dağda nasıl kalabilmiş, birisi, bir çocuk bile onu kandırabilirdi, onu kandırıp, nasıl olmuş da öldürmemişlerdi?

Sabaha karşı gün doğdu doğacakken Arif Saim Beyin içindeki yıldız parladı:

“Hay benim kafam,” diye. başına vurdu, “unuttum gittim, hay benim deli aklım, Bayramoğluyla kavgaya daldım da, o da hep Bayramoğlunun yüzünden, asıl işi unuttum. Taşkın Bey, o filintayı, fişeklikleri getir. Getir de armağanı sahibine verelim.”

Cin gibi Taşkın Bey, her şeyi anlamıştı. İçeriye koştu, kılıfının içindeki filintayı, fişeklikleri aldı getirdi Arif Saim Beye verdi. Arif Saim Bey filintayı, fişeklikleri Taşkın Beyin elinden aldı, kutsal bir emanetmişçesine önemseyerek dizlerinin üstüne koydu. Yavaş yavaş kabararak eski haline geldi. Şimdi artık, küçük dağları ben yarattım, büyükleri de babamdan kaldı tavrmday-dı. Gözlerini Bayramoğlunun gözlerine dikti, delici bakışlarını bir daha, uzun bir süre oradan ayırmadı, Bayramoğlunun aklından ne geçiyorsa, artık beş aşağı, beş yukarı biliyordu. Vaktin geldiğini anlamış olacak ki birden bağırdı:

“İnce Memedi yakalamaya gitmeyecek misin Bayramoğ-lu?”

Daha ağzından söz çıkar çıkmaz, Bayramoğlu karşılığınl yapıştırdı:

“Gitmeyeceğim.”

“Gideceksin, hem de mecburen… Hem de güle oynaya… Şimdi beni can kulağıyla iyi dinle, bu filintayı, bu fişeklikleri sana Mustafa Kemal Paşa gönderdi. Dedi ki, Bayramoğluna selam söyle, o Bayramoğludur, İnce Memedlerden, kalın Me-medlerden korkacak bir kişi değildir. En azından o, İnce Me-medse, bu da Bayramoğludur, o benim cephe arkadaşımdır, benim dağlarımda o varken, bana asi bir kişi o dağlarda nasıl dolaşır?”

Filintayı, fişeklikleri aldı, kaldırdı, gene usulca Bayramoğlunun kucağına koydu. Bayramoğlu uzun bir süre pencereden vuran gün ışığı altında menevişlenen filintadan, sırma işleme fişekliklerden gözlerini alamadı. Sonra başını ağır ağır kaldırdı, gözleri yaş içinde kalmıştı:

428

“Demek,” dedi, “Paşamız beni hatırladı ha…” Kekeliyordu, sesi de karıncalanmıştı. “Ben sanıyordum ki, herkes beni kuyunun dibindeki taş gibi unuttu. Demek Paşamız beni hatırladı… Biz onunla… Biliyorsun, Yüzbaşı Arif, o ne buyurursa buyruğu başım üstüne… Ben onunla birlikte çarpıştım. Bin canım olsa binini de ona kurban ederim. İnce Memed mi?”

Kahkahalarla gülüyor, boyuna yineliyordu, “İnce Memed mi, o çocuk mu?”

429

20

Yokuşu çıkınca köy karşısına çıkıverdi, Hürü Ana şaşırma-dı. Bu köy, bu evler, şu karşıdaki tepe bu kadar küçücük müydü, diye düşündü. Karşıdan gözüken başı dumanlı Alidağı bile küçülmüştü. İşte buna şaşırdı Hürü Ana.

Köyü görünce bir hoş olmuş yüreği küt küt atmaya başlamıştı. Köye bir an önce ulaşmak için altındaki atı boyuna üzen-giliyor, at hara kalkınca da, üstü tıka basa yüklü, sert başlı atı durdurmak o kadar kolay olmuyor, ama içi içine sığmayan Hürü Ana at yavaşlayınca ata söverek, “hörtükler alası,” diyerek, ya onu kırbaçlıyor, ya da gene üzengiliyordu.

Orası, o köy, Seyran, Selam Hoca, Hazret Efendi, kasaba, büyük deniz, portakal bahçeleri, Memedin konağı, her şey çok güzeldi, hoştu ya köyün de özlemi gelmiş yüreğinin başına çökmüştü. Oradayken, bu özlemini kendi kendinden bile saklıyordu. Memed, orada kalsaydı eğer, özlemini ta içinin derinine gömecek, bağrına taş basacak, özlemden ölse de bir gün olsun özlemini kendine bile belli etmeyecekti. Köyün, burnunda ne kadar tüttüğünü dağların kokusu burnuna gelince, köyü görünce anlamıştı. İçindeki özlemi meğer ne kadar yamanmış da onun haberi bile olmuyormuş.

Atını bir daha üzengiledi, “Deeeh, gavurun dölü,” dedi, “deeeeh!” Karşı çalının içinden şalvarının bağını bağlayarak yola çıkan Çolak Salihin oğlu Hacı Veliyi görünce atı sertçe birkaç kere daha üzengiledi, “Deeeeh, deeeeh, domuzun dölü, deeeeh!” Bir an önce, onu görünce yolun ortasında kalakalmış Çolak Salihin oğluna yetişmeye can atıyordu.

430

Onun kendine yaklaştığını gören yolun ortasında kalakalmış delikanlı geriye döndü koşmaya başladı. Hürüce, bu it soyuna o kadar kızdı ki atı üst üste kırbaçladı, hara kaldırdı, az sonra da koşan delikanlının arkasından yetişti:

“Dur, it südüğü,” diye bağırdı, “beni görünce başını aldın da nereye kaçıyorsun, dur!”

Hürü Ana, öylesine etkili, sert bir sesle buyurmuştu ki oğlan yolun ortasında, neye uğradığını bilemeden, gözleri fıldır fıldır dikildi durdu.

“Ulan beni görünce neden kaçıyorsun, ulan it südüğü sen Çolak Salihin oğlu Hacı Veli değil misin?”

Hacı Veli karşılık vermedi. Gözlerini sonuna kadar açmış ona şaşkınlıkla bakıyordu.

“Ulan senin dilini eşekarıları mı soktu? Ulan öyle durmuş da yüzüme pel pel ne bakıyorsun öyle?”

Ne yapsa, ne söylese Hacı Velinin dilini çözemiyor, çözemedikçe de öfkesi başına çıkıyordu.

“Ulan oğlum Veli, Allah seni benim başıma, şu köyün ucunda bela olarak mı çıkardı, ne oldu, köyün başında bir bela mı var, yoksa baban mı öldü.”

Büyülenmiş delikanlının dili çözüldü, usulcana:

“Babam ölmedi,” dedi.

“Ya kim öldü Hacı Veli?”

Bir tansık gerçekleşti, Hacı Velinin ağzı çarpılarak sözcükler ağzından döküldü.

“Benim adım Hacı Veli değil.”

“Ya senin adın ne?”

“Benim adım Memed.”

Hürü Ananın kızgınlığı birden geçti, keyiflendi, gülmeye başladı.

“Düş önüme öyleyse Memed! Eve gidelim de şu yükleri indirmeme yardım edersin.”

Oğlan ister istemez önüne düştü, yürüdü. Evin kapısına geldiklerinde de durmadı.

“Dur orada,” diye buyurdu Hürü Ana, sesi komut gibiydi. “Görmüyor musun sersem sepet herif, evin kapısına geldik. Şu atın başını tut.”

431

Hacı Veli döndü geldi, atın başını tuttu. Hürü Ananın yüzüne öyle pel pel bakıyordu. Hürü Ana, Allah sonunu hayır getire, diye düşündü, işin içinde bir iş var, var olmaya ya nedir ola?

Attan indi, atın dizginini onun elinden aldı, terkiyi gösterdi:

“Git de şu terkidekileri çöz,” dedi. “Yavaş yavaş, onlar hep cam, kırılırsa, şu parmaklarımı gözlerine sokar da oyarım.”

Delikanlı yavaş yavaş terkiyi çözdü, mukavvalara sarılmış resimleri aldı, duvarın dibine koydu.

“Al şu anahtarı da kapıyı aç!”

Kuşağından çözdüğü anahtarı Veliye uzattı, delikanlı epeyi uğraşarak kapıyı açtı, resimleri içeriye taşıdı, geriye geldi, öteki yükleri de çözmeye başladı. Çözüyor, heybeleri, torbaları eve taşıyor, gene geliyor heybeler, torbalar çözüyordu. Bu atı yükleyen de çok ustaymış, diye düşünüyordu. Üç atlık yükü bir ata yükleyebilmek çok hüner isteyen bir iştir, diyor, şaşıyordu.

Sonunda delikanlı atın üstündeki son büyük hurcu da çözdü, indirdi içeriye götürdü. Ter içindeydi.

“Atı al da şu kavağa bağla, sonra da içeriye gel!”

İçeriye girdi, evini gözden geçirdi, burnuna özlediği, hiçbir yerde bulamadığı evinin kokusu geldi, boğazına bir yumruk oturdu, boğazı tıkandı, “Hoş bulduk güzel evim,” dedi, “senden daha, senden sıcak, tatlı, güzel bir yer var mola şu dünyada?” Gülümsedi, ardından da, “Yok,” diye kestirdi attı. Gitti pencereleri açtı, kurt yemiş, kaim ortadirek ışıl ısıldı. Damın us-turunu, salmalarını is bağlamış, kömür gibi kararıyor, yukardan aşağı büyük, sağlam, hiçbir tanesi bozulmamış, hiçbirisine de bir tek sinek bile düşmemiş örümcekler ağlara gerilmiş sarkıyorlardı. Dalmış gitmiş, kendi eliyle dokuduğu kilimleri, nakışlı çuvalları, heybeleri, çulları okşuyor, seviyor, durduğu her eşyanın önünde, “Seni de göresim geldi seni de,” diyordu. Birden Hacı Veliyi anımsadı, ne oldu bu çocuğa, diyerek dışarıya çıktı, baktı ki at ağaca bağlı, çocuk yok. İçinden, çocuğa, babasına, anasına verdi veriştirdi. Verip veriştirirken köylü de aklına geldi. Ne oldu bu köylüye, diye telaşlandı. Köyün üstüne ölü toprağı serpilmiş gibi, çıt çıkmıyor, bir eşek bile anırmıyor, bir köpek ürmüyor, bir horoz bile ötmüyor. Köyün içine yürüdü,

432

ortalıkta kimsecikler yoktu. Biraz daha ilerledi, hemen de geriye döndü. Söyleniyor, onu böyle karşılayan köylüye basıyordu kalay1′ benden kaçan köylüye, benim yüzüme kapılarını kapatanlara da, ben de kapımı açmam, diye ant üstüne ant veriyordu. Çok da merak ediyor, ama onurunu ayaklar altına alıp da varıp birisinin kapısını, ne oldu, niçin böylesiniz iflahsızlar deyip, çalmıyordu.

Birisiyle karşılaşırım, diye, kovaları aldı, köyün ortasındaki çeşmeye gitti, ortalıkta kimsecikler yoktu. Çeşmenin taşına oturdu, bekledi bir süre. Çeşmenin yalağına akan su şıkırdıyor-du. Aydınlık bir güneş basmıştı dünyayı, karşı Alıçlı koyakta da bir duman tütüyordu. Ne oldu bunlara, nereye gitti bütün köy? Haydi gelirken görmediler, diyelim, Çolak Salihin ahmak oğlu da mı söylemedi onlara geldiğimi? Fazla düşünmek olmazdı, hepsinin de canı cehenneme, dedi, kovalarını doldurdu, koşarcasına evine döndü, evini sildi süpürdü, örümcek ağlarını aldı, çulu dışarda silkti, getirdi yere serdi, evini süsledi püsledi, Hazret Efendinin yaptığı tasvirleri çözdü çıkardı. Çok şükür hiçbirisi de kırılmamıştı. At üstündeki İnce Memedi aldı ortadi-reğe astı. Alinin yeri karşı duvardı, onu götürdü oraya koydu. Tasvirleri nerelere yerleştireceğini yolda hep düşünmüştü, onun için zorluk çekmedi. Adem ile Havva Anamızın yeri ocağın sağ yanıydı, mısır koçanlarını çividen aldı, onların yerine o tasviri bağladı. Sol yanı da dünya güzelinindi… Tasvirlerin karşısında durdu, ilk olarak görüyormuşçasına karşılarına geçti, her birisini doya doya seyretti.

Heybelere el sürmedi. Gelmesinler, benden kaçsınlar, diye öfkelendi, sağ ayağını üç kere yere vurdu. “Gelmesinler, gelmesinler,” diye bağırdı. Sesindeki öfkeden kendi de ürktü. Sesini indirdi, yumuşattı. “Ben de onlara, onlar için getirdiğim, şu güzel şeyciklerimden zırnık koklatırsam,” diye Alinin tasvirine konuştu. İkide birde de, birisi geliyor mu, diye çıktı kapıya baktı. Umudu kesilince de, vardı, ocağın yanma çöktü oturdu, küstü, somurttu, derin düşüncelere daldı.

Daldığı düşüncelerinden onu dışardan gelen ayak sesleri ayıktırdı. Ayak tapırtıları gittikçe yaklaşıyordu, fırladı ayağa kalktı, yüreği gene küt küt atmaya başladı. Dışarıya koştu, bir

433

sürü yaşlı kadın, başlarına kara çatma bağlamışlar, ayaklarının ucuna baka baka, sessiz, yaslara bürünmüş ona geliyorlardı. Kadınların kara çatkıları onun yüreğine bir acı düşürdü, içi yandı.

Kadınlar, başlarını kaldırmadan ona, dudaklarının ucuyla, bir ölüm habercisi gibi, “Hoş geldin, kara yazgılı Hürüce,” dediler.

“Hoş bulduk ya niye kara yazgılı oluyormuşum avratlar?” diye gürledi. “Dilinizin altındakini söyleyin. Hepinizin başındaki bu kara çatkılar da ne?”

Kadınlar onun sorusuna karşılık vermediler, başlarını önlerine eğip sustular.

Hürüce de bir daha onlara başka bir soru sormadı, geçti köşesine küstü oturdu. Hiçbirisinin de yüzüne bakmıyordu. Sonunda kadınlardan birisi dayanamadı:

“Kara yazgılı Hürüce,” dedi, “ne küsüyorsun bize?” diye ona çıkıştı. “Ne küsüyorsun bize kara çatkı bağladık, diye. Kara çatkı bağlamayıp da göbek mi atsaydık?” Sustu.

Hürü Ana, ocağın yanındaki duvara sırtını dayamış, kurumuş kalmıştı. Niye kara çatkı bağladınız, diye sorma yürekliliğini de bir türlü, kendini zorluyor zorluyor, gösteremiyordu. Biraz sonra dayanacak hali kalmamış olacak ki patladı:

“Ne olmuş,” diye sordu tepeden, “başımıza bir iş mi gelmiş.”

Az önceki konuşan kadın:

“Gözü kör olasıca, ocağı sönesice Hürüce, ocağın batmadı mı sanıyorsun. Demek, olanı biteni duymadın, İnce Memedi vurdular. Biz aylardır, bu kara çatkıyı başımızdan çıkarmadık.”

“Ne zaman vurmuşlar İnce Memedi, ne zaman?” diye canlandı Hürü Ana. “Ne zaman, ne zaman.”

“Biz haber alalı beş altı ay oluyor.”

“Nerede vurmuşlar onu?”

Hürü Ananın sesi gülüyordu. Gözleri de pırıl pırıldı.

“Orada, Çukurovada, Akçasazda bütün Çukurovanın gavur, dinsiz köylüleriyle candarmalar kıstırmışlar onu. İnce Me-medin bir yanından uzun, kara ejderhalar geliyormuş, bir yanından da köylüler, candarmalar, bir yanı da deniz derya ba-

434

taklık… İnce Memed, ne yapsın, bataklığın üstüne yürümüş, bataklık da onu yutmuş. Ölüsü de geçmedi elimize yiğidimizin. Bizler kara çatkı bağlamayalım da kimler bağlasın? O gün, bugündür biz başımızdan kara çatkılarımızı, çıkarmadık, nasıl çıkarırdık, bütün bu dağ köylüklerinin hepsinin de kadınları kara çatkılı. Bundan sonra kara çatkı bizim kaderimiz.”

Hürü oturduğu yerden doğruldu, yüzü çiçek gibi açmıştı. Baştan başlayıp sona kadar olanı biteni, portakal bahçelerini, İnce Memedin konağını, deniz dedikleri mavi büyük suyu, Muallim Zekiyi, Abdülselam Hocayı, çeltik ırgatlarının halini, sıtmayı, Şakir Beyi, Hazret Efendiyi, iki katlı, apak evleri olan kasabayı, ağır ağır, olduğu gibi, en küçük bir şey katmadan anlattı bitirdi.

“O, mezarında yatmayası Şakir Bey, Abdi Ağadan bin beterdi,” dedi. “İnce Memedime haber saldım, yakında buraya da gelecek.”

Kadınların gözlerine baktı ki, her birisinin gözlerinde ona inanmadıkları okunuyor. Hiçbir dediğine inanmamışlar gibi. Ayağa kalktı, ortadirekteki İnce Memedin tasvirinin karşısına geldi durdu:

“Kalkın da yerinizden bakın şuna. Bu tasvir İnce Memede benzemiyor mu?”

Kadınlar yerlerinden kalkıp onun yanında durdular.

“İnce Memed bataklığın dibinde olsa, Hazret Efendi, Peygamberimizin Baş Türbedarı, onun yüzüne nasıl bakar da tasvirini çıkarırdı, söyleyin?”

Kadınlar, biribirlerinin üstüne yığılışarak, boyunlarını uzatarak İnce Memedin at üstündeki tasvirini inceden inceye gözden geçirdiler:

“Doğru, bu bizim İnce Memed,” dediler. “Atı da bulutların üstünde. Hem de kişniyor, sesi duyulmuyor ya, kişniyor.”

“Kişnesin de, varsın biz onun sesini duymayalım,” dedi Hürüce. “Allah onun kişnemesini başımızdan eksik etmesin.”

Kadınlar, hemen o anda canlandılar, sevinç içinde Hürü Anaya sarıldılar. Başlarındaki kara çatkıları çıkardılar yere çaldılar, oturdular, Hürüceye soru üstüne sorular sordular. O da bendinden boşanmış sular gibi konuştu, çağladı.

435

Biraz sonra bütün köylü Hürü Ananın kapısının önüne yığılıştı. Zalanın yatalak kızını da, yürüyemeyecek kadar yaşlıları da aldılar getirdiler. Bir sevinç denizi gibi dalgalanıyordu kalabalık. Hürü Ana bir sekinin üstüne çıktı, gördüklerini, bildiklerini bir daha kalabalığa da anlattı:

“Şimdi,” dedi, “beni bekleyin, çam sakızı, çoban armağanı bir şeycikler getirdim, hazır herkes burada iken…”

Yanma iki üç genç kız aldı içeriye girdiler, heybeleri, torbaları, hurcu açtılar. Hürü Ana, köydeki her kıza, geline hediyeler almış, herkesin de hediyesini aklında tutmuştu. Heybelerden, torbalardan kimin hediyesi eline gelirse, dışarıya çıkıyor, onu çağırarak hediyesini veriyordu.

Sırça bilezikler, sırça gümüş yüzükler, gerdanlıklar, boncuklardan, mercanlardan halhallar, saç tokaları, boncuk, mercan, gümüş küpeler, akikler, kehribarlar, nakışlı renk renk yazmalar, ham ipekten başörtüler, şeş dedikleri ince, ak başörtüler, ipek krepler, ipek, incecik çoraplar, çocuk patikleri, maşallahlar, iğneler, köyde bulunmayan iplik yumakları, örgü şişleri, akla ne gelirse, köyün bütün kadınlarına yetecek kadar… Getirilen her hediye, verilecek, kimseye göre inceden inceye düşünüldüğü için herkes memnundu. Dağıtım gün kavuşuncaya kadar sürdü. Hürü Anada da kıpırdayacak hal kalmadı, yürürken sağına soluna sarhoşlar gibi yalpalıyordu. En son, hediyesini bekleyen Zalanın yatalak kızına sıra geldi. Geldiğinden bu yana, dört göz olmuş bekleyen yatalak kız umudunu yitirmişti ki Hürü Ana büyücek bir paketi getirdi kucağına koydu. Anası kızın paketini açtı, paketten bir mavi çiçekli kırmızı ipek entari, bir ipek çorap, bir parlak kundura, yeşil bir krep, bir mercan küpe, altı tane de renk renk sırça bilezik çıktı. Gözleri dolmuş kız, eline aldığı parlak rugan kunduraya dalmış gitmişti. Bunun farkına varan Hürü Ana, eğildi onun saçlarını sevecenlikle okşadı, yürekten sıcacık bir sesle:

“İyi olacaksın kızım,” dedi, “iyi olacaksın dünya güzelim. İyi olacaksın gülüm. İyi olacaksın da, bu ayakkabıları giyecek, dünyanın ortasında uzun boyunlu kuğular gibi salınacaksın.”

İkinci gün de Hürü Ananın evi doldu taştı. Özellikle genç kızlar bölük bölük geliyorlar, duvarlara asılı resimlerin önünde

436

duruyor, en küçük ayrıntılarını bile kaçırmadan sessizce seyrediyorlar, Adem ile Havvanın resmi önünde önce bir irkiliyorlar, sonra da baş başa vererek kikirdeşiyorlardı.

İnce Memed resmi bildikleri bir şeydi. Devenin üstündeki ölüsünü taşıyan Aliyi de çok duymuşlardı. Köroğlunun atının da yabancısı değillerdi. Ama dünya güzeli, ejderha gövdesi, sürmeli gözleri, kalın kaşları, kuyruğundan çıkmış yalım gibi çatal dili, pul pul altın gövdesi ak pak gerdanıyla onları çok ilgilendirmiş, onun hakkında köyde hemen türlü rivayetler çıkarılmıştı.

İnce Memedi, Akçasazm bataklığında otuz kırk Çukurova köyünün acımasız, kan içici insanıyla bir ova dolusu karayılanı, bölük bölük candarması kuşatmıştı. İnce Memed tek başına bu kadar insanın ve de yılanın ortasında kalmıştı. Kuş olsa da kurtulmasının mümkünü kalmamıştı. Başı sıkışmış İnce Memed, ne yapsın fıkara, yatmış bir tümseğin arkasına, arkası bataklık, önü yangın… Bir ateş vermişlerdi köylüler, candarmalar bu güz gününde Akçasızm kurumuş kamışlarına, otlarına, ağaçlarına, bir de yel çıkmış, yalımlar Anavarza kayalıklarına kadar yükselmiş, çatırdayarak, çatırtıları yeri göğü tutmuş, neredeyse İnce Memedi yuttu yutacak. İnce Memed, akşamdan beri kurşun sıkıyordu sağa sola, girip kurtulacağı bir delik bile gözükmüyordu ortada. Bir yandan yangın geliyor üstüne, bir yanı yılan, bir yanı bataklık, bataklığın arkasında duvar gibi Anavarza kayalığı, bir yanda eli silahlı Çukurova köylüleri, candarmalar… İnce Memed bir de bakıyor ki bir tek kurşunu bile kalmamış. Tüfeğine bakıyor bakıyor, bu işe yaramazı kaldırıyor, bataklığın içine fırlatıp atıyor. Elinde tabancası, belinde hançeriyle kalakalıyor, ne yapacağını bilemez, orta yerde, yaklaşıp gelen yangının, karayılanların, candarmalarm arasında dönüp dururken bir gümbürtü geliyor kulağına bataklığın sularından, başını çevirince bataklığın üstüne bir büyük top ak bulutun indiğini görüyor. Yangın da kendisini aldı alacak, bir yandan da candar-maların kurşun  takırtıları, bağrışmalar yaklaşıyor.  Memed, kendisini bataklığa atacak, bataklık onu çekip dibine götürecekken bir kız sesi duyuyor, ses, “İnce Memed, İnce Memed,” diyor, “azıcık dur, ben geldim,” diyor, bulutun içinden işte bu

437

dünya güzeli çıkıyor, o bulutun içinden çıkınca, yangının aydınlattığı altın tüyleri dünyayı ışıltılara boğuyor. İnce Memed, suları yararak, altın ışıklarını fışkırtarak kendine doğru gelen bu heybetten önce korkuyor, yangına doğru koşuyor, yangm onu yutacak, bir ses daha duyuyor, “Dur, olduğun yerde İnce Memed!” İnce Memed, gözleri kamaşmış duruyor. “Dur İnce Memed, korkma!” İnce Memed, korkma, sözünü duyunca, kendine yediremiyor, öyle de ölüm, böyle de ölüm, diyerekten duruyor, ağzından, “Korkmuyorum,” diye zorla bir söz dökülüyor. Kız yanma geliyor ki İnce Memed ne baksın, karşısında dünya güzeli bir kız. Kızı görünce, azıcık kendine gelip soruyor, “İn misin, cin misin?” Kız ona gülerek karşılık veriyor, “Ne inim, ne de cinim, Anavarza kalesinin dünya güzeliyim, seni kurtarmaya geldim,” diyor. “Tut saçlarımdan da gidelim.” İnce Memed, onu saçlarından tutuyor, o anda da ak bulut geliyor, üstlerini örtüyor. İnce Memed gözlerini açıyor ki ne görsün, bataklığın ortasındaki adadalar, adada gün gibi şırlayan bir sırça saray, her bir yanda buz gibi kaynaklar, her yan ağzına kadar binbir türlü çiçeklerle dolmuş, türlü türlü, güneş tüylü, renk renk kuşlar, sürmeli gözlü cerenler… İnce Memedin atı da orada, İnce Memed, gözlerine inanamamış. Dünya güzelidir almış İnce Memedi, sarayın hamamına sokmuş, onu gül, amber, menekşe, nergis sularıyla, hem de kendi eliyle yumuş. O gün halvet olmuşlar. Dünya güzeli, “İnce Memed,” demiş, “ben bir dünyada yalnız seni sevdim, sana karasevda bağladım, sen önce Hatçeyi, sonra da Seyranı başıma çıkardın, ben de sana yaklaşamadım. Meğer yazgı bozulmaz imiş. Ben seni şimdi işte dar gününde elime geçirdim, bir daha seni bırakmam. Senden çocuklarım olacak.” İnce Memed, işte buna derecesiz üzülmüş, ona çekinmeden, “İyi has ya, bizim doğan çocuklarımız, senin gibi dünya güzeli başlı, ejderha gövdeli, altın pullu mu olacak?” diye sormuş. Ejderha gövdeli dünya güzeli buna çok gülmüş, “Yok” demiş, “bizim çocuklarımız benim gibi değil, senin gibi doğacaklar,” demiş. Orada, sırça sarayda kırk gün, kırk gece yataktan çıkmamışlar. Kırk birinci gün İnce Memed kendine gelip yataktan çıkmış, “Ben gitmeliyim dünya güzeli,” demiş-Dünya güzelidir, “Sen beni beğenmedin de gidiyorsun,” diye

438

gözlerinden kanlı yaşlar dökmüş. “Eğer Seyranı istiyorsan onu da alır sarayımıza getiririm. Ben onunla gül gibi geçinirim. Eğer Hürü Ananı istiyorsan onu da getiririm,” diye yalvarmış, onu bırakmamış. İnce Memed, orada kalmış ya gün gün de sararmış solmuş, iğne ipliğe dönmüş. Dünya güzeli bakmış ki olmayacak, Memedde durur göz yok, böyle giderse ölecek, onu toptan yitirecek, “Öyleyse Memed, sen istediğin yere git,” demiş. “Git de beni unutma, çocuğumuz olduğunda gel de, tıpı tıpına senin gibi doğacak çocuğumuzu gör.” İnce Memeddir, ona söz vermiş. O da İnce Memede sarılmış öpmüş, sarılmış öpmüş. Yatağa girmişler, bir daha, bir daha üç gün, üç gece bir halvet olmuşlar ki, dünyayı, yeri göğü, kendilerini unutmuşlar. Dünya dünya oldu olalı, hiçbir erkekle, hiçbir kadın arasında böyle yangın gibi bir aşk olmamış. Sonunda dünya güzeli Memedi uğurlarmış. Eline de üç bergüzar vermiş, birisi şu Hürü Ananın evinde duran tasvir. “Bunu al, kırma, tasvire baktıkça beni anımsarsın.” Saçından üç tel koparmış, “Bu da üstünde kaldıkça, bütün kötülüklerden seni koruyacak,” has bahçeden bir kırmızı gül almış, “bu gül de kıyamete kadar solmayacak, kokusu artacak eskimeyecek, karanlıklaştıkça dünya, sen bunu kokladıkça yüreğin aydınlanacak, hiçbir zaman karamsarlığa, umutsuzluğa düşmeyeceksin,” demiş. “Dünyan aydınlık, umutlu olacak her daim.” Memed de yola düşmüş, gelmiş Hürü Ananın yanma, tasviri ona vermiş. Hürü Ana da getirmiş duvarına asmış.

“Yolunu gözlüyor Memedin şimdi fıkara.”

“Memed de dağa çıkmış.”

“Allah bir adama her şeyi verir de bir şeyi eksik koyar.”

“Akılsız adam.”

“Bulunca bunamış.”

“Eşkıyalığın sonu var mı?”

“Önü sonu bir yağlı kurşun.”

“Ulan bulmuşsun bir sırça saray…”

“Bulmuşsun bir dünya güzeli…”

“Çocukların da olacakmış.”

“Hem de sana benzer.”

“Var yaşa bu cennette ölene kadar.”

439

“Ne olacak, Sefil İbrahimin oğlu…”

“Otu çek de köküne bak.”

“Kolları yok ki, nasıl sarmış İnce Memedi?”

“Bacakları yok ki, neresiylen halvet olmuşlar.”

“Burnunun ucunda da bir gül duruyor.”

“Umutsuz olmasın, diye.”

“Kolları da gözükmüyor.”

“Öbür yanında kalmış.”

“Bacakları da var.”

“O da gözükmüyor.”

“Öteki yeri de var.”

“Tasvirde çıkmamış.”

“Havva Anamızınki nasıl çıkmış öyleyse?”

“Bu utanmış.”

Tam bu sıralarda köye Aşık Hüseyin geldi. Beş yıl önce bir daha gelmişti. Aşık Hüseyin gerçek bir hak aşığıydı. O, hangi köye gelse, köye bet bereket yağar, dünya sevince keser, düğün bayram olurdu. Aşık Hüseyini, öteki seferkinden de büyük bir coşkuyla karşılayıp, ona kuş sütü bile ikram ederek, onu bir hafta bırakmadılar. Aşık Hüseyinse coştukça coştu, onlara gün yüzü görmemiş nice türküler, destanlar söyledi ki herkes, başka, umutlu, terü taze dünyalarda yaşadı. Son günü de İnce Me-medle dünya güzelinin destanını dile getirdi. Üç gün üç gece çaldı anlattı da bitiremedi. O destanı söyledikten sonra İnce Memedin dünya güzeliyle olan macerasına inanmayanlar, kuşkuyla bakanlar da inandılar, iman ettiler. Aşık Hüseyinden sonra destan öteki aşıkların dillerine de düştü, az bir sürede de bütün Toroslar destanı duydu. Destanı duyar duymaz Sefil Ali, bir iyice ezber ederekten İnce Memede koştu, onu Menekşe köyünde buldu. Üç gün, üç gece durup dinlenmeden söyledi, dinleyenlerin parmaklan ağzında kaldı. İnce Memed, ağzını açmadan, başını önüne eğmiş destanı kıpırdamadan dinledi. Destan bittiğinde onun azıcık gözlerinin yaşardığını gördüler, başka hiçbir şey olmadı. Kimse de, dünya güzeli üstüne ona hiçbir şey soramadı.

Hürü Ananın evinin dolup taşması gün gittikçe tavsadı. Son günlerde de günde ancak birkaç kişi gelir oldu. Onların da

İnce Memed 4(1)

Yüce dağ başında bir koca kartal Açmış kanadını dünyayı örter

Romanın başlangıcındaki Leonardo da Vinci’nin yazısı Mentor Books’un bastığı The Notebooks of Leonardo da Vmri’den alınmış (sayfa 202) ve Murat Belge tarafından çevrilmiştir.

“Sınırlarımızın yakınlarındaki Kalindra şehrine girdim. Bu şehir Toros dağlarının Fırattan ayrılan kolunun eteklerinde kuruludur. Ve batısında koca Toros dağının doruğu yükselir. Bu doruk öylesine yüksektir ki gökyüzüne dokunur gibidir. Dünyanın hiçbir yerinde bu dağdan daha yüksek bir dağ yoktur. Daha güneş doğmadan dört saat önce yamaçlarına gün vurur. Bu dağ dünyanın en ak taşından yaratıldığı için ışıl ışıl pırıldar ve karanlığın ortasında parıldayan ay ışığı gibi çevredeki Ermenilerin yollarını aydınlatır. Yüksekliği öyle bir yüksekliktir ki, en uzak gökteki bulutların, düz bir çizgi imlinde dört mil yukarısına çıkar. Batıya doğru baktığınızda gecenin üçüncü kısmından sonra bile güneşin bu dorukları aydınlattığını görürsünüz. Hani bir zamanlar durgun havalarda, göktaşı sandığımız, gecenin karanlığında biçim değiştirdiğini gördüğümüz, kimi zaman iki üç parçaya ayrılan, kimisinde kısa, kimisinde uzun gözüken şey işte budur. Bütün bu değişikliğin sebebi dağın bu kısmıyla güneşin arasına giren, gün ışıklarını kesen bulutlardır.

Torosun bu yamacı o kadar yüksektir ki, haziran ayında güneş tam tepedeyken, dağın gölgesi on iki günlük Sarmatyanın kıyılarına düşer. Aralık ortasındaysa, kuzeye doğru bir aylık yolculuk sonunda ulaşılabilen Karadeniz dağlarına kadar uzanır. Rüzgara bakan yüzü her zaman bulutludur, pusludur. Çünkü kayaya çarpan rüzgar iki kola ayrılır, sonra da dağın öbür yanından iki kol yeniden birleşir ve bu esinti sırasında her köşe bucaktan topladığı bulutları ardı sıra sürükler getirir, orada bırahr. Buralarda her zaman gök gürler, yıldırımlar düşer, bulutlar öylesine toplanır ki yağıştan

kayalar yarılır, aşağı doğru seller akar. Dağın eteğine yerleşenler çok zengindir, buralarda güzel dereler, çaylar akar, her zaman verimlidir, her köşeden ürün fışkırır. Üç mil tırmandıktan sonra koca çam ormanlarına, gürgenliklere, böyle başka ağaçlara gelinir. Bundan sonra, bir üç mil daha çayırlardan, otlaklardan geçilir. Ondan sonrası yıl boyu eksilmeyen kardır. Bu karlı alan da on dört mil daha gider. Oralarda daha doruğa varmadan, yakıcı bir havayla karşılaşır ama rüzgarın imini timini duymazsınız. Orada hiçbir canlı da yaşamaz. Yalnız doruktaki yarıklarda barınan, avlarını aramak için bulutlardan aşağıya süzülen birkaç alıcı kuş vardır. Ağaçlıklı tepeler bitince, bulutların başladığı yerin yukarısı çıplak kayalıklardır. Kayalar da apaktır. Görülmemiş bir aklıktadır. Bu sert, zorlu yamaçlardan doruğa çıkmanın mümkünü yoktur.”*

Toroslar ovayı bir ay gibi çepeçevre kuşatır. Ve Çukurova Akdenizle dağların arasında kalır. Ovayı kuşatan dağlar kat kattır. Ta görünmeze kadar açık maviden, maviden, mordan, laciverde uzanır, çok uzaklarda da göğün belli belirsizliğinin içine karışır gider.

Dağların koyakları koyu gölgelidir. Gün doğarken gölgeler batıya, yıkılırken doğuya dönerler. Çok sıcaklarda oralardan ovaya ince bir serinlik iner gibi olur. Ve dağlar gün gün, an an değişir. Gün doğarken kimi günler altın sarısına batar, bu sarılık kızıla, sütbeyaza, ardından ince bir maviye keser. Mosmor da olur. Öğleüstleri, çok sıcaklarda bir turuncuda da tüter, her yer yanarken, her yan bombozken.

Sonra da laciverde dönüşür, bahar aylarında menekşedir dağlar. Yamaçlarına altın çiviler çakılmış gibidir. Menekşenin, laciverdin üstünden, yumuşacık, sonsuza kayarlar bir ışık selinde.

Görkemli Düldül dağı kat kat olmuş, üst üste binmiş yatık dağların ardındadır. Sütbeyaz ışığıyla bütün yöreyi ısıtarak döner. Başı çoğu zaman bulutsuzdur. Yazın da daha çok mor bulut rengindedir, ya da tüten bir kızılımsı bakır morundadır. Lacivert, çok pembe karışımında tüter söner. Doruğunda da bir iri, dönen, savrulan yıldız salınır durur.

Leonardo da Vinci

10

Toros dağlarının dorukları salt kayalıktır. Kayaları ak, pembe kırmızı, kahverengi, turuncu, yeşil çakmaktaşıdır. Çakmak-taşlarmın üstünde geniş kanatlı kartallar dönerler. Çakmaktaşı doruklardan aşağılara inilince ormanlar başlar. Bunlar çok gür ormanlardır. Yabanıl hayvanlar barınağıdır buralar. Her bir çamı, sediri, gürgeni, çınarı göğe ağmıştır. Pınarlar kaynar her bir koyaktan, kaya dibinden, yamaçtan. Yarpuz, çam, çiçek kokar suları. Kimisinde, büyüceklerinin içinde alabalıklar oynar. Bir ağaçtan çakmaktaşma, bir yamaçtan dereye son hızla inerler.

Ve Çukurovayı Toroslar yaratmıştır. Çok eskiden Akdeniz Torosların tam eteğinden başlardı. Sonra Ceyhan, Seyhan, sonra öteki irili ufaklı dereler, çaylar Torosların tüm bereketli topraklarını taşıyarak denizi doldurdular, ortaya Çukurova çıktı. Ova güneşle, ışıkla doldu. Sular sakırdadı. Toprak bereketten deniz gibi taştı.

Seyhanm anası Zamantı suyudur. Kaynağını Uzunyayla-dan alır, uzun bir düzlükten geçtikten sonra Toroslara varır. Orada çakmaktaşından kayalara çarpar, mor, sert kayalıklardır bunlar. Zamantı kayalarda köpürür, derin koyaklara düşer. Çok aşağılardan toprağı oyarak baş döndürücü bir hızla akar. Gene önüne kayalar çıkar, kayaları aşamaymca toprağı deler, yerin dibine girer… Uzun bir süre yer üstünde gözükmez. Sonra birden yukarıya fışkırır. Deli bir hızla, çılgınca savrularak kayadan kayaya başını vurur, önüne bir çakmaktaşından dağ yeniden çıkıncaya kadar. Sonra gene yerin dibine batar, çıkar… Çok çok pınar, çok dere, çok çay alır Torosları aşmcaya kadar. Bir de Göksuyu alır. Göksu Torosun Tahtalı dağından doğar, o da çok pınar dere, çok çay alır, sonra da gelir Zamantıya katılır. Ondan sonra bunların adına Seyhan derler, bir ulu su olur. Her bir su o kadar aydınlıktır ki, sanki akan su değildir de ışıktır. Dibine kitap düşse okunur.

Ceyhana gelince onun gözü Binboğaların göbeğindedir. İlk doğuşunda ona Horman deresi derler. Horman deresi Nurhak dağlarından gelen Söğütlü deresiyle birleşir… Coşkun deli bir su olur. Torosları bir uçtan bir uca biçerken Aksu, Körsulu, Çayır, Savrun, Sumbas, Handeresi, Cerpeçe çaylarını ve daha nicelerini, binlerce pınarı, gözü, dereyi alarak büyük Akdenize

11

ulaşır. Seyhan da, Ceyhan da Akdenize binlerce, yüz binlerce ton toprakla birlikte gelirler. Binlerce, yüz binlerce ton mil yayarlar Akdeniz kıyılarına. Her yıl ova biraz daha, biraz daha büyür ve Torosta kayalıklar her yıl biraz daha arınarak sivri ak kayalıklar biraz daha ortaya çıkar. Ve belki bir gün Torosta hiç ağaç, hiç toprak kalmayacak, koca Toros salt kayalık olaraktan dikilip duracak gökle toprak arasında. Keskin kayalar kızgın bakır mor kızılında tütecek ve belki de bir damla su kalmayacak bu çıplak kayalıkların Torosunda… Belki bir tek bitki bitmeyecek bu ustura keskini kayalarda. Belki bir tek canlı yaşamayacak.

Akdeniz kıyılarında toprak da deniz gibi dalgalanır, köpü-rür. Geniş ova da, ulu Toroslar da Akdeniz kadar mavi, Akdeniz kadar ışıklıdır. Akdenizin üstünde ne kadar ışık kaynarsa, ovanın da, Torosun da üstünde öylesine ışıklar balkır. Dağlar nasıl kaya, çam, yarpuz, çiçek kokularıyla yüklüyse, geniş, düz ova da toprak, deniz, portakal, limon, turunç kokularıyla yüklüdür. Ve yılın her gününde gebe toprak çılgıncasına ağzını açmış, verimden delirmiş gerinerek baharı, Torosun göndereceği yağmuru bekler. Günün birinde de Aladağm göğünü kapkara bir bulut örter, sıcak bir yağmur yeli bütün ovanın üstünü yalayarak geçer. Ardından iri, sıcak damlalar dökülür. Sonra da yağmur boşanır, ortalık sel sele gider. Yağmur kesilir kesilmez de ova ağzına kadar bitkiyle, çiçekle, kuşlarla, böceklerle dolar. Ova bir sevinç mestliğinde yumuşak, ılık nennilenir. Turunç, portakal, limon ağaçları köpürür. Ilık yeller çiçek kokularını alır, bütün ovayı baştan sona geçerek Toros dağlarına götürür.

Dağlardan sularla birlikte kartallar da inerler ovaya. Bataklıklar bir kuş cenneti olur yılın on iki ayında da… Renk renk, cins cins kuşlar doldururlar bataklıkları. Doğudan batıya, güneyden kuzeye göç eden kuşlar Çukurova bataklarına uğramadan yollarına gidemezler.

Çukurovada her şey saydamdır. Kayalar, toprak, ağaçlar bile. Kuşlar, böcekler, yılanlar, insanlar bile… Gökyüzü ışıktan bir mavidir. Geceleri de ortalık silme yıldız döşelidir. Ve sularının dibine Kuran düşse okunur.

12

Anavarza kayalıklarından, kayalıklardaki kaktüs ormanının arasından aşağı ovaya saklanarak, sinerek inen Memed kendisini devedikenlerinin içinde buldu. Burada devedikenleri bir orman gibi üst üste bitmişlerdi. Dikenlerin üstünden Meme-din başı bir görünüyor, bir yitiyordu. Bahar alabildiğine patlamış, Anavarzanın kayalıkları arasındaki kırmızı topraklarda sarı çiğdem çiçekleri üst üste fışkırmıştı. Kayalıklardaki, her birisi bir ağaç büyüklüğündeki kaktüsler de kırmızı, mavi, sarı, ak çiçeklerini açmışlardı. Eşekanları, balarıları, sarıcaarılar büyük çiçeklerin içlerini doldurmuşlar, kanatları ipiltilerde, çiçeklere girip çıkıyorlardı. Kayalardan, kayaların üstündeki örenlerden bir yeşilliktir aşağılara delicesine iniyordu. Memed geceyi büyük surun doğu yönündeki bir kovukta geçirmişti. Çıngıraklı yılan korkusundan ilk horozlar ötünceye kadar gözlerine uyku girmemişti. Uyandığında gün kuşluk olmuştu. İnceden ılık bir yel esiyordu. Kocaman el büyüklüğündeki ak kelebekler küme küme çiçeklere, otlara iniyor kalkıyorlardı. Aşağıdaki Akçasa-zın üstüne kalın bir pus çökmüş, hiçbir şey gözükmüyordu. Güneyde Ceyhan ırmağının kayalıkları yaladığı yerlerin üstünde, öyle durup duran bir top ak bulutun altında on bir tane kartal uçuyordu, kanatlarını germiş, yönlerini daha yeni fisile-miş güney yeline dönmüşler, orada, çok mavilemiş duru gökyüzünde kıpırdamaz gibi duruyorlardı.

Devedikenleri de mor dikenlerini koskocaman açmışlar, bir hoş, ot gibi, acı pıtırak gibi kokuyorlardı. Meçned bir ara oldu-

13

.. i S’1

ğu yerde durdu. Gözü Anavarza kayalıklarına çakıldı kaldı. Yüzüne birden bir mucuk bulutu gelip sıvandı. Memed, bu sinekleri duymuştu. Yüzündeki sinekleri iki eliyle sıyırdı. Bir daha yüzünü boş bırakmadı. Sinek bulutu geldikçe korunuyordu. Dün akşamdan beri kafası Recep Çavuşa, Deli Durduya, Abdi Ağaya takılmıştı. Şimdi hepsi de toprak olmuşlardı. Bu insanlar ne istiyorlardı, Deli Durdu, Recep Çavuş ne istiyordu? Bu ölümlü dünyada Abdi Ağa ne istiyordu? Ferhat Hoca ne istiyor? Sarıçiçekli Mahmut Ağanın öldüğünü duyunca sevincinden deli divaneye dönmüştü. Sabaha kadar uyumamış, Memede, “söyle hele, kurşunu yiyince ne yaptı, nasıl inledi, ne söyledi?” diye sormuş durmuştu. Memed de durmadan yeniden, yeniden anlatmıştı. Ferhat Hoca, onun anlatmasına doymuyor, “daha, daha, daha Memed, daha,” diyor, onu yeniden, yeniden, anlatmaya zorluyordu. Memed de artık uydurmaya başlamıştı. O uydurdukça öteki daha istiyordu. Mahmut Ağanın ölümünden bu kadar tat mı alıyordu? Onun her anlatışında yüzü büyük tatla geriliyor, gözleri ışılıyordu. Böylesine sevinç, hiçbir olay karşısında hiç kimsede görülmüş değildi. Ya Recep Çavuş, o ne istiyordu? Memed, birçok olayı, birçok kişiyi anlamıştı da bu Recep Çavuşu hiç anlamamıştı. Her olay, her devinim, yaralanması, ölmesi bile onun için bir öfke, bir sevinçti. O, devinimi, eylemleri, daha da çok eylemleriyle dünyayı dolduruyor-du. Ya Kızılbaşoğlu, o ne istiyordu? İstediği yağız at işte dağlarda dolaşıp duruyor, varsa da atını yakalasa, alsa götürse ya… Attan, insanlardan, her şeyden, uçan kuştan, vızılayan sinekten bile ödü kopuyor, o da bir şeyler istiyor, istiyor ya, ne? Hürü Ana! O ne istediğini biliyor, diye güldü Memed. Hürü Ananın ince uzun bedeni, sevgi dolu gözleri, candan yürekten halleri geldi gözlerinin önüne. İçine şu kokulu, ılık bahar güneşi gibi bir sevgi doldu, “benim gül anam,” dedi. “İşte böyle bir anası olan kişinin kıyamete kadar dünyası cennet olur, öyle değil mi anam?” Hatçe geldi gözlerinin önüne, kurşunu yiyip de öleceğini anlayınca, önce gözlerini Memede, sonra Iraz Anaya, sonra da belekteki çocuğa dikmiş öylece, canı çıkıncaya kadar bakmış kalmıştı. Birden farkına vardı ki, başı dikenlerin üstünden gözüküyor, ya birisi görmüşse… Karnı da acıkmıştı. Ağzının içi de

14

kayış gibi olmuş, anlaşmıştı. İlerdeki çukura doğru yürüdü, az inince artık başı dikenlerin üstünden gözükmedi. Bir sürü küçücük kuş, sapsarı, yeşil kırmızı, boyunları halkalı, mor çiçeklere, küme küme, incecik kanat sesleriyle inip kalkıyorlardı, Önünden usulca, çok uzun bir karayılan sırtı menevişleyerek akıyordu. Memedin eli tabancasına gitti yavaşça, yılan onu görmemiş, gördüyse de aldırmamış, orada öyle usulcana akıp gidiyordu. Memedin eli tabancanın üstünde kalakalmış onun geçip gitmesini bekliyordu. Uğurdur, diye geçirdi içinden. Atalar, bir şeyi hiç boş yere söylemezler. Bir insanın karşısına yılan çıkması uğurdur.

Yılan biraz gittikten sonra başını kaldırdı, belki bir karış kadar yukarıya dikti, Memedle göz göze geldiler. Yılan kırmızı çatal dilini çıkardı, dişleri de gözüktü, Memed tabancasını kabından çıkardı. Eli titriyordu. Ya yılan üstüne saldırırsa? Hemencecik de korkusu geçti, yılana nişan almaya gerek yoktu. Bir insan ne yana nişan alırsa alsın, eğer oralarda bir yılan varsa, kurşun gider onu bulurdu. Bu da Allahın bir hikmeti işte. Ama gene de Memedin yılana dönük tabancalı eli titriyor, yüreği de atıyordu. Sonunda yılan gözlerini onun gözünden ayırdı, bir karış daha yükselerek geriye, Memede döner gibi etti, şimdi başını iki karış kadar yukarıya kaldırmış, dili de çok daha uzamış, çok daha kırmızı kesilmişti. Memed gerilmiş, tetikteydi. Yılan ona dokunmazsa bir şey yapmayacaktı. Böylece yılanla karşı karşıya ne kadar bir süre geçti, hiç bilemedi, önündeki dikenlere bir küme, o sapsarı küçücük kuşlardan kondu. Yılan başını onlara çevirdi, kuşlar konar konmaz da pırrr, diye uçtular az ilerdeki daha gür dikenlere kondular. Tam bu sırada da Memedin elindeki tabanca patladı, kocaman karayılan ayak ucuna kıvrılarak cansız düştü.

Memed, tüh, diye içinden geçirdi, eli ayağı kesilmiş, yüzü apak kağıt gibi olmuş, yüreği delicesine atıyordu, tüh, uğurumuzu öldürdük. İçine, şimdiye kadar hiç bilmediği bir korku düştü. Ortadan biçilmiş yılanın kuyruğu daha öfkeyle oynuyor, yere şap şap vuruyordu.

Arkasına baktı. Tabanca sesini duyan olmuş muydu acaba, uzaktaki bulutun altında dönen kartallar çoğalmışlardı. İki üç

15

adım arka arkaya giderek yılandan uzaklaştı, bir karaçalı kümesini dolanarak çukura indi. İçindeki korkusu gittikçe azıyor, onu bir hoş ediyordu. Sanki dünyanın bütün karanlığı yüreğinin başına çökmüştü. Dün gece Anavarza kayalıklarına ulaşınca sevinçten deliye dönmüş, bir kurtulmanın tadında kuş gibi yeynilmişti. Şimdi korkunç bir karanlık duvarına başını vurmuştu. Birdenbire yöresini, dört bir yanını candarmalarm çevirdiğini anladı. Sel yatağının dibine oturdu, sırtından kara imam cüppesini çıkardı, tüfeği cüppenin altındaydı, omuzun-dan aldı, yavaşça mekanizmayı çevirdi. Kurşun namlunun ağ-zmdaydı. Az ilerden, sel yatağının kıyısından çiçeklenmiş bir böğürtlen kümesi aşağılara, Ceyhan ırmağına doğru uzayıp gidiyordu. Çalının dibine vardı, diz çöktü, eski, dört köşe, üstünde bir tuhaf yazılar olan, yarısı toprağa gömülmüş taşı görünce yüreğine azıcık su serpildi, sevindi. Taşın yanma varınca sevinci daha da arttı. Taşlar üst üste, merdiven gibi derin bir çukura doğru iniyorlar, çukurun dibinde yatmış çinke taşından mor kalın direkler duruyordu. İşte burası iyi bir sığınaktı. Memed burada bir bölük candarmayla bile dövüşebilir, belki de gece olunca kaçar canını şu Çukurova belasından kurtarabilirdi. Kurtarıcı ak taşın yanma çöktü oturdu. Çok yorulmuştu, belini ak taşa rahatça dayadı. Korkusu bir türlü geçmiyordu. Şu elindeki tüfeği, belindeki tabancayı bırakabilse, bıraksa da böyle dümdüz, herkes gibi yollara düşüp o köye varsa, selamünaley-küm Abdülselam Hoca, benim adım Molla Memed, beni Ferhat Hoca sana gönderdi dese, olmaz mıydı? Ama tüfeğinden bir türlü ayrılamamıştı. Önce tüfeğini Ferhat Hocada bırakmış, sonra tüfeği bıraktığından dolayı bir sonsuz boşluğun içine düşüp ortada yapayalnız, çırılçıplak, bütün mümkünü çareleri kesilmiş kalınca geriye dönmüş, utanarak, Ferhat Hocadan tüfeğini geri istemişti. Sonra dağlardan Çukurovaya gelinceye kadar silahlarını beş kere saklamış, beşinde de onlardan ayrılamamış, geriye dönmüş, imam cüppesinin altına silahlarını yeniden kuşanmıştı. Fesi atıp şapka giymesi de kolay olmamıştı. Sonunda bu çizgili kaskete bir iyice alışmış, yıllardır başında taşıdığı fesi ne tuhaf, çabucak unutmuş gitmişti. Taşa belini dayayınca sırtına bir serinlik geldi. Yanma yönüne daha korkuyla bakmıyor –

16

du. Devedikenlerinin kocaman, mosmor, üst üste açmış çiçekleri esen incecik yelde ağır sallanıyordu. Gökyüzü, kalesi gözüken Anavarza kayalıkları, yukardaki Akçasazm yüksek ağaçları, gün ışığı ve gözüken her şey mosmor kesilmişti. Devedikeni çiçekleri morlarını ağır ağır bütün ovaya yayıyorlardı. Gündo-ğuda, az ilerde Hemite dağı, kuzeydeki Toroslar da mosmor kesilmişlerdi.

Memed, Müslümü bekleyeceği Akçasazdaki uzun kavak ağacını bu sabah uyanır uyanmaz, gözleriyle bataklığı tarayarak kolaylıkla bulmuştu. Şimdi ayağa kalksa da yönünü kuzeye dönse kavak ağacını bu çukurdan bile görebilirdi. Kavak ağacı, hay maşallah, öylesine uzamış gitmişti. Bu Müslüme de bir şey olmasındı. O da inatçı, Allanın belası bir şeydi. Tüfeğini elinden bir türlü bırakmıyordu. Ama çok becerikliydi ve Yüzbaşıyla Kertiş Ali Onbaşıya kin bağlamıştı. Böylesine bir deve kini olur değil! Bu Faruk Yüzbaşıyla Kertiş Ali Onbaşının ölümleri mümkünü çaresi yok onun elinden olacaktı. Müslüm gibi bir insanı hiç görmemişti Memed. Ne görmüş, ne de duymuştu. Onu oraya, Abdülselam Hocanın köyüne o götürecekti. Köyü o biliyordu. O köy denizin kıyısında, Gavur dağlarının dibinde, Payas kalesi yakmlarındaydı.

Memed, o köyü düşününce kendi kendine gülümsedi, içi açıldı biraz, çocukluğu aklına geldi. O köye gidecekti. Başka hiçbir şeyi düşünmemişti o zamanlar, o köye gidecekti, derdi günü buydu, o köye gidecek o adamın kapısına çoban duracak, denizi görecek, portakal bahçelerinin içinde gezecek, portakal çiçeklerinin kokusu onu mest edecekti. Dursun nereye gitmişti acaba? Belki de köyüne, yani o köye gitmişti. Kim bilir, Abdülselam Hocanın köyü Dursunun köyü olamaz mı? Kıyıda bin tane köy yok ya… Olamaz ya. Dursun merhaba, diyor ona. Merhaba Memed, merhaba incecik oğlan. Eskisi gibi önce saçlarını, sonra omuzunu okşuyor, sonra da kucaklayarak yerden kaldırıyor. Merhaba incecik oğlan, merhaba Memed… Nasıl benim köyüm, bak, ne kadar da güzel değil mi? Denize bak, ne kadar da köpürüyor, Allanın bir hikmeti, üstündeki gemilere bak, nasıl da yalp yalp ediyor, süt beyaz, bir ışıklı, ışığa doymuş bulut gibi, kayıyor, kayıyor, kayıyor incecik oğlum kayıyor. Gözleri

17

ne güzel güler Dursunun… Ela gözleri keder, acı dolu… Onun gözlerinde kederle sevinç bir aradadır. Bir tuhaftır yüzü. Dünyada hiçbir yüz onun yüzü gibi sıcak değildir. Hiçbir göz onun gözü gibi insana candan yürekten, okşayarak, insanı sevgi ışığına sararak bakamaz. Eşkıya mı oldun Memedim, Abdiyi mi öldürdün? Ünün dağı taşı tuttu, vardı gitti de Ankaraya ünü büyük Gazi Mustafa Kemali buldu. Mustafa Kemal Paşa senin namını duyunca çok sevinmiştir. O da senin gibi fıkara bir dul avradın oğlu. O da senin gibi fakir fıkarayı seviyor. Senin ününü, namını duyunca o, incecik oğlan, varın şu incecik oğlanı bulun da… bulun da… bulun da… Mor kayalardan mor yılanlar iniyordu, sular gibi akıyor, çağlıyordu. Mor kayalar çalkalanıyordu… Kayalar suların üstüne inmişler batmıyorlar, her bir yanlarından ışıklar fışkırıyordu, mosmor ışıklar… Dursun mor ışıkların, devedikenlerinin, mor kıvıl kıvıl yılanların ortasında kalmış dönüyordu. Memedin başı arkaya, ak yazılı taşa, beş yapraklı kabartma bir çiçeğin üstüne düştü. O uyur uyumaz da öteden öteki karayılanın tıpkısı bir karayılan gene ağır ağır, hiç akmıyorcasma geldi. Memedin önünden akarken başını kaldırdı ona bir tuhaf baktı, ardından da başını indirdi gene aktığını hiç belli etmeden aktı gitti. Sonra ardından onun tıpkısı bir yılan daha geldi geçti. Bu yılan uzun uzun Memedin yanında durdu, onu koklar gibi etti, birkaç kere başını ellerine uzattı, elini yalar gibi yaptıktan sonra başını çekti. Bir süre bir top oldu önünde kıvrıldı kaldı. Yumağının üstündeki başı Memede dönüktü. Orada ne kadar kaldı, başı yumağının üstünde ne kadar uyudu, orası belli değil, yanma başka kara bir yılan yaklaşırken başını kaldırdı, yöreyi araştırdı, az ötesinden geçen yılanın arkasına takıldı, ikisi birlikte böğürtlen çalılarının arasından akarak, merdivenlerden aşağıya, taş direklerin yanma indiler. Memedin tam alnının ortasına devedikenlerinden sızan bir güneş parçası vurmuştu. Anavarza kayalıklarından bir kuşun kesik kesik sesi geliyordu.

Büyük mor, sarı, ak kelebekler, cins cins, güneşe gelince çakan arılar, yüzlerce küçücük renkli kuş devedikenlerine iniyor kalkıyorlardı. Ötelerde, Ceyhan ırmağının öte gecesinde toz direkleri parlayıp sönüyordu.

18

Güneyde Akdenizin üstünde ak bulutlar kabarır, garbi yeli esmeye başlarken Memed uyandı. Ter içinde kalmıştı. Gözlerini uğuştururken yanı başına keleplenip oturmuş kocaman karayılanı gördü. Şaşkınlıkla ona baktı. Yılanın çatal dili azıcık dışar-da kalmıştı, göz göze geldiler, yılanın başında, sırtında pul pul yeşil, çakan menevişler vardı. Memed, tabancasına davrandı, “Allah belasını versin,” diye öfkelenerek ayağa kalktı. “Burada da yer gök yılan.”

Dereye aşağı yürüdü. Devedikenlerinden dışarıya çıkmak istemiyordu. Başı dikenlerin üstüne çıktıkça eğiliyor, ya da derenin dibine iniyordu. Derenin dibi de safi pıtıraktı. Daha pıtı-raklar yeşil olduğundan bacaklarına yapışmıyordu. Ama Memed, pıtırakların içinde uyumuş bir yılana basarım, diye, kendini kollayarak yürüyordu. Biraz yürüdükten sonra çok derin bir çukura düştü. Çukurdaki devedikenleri boyunu geçiyordu. Burada dikenlik bir orman gibiydi. Küçücük, renk renk binlerce kuş kaynaşıyordu. Her adım attıkça, üst üste binmiş bir kuş kümesi vıcırdayarak, telaşla havalanıyordu. Kelebekler, küren küren buradan oraya akıyor, bir dikene konduklarında dikeni süt-beyaz ediyorlardı. Memed birden Hatçeyi düşündü. Dikenlik, hiç bilmediği bir kokuda acı kokuyordu. Memed şimdiye kadar hiç böyle bir koku bilmemişti. Ardından Seyran düştü aklına, köye girememişti. Köyü, o geceyi düşününce tüyleri ürperdi. Az daha kapana kısılıyordu. Candarmalar, Memedin köye uğrayacağını düşünmüşler, köyün yöresini sıkı sıkıya kuşatmışlar, kuş uçurtmuyorlardı. Bir candarmanın öksürmesi, altındaki atın ürküp kaçması onu yüzde yüz bir ölümden kurtarmıştı. Arkasından sıkılan kurşunların hesabı yoktu. Ova uzun bir süre kurşun sesleriyle yankılanmıştı. Anavarzanın altına gelince-dir ki atının başını çekmiş, attan inmiş, kayalıklara o hızla tırmanmıştı. Biliyordu, yakında Anavarzayı da çevirecekler, yeri göğü insan alacak, onu yakalayacaklardı. Çok uykusu vardı, yorulmuş, tükenmişti. Başını kale surunun duvarına dayar dayamaz uyumuştu. Uyandığında çok şaşırmıştı. Yanında yönünde ne candarma, ne başka insan vardı… Kayalıklardan aşağıya indiğinde acından ölüyordu. Şimdi de acından ölüyordu. Buraları boş bırakmazlar, çevirirler Akçasazı da… Ve Akçasazdan da

19

kurtuluşun mümkünü çaresi yoktu. Yürüdükçe terliyordu. Fı-kara Seyran, diye düşündü. O da gün görmedi Hatçe gibi. Anam da gün görmedi. Bana kim bulaştıysa acıyla yoğruldu, iflah olmadı. Hürü Ana aklına gelince içi sevinçle doldu. Bir tek onu mutlu edebilmişti. Uzaklardan bir turaç sesi geldi. Artan garbi yeli dikenleri yatırıyor, hışırdatıyordu. Belki de bu beladan da Allah onu kurtarabilirdi. Birden karşısına, hap diye, bir söğüt çıktı. Oraya koştu. Eşkıyalığı bıraktığına pişman olmuştu. Ne demişti de, bir hayalin ardına takılıp inmişti buralara. Dağda kalsa ölecekti, yüzde yüz ölecekti ya, dövüşe dövüşe ölecekti. Ama o dövüştüğü candarmaların suçu neydi? Ama kendisinin de bir suçu yoktu. O sadece tatlı canını savunuyordu. Ötekiler ondan ne istiyorlardı? Ölürüm de askere gitmem, dedi. Söğüt ağacının yanma gelince, vardı bir tümseğin üstüne sekilendi. Sırtındaki dağarcığını da hemen oradan aldı, ipini çekerek büzgüsünü açtı. Bu dağarcığı kim vermişti ona, ne zaman omuzuna geçirmişti, hiç anımsamıyordu. Dağarcıktan kocaman, hiç dokunulmamış bir somun çıkardı. Üç tane de peynir topağı vardı bir bezin içinde. Üç yumurta, on bir tane de ceviz gördü dağarcığın dibinde. Yanma yönüne bakındı, ortalıkta su falan yoktu. Şimdi yemeği yerse susuzluktan kavrulacaktı. Somunu, öteki yiyecekleri dağarcığa geri koydu, dağarcığın ağzını büzdü omuzuna astı. Tüfeği ağır geliyordu, çıkardı önüne koydu. İmam cüppesini çıkarmış, yanma, devedikenlerinin üstüne sermişti.

Ne yapacağını, bu kapandan nasıl kurtulacağını düşünürken, gözleri ortalıkta bir yılan arıyordu. Kavak ağacına gitmeli miydi? Ya Müslümü yakalamışlarsa, Kertiş Ali de onu işkenceye çekmişse, o da kavağın yerini söylemişse… Birden kendine sonsuz öfkelendi, etleri gerildi, kasları ağrıdı. Delirme ulan, delirme Memed, delirme yüreksiz, dedi. Müslümü yakalasalar da, etlerini parça parça kerpetenle koparsalar, gözlerini oysalar, derisini yüzseler de Müslüm hiç yerimizi söyler mi, delirme ulan, delirme Memed. Şimdi onun Müslüm için böyle düşündüğünü Hürü Ana duysa onu itin götüne sokar sokar çıkarırdı. Hürü Ana Müslümü ne bilirdi ki? Belki de obada görmüştü onu. Memedin kafası iyice karışmıştı. Akdenizin üstündeki bu-

20

ı

lutlar iyice yekinmiş, şişmişlerdi. Garbi yeli azıtmış dünyayı toza boğuyor, toz direkleri dönerek, yüzlerce, Akçasazın üstüne geliyor, orada sönüyorlardı. Aşağıdaki, Ceyhan ırmağının yanındaki yoldan durmadan atlılar, çamparaları Anavarza kayalıklarında yankılanan at arabaları geçiyordu. Garbi yeliyle birlikte de kuşlar havalanmıştı. Her bir yan ot, çiçek, saz kokuyordu. Patlamış bir yeşil doldurmuştu dünyayı. Patlamış bir devedikeni pembesi, moru almıştı ortalığı. Memed yerinden kalktı, sırtını ağaca döndü, şalvarının bağını çözdü, ötelere, devedikenlerinin dibine uzun çöğdürdü. Arkasına dönünce Anavarza kayalıklarında cam parçası gibi bir şeyin parlayıp söndüğünü gördü. O gördüğü şey belirsiz aralıklarla, güne gelince parlayıp sönüyordu. Arkasından da bir cayırtı başladı. Memed o parlayıp sönen şeylerin candarmaların alınlarındaki yıldız olduğunu anladı. Cayırtı kesilmiyor, kayalıklarda yankılanarak bir cehennem gürültüsünde sürüyordu. Eyvah, diye düşündü Memed, Müslümü kıstırmış olmasınlar. Yüreği çarptı. Ağacın yanma dikilmiş, gözleri Anavarzada. Kurşun sesleri kesilmeden sürüyordu. Telaşlandı. Acaba Müslümün yardımına koşsa mıydı, koşup gitse, o ulaşıncaya kadar Müslümü çoktan haklamış olurlardı. Gitmese… Gitmese… Bir karış çocuğu kurdun ağzına atmış olur, bundan sonra da, eğer içinde azıcık adamlık varsa ölünceye kadar kendini bağışlamaz, içindeki kurt onu yer bitirir boş kovana çevirirdi. Hiçbir şeyi düşünmeden yerdeki cüppesini aldı giydi, tüfeğini de omuzuna astı koşmaya başladı. Karşıdan devedikenlerini dalgalandırarak ona doğru uçarak gelen yılanı görünceye kadar sürdü bu koşması. Kara, uzun yılanı görmesiyle, o anda da bacağına demir bir çubuğun hızla inmesi bir oldu, bacağı kökten kesilmişcesine acıdı. Yılan, hiçbir şey olmamış gibi, yerden üç dört karış yüksekte, devedikenlerini sallayarak uçup gidiyordu. Yılan yitip gidinceye kadar arkasından baktı, sonra bacakları titredi, olduğu yere çöktü kaldı. Uzun bir süre yerinden kıpırdayamadı. Kulağı kayalıklarda-ki kurşun seslerindeydi. Birden ayağa fırladı, gene koşmaya başladı. O koşarken de birden kurşun sesleri, hep birden kirp, diye kesildi. “Eyvah,” diye bağırdı Memed, “Müslüm gitti.” Gene bacakları onu çekemedi, yere çöktü. Orada, çöktüğü yer-

21

de ne kadar kaldığını bilemiyor. Gözlerinin önünden son hızla fırt fırt kırlangıçlar geçiyordu durmadan. Koskocaman ak benekli bir mavi kelebek gördü. Kelebek başının yöresinde dolandı dolandı geldi elinin üstüne kondu, kanatlarını da çatıp orada öylece durup bekledi. Memed, kelebek uçup gider, diye, ne elini kıpırdatabiliyor, ne de öyle seslice soluk alabiliyordu. Burnuna bir güzel, ince bir çiçek kokusu geldi. Kulağı kirişte, Anavar-za kayalıklarından en küçük bir ses, bir çıtırtı bekliyordu. Elindeki kelebek de yerinden hiç kıpırdamıyor, kanatlarını bitiştirmiş öyle duruyordu. Âz sonra, kayalıkların dibinden bir yaylım ateşi sesi daha geldi. Memedin gözü elindeki kelebeğe gitti, kurşun sesleri arasız sürüyordu. Şu Allahm belasına bak, dedi içinden gülümseyerek, ne de güzel konacak yeri bulmuş. Ayağa kalkarken, hastir, dedi kelebeğe, elini salladı, kelebek uçtu, çok yükseklere havalandı, sanki kanatları tutmuyormuş gibi boşlukta, kanatları sarkarcasına oradan oraya çavarak geldi, bir sığırkuyruğunun tepeden tırnağa sıvalı san, pembe çiçeklerinin üstüne kondu. Memedin eli üstünde ne biçim duruyorsa öyle durdu. Memed, sığırkuyruğuna doğru hızla ilerledi ve kuyruğu salladı, mavi kelebek havalandı, bu sefer uzun bir süre havalarda dolaştı, sonra da gene geldi, başka bir sığırkuyruğuna kondu. Artık Memed, kelebekten vazgeçmişti. Ondan yana bakmadı bile. Anavarzanm altından kurşun sesleri bir kesiliyor, ardından da daha yoğun kayalıklarda yankılanıyordu. Tüfeğin namlusu üstünde kırmızı, kara benekleri büyük bir uğurböceği gördü. Bu bir büyük uğur, dedi ama, aldırmadı. Az sonra böcek uçtu gitti. İki üç adım sonra yuvarlak bir diken kümesinin üstünde uğurböceklerini kaynaşır görünce ağzı kulaklarına vardı, kümenin yanma çömeldi, kaynaşan böcekleri seyretmeye başladı. Diken kümesi böcekten kıpkırmızı olmuştu. Şu yılanlarda, kelebekte, başıma konan kuşta, oysa başına hiç kuş konmamıştı, bu uğurböceklerinde bir şey, bir iyilik, bir hayır var inşallah, diye umutlandı. Haydi varayım da kavak ağacına gideyim. Sel yatağına indi, çabuk çabuk Akçasazdaki kavak ağacına yürüdü. Ağaca geldiğinde tükenmiş bitmiş, devedikenleri, böğürtlenler karaçalılar, zıncarlar her bir yanını dalamışlar, şalvarı, saltasının etekleri parça parça olmuş, yırtılmış bacaklarında

22

kan kurumuş, tüm bedeni sızlıyordu. Belinden iki ağızlı Çerkeş hançerini çıkardı, sazlığın kıyısı on adım ötesindeydi, oraya gitti. Burada suların dibi çamur değil, çakıltaşıydı, susuzluktan ölüyordu, içmedi. Hançeriyle kıyıya epeyce uğraşarak bir çay-kara kazdı. Çaykaradan buz gibi bir su çıktı. Kıyıya oturdu suyun durulmasını bekledi. Su durulunca, dağarcığını aldı açtı, yiyeceğini çıkardı, yere serdiği cüppesinin üstüne koydu. Çay-karaya vardı, buz gibi suyu avuçlayarak içti. O kadar susamıştı ki dayanamadı, çaykaranın önüne yattı, ağzını suya dayadı. Karnı şişti, davul gibi oldu. Bir süre çaykaranın başında, öyle ağzı aşağı uzandı kaldı. Bütün bedeni havanda dövülmüşçesi-ne sızlıyordu.

Anavarza kayalıklarından yeni bir yaylım cayırtısı gelince ayağa fırladı, yönünü oraya döndü. Gün aşağı sarkmış gitmiş, neredeyse batacaktı. Cayırtının başlamasıyla kesilmesi bir oldu. Birden acıktığı aklına geldi, hemencecik de cüppenin başına çöktü. Eli, ağzı makina gibi işliyordu. Bir çabuk çabuk yiyor, bir çaykaraya gidiyor bir avuç su içiyordu.

Karnını doyurunca kalktı, dağarcığını doldurdu, yırtık saltasını toparladı, geldi kavak ağacına belini dayadı oturdu. Gözleri kısılmış yöreyi seyrediyordu. Bataklığın kıyısında su kaplumbağaları güneşliyor, arada bir de içlerinden birisi suya atıyordu kendini. Kurbağalar uzun bacaklarıyla sazlıklardan, nilüfer yapraklarının üstünden azman çiçeklerin üstüne, oradan da suya atlıyorlar, suyun içinde uzun bacaklarıyla ötelere kadar gidiyorlardı. Sağda, bir sıra ulu söğüt ağaçları bitmişti. Gündoğusu kaplan sökemez, yılan giremez bir zıncarlık, çalılık, kamışlıktı, mor kamışlar, kavağın yarı beline kadar uzamışlar, bir ormanmışçasma, esen garbi yelinde gıcırdayarak, hışırdayarak sallanıyorlardı. Günbatıya, Anavarzadan yana da yemyeşil bir sazlık, berdilik, ta kayalıkların dibine kadar suların içinde top top uzanıyordu. Ayağındaki ayakkabıda da iş kalmamıştı. Keski çarık giyseydim, diye düşündü. Ayakları da dehşet sızlıyordu. Nasıl sızlamasın ki, diye düşündü, fıkaralar günlerce, kayalık, çalılık, ormanlık demeden yol teptiler.

Gün batarken az ilerisinden, top top sazlıkların oradan, tabanca sesine benzer bir şey pat diye, düştü. Ardından da bir

23

inilti geldi. Memed ayağa fırladı, İniltinin geldiği yöne doğru birkaç adım attı, bataklığın kıyısına gelince durdu. Keskin kulaklarıyla, sesin geldiği yanı dinledi. Birkaç kez uzaklardan su şapırtısı geldi. Balık atlamasına benziyor, dedi. Karanlık iyice kavuşuncaya kadar olduğu yerde bekledi, bir daha bir ses du-yamaymca geldi eski yerine kavak ağacına sırtını dayadı oturdu. Burnuna türlü kokular geliyordu, biribirine karışmış… Bataklık, yeşilden patlamış sazlık kokuları, yarpuz, su püreni, ekin, toz kokuları… Gece cikilemeye, uçsuz bucaksız bataklığın bütün kurbağaları bir ağızdan ötmeye, yakınlardaki köylerin köpekleri havlamaya başladılar. Birkaç adım ötesinde bir çakal üç kere üst üste pavkırdı, onu görünce bir anda karartısı deve-dikenliğin içinde yitti gitti. Onun ardından bir çakal daha geldi, önceki çakalın olduğu yerde o da pavkırdı. Onların arkasından birkaç çakal daha geldi, onlar da orada pavkırıp hemen yittiler. Karanlık çöktükçe bataklık uğulduyor, derinden soluklandıkça toprak sallanıyordu. Garbi yeli azıtmış kavağı bir iyice sallıyor, neredeyse yere yatıracak, kamışların başları biribirlerine giriyordu. Anavarza kayalıklarından puhu sesleri geliyordu, karanlıkta bir tuhaf kuş karartıları gecenin içinde, göğün aydınlık kalmış yerinde daha dönüyorlardı. Memed, karanlığın üstünde ışık içinde dönen kuşlara şaşkınlıkla bakıyordu. Şimdi filintamı elime alsam, şu aydınlığın içinde kendi kendilerine dönen kuşlardan birisini tenger menger düşürsem… diye düşündü. Ama bu yörenin bütün köylüleri, candarmaları buraya doluşurlardı. Candarmalar neysem ne ya, ille de köylüler zalim olurlar. Şu dünyada şu köylü milleti kadar zalim bir millet var mı, hele de zulmü kendi kendine. Dünyada hiçbir şeyden, yılandan ejderhadan, beyden paşadan, aslandan kaplandan, tek boynuzlu gergedandan korkmayacaksın, ille de bu köylü milletinden korkacaksın. Ne dostluğuna güveneceksin, ne de düşmanlığına. Bir bakmışsın dostken düşman, düşmanken dost olmuşlar. Ferhat Hoca hep ne der, bu köylü milletine güven olmaz. Pek iyi, çok güzel, Ferhat Hoca köylü değil mi? Topal Ali, Sarı Ümmet, Koçyiğit Köroğlu, sazı güzel, sözü güzel Dadaloğlu da, Genç Osman, Gizik Duran, zenginden alıp fıkaraya veren Çöt-delek, Müslüm çocuk da köylü değil mi? Kırklara karışanlar,

24

pirler ermişler, hep köylü değiller mi? Ben de köylü değil miyim? Ama biz başkayız. Tek tek, köylüler başka, diye geçirdi içinden… Ölümü kalımı, sevdayı zulümü bilen, Allah avazlı Karacaoğlan da köylü değil mi? Köylü değiller, diye bağırdı içinden… Onlar başka bir şeyler, başka bir insanlar. Köylüler, dünya kurulduğundan bu yana zulüm altındalar, zulme dayanmışlar, yoksulluğa, alçalmaya, aşağılanmaya, öldürülmeye, tutsaklığa, on yıl askerliğe, Yemene dayanmışlar, bunlar dayanamamışlar. En çok zulüm görenden korkacaksın. Fırsatını bulursa bin misli zulmeder… At kişnemeleri, çakal pavkırmaları, horoz sesleri, bataklığın yerleri sarsan soluklanmaları arasında dalar gibi oldu. Bir yağmur yağıyordu üstüne. Bir yağmur yağıyor, bir gün açıyordu. Bir taşın üstüne birisi oturmuş elinde bir alıcı kuşla yağız bir atın dizginini tutuyordu. Kayalıklardan doludizgin atlılar iniyor, atların nallarından çıkan kıvılcımlar ortalığa saçılıyordu. Atlıların karşısına Müslüm çıkıyordu, basıyordu kurşunu atlılara. Atlıların her birisi bir yere dağılıyorlar, her birisinin nallarının kıvılcımları bir tepeden gözüküyordu. Yılanlar akıyordu durmadan, kırmızı çatal dilleri dışarda… Yemyeşil yılanlar. Birden mosmor oluyorlar, ardından yalıma kesiyor, durmadan, durmadan Anavarza üstünden bu yana akıyorlar. Dilleri kırmızı, gözleri mercan… Mor devedikenleri-nin üstünden süzülerek… Memed kavak ağacının ta tepesine çıkıyor, en ucuna, doruğuna. Aşağıda gözleri dilleri kıpkırmızı, ışıl ışıl yanan, kırmızı yılanlar. Yılanların sırtları da ışıltı içinde… Müslüm az ilerde duruyor, yılanların kaynaşmasına bakıyor, hiç de korkmuyor, bu ne biçim korkusuz adam böyle, yılanlardan da korkmuyor. Bir toz direği geliyor bu anda kıpkızıl, yalıma kesmiş, başı kavaktan da yukarı, Anavarza kayalıklarından da yukarda. Toz direğin içinden yedi başlı, yedi kırmızı çatal dilli bir ejderha çıkıyor, duvar gibi yılanların önüne geriliyor, onları kavağın altından kovarak… Anavarzadan yılanlar daha durmadan uçarak geliyorlar, çarpıp kalıyorlar. Hatçeyi elinden tutmuş getiriyor. Bir eli yarasının üstünde, kanı şıp şıp toprağa damlıyor. Toz içinde kalıyor Hatçe. Hiç konuşmuyor, bir taşın üstüne oturuyor, taş apak oluyor, ışıklı. Az sonra kızıl kana kesiyor taş parçası. Taştan kanlar fışkırıyor. Sarı Mahmut

25

Ağanın elinden tabancası düşüyor. Murtaza bağırıyor, bağırıyor, birden, kirp, diye sesi kesiliyor, turuncu yorganı başına çekip bir topak oluyor, küçücük bir mavi kuş yöresini mavileye-rek, gökyüzünün uzağında, aydınlığın ortasında, kuş, nereye uçarsa aydınlık da oraya gidiyor, kayıyor, kayıyor, geliyor. Me-medin başının yöresinde, saçlarını, tüm bedenini mavileyerek dönüyor, kuşun çok mavi salkım saçak kuyruğu var. Kırmızı gagası çok uzun, göğsü sapsarı, güneş sarısı… Gözleri mercan… Seyranın başının yöresinde de dönüyor mavi kuş, Seyranın saçları, yüzü, gözleri, tüm bedeni maviye kesiyor… Kuş durmadan, son hızla başının yöresinde dönüyor. Seyran soluk soluğa koşuyor cami avlusuna… Karakol çıkıyor karşısına, bir candar-ma duvarı… Candarma duvarını kuş aşıyor, geri Seyrana geliyor, cik cik, cik cik, sevinç içinde ötüyor. Candarma duvarı maviye kesiyor. Cami, karakol, çarşı, çarşının döşemesi, uzaktan şavkıyarak akan su, hep maviye kesiyorlar. Seyran candarmala-rın arasından geçiyor, duvarın dibinde dokuz eşkıya ölüsü. Çapraz fişeklik kuşanmış, tepeden tırnağa kapkara giyinmişler. Tüfeklerini kucaklarına yatırmışlar. Hiçbirisinin başı yok. Kuş geliyor birinci eşkıyanın başına konuyor, hikmeti huda, mavi bir baş çıkıyor ortaya. Böyle böyle, kuş sayesinde, dokuz başı da görüyor Seyran. Küçücük mavi kuş gülmeye başlıyor. Hem kanatlarını çırpıyor, hem başlıyor gülmeye. Gidiyor ölü eşkıyaların başlarına konuyor, durmadan, durmadan ortalığı çınlatarak gülüyor. Kasabanın üstünden uçuyor, köprüye, çaya, dağlara gidiyor, gittiği yerler som maviye kesiyor, geriye dönüyor, gülüyor, gülüyor. Küçücük kuşun gülmesi bütün kasabayı, dünyayı çın çın öttürüyor. Minareye konuyor, minare masmavi oluyor. Kuş gülüyor, gülüyor, o kadar çok gülüyor ki çatlayıp minareden aşağıya düşüyor. Seyran kuşun başında bir ağıt tutturmuş… Sarı Mahmut Ağa geliyor, kılıcını çekiyor, Seyranın başını uçuruyor, kuşun, Seyranın ölüsü başında Hatçe ağıt yakıyor, bir eli kanayan yarasında… Hürü Ana yağız ata binili, cami duvarını, altındaki ata atlayarak geliyor. Hatçeyi kolundan tutup terkisine atıyor, “Kör olasılar, kör olasılar,” diye söyleniyor. “Siz, siz böyle ağıt yakarak öldüreceksiniz benim İnce Me-medimi. O ölmedi. O, caminin avlusunda yatan İnce Memed

26

değil, bir kuş, gülmekten çatlamış bir kuş ölüsü.” Hatçe, onların yanından, bir ata binmiş giden Seyran, Seyranın başı yöresinde dönen mavi kuş gülmeye başlıyor. Gülüşleri Anavarza kayalıklarını çınlatıyor, arkalarından Hürü Ana da onlara katılıyor, o da bir gülüyor, bir gülüyor. Onlar böyle gülerek gitmekte olsunlar, karşılarına İnce Memed çıkıyor, “Ne gülüyorsunuz ocağı batmayasılar,” diyor, “yanınıza bir de kuş almışsınız.” Ötekiler, “Biz güleriz,” diyorlar. “Allah böyle gülmekten geriye koymasın.” Hürü Ana, yağız atın başını çekiyor, “Ne var oğlum,” diyor, “işte şu altımdaki ömründe hiç yüzü gülmemiş at da gülüyor. Bre oğlum, ben İnce Memedin anasıyım, İnce Me-medin anası gülmesin de, kuşu, Seyranı, atı, köylü milleti, Çiçekli köyü gülmesin de kim gülsün.”

“İnce Memedi çevirdiler Anavarzanın dibinde Candarma-lar, Ana. Bileklerine çelik kelepçe taktılar. Elindeki beşlisini aldılar. Boğazına kıl örme geçirdiler, Kertiş Alinin eline verdiler. Duydun mu Ana?”

“Duymaz olayım oğlum, sen kimsin? Bu kara kara haberi bana diyen dillerin çürüsün.”

Hürü Ana, kuş, Seyran, Hatçe kasabanın kalabalığının ortasında kalmışlardı. Kalabalık gittikçe çoğalıyor, azgınlaşıyor-du. Ortada İnce Memed, başı kabak, ayağı yalın, boğazında bir kıl boklu örme, dili bir karış dışarda, boynu uzamış, gözleri pörtlemiş, bilekleri kan içinde, dişleri kenetli, şalvarı yırtılmış baldırları gözüküyor, bacakları, perçemi kan içinde. Perçeminden şıp şıp toprağa kan damlıyor. Bir uğultu, bir uğultu, kulakları sağır ediyor, kalabalık hem bağırıyor, eline ne geçerse, karpuz kabuğu, çürük yumurta, çürük domates, at, sığır boku, çamur, kaktüs inciri, taş, kaya parçası, hem de Memede atıyor. Memed sendeliyor, yere düşüyor, candarmalar onu yerde sürüyorlar. Tozdan çamurdan, pislikten Memedin hiçbir yanı gözükmüyor. Kalabalık, Memedin üstünden, ona tükürerek geçiyor. Amanın ne kadar da tükürükleri çok! Hiç de acımıyorlar. Memed tükürük altında kalıyor, ak köpükler. Hürü Ana tepeden tırnağa öfkeye kesmiş bağırıyor, “Bunlar kasabalı,” diyor. “Köylü milleti her bir şeyi yapar da insana hiç böyle tükürür ü, ince Memed! Sen yanlış biliyorsun köylüyü, köylü milleti

27

insanoğluna böyle kıyar mı hiç, insanlığa, sen yanlış biliyorsun İnce Memed, köylü milleti, kim olursa olsun, isterse bin adamın kanlısı olsun, hepsini de derilerini yüzerek öldürsün, köylü milleti bir insana bunu yapar mı?”

Sesi kasabanın üstünde çınlıyor, başının yöresindeki mavi kuş her yanı maviye boğarak dönüyordu. Tam bu sırada Hürü Ananın altındaki yağız at Kertiş Alinin üstüne yürüdü, dişleriyle onu kaptı, ta caminin duvarına kadar fırlattı. Cami duvarı kan içinde kalırken Kertiş Ali boş bir çuval gibi yere yığıldı. At kalabalığın arasına girdi, önüne geleni kapıyor, arkasına geleni tepiyordu. Bir anda ortalıkta bir tek insan kalmadı o kalabalıktan. Kasabadan çıt da çıkmıyordu. Kuş, yöreye mavisini dağıtarak havada uçuyor. Seyran yerde yatanın başucuna oturmuş ığ-ranıyordu. Hürü Ana atı onun yanma sürdü, “Kalk oradan kız,” dedi, “siz insanı ölmeden öldürürsünüz. O İnce Memed değil. Onun parmağında Anacık Sultanın yüzüğü var. Onu kimse vuramaz, yakalayamaz. Onu yılan yılanken, yılan bile sokmuyor.”

“O yüzük onda değil, bende,” dedi Seyran, yüzüğü Anaya gösterdi.

“Ocağım battı,” diye inledi Hürü Ana, attan aşağı atladı, geldi, yüzükoyun yatmış ölüyü çevirdi, “bak kız Seyran,” diye bağırdı, “bu İnce Memed değil. Bak kız Seyran.”

Kuş hemen geldi, ölünün üstünde dönerek, dünyayı boyayarak uçmaya, ardından da gülmeye başladı. Hürü Ana buna çok kızdı: “Kes o gülmeyi,” dedi, “kes! Yağlı kurşunlardan gidesi kuş, hiç ölüye gülünür mü, isterse düşman ölüsü olsun, kes!”

Kuş, kirp, diye gülmesini kesti, ardından da, uçtu gitti.

Memed ayağa kalktı, bir iyice gerindi, kemikleri çatırdadı. Mavi kuş başının yöresinde mavi halkalar çizerek uçuyordu. Uzaktan bir çatırtı duydu, kulak kabarttı, çatırtı bir duruyor, bir başlıyor, gittikçe de yaklaşıyordu. “Bu gelen inşallah Müslüm-dür,” diye içinden geçirdi. “Eğer bu gelen Müslümse, o köye yerleşir yerleşmez, koca Allahıma bir kurban keserim.”

Kuş daha başının yöresinde dönüyordu. Yılanlar, yalımdan dillerini dışarıya çıkarmışlar, devedikenlerinin üstünden akıp

28

geliyorlar, akıp geliyorlardı. Geliyor on adım ötede, küçücük mavi kuşların ördüğü, yalp yalp eden, menevişlenen duvarın önünde duruyorlardı. Yılanlar geliyor, gecede mercan gözleri ışılayarak, bir aydınlık kuşağı ortasında kalmış mavi kuş duvarının ardında duruyorlardı. Birden, her yılan duvardan bir mavi kuş kaptı. Kuşlar can havliyle vıcırdaşıyor, kıyameti koparı-yorlardı.

Bir ıslık sesini duyar gibi oldu, kulak verdi ortalığı dinledi. Esen garbi yeli dalları, kamışları biribirine katıyor, ötelerdeki tarlalardan ekinlerin ince hışırtılarını getiriyordu. Memedin, kirişteki kulağı en küçük bir sesi bile ayırt edebiliyordu.

“Bu gelen Müslümdür,” diye söylendi sevinerek. Bu arada bir kuş sesine benzeyen bir ıslık daha duydu. Memedin de artık hiçbir kuşkusu kalmadı. Gökten leylekler inmeye başladı. Gergin kanatları, uzun kırmızı bacakları, gagalarıyla. Her birisi bir yılanı kuyruğundan yakalıyor, havalanıyor, o, havalanırken yılan ağzından küçücük mavi kuşu bırakıyordu. Ve yılanlar leyleklerin gagalarında kıvrılarak, kuşun bedenine varmak isteyerek, ulaşamayarak, kıvranarak uçup gidiyorlar, ağızlarından kurtulan mavi kuşlar da geliyorlar Memedin başı yöresinde halkalanarak dönüyorlardı. Kanat şapırtıları ortalığı almıştı. Kuş duvarı yeniden örülüyordu. Sevinç içindeydi.

Bir ıslık sesi daha geldi az ileriden, devedikenlerinin içinden.

“Sen misin Müslüm?” diye usulca konuştu Memed.

“Benim,” dedi aynı yavaş sesle Müslüm. “Benim Memed Ağam. Ben geldim.”

Başının yöresinde dönen kuşlar sevinç içinde şakıdılar.

Müslüm usulca çalının arkasından çıktı. Memed, onun karartısına koştu, kucaklaştılar. Bir süre öyle kucaklaşmış kaldılar.

“De hele Müslüm. Sabahtan bu yana Anavarzadan gelen kurşun sesleri sana mıydı?”

“Acımdan öldüm,” dedi Müslüm. “Hepsini bir bir sana sonra söylerim Memed Ağam. Hele sen şu yüzüğü al hele…”

“Seyranı görmedin mi?”

“Al hele şu yüzüğü sen, gerisini sonra söylerim. Hele bir karnımı doyurayım. Bu yüzük parmağımda olmasaydı, ben çoktan şimdi cansız kara toprağın üstüne seriliydim. Öyle bir yüzük

29

ki, vay babam vay! Vay Allah vay! Bu yüzük senin parmağında iken sana top güllesi bile işlemez. Yaşasın Anacık Sultan.”

Memed onu elinden tutmuş çaykaranm yanma götürüyordu.

“Otur sen şuraya şimdi ben azığı getiriyorum.”

“Benim de var,” dedi Müslüm, “o dursun.” Belindeki azık çıkınını çözdü, önüne serdi.

“Şuraya, ayağının dibine bir çaykara eştim, suyu buz gibi, eğil de iç.”

Müslüm önündeki suyu avuçladı.

“Buz gibi,” dedi.

Yemeğini bitirinceye kadar bir daha hiç konuşmadı. Memed, onun konuşmasını sabırsızlıkla bekliyordu.

Müslüm, neden sonra yemeğini yedi bitirdi. Önündeki azık bezini el yordamıyla karanlıkta topladı, götürdü kavağın kökünün oraya koydu, geldi çaykarada elini yüzünü bir iyice yudu, vardı Memedin yanı başına oturdu.

“Burada olmaz,” dedi. “Burada oturamayız. Çok yılan var buralarda.”

“Sen buraları iyi biliyorsun değil mi?”

“Ben şu Çukurovada her yeri bilirim.”

Güldü.

“Bize boşuna yörük dememişler. Şu devedikenlik var ya, ağzına kadar karayılanla doludur. Ama sokmazlar, zavalsız yılanlardır. Her birisinin boyu nah benim beş mislim gelir. Şu kavağın yarısı kadar bile uzunları var. Bak şimdi ne yapalım biliyor musun Memed Ağacığım… Al sen şu yüzüğü de parmağına tak hele.”

“Acelesi ne?”

“Sen tak hele, acelesinin ne olduğunu ben sana söylerim. Bak şimdi ne yapalım.”

Yüzüğü Memede uzattı, öteki aldı, parmağına taktı. “Taktın mı parmağına?”

“Taktım.”

“İşte şimdi oldu.”

“Oldu,” dedi Memed, “şimdi ne yapalım?”

“Şimdi de,” dedi Müslüm, “şu yandaki söğütlerin üstüne çıkalım. Bizim kaçak yörüklerin yatağıdır o söğütlerin üstü. Orada taht gibi yatacak yerler var.”

30

“Gerçek mi?”

“Gel de gözünle gör. Burada yerde kalırsak yılanlar gelir. Sokmazlar ya, boğarlar. Bir dolanırlar adamın boğazına, sıkarlar, öldürür şuraya atarlar.”

“Az önce zavalsız dediydin ya…”

“Sokmuyorlar. Burada bir yerde kalırsak domuzlar, sırtlanlar, kurtlar, çakallar da gelirler…”

Memedin kolundan tuttu, kulağına eğildi, “Şu sazlığın içinde ejderha da var,” dedi. “Hem de yedi başlı. Gözlerinden yalım fışkıran. Yedi tane başındaki her bir dili bin çatal… Gördüğü hiçbir adamı iflah etmemiş, almış götürmüş sarayına. Ama sen korkma, bir kere senin parmağında yüzük var, o ejderhalar böyle yüzüklere hiç yaklaşamazlar. Bir de… Haydi gidelim de çıkalım oraya, ağaçların üstüne.”

“Gidelim,” dedi Memed. Kavağın dibine vardılar, öteberilerini aldılar. Garbi yeli gittikçe azıtmış esiyor, kamışlar gıcırdıyor, dallar biribirlerine vuruyor, uzun kavak yatıp yatıp kalkıyordu. ” Çok yel var. Çok da yıldız.”

“İşte böyle yıldızlı havalarda ejderha sarayından dışarıya çıkmaz. Yıldızlardan ödü kopar onun. Bir de yıldızlardan kork-masa… Dur Memed Ağam, önce ben çıkayım ağaca… Yatakların yerini biliyorum.” Hemen ağaca tırmandı. “Bak,” diye sevindi, “bak, Memed Ağacığım, bizim Deli Osman buraya bir yatak yapmış, karyola derim sana. Gel de bak. Otlardan döşeği, yastığı bile var. Bir has ipekten yorganı eksik.”

“Geliyorum.”

Memed elindeki öteberiyi Müslüme uzattı, kendi de, üç adam el ele verse kuşatamaz kalın söğüt gövdesine tırmandı, eğildi, söğüdün yatak yapılmış yatık dallarının üstünü yokladı.

“Yumuşacık yatak,” dedi.

“Uzan, rahat et,” dedi Müslüm. “İstersen cüppeni silahının üstüne koy da yastık yap.”

“İyi akıl…”

Memed, öyle yaptı, başını cüppesinin üstüne koydu uzandı. Gökyüzünde yıldızlar üst üste kaynaşıyordu. Bütün gök silme yıldızla döşeliydi. Memed yıldız ışığında Müslümün yüzünü seçebiliyordu.

31

“Söyle bakalım.”

“Nesini söyleyim Memed Ağacığım, Ferhat Hoca iyice azıttı, önüne geleni soyuyor, zenginden alıyor, fıkaraya veriyor, sen de mi öyle yapardın?”

“Ben de öyle yapardım.”

“Gittim Ferhat Hocaya. Ferhat Hoca bana bir mektup verdi. Sen de biliyorsun, Abdülselam Hoca. Abdülselam Hoca bir muska yazarmış, ölünün boğazına tak, ölüyü diriltir. Yiğit bir adammış. Aldım mektubu, koydum koynuma, vardım Hürü Anaya, böyle böyle, dedim. O da bana, var söyle kara gözlü Memedime, bana çok güzel bir ev yaptırsın portakal bahçeleri arasına. Ben de, dedi, şaşırtırım köylüyü, candarmaları, önce Düldül dağına giderim, ardından da Çukurovaya inerim. Var git Seyrana söyle, dedi, ondan da Çukurovada kara gözlü, Memedime benzeyen bir çocuk isterim, Allah analı babalı, bir de Hürü Analı büyütsün, dedi. Ben oradan Seyrana gittim. Can-darmalar sarmışlar köyü, kuş uçurtmuyorlar. Vay, vay, dedim, vay! Sonra, bir gün, tanyerleri ışırken candarmaları uyuttum, Seyrana vardım. O da çok sevindi. Sevincinden kanat taktı uçtu. Var söyle Memedime, dedi, ben de Çukurovada, portakal bahçesinin ortasında bir ev istiyorum, karbeyaz olsun. İki katlı, beş odalı olsun. Sırça pencerelerine gün vursun. Hiçbir vakit gün eksik olmasın, dedi. Şu bergüzan da sana gönderdi.” Ona boncuklu bir kese uzattı. “İçindekinin ne olduğunu bilmiyorum,” dedi.

“Sağ ol,” dedi Memed, “Müslümüm, kardaşım, yiğidim.”

“Ben de ona ne dedim, Seyran Bacı, dedim. Sen hiç korkma Çukurovada. Ben, İnce Memedin yerine, dağda sizi de, köylüleri de beklerim. Zenginden de alırım, hepiciğini fıkaralara dağıtırım. Yazık, fıkaralara çok yazık. Hiç de paraları yok. Öyle değil mi Memed Ağacığım.”

“Öyle,” dedi Memed.

“Seyran Bacının oradan ayrılırken, köyü çıkarken, candarmaları uyuttum, derken, tanyerleri daha ışımamış, bir candar-ma beni gördü, ver etti bana kurşunu. Ben de hiç durur muyum, ben de salladım. Oradan kaçtım, Anavarzayı tuttum. Bir baktım, onlar benden önce gelmişler Anavarzaya, kayalıklarda

32

onlar benim başımı görür görmez, aman Allah, Allah seni inandırsın Memed Ağam, candarmalar sanki bir orduyla harbedi-yorlarmış gibi, hepsi her yerden bir kurşun döşendiler üstüme, bir kurşun, yer gök ateşe kesti. Ben de orada bir oğlak tuttum, bir dikene bağladım. Oğlak azıcık başını gösterir göstermez, bin kurşun yağıyordu olduğu yere. Candarmalar oğlakla harbede dursun, ben soluğu surlarda aldım, sonra da kalenin içine girdim. Burada, kalede eğer üstüme gelecek olsalardı, bir tekini koymaz, hepsini kurşundan geçirirdim. Bereket versin onlar daha oğlakla savaşıp duruyorlardı. Kaleden seyrediyordum. Oğlak onları taşkalaya almıştı, candarmalar kurşunu kesince oğlak taşın üstüne çıkıyor, yaylım ateşi başlayınca da taşın ardına iniyordu. Vallahi billahi, iki gözüm önüme aksın ki… Oğlak candarmalara çok uzaktı Memed Ağam. Oğlak mı, insan mı, yani ben miyim seçemiyorlardı. Oradan ben aşağı indim, Ana-varzanm merdivenlerine, baktım bir on beş kadar candarma aşağıda durup dururlar. Beni gördüler.”

Müslümü görünce yere yatıp bir yaylım ateşine başladılar. Kurnaz çocuk oraya yattı, hiç kıpırdamadı. Onların yaylım ateşine hiç karşılık vermeyen Müslüm, bir taş mezarın içinde yatarken, oğlakla savaşanlar önünden geçerek, aşağıya indiler. Ovadan bir candarma bölüğü daha geldi kayalıkların dibine. Müslüm kayalıklardan aşağı inerken, havada kanat kanada uçan çok kartal gördü. Kurşun seslerinden dolayı yerlerinde duramamışlar, uçup gökyüzünü kaplamışlardı.

Ali kesiğinde de candarmalarla karşılaştı Müslüm. Çirişlerin arasında yitti, gözükmez oldu. Öylesine toprağa yattı ki gökteki keskin gözlü kartallar bile onu göremediler. Gene candarmalar çok kurşun yaktılar. Müslüm böylece sürünerek bir buğday tarlasının içine girdi. Buğday tarlası insan boyuydu. Fi-riklemiş ekinler esen yelde hışırdıyordu. Kırmızı gelincikler kırmızı bir kilim gibi yeşil karakılçık başakların üstüne serilmişti. Müslüm ekinlerin içinden Ceyhan ırmağına doğru yılan gibi akarken önüne bir uruşman kümesi çıktı, Müslüm sevincinden deliye döndü. Güzel kokulu bitkiyi kökünden koparıyor, güzel güzel yiyordu. Bütün bedeninin, saçlarının, ellerinin ayaklarının, gözlerinin bahar koktuğunu duyumsadı. Arkasın-

33

dan candarmalar, kayalıklarda daha kurşun yakıp duruyorlardı. Müslüm uruşmanları bitirdikten sonra, ekinin içine ağzı yukarı yatarak havaya beş el kurşun salladı. Candarmalar kayalıklardan ovaya dökülürken, Müslüm onlardan çok daha hızlı, Ceyhan ırmağının yarlarının dibinden yukarıya, devedikenli-ğin altına kaydı. Sel yatağına gelince, kurtuldum, diye sevindi.

“Candarmalar, köylüler bu devedikenliğin içine hiçbir vakit giremezler. Neden ki dersen, bu karayılanlardan korkarlar. Burada her yıl bu aylarda en az on beş kişiyi yılanlar boğar öldürürler.”

“Demek böyle ha! Pekiyi sen nasıl girdin?”

“Benim efsunum var, yılan bana bir şey yapmaz. Bir de ben korkmam. Buranın yılanları beni tanırlar. Beni çok gördüler geçen yıl.”

“Unutmuş olamazlar mı?”

“Yılanlar insanlar gibi değil, onlar dostluğu da, düşmanlığı da unutmazlar. Ben geçen yıl onlara kova kova süt verdim.”

“Hm, şimdi anladım işi, yılanlar sütü çok severler, hele koyun sütünü.”

“Memed Ağama deyim, ne candarma, ne de köylüler, de-vedikenliğe giremezler.”

“Demek ben tatlı canı iyi kurtarmışım.”

Müslüm coşkuyla:

“İyi ki iyi,” diye onayladı. “Anan seni kadir gecesi doğurmuş. Yoksa şimdi ben seni boğazı sıkılmış oracıkta bulacaktım, mosmor kesilmiş.”

“Mosmor,” dedi Memed şaşkınlıkla.

“Candarmalar şuradan, günbatıdan da gelemezler, şu aşağıda ejderhanın sarayı olduğunu bilirler. Ejderhanın oraya yaklaşanı yuttuğunu da bilirler. Kimi zaman dünya soluk alır gibi bir soluk alır, sazlık, Anavarza kayalıkları, toprak bile sallanır, o, ejderhanın soluk alışıdır işte. Buraya kimse yaklaşamaz. Bizi burada yakalayamazlar. Bize ejderha da bir şey yapmaz. Geçen yıl anam, şuraya koskoca bir kazan süt koydu ejderha içsin, diye. Kazan öyle büyüktü ki üç adam zor taşıdı. Ejderha da beni tanır. Ben ta içerlere kadar gittim de bana hiçbir şey yapmadı. Sende de yüzük var, sana kurt kuş, insan, hiçbir yaratık hiç

34

yaklaşamaz, candarmalar beni, o kadar kurşun sıktılar da niye vuramadılar, söyle! Söyle niye vuramadılar?”

“Sende Anacık Sultanın yüzüğü vardı da ondan.”

“Ondan,” dedi Müslüm, güvenli bir sesle. “Ondan yaaa…”

“Şimdi de o bende…”

“Şimdi bu bataklık çevrili. Köylüler, candarmalar burasını boş bırakmazlar. “

“Bırakmazlar,” dedi Memed. “Biz burada en az üç gün kalmalıyız. Onlar, bizden ses şada çıkmayınca üç günden fazla kalmazlar.”

“Ben onları teziktirdim,” dedi Müslüm. “Onlara aşağıyı gösterdim, bucağı, ben yukarıya kaçtım. Şimdi onlar bucağı kuşatmışlardır. Bucağın çalılığı, zıncarı, ağaçları buradan daha büyük, üstelik bucakta ejderha da, karayılan da yok.”

“Gene de bekleyelim,” dedi Memed. “Burada da kapandayız ya, olsun. Ovada çırılçıplak yakalanmaktan daha iyi.”

Uzun uzun tartışarak, buradan çıkmayı bir iyice tasarladıktan sonra sohbete geçtiler. İkisi de o kadar yorgundu ki uykuları hiç gelmiyor, konuştukça açılıyor, açıldıkça konuşuyorlardı. Memed, bu Müslüm çocuğa şaşırmış kalmıştı. Bir bebek gibi saf, bir eke gibi akıllıydı, şimdiye kadar Ferhat Hoca da içinde, insanoğlunun böyle akıllısını görmemişti, şu yılanlardan, ejderhadan da ödü kopuyordu. Anasının, hiç kimsenin haberi olmadan, kazan kazan sütleri getirmiş, tek başına, korkudan eli ayağı titreyerek, onlarla dost kalmak için ejderhaya, yılanlara sunmuştu. En az korktuğu insanlardı. Bu kadar güzel silah kullanmayı da nereden öğrenmişti?

“Sen hiç ejderhayı gördün mü?”

“Görmedim,” dedi Müslüm.

“Belki de öyle bir ejderha yok.”

“Olmaz olur mu Memed Ağam, hiç ejderha olmaz mı, ağzını hayra aç da günaha girme. Bu kadar karayılan olur da burada onların hiç ejderhası olmaz mı?”

“Belki de olmaz.”

“Öyleyse ejderha yok da o sütleri kim içti, yaaa.. .”

Utku kazanmış bir komutan gibiydi.

“Sana bir şey soracağım,” dedi Memed onun kolunu tutarak

35

“Sor,” dedi Müslüm.

“Ama doğruyu, dosdoğruyu söyleyeceksin bana. Ne duy-duysan, ne gördüysen onu.”

“Olur,” dedi Müslüm, “ben hiç yalan söylemem ki…”

“Diyorlar ki, Seyran benim ölümü almaya kasabaya yaya yapıldak giderken bir mavi kuş onu hiç bırakmamış, başının az üstünde, başının yöresinde hep uçmuş durmuş, ta ki Seyran o ölünün benim ölüm olmadığını görene kadar. Söyle bakalım, böyle bir şey olmuş mu?”

“Olabilir. Ferhat Hoca, bütün köylüler, bütün kasabalılar da görmüşler o kuşu. Seyran Bacıdan hiç ayrılmıyor, başının bir karış üstünde, bir karış yöresinde dönüp duruyormuş. Böylece kuş Seyran Bacıyla birlikte kasabaya kadar gitmiş, onunla köye geri dönmüş. Seyran Bacı ne zaman dışarı çıksa, kuş nerede olursa olsun uçup geliyor, o nereye gitse, başının üstünde o da oraya gidiyormuş. Bütün köylüler bunu her gün görmüşler. Ben göremedim.” Sesi özür diler gibiydi. “Yalnız o kuş mavi değil sarıymış.”

“Mavidir,” dedi Memed sertçe.

“Sarıdır,” diye aynı sertlikte karşılık verdi Müslüm.

“Mavidir.”

“Bana, o kuş sarıdır, diye Seyran Bacı söyledi.”

“Sen sus,” diye buyurdu Memed, “ben biliyorum, o kuş mavidir.”

“Mavi olsun, mavi olsun,” dedi Müslüm boynunu bükerek.

Tanyerleri yavaş yavaş ışımıştı. Hemite dağının tepesine gün vurmuş gibiydi. Bataklık üç kere soluklanmış, toprağı sarsmıştı. Kuşlar uçuşmaya, böcekler ötmeye başlayacaktı neredeyse. Dünya, binbir ışığı, rengi, kuşu, aydınlığı, ipileyen kayalıkları, çiçekleri, bataklığın üstünden kalkan incecik dumanıyla görkemli bir uyanıştaydı. Önce Müslüm, ardından da Memed uyudu.

36

Kurşun seslerine uyanan kasabalılar, don gömlek, pijamalı, yan çıplak kasabanın sokaklarını doldurdular. Bir süre hiç konuşmadan uyurgezerler gibi, biribirlerine çarparak dolaştılar. Sonra ortalık birden patladı, şehrin içini bir uğultu aldı. Her önüne gelen, her önüne gelene bir şey söylüyor, bir şeyler soruyor geçiyordu. Ortalık ağarana kadar, bütün kasaba yediden yetmişe kadar sokağa dökülmüştü, bu kargaşa sürdü. Ortalık ağarınca, dükkanların kepenkleri gümbürtüyle açıldı, insanlar top top köşebaşlarma, kahvelere, dükkanların önüne biriktiler, konuşmaya, geceki olayı yorumlamaya başladılar. Yukardaki tepelerden daha kurşun sesleri geliyordu.

Murtaza Ağa, Memedi gördükten, yorganı başına çektikten sonra bir daha hiç kıpırdayamamış, yatağının içinde öyle kaskatı kesilmiş kalmıştı. Karısı gelmiş onu yatağın içinden çıkarmaya çalışmış, yorganı üstünden çekmiş, bir türlü de oradan alamamıştı. Kadın utanıyordu, ya şimdi Savcı, Yüzbaşı, Doktor gelir de Ağayı böyle yatağının içinde çont olmuş görürlerse ne derlerdi. Bu hal kasabanın diline düşerdi ki kıyamete kadar söylenirdi.

“Kurban olduğum Murtaza kalk! Yoluna öldüğüm gül yüzlü Ağam uyan. Bak, yanın yören kan gölü. Gün doğdu kalk. Şimdi bütün dünya bu eve dökülür, bu odaya gelirler. Seni böyle korkudan çont olmuş görmesinler. Elalemin diline düşeriz ki kasabaya oyuncak oluruz kurban olduğum Murtazam. Kalk, kurban olurum, kalk!”

37

Çalışıyor çabalıyor bir türlü kaskatı kesilmiş kalmış Murta-zayı açamıyordu. Yanaşmaları, öteki kadınları da çağırmıyordu ki, sevgili yiğidini böyle görmesinler. Sonunda edemedi, bir kova soğuk suyu onun üstüne boca etti. Murtaza Ağadan inceden bir inilti geldi. Bir, bir, bir kova, bir kova daha… Murtaza Ağa parmağını sallayarak işaret verdi. Hüsne Hatun eğildi, koluna yapıştı onun, bu kadar su o kadar çok işe yaramamıştı, çalıştı çalıştı Murtaza Ağayı yerinden bile oynatamadı. Sonunda edemedi konaktakileri çağırdı.

Ötekiler konağın orasında burasında hazır bekliyorlardı, hemen koştular Murtaza Ağayı yataktan kaldırdılar, oturma odasına sürüklediler.

Hüsne Hatun:

“Hamamlığı yakın,” diye buyurdu.

Murtaza Ağa kendine gelmişti ya, kenetlenmiş dişlerini bir türlü açamıyordu. Yüzü de sapsarı kesilmişti. Hüsne Hatun bütün çabasıyla onu konuşturmaya çalışıyor, yüzüne avuç avuç kolonya döküyordu.

“Hamamlığı yaktık Hatun…”

Hatun Murtaza Ağayı iki kişinin yardımıyla hamamlığa sürükledi, onu yere yatırdı, soymaya başladı. Kaskatı kesilmişi soymak o kadar kolay olmadı ya, sonunda Hüsne Hatun bu işi de becerdi. Çıplak adamı kolundan tuttu mermerin üstüne kadar sürükledi, üstüne kova kova hafif ılık suyu dökmeye başladı. Biraz sonra Murtaza bir kolunu, ardından da bacağını oynattı. Ardından gözlerini açtı, korkuyla, şaşkınlıkla Hüsne Hatuna baktı. Ardından da, “Kan,” dedi, “kan, kan, kan, çok kan…” Gözlerinin içi güldü bir ara.

“Yaram nasıl, çok kan geliyor mu?”

“Hiçbir şeyciğin yok, kurban olduğum,” dedi Hüsne Hatun. “Piri paksın. Bir pire ısırığı bile yok gül bedeninde, çok şükür.”

“Yok mu?”

“Yok ya kul olduğum, ala gözlü sultanım benim. Yüce Allah seni o zalimin kurşunlarından esirgemiş.”

Konağın avlusunun önü olaydan sonra hemencecik insanla dolmuştu. Gün attıktan sonra da insanlar durmadan

38

geliyorlar, avlu kapısının açıldığı caddeyi bir uçtan, öteki uca dolduruyorlardı.

“Topal Ali,” dedi Murtaza Ağa. “Amanın, ne pahasına olursa olsun, bana Topal Ali Ağayı, o ağalar ağasını, paşalar paşasını, o insanlar insanını, o ermişler ermişini bana ulaştırın. O kurtardı benim canımı. O, olmamış olsaydı, ben de şimdi Mahmut Ağanın yanında ala kanlı, kanlara belenmiş yatmış olacaktım. Mahmut Ağa nasıl?”

“Kan gölüne batmış çıkmış. Amanın ne kadar da çok kanı varmış. Bütün oda, yer gök kana kesmiş.”

“Bana hiçbir şey olmamış mı?”

“Çok şükür, çok şükür pire ısırığı kadar bile, diken çiziği kadar bile…”

“Ben bu canı kime borçluyum?”

“Kime?” diye sordu Hüsne Hatun.

“Topal Aliye gülüm. Topal Aliye… O canavar, yani İnce Memed oğlumuz o aslan yürekli, o çatal yürek içeriye girince… Kurşunu sıkınca, lamba da sönünce, ben ona, ne yapıyorsun, İncem, oğlum deyince, o da bana dedi ki, ben daha, o zaman elime Mahmut Ağanın kanı fışkırmamış daha, ben bayılmamışım daha, işte o zaman kulağıma çatal yüreklimin bülbül sesi geldi. Var git Murtaza, yaşa Murtaza Ağa, ölmeyin tam sırasıy-dı ya, seni Topal Aliye havale ettim. Var git Murtaza Ağa, bir ye de Topal Aliye bin şükret…”

“Doğru mu, hayalda, düşte olmasın.”

“Doğru. Vallahi billahi şu kulacıklarımla duydum. Ondan sonra da elime kan gelince kendi kanım sanıp öldüm. O zamandan bu zamana kadar ölüydüm. Bir yerimde hiçbir şey yok ya, en küçük?”

“Yok,” dedi Hüsne Hatun, “çok şükür koca Allahıma, kurdu kuşu yaratana, cansız çamurdan bizi halk edene… Çok şükür, çok.”

“Ben bu Topal Aliye ne yapsam, nasıl bir iyilikte bulunsam da gönlünü alsam. Bak Hatun, şu Topal Aliye benim yaptığım kötülüğe, onun bana yaptığı iyiliğe…”

“Keski,” dedi Hatun içini çekerek, “ünü büyük, sözü seçkil Topal Ali Efendimize bunu yapmasaydın, keski.

39

I’*:

“Keski,” diye içini çekti Murtaza Ağa da Hatunu gibi. “Keski… Kul kusursuz olmaz demiş sevdiğim.”

“Kul kusursuz olmaz gül yüzlü Ağam, sen Topal Ali için üzülme. Onunla barışacağız. Öyle görkemli bir adama senin gibi bir Ağayı bağışlatmak kolay.”

“Kolay,” dedi Murtaza Ağa gülümseyerek.

Hüsne Hatun, daha kendisine gelememiş kocasını kokulu sabunlarla onu incitmeyerek köpürte köpürte bir iyice ovalayarak yudu arıttı.

“Çok şükür kendime geldim,” dedi Murtaza Ağa ayağa kalkarken, “çok şükür Allahıma, çok teşekkür Topal Ali Bey kardaşıma, ermişler ermişine. Çok şükür bu günüme, bu halime.” Hatun sabun kokulu yepyeni çamaşırlar getirdi.

“Bayramlık giyitlerimi de çıkar sandıktan, kalpağımı da… Kırmızı mintanımı da… Hani Kurtuluş Savaşında giydiğim… Yani Mercin Cephesinde, Fransızlara karşı savaştığım cephede giydiğim kan kırmızı gömleği de… O gömlek şehit kanıyla boyanmıştır. Benim kendi şehit kanımla. İnce Memed benim şahinim, yiğidim. Ona kurşun geçmiyor biliyor musun Hatunum?”

“Aman ha, aman Ağam, bunu her yerde söyleme, İnce Memed şahinim, deme.”

Murtaza Ağa, Kurtuluş Savaşı milis giyitini giyer, parlak çizmelerini ayağına çekerken celallendi:

“Diyeceğim Hatun,” dedi, “o benim canımı bağışlamadı mı? Bir kurşunu da bana oracıkta hemen sıkıverseydi ne yazardı, değil mi, söyle, söyle ne olurdu? Söyle, o benim canımı kurtarmadı mı? O benim şahinim değil mi?”

“Doğru, o bir sahandır. Doğru, bir kartaldır. O Anka kuşudur. O dağların yırtıcı kaplanıdır. O, adı güzel, kendi güzel Mu-hammede eştir, doğru. Hepsi dos dos dosdoğru. Yalnız işin içinde başka iş var.”

“Ne işi Hatun?” diye gürledi Murtaza Ağa, kalpağını başına giyerken.

Hüsne Hatun:

“Ya Mustafa Kemal duyarsa senin İnce Memede şahinim dediğini gönüllenmez mi? İnce ona asi değil mi, kul olduğum Murtaza Ağam? Ünü büyük Gazi Kemal Paşamız ne der sonra

40

sana, ünü büyük İnce Memedi bizim Murtaza ne diye gökyüzüne çıkarıyor demez mi? Demez mi, iki gözümün çiçeği Murtaza Ağa efendim?”

“Der,” dedi Murtaza. “Ben de ağzımı sıkı tutarım ama, bundan sonra da o İnce Memede göstereceğim dostluğu, iyiliği ben bilirim. Silahtan silah, mermiden mermi, dosttan dost, ne isterse onun emrine kılarım. Şu Topal Aliyi de başıma taç ederim. Bu gece onu eve, yemeğe çağırabilir misin?”

“Hele dur Ağam, hele acele etme. Topal Aliyi, gönlü kırılmış Ali Ağamızı o kadar kolay değil eve çağırmak. Gönül bir sırça saraydır, kırılırsa bir daha bitiştirmek zordur.”

“Zordur,” dedi yüzünü asarak Murtaza Ağa.

“Onu da hiç kimse bilmeyecek. Bir daha ağzımızdan çıkmayacak.”

“Nedir o çıkmayacak olan?”

“İnce Memede dostluğumuz.”

“Çıkmayacak,” diye güldü Murtaza Ağa. “Bir Allah bilecek, bir ben, bir sen, bir de…” Durdu, düşündü. “Bir de… Bir de… Bir de Topal Ali…”

“O İnce Memedin düşmanı değil mi?”

Murtaza Ağanın yüzünü bir şaşkınlık aldı. Bir süre konuşmadı.

“Bu insanlar belli olmuyorlar ki Hatun,” dedi. “İnce Memed onun öyle can bir düşmanı da onun hatırı için benim canımı niçin bağışlasın? Bunların aralarında bir şeyler var. Sonra Hatun…”

Kaşlarını çattı, alnı kırıştı.

“Sonra Hatun, Topal Ali beni öldürmemesini niçin ondan istesin? Ben o Topalın onurunu ayaklarımın altına almamış, onu beş paralık etmemiş, onu itin götüne sokup sokup çıkarmamış mıydım? Şu dünya dünya olalı, benim Topalı aşağıladığım gibi hiçbir insan hiçbir insanı aşağılamamıştır. Bu işin altından bir çapanoğlu çıkmasın… Bir şey, bizim aklımıza gelmeyen bir şeytanlık olmasın?”

İkisi de aklına geleni söyleyemedi.

Hüsne Hatun yutkundu.

41

1

“Belki,” dedi, “sen ona yalvarınca, sen pişman olunca o da pişman oldu. Unutma ki bu adamlar birisini severlerse ölene dek severler.”

“İnşallah dediğin gibidir,” dedi Murtaza Ağa. “Allah ağzından duysun sevdiğim.”

Hüsne Hatunu bağrına basarak kucakladı.

“Şu Mahmut Ağaya bir bakalım.”

Hüsne Hatun önde, Murtaza Ağa arkada odaya yürüdüler. Mahmut Ağanın yastıktaki başı yana kaymış, yüzü sapsarı kesilmişti. Gözleri de sonuna kadar açılmış, karşı duvara dikilmiş kalmıştı. Dudakları azıcık aralık kalmış, ağzından çıkmakta olan sözcük sanki o anda orada donmuş kalmıştı. O sözcük biraz sonra bir çığlık olaraktan oradan boşanacak, odayı fır döndükten sonra karşı tepeye ağacak, orada patlayacaktı. Duvarlar, yastık, yorgan, döşek, Murtaza Ağanın yatağı baştan aşağı kana batmış çıkmıştı.

“Ne kadar da çok kanı varmış şu serçe kadar insanın,” diye kendi kendine söylendi Murtaza Ağa, sonra Hüsne Hatuna döndü, “bir mandanın da ancak bu kadar akar kanı.”

Hüsne Hatun onun yüzüne baktı, Murtaza Ağa gittikçe sa-rarıyordu, koluna girdi dışarı çıktılar, bu sırada da avlu kapısından içeriye önde Kaymakam, arkada Savcı, Doktor, Yüzbaşı girdiler. Onların arkasından da Belediye Başkanı, Zülfü, Taşkın Halil Bey, Molla Duran Efendi, Muallim Rüstem Bey sökün ettiler. Topal konağın avlu kapısının karşısındaki ak badanalı evin duvarının dibinde durmuş, ayağında parlak çizmeleri, başında fötrü, sırtında pırıl pırıl giyitleri, ak mintanı, yakasına sokulmuş büyük kırmızı mendiliyle büyük işlere hazırlanmış, çok ağırbaşlı bir insan tavrıyla hüzünlü bir yüzle duruyordu. Yalnız arada sırada sarkık bıyıklarının üstündeki sivri burnu seğiriyordu.

Odaya girenler önce bir irkiliyor, sonra da oldukları yerde kalakalıyorlardı. Gelen konuklarla az bir sürede oda ağzına kadar doldu.

“Mahmut Ağaya otopsi yapmayalım,” dedi Taşkın Halil Bey. “O bir milli kahramandır.”

“Evet, kahramandır,” dedi Yüzbaşı. “Onun İstiklal Madalyası bile vardır, ona otopsi yapmaya gerek yok.”

42

Doktor da:

“Gerek yok,” dedi. “Her şey ortada. Ben raporumu şimdi yazarım. Ama bir bakayım.”

“Hiç gerekliği yok,” dedi Murtaza Ağa. “Ben ona giren kurşunlan teker teker saydım, tam üç tane.”

Doktor gitti ölünün üstünü açtı. Ölünün gecelik fistanı ta baldırlarına kadar sıvanmış, bacakları çarpık çurpuk, birisi bir yana, biri bir yana kıvrılmıştı.

“Biraz dışarıya çıkar mısınız?”

Odayı dolduranlar dışarıya çıktılar. Doktor da, elleri kan içinde kalarak, daha kanın bir kısmı iyice kurumamıştı, ölünün gecelik fistanını sıyırdı, çırılçıplak kalan kan içindeki ölünün her bir yanına iyice baktı. Mahmut Ağa, üç kurşunun üçünü yan yana, araları birer parmak, birer parmak yemişti.

“Amma da nişancı köpoğlu,” diye söylendi Doktor dışarıya çıkarken.

Öğleye doğru Mahmut Ağanın çiftlikteki karıları, akrabaları, yakınları, ırgatları döküldüler kasabaya. Çiçekli köylüsü de yarı yarıya gelmişti yas yerine. Doktor raporunu yazdıktan, Yüzbaşı zaptını tuttuktan sonra ölüyü ailesine teslim ettiler.

Mahmut Ağanın yakınları ölüyü Murtaza Ağanın hamamlığında yıkadıktan sonra ona giyitlerini giydirdiler, ölüyü Kaymakamın isteği üzere kasabanın alanına götürdüler, bir masanın üstüne yatırdılar, üstüne de, ne uçları yırtılmış, ne ay yıldızı sökülmüş, yepyeni bir bayrak örttüler. Önce Yüzbaşı çıktı kürsüye, Kurtuluş Savaşımızın tunçsiper göğüslü ulu kahramanı, dedi. Ve hem de albayrak gibi göğsünde altın madalyası dalgalanan, sen ölmeyeceksin, diye de bağırdı. Bu vatan, şu yüce To-ros dağları yaşadıkça sen de bu vatanın yüreğinde yaşayacaksın. Güneş yok olduğu gün ancak, sen de işte o zaman yok olacaksın. Kutsal naaşm Türk milletinin yüreğine şimdiden gömülmüş bulunuyor. Senin huzurunda, bu mübarek vatanın mübarek topraklarının huzurunda ant içiyorum, daha senin tenin soğumadan o İnce Memed nam asinin kanıyla senin mezarını sulayacağım. Ulu soylu, Toros kartalı, göğsünü düşmana tunçsiper olaraktan germiş milli kahramanımız senin ulu, Orta Asyadan gelen kanını ve hem de ulu, şanlı kanını Fransızlar so-

43

rul sorul akıtamadı, ama o asi, o vatan düşmanı, ayağı yalın köylü çocuğu, senin acıyarak beslediğin o hain, senin kanını bu mübarek topraklara döktü. Senin kanından o topraklar üstüne güneşler doğacaktır, aylar yıldızlar, ışıklar doğacaktır. Senin kanını yerde koymayacağım. Öcünü İnce Memedden, öteki düşmanlardan alacağım.

Yüzbaşı çok coşmuş, çok bağırmış, çok yaman kanatlı sözler söylemiş, duyanın şaşkınlıktan parmakları ağzında kalmıştı. Kürsüden inerken ter içindeydi. Kıvançlıydı. Yüzünde de belli belirsiz bir gülümseme. Aşağı iner inmez onu önce Kaymakam, ardından Savcı, sonra ötekiler yürekten kutladılar. Eh, bir insan konuşunca böyle konuşmalıydı. Şu koca alanda onun konuşmasını işitip de ağlamayan kalmamıştı.

Kürsünün yanında, Kurtuluş Savaşı kılığına girmiş, kalpağını başına yanlamasına geçirmiş, Kurtuluş Savaşı savaşçıları Na-polyon gibi, onlar da kalpaklarını yanlamasına giyiyorlardı, filintasını takmış, altı koşar fişeklik kuşanmış Murtaza Ağa, Yüzbaşı kürsüden inince o da atından atladı geldi Yüzbaşıya sarıldı:

“Senin gibi yiğide can kurban,” dedi. “Şimdi seni dinleyen kurt kuş dile gelir, insanoğlunda yürek kalmaz. Sen kardeşimiz ulu kanlı Mahmut Ağamızı, o mecruh kişiyi ebedileştirdin. Seni duyan taş ve toprak bile titredi.”

Yüzbaşının arkasından Kaymakam, ondan sonra Belediye Başkanı, sonra da ötekiler… Fakat hiçbir konuşma Yüzbaşının konuşmasını tutmadı, hiçbirisi onun kadar içtenlikli, bu ölüye yüreği yanarak konuşmadı.

Tören bittikten sonra ölüyü candarmalar göçmen Hamza Dayının kasabadaki tek otomobiline taşıdılar. Hamza Dayı otomobili kasabanın dışındaki köprüye kadar yavaş sürdü. Ötekiler de, önde Kaymakam, yanında Yüzbaşı, Yargıçlar, Savcı, kasabalılar, köylüler, başları yerde bir yas havası çalınırcasma kederli, arkasından gittiler.

Köprüye gelince Hamza Dayı gaza bastı, kalabalık da, gene öyle yas içinde, çok kederli, çok saygılı kasabaya ağır ağır geri döndü.

Birkaç gün kasabadan çıt çıkmadı. İnce Memedin arkasına düşenler hiçbir şey elde edemeden geriye döndüler. Yüzbaşı

44

evine kapandı. Ne candarma komutanlığına geldi, ne de çarşıya çıktı. Bu kasabanın ortasında, hem de candarma komutanlığının bitişiğinde vuku bulan ikinci cinayetti. Bu İnce Memed bunu mahsus yapıyordu. Meydan okuyordu ona. Karısının ölümünü unutamıyor, kan güdüyordu Devletin bir yüzbaşısıy-la, hem de Devletle… Onun alacağı olsun. Dişi dişini yiyor, öfkeden kuduruyor, “Asım Çavuş,” diye bağırıyordu, “bu adam gemi azıya aldı artık, onun bir icabına bakmalıyız, ya da ölmeliyiz.” Asım Çavuş da onun kadar öfkeli, onun kadar da bu işe deli oluyordu. Artık bu İnce Memedin bir çaresine bakılmalıydı. O ölmeden artık onlara bu kasabada rahat yoktu.

“Ya İnce Memed, ya ölüm Yüzbaşım,” dedi Asım Çavuş.

“Ya ölüm,” diye onu onayladı Yüzbaşı. “Kan güdüyor bana, Devlete. Dağda öldürmüyor da geliyor, burnumuzun dibinde öldürüyor Mahmut Ağayı.”

“Bizi dünyaya rezil etmek için,” dedi Asım Çavuş.

“Benim istikbalimi karartmak, beni mesleğimden etmek için,” dedi Yüzbaşı.

Murtaza Ağa, olay gecesinin korkusunu, yılgınlığını üstünden atmış konuşmaya başlamıştı. O dükkan senin, bu kahve benim, nerede bir kalabalık görürse dalıyor başlıyordu konuşmaya. İki üç kere de Topal Aliyle karşılaşmış, önüne dikilmiş, onurunu ayaklar altına alarak ona yılışmış, yaltaklanmış, yolunu kesmiş, ötekiyse taş gibi, başını önüne eğmiş, onun yüzüne bile bakmadan, yanından kaymış gitmişti. “Bakın hele bakın, şu Topal bacağına sıçtığım deyyusun yaptığına, hem canımızı kurtarıyor, hem de yüzümüze bile bakmıyor. Ulan insan kurtardığı canın yüzüne bir kere olsun bakmaz mı?”

İster canını kurtarsın, ister yüzüne bakmasın, Murtaza Ağa Topal Aliyi gördükçe korkudan deli divane oluyor, eli ayağı kesiliyordu. “Benim ölümüm bu adamın elinden olacak,” diye kendi kendine yakmıyordu, “öyle bir bakıyor ki bana, her bakı-Şi beni bin kere öldürüyor.” Kimi zaman onu öldürmeyi kuruyor, o beni öldürmeden, ben onu öldüreyim bari, diye düşünüyordu. Ama bu düşünceyi kendinden bile saklıyor, hemen unutuyordu. Bu adam nereden çıkmıştı karşısına? Onu öldürmeyi düşünürken de eski eşkıya sucu Kürt Rüstemi hiç unutmuyor-

45

du. Ona bir çiftliklik toprak, kese kese altm, bir Arap at verse, Kürtler silaha hiç dayanamazlar, bir Alaman filintası verse, canını bile verse, Kürt Rüstem öldürmez mi Topal Aliyi… Bir topal adam, onu öldürmekten kolay ne var? Bu düşünceyi de, ne kadar benimserse benimsesin, Topalı öldürtmek düşüncesi onu ne kadar mutlu kılarsa kılsın, o, bu düşünceyi hemen kafasından kovuyor, başlıyordu olay gecesini anlatmaya. Bu geceyi bir anlatacak bir kişi bulamazsa Murtaza Ağa çatlar da patlar ölürdü.

“Kapı açılınca uyandım, duvarda karpuzu büyük, altın işleme pembe lamba yanıyor, odanın içini gündüz gibi ediyordu. İçeriye zebellah gibi birisi girdi. Ayağı yerde, başı gökte. Kolları çınar dalları gibi. Gözleri ejderha gözleri gibi yanıyor. Mahmut Ağa da uyanıktı. Onu görünce Mahmut Ağa, yastığının altındaki tabancasını aldı, odaya girene çevirdi. At onu elinden, diye bağırdı gelen adam, ben İnce Memedim. İnce Memed sözünü duyunca Mahmut Ağanın elindeki tabanca yorganın üstüne düşüverdi. Elleri titremekten uçuyor, dudakları mosmor olmuş, yüzü kağıt gibi apak kesilmişti. Bana, Murtaza Ağam, ben senin çok tuzunu ekmeğini yedim, beni nerede gördüyse, ne bileyim ben, belki de görmüştür, senin evini, bu güzel, bu konuksever, bu onurlu da şerefli evini kana buladığım için çok üzgünüm, özür dilerim bunun için. Mahmut Ağaya da, sen kafirsin, duanı oku, Allah senin duanı bile kabul etmez ya, çünkü sen fakir fıkaraya zulüm yapan, köy göçüren, kan içici bir dört kitapta katli vacip bir murtatsın. Eğer sen Murtaza Ağa gibi bir iyi Ağa olsaydın, ne yaparsan yap, sana da dokunmazdım. Amma velakin sen Çiçekli Mahmut Ağasın. Tüfeğinin ucunu bana döndürdü, yorganı çek başına, diye bağırdı. Bağırtısından bütün konak zangırdadı. Üç el kurşun, pat, pat, pat etti. Mahmut Ağanın sesi bile çıkmadı. Sonra onun merdivenleri inen ayak sesini duydum. Başımı yorgandan çıkardım ki, Mahmut Ağanın yatağı kan içinde kalmış. Ölü bir kanıyor, bir kanıyor, hiçbir yerde böyle kan görülmüş değil. Üç boğa kanı kadar kan aktı Mahmut Ağadan, fıkaradan. Oluverdi işte.”

Murtaza Ağa artık İnce Memedle uğraşmıyor, sözüm ona kimseye belli etmeden onu göklere çıkarıyor, “Onu kimse öldü-

46

remez, onu kul olan yakalayamaz,” diyordu fırsatını buldukça, yeri geldikçe. “Çünkü Memedde Kırkgöz Ocağının yüzüğü vardır. Çünkü İnce Memedde yıldırım çeliği vardır. Bir gözümü açtım ki ne göreyim, ortalık öyle aydınlık ki o kadar ola. Bir baktım ki başı tavana değmiş bir adam, elinde bir filinta tutuyor. Bir baktım ki adamın parmağında bir yüzük, yüzüğün parıltısı dünyayı almış, yüzük öylesine parlıyor ki, insanın gözünü yakıyor insan bakınca, onu böyle görünce kim olduğunu derakap anladım, Mahmut Ağa da anladı fıkara, Allah rahmet eylesin, yürekli bir adamdı. Tabancasını kaldıracak, İnce Memede nişan alacak oldu, elinden tabanca yere düşüverdi. Sonra bir top ışık içinde gelen adam, bir top ışık içinde çekildi gitti. Ben ona, kasabayı çıkıncaya kadar baktım. Kocaman bir ışık ortasında yürüdü gitti, dağı tuttu. Bir baktım ki, dağın yamacı da gün vurmuş gibi ışığa batmış. Bir top ışık buradan Düldül dağına, oradaki Kırk Ermişler meclisine çekildi gitti. Bana dedi ki, sen, dedi, Murtaza Ağasın, sana kimse kıyamaz, kul da, Azrail de… Topal benim can bir kardaşım. Şimdi onunla küsülüyüz ya, olsun, kardaş kardaşa, oğul babaya küser. Biz de yanlışımızı anladık. Bu Ali Bey kardaşımız da boş insan değil, onun da alnına Kırk Ermişler ocağı yazılıp gelir.”

Murtaza Ağanın bundan önceki İnce Memed telaşını artık Taşkın Halil Bey yüklenmişti. Murtaza Ağanın dışında bütün Ağalar, Beyler can telaşmdaydılar. Mahmut Ağanın başına gelen, niçin bir gün onların da başına gelmesindi. Gene arzuhalciler çalışıyor, gene Ankaraya adamlar gidiyor, gene İçişleri Bakanlığının eşiği aşındırılıyordu. Bu sefer başvurular çok daha akıllıca, usturuplu yapılıyordu. Yalnız ortada çok kötü bir iş var, Arif Saim Bey sırtını onlara dönmüş, ne kasabaya geliyor, ne de Ankaraya giden adamlardan birisi onun yüzünü görebiliyordu. Bütün korkuları, onun, kasabanın başına bir Çorap örmesiydi. Belki de İnce Memedi tutuyordu. Onu kanatlan altına almış koruyordu. Belki de İnce Memedi bağışlar, Toros dağlarından alır Ankaraya götürürlerdi. Herkesin dağda özel bir eşkıyası vardı, her Ağanın, her Beyin. İnce Memed de Arif Saim Beyin, öteki büyüklerin, en baştakinin özel bir eşkıyası olamaz mıydı?

47

Vayvay köyünden, Anavarza altından iyi haberler gelince herkesin yüreğine su serpildi. Kasaba bir anda düğün bayram yerine dönüp herkes sevince garkoldu. İnce Memedi candar-malar Vayvay köyüne girerken kıstırmışlar, ne yazık ki, o melun, o yılan soyu karanlıktan bilistifade kaçmış kurtulmuş, Anavarza örenine, kayalıklarına kaçmıştı. Kasaba böyle haberlerle çalkalanırken altındaki soylu atı kan tere batmış, neredeyse çatlayacak hale gelmiş bir atlı, soluk soluğa Belediyenin önünde atından indi, herkes, Yüzbaşı Faruk, Kaymakam, Savcı, Yargıçlar, Ağalar, Beyler, aralarında bir Murtaza Ağa yoktu, Belediye Başkanının odasında toplanmışlar durum vaziyetini müzakere ediyorlardı, adam, odaya yıldırım gibi girdi:

“Çevirdik,” dedi, “onu çevirdik. Herkes gördü onu. Bütün köylüler gördü, on sekiz pare köyün kadını erkeği, iki bölük candarma onu Akçasazda kıstırdık.”

“Kimi?” diye sordu Kaymakam.

“İnce Memedi,” dedi gelen delikanlı. “Onu Akçasazda kıstırdık. Kaçmasının, elimizden kurtulmasının mümkünü çaresi yok. On sekiz pare köy atımızla itimizle, karımızla kısrağımızla, çoluğumuzla çocuğumuzla sardık Akçasazı. Daha da köylüler geliyorlar. Duyan tırpanını, orağını, tabancasını, hançerini, kamasını, silahını alan geliyor, alan geliyor. Kozan altından, Ceyhan, Osmaniye köylüklerinden duyan geliyor o kan içiciyi yakalamaya. Akçasazın kıyıları o kadar doldu ki insanla, iğne atsan insandan yere düşmeyecek.”

“Nasıl biliyorsunuz o Akçasazın içine kaçan kişinin İnce Memed olduğunu?”

“Herkes gördü,” dedi haberci.

“Onlar nereden tanıyor İnce Memedi?”

“Cin Veli tanıyor,” dedi haberci. “Cin Veli İnce Memedin köyünden olur, Anavarza köyünde de yanaşma.”

“Seni kim gönderdi?”

“Beni Çavuşum gönderdi. Var haber ver Yüzbaşıma, biz Akçasazı çevirdik, çabuk gelsin. Ya İnce Memedi yakalayacağız, ya da o Akçasazın bataklığına kendi kendini gömecek. Yüzbaşıma söyle, gün geçirip fırsat vermesin zamana, önce Allah, sonra Yüzbaşımın sayesinde onu diri diri yakalayacağız, dedi.”

48

“Yakalayacağız,” diye güldü Yüzbaşı. “Ama onun Akçasa-za girdiğini kim görmüş?”

“Önce onu, Vayvay köyüne girerken gece yarısı, derenin içinde kıstırıyor Çavuşum, köyü beklerlerken. İnce Memed de kendi karısı Seyrana gidiyordu, Seyranla evlendi o, Çavuşum onu kıstırınca başlıyor çarpışma. Memed bir yandan çarpışıyor, bir yandan derenin ortasına keçi yavrularını bağlayaraktan kaçıyor. Candarma da durmadan onun bağladığı keçi yavrularını kurşunluyor. Böyle böyle ala şafakta Memed Anavarza kayalıklarını tutuyor. O Anavarza kayalıklarını tutunca tam yedi can-darmayı ayaklarından vuruyor. Hepsinin de ayağı kırık. Bir oğlağı da Anavarza öreninin dibine bağlayıp kendisi başka yöne kayıyor. Bizimkiler oğlağı kurşunluyorlar. O kadar çok kurşun sıkıyorlar ki oğlağa oğlak parça parça, kuşbaşı oluyor. Oradan İnce Memed devedikenliğe düşüyor. Devedikenlikte, sel yatağı derenin içine giriyor, derenin içinde yitiyor. Cin Veli de onu, Anavarza kayalıklarına oturmuş görüyor. Anlıyor ki İnce Memed, onu bir iyice tanıyor. Candarmaya haber veriyor. Candarma da korkuyor.”

“Neden, nasıl, bir tek adamdan mı korkuyor o kadar Türk askeri, olamaz, olamaz efendim. Sus bakalım sen! Başka?”

“Yok Yüzbaşım yok.” Delikanlı zırıl zırıl terliyordu. “Yok Yüzbaşım, yok, candarmalar İnce Memedden korkmuyorlar-dı.”

“Ya neden korkuyorlardı?” diye çok sert sordu Yüzbaşı. “Türk askeri hiçbir şeyden korkmaz.”

“Biliyorum,” dedi zırıl zırıl durmadan terleyen delikanlı, “ben de askerlik yaptım, Türk askeri hiçbir şeyden korkmaz, ama o derenin içi ağzına kadar karayılan dolu. Her yılanın boyu da, na şu kadar…” Kollarını açtı, uzunluğu gösterdi. “Nah Şu kadar, beş arşın boyunda her birisi. İşte oraya ne Türk askeri, ne de Türk köylüsü, hiç kimse giremez.”

Yüzbaşı öfkeyle ayağa kalktı, parlak çizmeli bacaklarının üstünde üç kere yaylandıktan sonra:

“Pekiyi, oraya kimse giremez de o kan içici nasıl girmiş?”

“O girer,” dedi delikanlı. “Onun parmağında Kırkgöz Ocağının verdiği yüzük varmış. Bir de yılana afsunluymuş o. Üstü-

49

ne gelen yılanları kuyruklarından tutup tutup yere çalıyormuş o… Bir de onu ejderha karşılamış.”

“Sus,” diye bağırdı Yüzbaşı. “Bin atma git de haber ver Çavuşa, ben hemen geliyorum, kuşatmayı gevşetmesin. Köylüleri de el ele dizsin Akçasazın etrafına.”

“Baş üstüne Yüzbaşım.”

Delikanlı bir asker selamı verip, koşarak dışarı fırladı, atına atladığı gibi çarşıya sürdü, çarşının içinden yel gibi geçti. Görkemli atını, hem de doludizgin çarşının ortasından sürerek, kasabalılara gösterdiği için delikanlı çok mutluydu.

“Bu delikanlı Anavarza kaplanı Talip Beyin en küçük oğlu,” dedi Taşkın Halil Bey.

“Ah, şimdi, bu anda Anavarza kaplanı sağ olsaydı,” diye onun sözünü kesti Zülfü Bey, “İnce Memed mi, kaim Memed mi, gösterirdi ona ejderhanın deliğini, ona Talip Bey…”

“Yüzbaşım da gösterir,” diye ayağa kalktı Kaymakam, elini Yüzbaşıya uzattı, “Allah gazanı mübarek kılsın Yüzbaşım,” dedi. “Muvaffakiyetiniz ebedi, ölmez Cumhuriyetimizin unutulmaz zaferi olacaktır. Ve siz, bu belayı üstümüzden, asil kanlı vatanımızdan bertaraf ettiğiniz için Türk tarihine altın harflerle yazılacaksınız.”

Ötekiler de hep birden ayağa kalktılar ve teker teker Yüzbaşıya muzafferiyetler dilediler.

“Türk candarması her şeye kadirdir.”

“Yüzbaşım siz İnce Memedi Akçasazın harimi ismetinde boğacaksınız.”

“Ve Yüzbaşım, bu asil kanlı topraklar tez bir günde o kanlı zalime mezar olacaktır.”

Yüzbaşı sağ eliyle manevra kayışını tutarak geniş asker adımlarıyla dışarı çıktı. Yüzünde şimdiden büyük bir muzaffe-riyet kazanmış komutanların mutluluğu okunuyordu.

“Allah sözünü geçkil, kılıcını keskin eylesin Yüzbaşım.”

“Allah başımızdan sizin gibi asil kanlı Cumhuriyet çocuklarını eksik etmesin.”

“Bir İnce Memed değil, öyle bir vatan haini, İngiliz casusu sana vız gelip durur.”

50

Yüzbaşı yarım saat içinde giyindi kuşandı, hazırlandı, atına bindi, arkasında bir bölük candarmayla çarşının ortasından geçip Anavarzaya aşağı yola revan oldu.

Yüzbaşı gittikten sonra üç gün kasabada tam bir sessizlik sürdü. Murtaza Ağa bile ağzını açıp da bir tek sözcük bile konuşmadı. Arzuhalciler dilekçelerini kestiler. Ankaraya bir tek tel bile çekilmedi. Kasaba derin bir beklemenin içindeydi. Üçüncü günün akşamı, gene o delikanlı soylu atın binicisi, Anavarza kaplanı Talip Beyin en küçük oğlu çarşının içinden atını doludizgin sürdü geldi Belediyenin önünde durdu. Belediye Başkanı onu dış kapının önünde karşıladı.

“Ne oldu?” diye sordu.

Onun arkasından ötekiler, kasaba ileri gelenleri de dış kapıya gelmişlerdi, önlerinde Savcı ve Yargıçlar.

“Yakaladı Yüzbaşım,” dedi, “boynuna ip takmış İnce Me-medin getiriyormuş, getiriyormuş.”

“Sana kim söyledi?”

“Yalnızdut Muhtarı bana var git kasabaya yetiş, haberi ulaştır, dedi,” diyerek gülümsedi, atma atladığı gibi sürdü, “ben İnce Memedi görmeye gidiyorum.”

Geride kalanlar hemen sevinemediler. Ne Adanaya, ne de Ankaraya başarı teli çekmediler. Sütten ağzı yanan yoğurdu üf-ler de içer, salt, “İnşallah gelen haber, doğrudur,” dediler, ne bayraklar astılar, ne de davul dövdürdüler.

Yalnız Murtaza Ağa ortalığa düşmüş: “Onu kimse yakalayamaz, O Allahm aslanını, o Muhammedin şahinini… Onun parmağındaki yüzüğü kim verdi biliyor musunuz, Kırkgöz Ocağının son piri Anacık Sultan verdi, o yüzük öyle ışık saçıyor ki, bakanın gözü yanıyor, kör oluyor parlaklığından, yakalasın onu bir kimse bakalım azıcık yüreği varsa, o, Allahm aslanını,” diyor, ortalığı kasıp kavuruyordu.

Topal Ali Murtaza Ağayı günü gününe izliyor, ondaki bu değişikliğe bir anlam veremiyordu. Sonunda durumu çaktı. İnce Memedin, Mahmut Ağayı kurşunlarken söylediği sözleri bir yerlerden öğrendi. Şimdi artık gene Murtaza onun başının bela-sıydı. Kim bilir onunla barışmak için neler yapacaktı, şu İnce Memed için de neler söylenmiyordu. Yakalandığı haberi gelmiş, halk beklemeye geçmiş, bir türlü de aslı astarı çıkmamıştı.

ORHAN KEMAL 51     İL HALK KÜTÜPHANESİ

Devedikenliğe giren İnce Memedin üstüne karayılanlar, oradan oraya uçarak akmaya başlamışlar, İnce Memeddir çekmiş tabancasını attığı yılanı ortasından ikiye bölmüş, attığını bölmüş, yılanlar bakmışlar ki olmayacak, izin vermişler o da devedikenliğin içine girmiş yerleşmiş. Ne candarmalar, ne Yüzbaşı, ne de köylüler korkularından devedikenliğe giremiyorlar-mış. Memed içerde, karayılanların arasında, köylüler, candarmalar dışarda, Anavarza kayalıklarında, Anavarza ovasında, Akçasaz kıyılarmdaymışlar. Memedle yılanlar bir yanda, can-darmalarla köylüler bir yanda.

“İnce Memedi yılanlar padişahı ve hem de ejderha çıkmış sarayından, almış onu altın boynuzlarının üstüne sarayına götürmüş.”

“Yüzbaşı Faruktur bu. Artık bu sefer İnce Memedin ya ölüsü, ya da dirisi…”

“İnce Memed bu sefer kuş olsa da kurtulamaz Faruk Yüzbaşının elinden. Ya ölüsü, ya dirisi.”

“Altın boynuzlu değil, elmas boynuzlu da olsa onu ejderhanın elinden alır.”

“Sarayını başına yıkar da alır.”

“Akçasazı suyu, batağı, ağaçları, yılanları, kuşlarıyla yakar da alır.”

“Bu sefer ya Yüzbaşı, ya da İnce Memed.”

“Parmağındaki yüzüğü o nereye giderse gitsin şavk veriyor, gözleri kör ediyor, ama onun yanma kimse, yaklaşamıyor.”

Akçasazın kuşatmasına o yörelerden o kadar çok insan geldi ki, haymalar, alacıklar kuruldu. Gece sabahlara kadar ateşler yandı. Koyunlar, danalar, keçiler kesildi, dükkanlar kuruldu, gezgin satıcılar ortalığı aldı, ekmek, peynir, kavurga, kaynamış yumurta, yoğurt, süt, bal satanlar çok iş tuttular. Uzunca bir süre bataklığa akıp gelen kalabalığın ardı arkası kesilmedi. Av köpekleri, tazılar, iri çoban köpekleriyle geldiler. Akçasazı çalı çalı, kamış kamış, ağaç ağaç aradılar. Aramadık hiçbir yer, en küçük bir kuytu, karartı bırakmadılar.

En sonunda onu bulmaktan umudu kesenler, var bunda bir sırrı hikmet, dediler. Yer yarılmadı ki yere girsin, kuş olmadı ki göğe uçsun, yılan donuna girmedi ki akıp gitsin yılanlara

52

karışsın, ne oldu bu adama? Bu işte bir tuhaf iş var ki Allah sonunu hayra tebdil eylesin.

Yılanların arasında, şu devedikenliğinin içinde olmasın? Candarmalar, Yüzbaşı, köylüler bir süre uçsuz bucaksız devedikenliğin kıyısında beklediler. Bir süre korktular dikenliğe giremediler. En sonunda Yüzbaşı belinden tabancasını çekti, atının dizginini kıstı, “marş marş, hücum,” dedi, devedikenliğin içine atını sürdü. Dikenler atın üstünde onun yarı beline kadar geliyor, bıçak gibi de batıyorlardı. Bereket versin bacaklarında çizme vardı. Candarmalar da onun arkasından daldılar dikenliğe… Candarmaların ardından da köylüler. O gün akşama kadar devedikenlikte bir karayılan kırımı oldu, sen de yüz, ben deyim bin… Hikmeti Huda ne kadar çok yılan varmış şu dikenlikte, çok yılan öldürdüler. Çoğunu da kaçırdılar. Candarmaları, köylüleri gören yılanların büyük bir çoğunluğu sanki kanat takıp uçuyorlar, bir anda da gözden yitiyorlardı.

O gün bütün dikenliği taş, ağaç, çalı delik delik aradılar. Akşam olunca herkes yorgunluktan yere serildi, bir süre kıpır-dayamadılar. Bacaklarını dikenler dalamış, herkesin bedeni kan içinde kalmıştı.

Yüzbaşı ertesi günün akşamı Akçasaz kuşatmasını kaldırdı, bir gece yarısı kasabaya sessizce döndü. Çavuşun kumandasındaki candarmalar o yörede kaldılar. En küçük bir ipucunu değerlendirecekler, İnce Memedi köy köy, ev ev de olsa arayacaklardı. O kan içici eşkıya daha buralardan ayrılamamıştı. Bugünlerde bir yerlerden başını göstermemesinin mümkünü çaresi yoktu.

53

Ağacın üstü rahattı. Daha öncekiler en yumuşak otları dö-şemişlerdi yataklarına. Memed kendini bırakır bırakmaz uyudu. Uyumasıyla uyanması da bir oldu. Çok tedirgindi, Müs-lümdense hiç ses şada çıkmıyordu. Garbi yeli kesilmiş, göğü kalın bulutlar örtmüştü. Kurşun geçirmez bir karanlık çökmüştü bataklığın üstüne. Gece sıkıntılı, yapış yapıştı.

“Haydi kalkalım Müslüm.”

“Kalkıp da ne yapalım?”

O uyanır uyanmaz, onunla birlikte Müslüm de uyanmıştı.

“Gidelim Müslüm. Bana öyle geliyor ki kuşatıldık.”

“Ne biliyorsun kuşatıldığımızı?”

“Biliyorum. Kulak ver de dört köşeyi dinle… Birtakım sesler geliyor usuldan, duyulur duyulmaz.”

Ortalıkta bir süre bir sessizlik oldu, ne o konuştu, ne de öteki.

“Ben hiçbir şey duymuyorum,” dedi Müslüm.

“Duyamazsın,” dedi Memed, “neden ki dersen, senin kulağın eşkıya kulağı değil.”

“Nasıl olurmuş eşkıya kulağı?”

“İşte böyle, benimki gibi olur. Kırk günlük yolda yaprak kı-pırdasa duyar. Haydi kalk, bir an önce yola çıkalım, kuşatıldık.”

“Kuşatıldıysak nasıl çıkacağız?”

“Devedikenlikten, sel yatağından, yılanların içinden… Orasını kimse akıl edip de beklemez. Bir de korkarlar. Haydi kalk…”

54

“Bu gece yarısı, bu karanlıkta Memed Ağam, yılanlar bizi yerler. Gece yarısı yılanlar çok azgın olurlar, parçalarlar bizi, didik didik ederler…”

“Hani sen ne diyordun, ben diyordun, yılanlara kazan kazan süt verdim, bilumum yılanlar beni tanır, diyordun?” “Göz gözü görmez karanlıkta ne bilsinler beni?” “Hani yedi başlı ejderha, yılanların başı değil mi, o seni kardaş gibi tanırdı, altın boynuzlarının üstüne alıp seni sarayına…”

“Taşkala etme benimle Memed Ağam.” “Haydi kalk gidelim.”

“Bak Memed Ağam… Belki de kuşatılmadık, hele azıcık ortalık ısısın, alacakaranlıklasın, işte biz de…”

“O zaman bizi herkes görür. Şimdi gidersek kurtuluruz.” “Şimdi gidemeyiz Memed Ağam, yılanların en azgın zamanıdır gece yarıları. Şimdi onlar öyle azmışlardır ki biribirle-rini yiyorlardır. Bir de onlar gece yarıları sevişirler, kıpkırmızı, demircinin ocağındaki köz gibi kıpkırmızı olmuş demir gibi olurlar, biribirlerine dolanıp direk gibi ayağa kalkar, kuyruklarının üstüne dikilirler. Onlar böyle kıpkırmızı kesilince öyle azgın olurlar ki gözlerinin gördüğü yerdeki insanı, kurşun gibi akarak ortalarından biçerler, ardından da dilim dilim ederler…” “O senin dediğin narlar çiçek açtığında olur. Narlar çiçek açtığında Çukurovanın karayılanları da nar çiçeği gibi kızarır, sevişirler, narlar daha çiçek açmadı.”

“Narlar çiçek açtı,” dedi Müslüm. “Çukurovada narlar çok erken açar.”

“Haziranda açar,” dedi Memed. “Daha hazirana da çok var. Haydi kalk yürü, düş önüme.”

Söğüt ağacından yere atladı, bir an orada bekledi, yönünü doğrulttu, bu sırada Müslüm de ağacın gövdesinden aşağıya kayıverdi. Durmadan dualar okuyordu.

“Hançerini çek… Yılanlar üstümüze atlarsa kurşun sıkmak yok… Hançeri sallayacaksın.” Memed çok yavaş, duyulur duyulmaz, Müslümün kulağına konuşuyordu. “Başka çaremiz Vok Müslüm, şimdi şu sazlığın kıyılan, şu Anavarzamn etekleri insanla dolmuştur. İtiyle atıyla, kızı kısrağı, yaşlısı genciyle bü-

55

tün Çukurova köyleri ayaklanmış bizi kuşatmışlardır. Bu gece buradan çıkmazsak, yarın sabaha bizim iğne ucu kadar bir yerimiz kalmaz. Köylüler bizi öyle parçalarlar ki candarmalar bir parçamızı bile göremezler. Haydi yürü.”

Memed önde, Müslüm arkada, çabuk çabuk yürüyerek de-vedikenliğini buldular.

Müslüm:

“Dur Memed Ağam,” dedi, “ben buraları ayak yordamıyla bulurum, yılanlar da beni tanırlar, ben önden gideyim, onlara kazan kazan süt veren ben değil miyim, eğer bana bir şey yaparlarsa sütlerim gözlerine dizlerine dursun.”

Öne düştü, yürüdüler. Müslüm çok çabuk yürüyor, Memed arkasından zor yetişiyor, bacaklarını, kimi zaman da yüzünü dikenler dalıyor, acıtıyor, parçalıyordu. Ama Müslüm gittikçe hızlanıyor, dikenleri de daha az hışırdatıyordu. Devedi-kenliğin içinden bir yılan gibi kayıyorlardı sessizce…

Sağ yanda, Anavarza kayalığının bittiği, Ceyhan ırmağının kayalığın ucunu yalayarak aktığı yerde bir büyük ateş yanıyor, bir büyük kalabalığın da uğultusu geliyordu, bir an durdular.

“Ben sana demedim mi Müslüm,” dedi Memed fısıltıyla. “Bütün Çukurova burada bu gece. Sabah olunca İnce Memed avına çıkacaklar.”

“Biz onlara ne yaptık ki,” dedi Müslüm.

“Bir şey yapmadık ya, keyif… İnce Memedi yakalayacaklar, paramparça edecekler… Keyiflenecekler. Bu da kıyamete kadar dillerde söylenecek… Keyif… Şimdi daha sessiz.”

“Bak, bir yıldız, göründü,” dedi Müslüm, “Azıcık aydınlık…” “Aman, dur Müslüm, aydınlık bizi yakar.”

“Onlar burayı bekleyemezler, yılanlardan korkarlar. Şimdi bu dereyi aşağı inince Ceyhan ırmağının yarlarına ulaşırız.”

“Yolumuz çok mu uzun?” diye sordu Memed. “Gün doğmadan Ceyhan ırmağını tutabilir miyiz?”

“Tutarız,” dedi Müslüm.

“Hani hiç yılan yok.”

“Yılanlar gece uyurlar, hele serin bahar gecelerinde, hele devedikenliğin içinde, fıkaralar bir kelep olur uyurlar.”

“Hani kıpkırmızı olurlardı?”

56

“Ben yılandan korkarım.”

“Şimdi ya?”

“Şimdi de korkuyorum.”

“Haydi yürü, şimdi daha da sessiz.”

“Daha sessiz,” dedi Müslüm.

Öylesine yürüdü ki en küçük bir çıtırtı bile çıkarmıyordu. Memed, hem önündeki çocuğun yürüyüşüne, yürüyüşüne değil de, bu sessizlikte gecede önünden kayışına şaşıyor, kendi de elinden geldiğince ona uymaya çalışıyordu.

İri taşlı bir yere geldiler.

“Burada yılan kaynar,” dedi Müslüm. “Yılanların en azılısı buradadır. Bir ok yılanı olur burada, her birisi uzun, üç kulaç. Kalınlıkları da serçeparmağım kadardır. Oradan oraya uçar, ne bulursa sokarlar. Mandayı bile soksalar, manda bile yerinden kıpırdayamaz, günden gölgeye ulaşamaz, hık der de canı çıkar. Altın gibidir her birisi. Güneşte sarı ışıltılar saçarak oradan oraya durmadan akarlar.”

“Şimdi ne yapıyorlar?”

“Uyuyorlar. Ok yılanı var ya, öteki yılanlar gibi öyle kelep olaraktan uyumazlar.”

“Ya ne yaparlar?”

“Öyle upuzun, altm bir çubuk gibi yere serilir yatarlar. Çoğunluk da yol üstlerine yatarlar. Yolda giderken gün vurmuş ışıltılar saçan bir altın çubuk görürsün, almaya eğilirsin, elin değer değmez bir de bakmışsın ki yemişsin dişi, oracıkta kıvrılır kalırsın, canm da hemen o anda çıkıverir. Şimdi uyuyorlar. Çok şükür Allaha ki uykuları ağırdır, kuyruğuna bassan uyanmazlar.”

Konuşma onu biraz yavaşlatmıştı. Onlar ilerledikçe yöreden gelen uğultular, sesler artıyor, sağdan soldan, kuzeyden güneyden de durmadan tek tek yalımlar patlıyordu.

Müslümün birden, eyvah, demesiyle atlaması bir oldu. Memed, önündeki karartının bir havalandığını, sonra da düştüğünü gördü. Tam o anda da bir hışırtı koptu, geldi geçti, hışırtı daha ötelerden gelip duruyordu.

Memed ona koştu. Müslüm, o gelinceye kadar ayağa kalkmıştı.

57

“Ne oldu Müslüm?”

“Yılan,” dedi Müslüm. “Kara bir yılan. Belki yüz kulaç. Vurdu bana. Bacağım tutmuyor, çont oldu.”

“Yürüyemeyecek misin?”

“Dur bakalım, çok ağrıyor.”

“Bin sırtıma öyleyse…”

“Yok Memed Ağam, yok. Ağrıyor dedikse ayağımız kökünden koptu demedik.”

Yürümeye başladı. Ama bu sefer Müslümün önden giden karartısı eğilip eğilip kalkıyordu.

“Müslüm nasılsın?”

“İyiyim, iyiyim.”

Müslümün önden, eğilip kalkarak giden karartısı gittikçe hızlanıyor, o hızlandıkça dikenlikten de daha az hışırtı geliyordu.

Bir an oldu, Müslümün hızı birden düştü. Ardından da durdu.

“Ne oldu Müslüm?”

“Azıcık, azıcık duralım Memed Ağam. Bacağımı hiç çekemiyorum.”

“Soktu mu acaba?”

“Yok,” dedi Müslüm, “soksaydı, ben şimdiye öteki dünyayı çoktan boylamıştım. Çok sert vurdu. İnşallah kemiği kırmamıştır.”

Memede bir süre dayandı, öyle kaldı. Biraz sonra da doğruldu, “Yolcu yolunda gerek Memed Ağam, sabaha kadar buradan çıkamazsak, sen haklıymışsın, şunlar bizi…” Öbek öbek yanan ateşleri gösterdi.

Dört yandan gelen gürültüye kulak kabarttılar.

“Sanki bütün Çukurovanın adamı kurdu kuşu, atı itiyle buraya toplanmışlar,” dedi Müslüm. “Yarın bizi Akçasazda bulamayınca…”

“Çok kaçak bulacaklar,” dedi.

“Doğrusun,” dedi Müslüm, “Akçasazm içi hiçbir zaman kaçaksız kalmaz.”

Bu sefer çok daha hızlı kayıyor, Memed arkasından yetişe-miyordu. Biraz sonra Memed dili dışarda, sıcakta kalmış kuşlar gibi harladı.

58

“Sana yetişemiyorum Müslüm.”

“Yetiş Memed Ağam yetiş, çok acıyor, acıdan yüreğim kopuyor. Yetiş Memed Ağam yetiş.”

Memed çalışıyor çabalıyor, bir türlü ona ulaşamıyor, öteki gittikçe arayı açıyordu. Kıyılardan da gürültüler gittikçe çoğalarak, gecenin içinde daha büyüyerek, Anavarza kayalıklarında yankılanarak geliyordu.

“Kalabalığın üstüne yürüyoruz Müslüm.”

“Önümüzde kimse yok.”

“Neden yok Müslüm?”

“Önümüzde de yılan çok Memed Ağam. Orada ırmağın kıyısında, o kayalığın dibinde bir ejderha var ki onu buralarda görmeyen yok. Yüz yirmi tane boynuzu var, kıpkırmızı. Ağzından da durmadan yalım püskürtür. Bu yörelere kimse kimse, kimsecikler yanaşamaz.”

Gündoğuda Gavur dağlarının başında karanlığın üstüne bir ışık parçası düştü düşecek, onlar Ceyhan ırmağının kıyısına, yarın altına sel yatağından indiler. İner inmez de Müslüm suyun kıyısına, çakıltaşlarının üstüne inleyerek kendisini attı, attı, oraya uzandı kaldı.

Memed telaşlandı:

“Çok mu kötüsün Müslüm?”

“Yok Memed Ağam, azıcık toparlanayım, şimdi geçer. Bacağım gittikçe azıyor. Vay babam vay… Ne yılanmış bre! Belki on kulaç.”

Memed, onun başında bir süre bekledi, baktı ki ortalık neredeyse ağaracak, Gavur dağlarının üstünde incecik ak bir çizgi belirdi.

“Kalk Müslüm,” dedi, onu elinden tutup hızla çekti kaldırdı. “Kalk, buraya kadar geldik de yılanları söke söke, bundan sonra yakayı ele vermeyelim. Şu yukarı köylere…”

“Köylere mi?”

“Köylere,” dedi Memed.

Bu sefer Memed öne düştü, çakılların üstünden koşarcasına yürüdü.

“Çok ses çıkarıyorsun,” diye arkasından yetişti Müslüm. Dur, o kadar çabuk yürüme. Şurada, az ilerde bir köy var.”

59

Öne geçti.

“Çakılların üstünden yürüme. Arkamdan gel, şu yarın dibinden… Yar diplerinde çakıl olmaz.”

“Vay bre, yok,” diye sevindi Memed.

Gün ağarıyordu ki bir ılgın çalısı topluluğuna geldiler. Suyun yüzü dümdüz bir ayna gibiydi. Uykudan daha yeni uyanır bir hali vardı. Işıklar, bir yanından giriyor, hızla öbür başından çıkıyordu.

“Bak, ötede de köy.”

“Köy,” dedi Müslüm, ılgın çalılarının içine girdi, bir açıklığa, çakıltaşlarınm üstüne uzandı.

“Demek bu kadar kötüsün.”

“Kötüyüm,” diye dişini sıktı Müslüm. Yüzü gerildi.

“Öyleyse sen burada bekle, ben şu köye gideyim.”

“Dur, sen burada bekle de ben gideyim,” dedi Müslüm, “tüfeğim de burada kalsın. Beni üç cigara içimi bekle, gelmez-sem, sen bildiğin yere git. Al bunları da…”

Memede bir boncuklu kese uzattı, ardından da, fişekliklerini çıkardı, tüfeğinin üstüne koydu, topallayarak yardan yola çıktı, yolu geçip köye yollandı.

Döndüğünde gün iyice kızdırmış, suyun dibine gün vurmuş, çakıltaşları suyun ipiltileri içinde kalmıştı. Müslüm şimdi daha çok topallıyor, yüzü acıdan kasılıyor, buruş buruş oluyordu.

“Köy bomboş,” dedi Müslüm yarı aşağı inerken. “Siniler sinek yok. O kadar dolaştım köyün içinde tavuklardan, bir de kırlangıçlardan, bir de bir sarı yılandan başka hiçbir canlı görmedim.”

“Yılanı öldüreydin bari.”

“Zavalsız yılanı öldürmek olmaz.”

“Haydi gidelim.”

Cüppesini giydi.

“Baksana Müslüm, halimiz de çok berbat. Yırtılmadık, kanamadık yerimiz kalmamış.”

Dik yarı yandaki sel aşıntısından çıktılar. Kamıştan, çitten, sazlardan yapılmış evleriyle köy, ovanın üstüne cansız, kıpırtı-

60

Sız yatmış, soyu tükenmiş, bir tarihöncesi hayvana benziyordu,  yaklaşırlarken Memed:

“Şu ilk eve girelim, ne dersin Müslüm?” diye sordu.

Müslüm acı içindeki buruşmuş yüzüyle gülümsedi.

“Girelim Ağam, bakalım Allah kısmetimize ne çıkaracak.”

Kamıştan, üstü saz kaplı uzun evin avlusuna girdiler, yaşlı bir kadın karşıladı onları. Uzun boylu, güleç, uzun yüzlü, sivri çeneli, sobe kara gözlü, ak başörtülü bir kadındı. Başörtüsünün kenarlarına pul işlemiş, ayaklarına gülüşeftali kırmızı, topuksuz Maraş ayakkabısı giymişti. İnceden, alımlı bir kadındı.

“Buyurun, buyurun Hoca Efendi. Arkandaki şu topallayan yavru da mollan mı? Nesi var fıkaranm, yoksa anadan doğma topal mı? Hoş geldiniz, safalar getirdiniz. Evin erkeği de evde yok ya yavrular, İmam Efendi. Hele içeriye buyurun,” diye onları güleç yüzle karşıladı.

Kapıda çok güzel bir kız duruyordu, konukları görünce hemen içeriye çekildi, içerden getirdiği yastıkları sedirin üstüne koydu, ellerini önüne kavuşturup içeriye girenleri bekledi. Onlar eşikten adımlarını attıktan sonra vardı, Memedin elini aldı öptü, ardından da alnına götürdü.

“Hoş gelmişsin Hoca Efendim.”

“Hoş bulduk kızım,” dedi Memed.

Yandaki odadan bir gelinle üç çocuk çıktı. Çocuklardan ikisi kız, birisi oğlandı. Gelin de Memedin elini öpüp, Müslüme, hoş geldiniz dedikten sonra, köşeye dikilip bekledi.

Memed sedire çöküp oturduktan sonra:

“Hatun anam,” dedi, “ben hoca değilim,” dedi gülümseyerek, bu arada da cüppesini çıkardı.

Kadın:

“Anladım, anladım kurban olduğum konuk,” dedi, “şimdi iyice anladım, sen İnce Memedi kovalamaktan geliyorsun öyle mi, bu evin erkeği de senin gibi giyindi kuşandı da, her bir yanına fişeklikler taktı da, mavzerini aldı da İnce Memedi öldürmeye gitti. Bizim köyün erkeğinin hepsi de, yediden yetmişe silahlandılar da İnce Memedi öldürmeye gittiler. Kadınlar bile gittiler.”

“Ne alıp veremedikleri varmış İnce Memedlen?”

61

“Ne bileyim kardaşım, ne bileyim ben, herhal İnce Memed babalarını öldürmüş, analarının da ırzına geçmiş, evlerini başlarına yıkmış, ocaklarını söndürmüş, köylerini yakmış. Ne bileyim kardaşım. Bu yörenin köylerinde, eli silah tutar kimse kalmadı, İnce Memed lafını duyunca köyler boşaldı da onu öldürmeye, parça parça doğramaya, kıyma gibi kıymaya gittiler. Ben ne bileyim kardaşım ben.”

“İnce Memedin onlara ne zararı dokunmuş ki, ne istiyorlar ki ondan?”

Kadın, İnce Memedin oturduğu sedire doğru sert bir adım atarak sesini daha da yükseltti, yüzünü ateş bastı, boyun damarları şişti, yüzü pespembe oldu.

“Sen ne istedin ki ondan, ne alıp veremediğin var İnce Me-medlen, yedi koşar fişek bağladın da, Çerkeş hançerini taktın da, kara dürbünü boynuna astın da, Alaman filintasını eline aldın da ne demeye gittin Anavarza yazısına, Akçasaz bataklığına? İnce Memed, ne yaptıydı sana yavrum, şu topal sabiyi yanına aldın da… Öyle mi? Şu halinize bakın yavrum, adamlıktan çıkmışsınız, yakalayıp da ne yapacaksınız İnce Memed i, öldürecek misiniz, derisini yüzüp güneşte mi kurutacaksınız, gözlerini oyup Anka-raya mı göndereceksiniz, etlerini kıyma edip kebap mı yapacaksınız, ya da o insana benzemez, dişi domuz suratlı, kurbağa gözlü, insandan azmış Kertiş Aliye, ya da Yüzbaşıya mı teslim edeceksiniz? İnce Memed size ne yaptı oğlum, avradınızı mı aldı elinizden, bacınızın başına mı çöktü? Abdi Ağayı öldürdü, o zalim, yedi köyün düşmanı, kan içici Abdi Ağa sizin neyiniz olur da onun öcünü almak için silahlandınız da, İnce Memedi öldürmeye gittiniz? Abdi öldü de tüm şu Toros dağlan, bir dinsiz imansızdan kurtulduk, diye, dağlara taşlara ateş vererek bayram etmedi mi? Ali Safayı öldürdü, diye yerinden yurdundan olmuş Vayvay köyü geri baba ocaklarına dönmediler mi? Yüz adamın kanlısı, kan içici, fıkara celladı Çiçekli Mahmut Ağayı öldürdü de bütün bir Çukurova şadlık şadımanlık eylemedi mi?”

“Dur anam, dur güzel ablam, dur ki sana ne söyleyim…”

Kadın ter içinde kalmıştı.

“Durmam,” diye bağırdı. “Bak bak, bedenin görünmüyor fişekten. Aboov, tırnağına kadar koşar koşar fişek bağlamışsın.

62

Bak şu sabiye, onu da kendine benzetmişsin. Ne yaptı söyle, ne yaptı sana İnce Memed?”

O bağırdıkça Memed gülüyordu.

“İnce Memed bana bir şey yapmadı anacığım. Ben de

ona—“

“Gül gül,” diye daha çok kızdı kadın. “Ah, sen evimde konuk olmasaydın, sana yapacağımı bilirdim.”

Dışarıya çıktı hızla, aynı hızla da geriye döndü.

“Teh, şuna da bak, İnce Memedi öldürmeye gidene de bak, bir de imam kılığına girmiş, kandıracak da, İnce oğlumu yakalayacak da, götürüp de Ağası Kertiş Aliyle, o sarı çıyan Yüzbaşıya teslim edecek de… Tuzlayım da kokmayın e mi, Yüzbaşı da, Ankaradaki Gazi Mustafa Kemal de efendi oğluma kırmızı kuyruklu madalya verecek de…”

“Ana, bacı, Kertiş Ali benim ağam değil.”

“Hemi de Kertiş Ali senin feriştahm, o cellat, o kan içici, hemi senin, hemi de bu evin, boynu altında kalası erkeğinin paşası. O İnce Memede bir şey olsun da, hiçbir şey olmaz ya, ben ona gösteririm. Bir daha eve sokmam onu. Alır çoluk çocuğunu, şu avradını gider cehennemin dibine. Bu evin eşiğinden içeri onun ayağını sokarsam bana da Kara Zeynep demesinler, şu saçlarımı keser de eşeklere kuyruk eylerim.”

Durdu, gerildi, alaycı, küçümseyici bir tavır aldı:

“Yiğitlerimiz Akçasazda İnce Memedi kıstırmışlar da, otuz pare köyün yiğitleri, beş bölük candarma da yanlarında İnce Memedi yakalamaya, öldürmeye… Breh, breh, breh, yiğitlerime de bakın!”

Kadın alaycılığı bıraktı, birden kükrer gibi oldu, değişti, kabardı.

“Oğullarım, oğullarım, bir tek adamı bin beş yüz bin, beş yüz bin köylüylen, atınan itinen böyle sabi çocuklarınan kıstı-np öldürmek kolay, İnce Memed ölmez ya…” Sesini indirdi, “ince Memed olmak zor, İnce Memedlik zor yavrularım. Beni dinle oğlum, iyi ki bıraktın da geldin İnce Memedi kovalamayı…” Memede doğru eğildi, Memedin gözleri yaş içinde kal-nuştı, kendini bıraksa, şurada, şu kadının dizlerine kapanıp ağlayacaktı. “Bak yavrum, o İnce Memed var ya, bir ermiş kişi,

63

ona dokunan, onun için bir kötülük düşünen kişi çont olur, ocağı söner, zürriyeti tükenir, hanesinde baykuşlar öter. Bak yavrum, iyi ki döndün geldin…” Artık sesini alçaltmış, coşkusu geçmişti, “Bak oğlum…” Ona bir giz söyler gibi üstüne eğildi. “Beni dinle, ben iyi biliyorum, yerinden biliyorum, İnce Memede hiçbir şey olmaz. Onda Kırkgöz Ocağının mührü var. Anacık Sultanımız, ocağın mührünü, kılıcını, o kılıcı İnce Memed-den başka kimse yerinden kaldıramıyormuş, İnce Memede vermiş. Bir de bin ayet yazılı gömleği vermiş ona. İşte bu yüzden İnce Memede hiçbir şey olamaz. Şimdi o Akçasazm ortasından kuş olmuş uçmuş, yılan olmuş akmış, bulut olmuş Düldül dağının doruğuna ağmıştır, ona hiçbir şey olmaz. Sen sağ salim gelmişsin çok şükür, elin ayağın çont olmadan. İnşallah koca Allah benim oğlumu da gönderir,”

Kadın içini dökmüş, epeyce yeynilmiş, kıpkırmızı olmuş, ter içinde kalmış yüzü yavaş yavaş açılıyordu.

Kadın Memedin gözlerini yaş içinde görünce çok üzüldü:

“Kusuruma kalma oğul,” diye özür diledi, “senin gönlünü kırdım. Ben batayım, ben böyleyim işte. İnsan hiç evine gelen tanrı konuğunu böyle karşılar mı, seni çok üzdüm oğlum. İyi ki, İnce Memedi kovalayanlara katılmadın da döndün geldin. Kusuruma kalma.”

Memedin gözlerinden iki damla yaş, kucağına yatırdığı tüfeğinin kundağına düştü.

Kadın buna daha çok üzüldü, ne yapacağını, konuğun gönlünü nasıl alacağını bilemedi, dizlerine vurmaya başladı:

“Vay, ben ne ettim, vay benim iki gözüm önüme aksın, vay ben yılancıklardan, vay ben yağlı kurşunlardan gideyim, insan hiçbir tanrı misafirine, bir konuğa benim ettiğimi eder mi?”

Elini Memedin omuzuna koydu:

“Konuk,” dedi, “konuk, senin elini ayağını öpeyim, senin kesip attığın tırnağına kurban olayım beni bağışla, kurban olayım ağlama konuğum.”

Memed konuşmak istiyor, durmadan da bir yumruk geliyor onun boğazını tıkıyordu. Kadın da ne yapacağım bilemiyor, onların yöresinde özür dileyerek dönüp duruyordu. En sonunda kendini toparlayan Memed:

64

“Anam,” dedi, “ben senin elini ayağını öpeyim. Anam, bacım kendini yeme. Ben İnce Memedim.”

“Neee?” diye bir çığlık attı kadın, “neee?”

“İnce Memed dedikleri, İnce Memed. Ağam budur İşte,” dedi Müslüm, tane tane. Ama onun da sesi boğulmuştu.

Şaşkınlık içindeki kadın birden yere sağılıverdi, yere çöktü oturdu bir süre konuşamadı, İnce Memede baktı kaldı, gözlerini de ondan ayıramıyordu. Neden sonra:

“Çok şükür Allahıma,” dedi. “Çok şükür Allahıma ki, Alla-hımın böyle bir günü de var imiş. Çok şükür.”

Ayağa kalktı, dışarıya çıktı, içeriye girdi, odalara daldı. Durmadan gülüyordu. Biraz sonra kendine geldi, bir iyice din-ginlemişti. Gülerek Memedin yanma geldi, omuzuna dokundu:

“Nerenden belli senin İnce Memed olduğun hey bre konuk, şöyle bir bakarsan sen bir kımık çocuksun. Böyle de İnce Memed olur muymuş? Arkadaşının da ağzı süt kokuyor, İnce Memedin de böyle arkadaşı olur muymuş? Bir de sen durmadan avrat gibi gözyaşı döküyorsun hey konuk. İnce Memed böyle avratlar gibi de ağlar mıymış? Kusuruma kalma konuk, sen İnce Memed olmaya İnce Memedsin ya, sen ne biçim İnce Memedsin Allahaşkına söyle bana, Kara Zeynep kurban olsun sana.”

Müslüm azıcık kızmıştı:

“Anacık,” dedi, “sen baksana onun parmağına. Bak da gör, sen tanır mısın Kırkgöz Ocağının mührünü?”

“Tanırım,” dedi kadın Memedin ellerine atıldı, eğildi mühre baktı, ardından da aldı, önce mührü, sonra da Memedin elini öptü. Bir süre durmadan bir eli, bir mührü öptü durdu.

“Çok şükür Allahıma, çok şükür bu günüme, çok şükür İnce Memedi bu eve getiren talihe.”

Birden gene telaşlandı:

“Vay benim iki gözüm de kör olsun, durmuş da dır dır konuşuyorum, durmuş da… Siz acınızdan öldünüz çocuklar, demiyorum… Kızlar!”

Kızla gelin hemen geldiler Kara Zeynebin önüne dikildiler.

‘Hemen su getirin, konuklar ellerini yüzlerini yusunlar. Ben de onlara bir yiyecek hazırlayayım.”

65

Gelinle kız ibrik, leğen, sırmalı, yarpuz kokulu konuk havlusu, kokulu sabunla bir anda gelip Memedin önüne dikildiler, Memed önce ayakkabılarını, çoraplarını çıkardı, bir iyice yıkadı. Bacaklarında kan kurumuştu sildi. Ardından da yüzünü yu-du. Sabun çok güzel kokuyordu, koku onu hafifletti. Müslüm de onun gibi yıkandı arındı. Bu İnce Memed bir tuhaf adamdır, diye düşündü Müslüm yüzünü yıkarken, durup dururken on yedi yaşındaki bir öksüz kız gibi ağlayıverdi. Ne biçim adam böyle bu adam.

Tuhaf tuhaf Memedin yüzüne baktı bir süre:

“Ne bakıyorsun bana öyle Müslüm, tanıyamadm mı yoksa?”

Müslüm, başını indirdi, zaar ermişler böyle olur, dedi, kestirdi attı.

“Ne bakıyordun öyle?”

“Hiiiiç!”

Bu sırada Zeynep Hatun sofrayı getirdi, sedirin üstüne ikisinin ortasına serdi. Yufka ekmek dürümleri sofranın içindeydi. Önce bir sahanda sapsarı, püren kokulu bal geldi. Ardından kaymak… Peynir, üstünde daha ayran kabarcıkları olan, yayıktan yeni çıkmış bir tereyağ topağı, yoğurt…

“Kusura kalma yavru, İnce Memed, acele oldu.”

“Eline sağlık Zeynep Hatun. Her şey çok güzel.”

“Sağ olasın yavrum.”

Az sonra bir çaydanlıkta kaynamış sütü de getirdi gelin.

“Memedim, bir şey soracağım sana, Seyran kız nasıl?”

“Çok iyi Zeynep Ana, ellerinden öper.”

“El öpenin çok olsun Memedim. Sen onunla evlendin mi yavrum, evlenmek fırsatını buldun mu?”

“Evlendim Ana.”

“Allah başaça gönendirsin,”

“Bir de düğün oldu ki,” diye ağzı dolu dolu konuştu Müslüm, “üç gün üç gece davul çalındı, hem de yedi davul. Çuku-rovada böyle görkemli düğün olmadı.”

“Bir de senin bir Hürü Anan varmış, sen yaralanınca gidip de sana Kırkgözün Anacık Sultanını getiren, getirip de senin yaralarını sağaltan… O senin gerçek anan değil değil mi?”

“Değil Zeynep Ana. Akrabam da değil, bizim komşumuz.”

66

“Allah ona uzun ömür versin, Hazreti Ali gibi yiğit bir şey o.”

“Yiğittir Hürü Anam.”

“Sana bir şey soracağım yavrum, Memedim, Hatçenin yavrucuğu ne oldu. Iraz Hatundan ne haber, Iraz şu bizim aşağıdaki köyden olur. Onları bir daha gördün mü?”

“Görmedim Zeynep Abla, kaçmadan kovalamaya fırsat bulamadım ki…”

“Yusufu kuyudan çıkaran Mevla, bir gün olur seni de yavruna kavuşturur inşallah…”

“İnşallah Abla,” diye içini çekti Memed. Sonra elinde lokması bir süre Zeynep Hatuna baktı, sonunda da, “Zeynep Hatun,” dedi, “sana bir şey soracağım.”

“Sor kurban olduğum,” dedi Zeynep Hatun.

“Sen bütün bunları, Seyranı, Hürü Anayı nereden duydun ki…”

“Amaaaan,” diye güldü Zeynep Hatun, “seni bilmeyen mi var şu dünyada! Bu dünyada senin inciğini, cıncığını yediden yetmişe herkes bilir. Senin bir de, Köroğlunun Kıratı, Alinin Düldülü, adı güzel Muhammedin Burağı gibi bir de atın varmış. Tılsımlı, büyülü, erişmiş bir atmış. Yedi düvel bir olmuş da onu ne yakalayabilmiş, ne de öldürebilmişler. Diyorlar ki senin canın o attaymış, o at yakalanmadan, öldürülmeden kimse senin canına dokunamazmış. Senin atın var ya, o da Köroğlunun Kırı gibi bengi su içmiş, kıyamete kadar yaşayacakmış. Şunun sorduğu şeye bak hele, bütün dünya, fakir fıkara seni konuşuyor, yediden yetmişe yavrum… Şunun da sorduğu… Recep Çavuş, Deli Durdu, Ferhat Hoca. O avucunun tam ortasında peygamber mührü olan… Şu sorduğu şeye de…”

“Uzun uzun yemeklerini yediler, sofrada ne varsa sildiler süpürdüler. Gelinle kız gene leğenle ibriği getirdiler, onlar gene kokulu sabunla bir güzel yıkanıp ağızlarını sabunla çalkaladılar.

“Size içerde yatak serdim, yavrular, kim bilir kaç gecedir uykusuzsunuzdur, şimdi gözlerinizden uyku akıyordun”

Odanın kapısını açtı:

“Yataklarınız serildi,” dedi, “buyurun içeriye girin, yatın,”

“Sağ ol Zeynep Hatun.”

61

Odaya girmeleriyle soyunup yer yataklarına yatmaları bir oldu.

Memed, daha yatağa girer girmez hemencecik uyudu. Müslümünse bacağı kopacakmış gibi ağrıyor, utandığından kimseye bir şey söylemiyordu. Yatak çarşafları sakız gibiydi, ince bir sabun ve dağ elması kokusuyla kokuyordu. Neden sonra, uyku ağrıya baskın çıktı, Müslüm de uyudu.

Gün ta aşağılara indi gitti, vakit ikindine geldi, Memedle Müslüm daha uyuyorlardı. Güneyde Akdenizin üstünden ak bulutlar kabarmaya başladı. Ovayı çevirmiş dağların koyakla-rmdaki gölgeler doğuya düştü, uzadı, garbi yeli inceden fisile-di, İnce Memedi yakalamaya giden silahlı, tırpanlı, eski zaman kılıçlı, palah, baltalı, tahralı köylüler gazalarından birer ikişer, yorgun, hepsinin de suratı asık dönüyorlardı. Zeynep Hatun oğlunu bekliyordu. Gelenlerle de, yolun kıyısına durmuş alttan alta alay ediyordu. Biraz sonra da oğlu göründü aşağı yoldan, atının üstünde öne doğru eğilmiş, düşecek gibi sallanarak geliyordu. İkisi omuzdan çaprazlama üç koşar fişeklik bağlamıştı. Yepyeni Alaman filintasını kucağına almıştı. Altındaki atı Arap-tı, tayken Urfadan getirtmişti. Ağır ağır evin avlusuna sürdü atını. At geldi iri dut ağacının altında durdu. Zeynep Hatun onu gülerek karşıladı. İki elini beline koymuş, oğluna bakıp bakıp gülüyordu. Gelinle kız da ötede durmuşlar, onlar da tıpkı Zeynep Hatun gibi gülüyorlardı. Çocuklar, kendi kendilerine bir tuhaf oyun tutturmuşlar, atlının yöresinde koşarak, bir şeyler söyleyerek dönüyorlardı.

“Oğlum Yunus hoş geldin. Gazan mübarek olsun. İnce Memedi yakaladınız mı? Bakıyorum da hepiniz keyifsiz geliyorsunuz, ağızlarınızı bıçaklar açmıyor.”

Yunus anasının bu sevincine şaşırarak atından atladı, kız kardeşi geldi, atın dizginini onun elinden aldı ahıra götürdü.

“Yavrum Yunusum, bakıp görüyorum ki, gazadan gelenlerin hepsinin yüzünden düşen sinek kırk parça oluyor. İnce Memedi yakaladınız da Kertiş Ali, sarı çıyan Yüzbaşıya teslim ettiniz de onun yasını mı çekiyorsunuz, benim yiğit yavrum.”

“Ana ne oldu Allahaşkma, ana beni niye taşkalaya alıyorsun?”

68

“Ne oldu İnce Memede, yoksa onu karayılanlar mı yutmuş, yutmuş da böyle eli boş dönüyorsunuz?”

Zeynep Hatun gülmeyi, oğluyla alay etmeyi kesti:

“Çok mu yoruldun kurban olduğum Yunusum, sana gitme demedim mi, İnce Memedi yakalayamazsınız, demedim mi?”

“Nerden biliyorsun İnce Memedi yakalayamadığımızı?”

“Halinizden. Bakmsana kendinize, hepinizin süngüsü düşmüş ki, süngü kalmamış burnunuzda.”

“Bulamadık onu,” diye hayıflandı Yunus. “Akçasazda kamış kamış, çalı çalı, Anavarzada köşe bucak, kaya kovuk aramadık yer bırakmadık, belki otuz köyün adamı, bulamadık. Onun Akçasaza devedikenli dereden girdiğini belki yüz kişi gözleriyle görmüş, aradık taradık, bulamadık. Yılanın deliğine, kuşun kanadının altına mı girdi, yer yarıldı da yerin altına mı sığındı, o kadar aradık bulamadık.”

“Belki ejderha yutmuştur onu, siz daha Akçasaza varmadan önce,” diye kahkahayla güldü Zeynep Hatun.

“Ana ne gülüyorsun böyle Allahmı seversen, bir şey mi oldu?”

“Oldu ya kara gözlüm, evimize bir şahin indi, bir devlet kuşu da başımıza kondu ya… kondu ya…”

“Ne kondu Ana, hangi şahin Ana?”

“Güzel, görkemli bir şahin, bir karayılanı cırnağına geçirmiş geldi evimizin üstüne kondu. Ben de o güzel şahini evimize çağırdım, ağırladım, balla kaymakla… Şimdi de koçlar kurban edeceğim onun yoluna.”

“Ana sizin dilinizin altında bir şey var. Hepiniz sevinç içindesiniz. Ana, bunca yıldır, babam öldüğünden bu yana ben seni hiç böyle şenlik şadımanlık içinde görmedim.”

Zeynep Hatun ona yaklaştı, sağ elini onun omuzuna koydu, sevgiyle okşadı, sesini alçaltarak:

“O bizim evin üstüne konan görkemli şahin kim biliyor

“Kim ana?”

“ince Memed Yunusum, o bize geldi. O Allanın güzel kulu, ermişi, yiğidi, eli çatal kılıçlı Alisi, Bozatlı Hızın, Kıratlı Köroğ-lusu…”

69

“Nerede o şimdi Ana?”

“İçerde uyuyor.”

“Deli bu Ana… Bu dediğin İnce Memed olamaz. Bir dünya alem ardında, tüm Çukurova onun kanına susamış, o da gelmiş senin kamıştan evinde uyuyor, öyle mi?”

“Uyuyor yavrum.”

“Sana güvendi de uyuyor, öyle mi?”

“Bana güvendi de uyuyor yavrum, insanın hası, çatal yüreklisi, bir bebecik kadar safı, Hazreti Ali kadar akıllısı, ak sakallı, yeşil donlu Hızır gibi kerametlisi, Köroğlu gibi kurnazı, adı güzel, kendi güzel Muhammed gibi insanoğluna saygılısı insana güvenir yavrum. Gözünü kapatır da en kötü insana canını teslim eder yavrum. O insana güvenmeyen, her insanda bir kötülük gören, insanı insan saymayan insan değil piçtir yavrum.”

“Ana ne bildin o uyuyan adamın İnce Memed olduğunu?”

“İnanmadım önce, sonra parmağında Kırkgöz Ocağının taçlı mührünü görünce inandım, sevincimden de deliye döndüm.”

Yunusun yüzü ışıdı, o da anası gibi sevindi. Gidiyor geliyor, “Demek içerde, bizim evde, benim yatağımda uyuyor İnce Memed ha!” diyor, gülüyor, şadımanlık ediyordu. “Nasıl bir adam Ana o? Boyu boşu nasıl? Güleç mi, sert yüzlü mü, nasıl bakıyor, o bakınca gözlerinden bir hoş bir kıvılcımlar saçılırmış, Ana onu iyi ağırladın mı?”

Zeynep Hatun, o ne sormuşsa uzun uzun karşılığını veriyor, onun sevincine katılıyordu.

“Ana, o ne zaman uyanır Ana o, Ana onu ne zaman görürüm ana?”

Zeynep Hatun sert:

“Uyuyan adama bakılmaz. Hele konuksa hiç bakılmaz. Uyuyan insana bakmak, onu seyreylemek, onu öldürmek gibi bir şeydir. Sabırlı ol, uyansın o, konuşursun onunla. Çok tatlı, bebecikler gibi de ağlayan yüreği yufka birisi…”

Yunusun kabı kabına sığmıyor, durmadan avlunun içinde oradan oraya dönenip duruyordu.

“Amman ha Ana, az daha unutuyordum. Az daha, az daha… İnce Memede birkaç kurban kesmek iktiza etmez mi?”

70

“Geç bile kaldım, geç! Eğer baban sağ olaydı, İnce Memed de onun evine ineydi bir koç değil dokuz koç kurban ederdi bahan ona. Ayağının dibinde koçlar, tosunlar, boğalar keserdi. İşte senin baban böyle bir adamdı yiğidim, Yunusum. İnce Memed gibi bir adam, bir koç Köroğlu, bir Hızır, Kırklar pirler bin yılda bir gelirler bu dünyaya, o da en kutlu ocağa konuk olurlar.”

“Ana ben gidiyorum, aşağıdaki sürülerden bir koç almaya. Amman uyanırsa bir yere salma onu.”

“Salmam yavrum. Çifte koç al. Bütün köyü toyumuza düğünümüze, İnce Memedimize çağır.”

Yunus ahıra koştu, atma atladı, doludizgin sürdü, köyün sürüsü aşağıda Ceyhan ırmağının yalısındaydı. Sürüye ulaştı, “Şunu, şunu, şunu,” diyerek üç koçu gösterdi. “Hemen al bize getir. Bizim konuğumuz İnce Memed, koçları al getir. Sen de şölene çağrılısın… Bütün köy de…”

“Gerçek mi?” diye boyun damarları şişerek sordu çoban başı.

“Gerçek,” dedi Yunus, “Elini çabuk tut. Gün kavuşmadan her şey hazır olmalı.”

Eve geldiğinde Memedle Müslüm uyanmışlar, ellerini yüzlerini yuyorlardı. Yunus, atından hemen atladı. Koşarak Memede gitti, onu kucakladı, Müslümü de…

“Hoş geldin, hoş geldin kardaşımız, İnce Memedimiz, hoş gelip safalar getirdiniz, evimi ocağımı kutsadmız. Oturun hele.”

Tepeden tırnağa ona bakıyor, her bir yerini inceliyor, hayran, ona bakmaya doyamıyordu. Kırkgöz Ocağının mühründen de gözlerini alamıyordu. Derken çobanın koçlarıyla birlikte avluya bir genç kız, yaşlı kadın kalabalığı girdi. Çoban koçları keserken kızlar da ulu dut ağacının altını, sonra da bütün avluyu süpürüyor, yerlere hasırlar, çullar atıyor, hasırların, çulların üstüne de kilimler, halılar, döşekler atıyorlardı. Avluya giren her kadın elinde bir şey getiriyor, kilim, halı, döşek, avluya seriyorlardı. Kadınların bir kısmı avlu duvarının altına ocakları kurmuşlar, ocaklara kazanları vurmuşlar, kimi et doğruyor, kimi patates soyuyor, kimi pirinç ayıklıyordu.

Gün, neredeyse kavuştu kavuşacakken köyün erkekleri avluya gelmeye başladılar. Her gelen İnce Memede gidiyor, onun

71

karşısında biraz durup, hayran ona baktıktan sonra onu kucaklıyorlardı. En sonunda Yunusun evine Avşaroğlu Memed Ağa geldi, uzun boylu, sarkık bıyıklı, kırmızı güleç yüzlü, güleç yüzlülüğü ağırbaşlılığını bozmayan bir kişiydi. Yunus onu kapıda karşıladı. Onu görünce Memed de ayağa kalktı, ona doğru yürüdü. Avşaroğlu da onu kucaklayıp alnından öptü:

“Hoş gelmişsin İnce Memed,” dedi içten gülerek, “Binboğa dağlarının çatal yürekli kartalı…”

“Hoş bulduk Ağam.”

“Köyümüze gelmekle bizi gönendirdin.”

“Ben de sizi görmekle gönendim Ağam.”

Avşaroğlu, kendisine ayrılmış başköşeye geçip oturmadan, Memed yerine oturmadı. Öteki ağacın gövdesinin oraya serilmiş kalın döşeğe geçti, Memedi de elinden çekti, yanına oturttu, ondan sonra köylüler oturdular.

Yemekler geldi, yediler, gece yarıya kadar sohbet ettiler. Avşaroğlu, “Faruk Yüzbaşının Anavarza üstüne yılan seferi hezimeti,” diyor gülüyordu da, başka bir şey demiyordu,

Avşaroğlu konağa gitmek için ayağa kalkarken:

“Zeynep Hatun izin verirse bu gece bende kal İnce Memed, yavrum,” dedi.

“Yok,” diye onun önüne dikildi Zeynep Hatun, “benim konuğum, bu gece benim konuğumdur, o hiçbir yere gidemez. Yoksa Yunusun babasının kemikleri mezarında sızlamaz mı?”

“Haklısın Zeynep Hatun, İnce Memed bu gece sende kalsın, yarın gece de bende… Onu bir yere salma, olur mu?”

“Salmam,” dedi sevinçle Zeynep Hatun.

“Ama bunlar eşkıyadır, hiç belli olmazlar, bir bakmışsın, pır!”

“Sana can baş kurban Ağam, yarın İnce Memedi kendi elimlen senin konağına getiririm.”

72

Murtaza Ağa sabaha kadar uyuyamadı. Gözüne bir türlü uyku girmiyor, yatakta oflayarak, puflayarak dönüp duruyordu. Şimdi artık kendi yatak odasında, Mahmut Ağanın öldürüldüğü yerde değil de başka bir odada yatıyordu. Ne yapsa, net-se neylese Mahmut Ağanın kan gölüne batmış ölüsü gözlerinin önünden gitmiyordu. Nereye gitse, her nereye baksa kan gölünde yüzen Mahmut Ağanın ölüsü gözlerinin önünde.

Bir de o İnce Memedi, o kan içiciyi utanmadan, Allahtan korkmadan, kuldan sıkılmadan göklere çıkarmış, bütün millete de ilanat vermişti. Hiç kimse de o kanlı katil İnce Memedi ermiş mertebesine yükseltirken, Yavuz Sultan Selimle, Fatih Sultan Memedle bir tutarken, Hızır Aleyhisselam mertebesinden de yukarı çıkarırken, nurlara garkeyleyip onu Düldül dağının doruğundaki Kırklar meclisine başkan yaparken, hiç kimse de dur, dur Murtaza, ne yapıyorsun, dememişti. Koyun, koyun, ne koyun millet bu millet iki gözüm sultanım. Ulan behey ahmak Murtaza, o kana susamış seni hiç bağışlar mı, seni ele geçirmişken, seni kurşununun altına almışken… Ne demişti, gider ayak, seni Topal Aliye havale ettim, demişti. Demek Topal Ali onun has adamıydı, yani ben seni şimdi öldürmüyorum, o yaptığın hakaretlerden dolayı, seni Topal Ali öldürecek, ben, seni ona havale ettim. Evet, sadhazar evet ve de evet, beni Topal Ali öldürecek. Kendi ölüsünü kan gölü içinde gördü. Boynu kırılmış, yastığın üstüne yan düşmüş, azıcık da aşağıya sarkmıştı. Dili de dışardaydı ve kan içindeydi. Uzadıkça uzuyor, uzuyordu.

73

Uzadıkça yılan dili gibi çatal çatal oluyordu. Sonra odanın içinde kan yükseliyor, Murtazanın şişmiş, bir hütdağı olmuş ölüsü, üstüne binlerce yeşil sinek konmuş, üstünde binlerce yeşil sinek uçuşan ölüsü kan gölünde yüzüyor. Sonra da ölü, kanları, sinekleri duvarlara fışkırtarak dönüyor, dönüyor. Kan köpürüyor, Murtazanın ölüsü, sarkmış dili, sararmış yüzü köpürüyor, sinekleniyor. Sinekler, binlerce, ölünün üstüne çakarak iniyor kalkıyorlar. Sinekler şişiyor, şişiyor. Kan köpürüyor, hütdağı gibi olmuş Murtazanın ölüsünü köpekler sineklerden alıyorlar. Durmadan kan köpürüyor, durmadan… Murtazanın ölüsü ağzına kadar gülle, nergisle, menekşeyle dolmuş bir ovanın ortasında, ama ölüsü şişiyor. Şişen ölüsünün üstüne yüz binlerce mor kelebek konuyor, ölü gözükmüyor^ nergisler, güller, menekşeler de gözükmüyorlar mor kelebekten. Ölü bir ara mor bir ışık içinde balkıyor. Mor ışık bir yükselerek, direk direk olarak, eğilip bükülüyor, bir tostoparlak olaraktan ovanın üstünden toprağı yalayarak, bir uçtan bir uca kayıyor, ortasında şişmiş ölü, çok sıcak, bir sıcak çökmüş ki, toprak kayalar çatır çatır ediyor, ölü çatır çatır eden toprağın uçsuz bu-caksızlığının üstünde. Güneş kızdırıyor. Ölü durmadan terliyor, terliyor, ardından da kuruyor, kapkara derisi kemiklerine yapışıyor, Topal Ali geliyor burnunu tutarak, kokuyor, bu Murtaza kokuyor, diye bağırıyor. Bu kadar kokacağını bilseydim, ben öldürmezdim onu. Bütün ovayı, bütün mor kelebekleri, yeri göğü kokuttu Murtazanın ölüsü. Amanın kokuyor… Evet, evet, bu doğru, yoksa eline geçmişken Memed onu niçin öldürmesin. Babasının oğlu, öz bir kardaşı değil ki… Hazır önünde durup dururken iki kurşun da ona sıkardı. Ya, ya, ya, seni Topal Aliye havale ettim demek ne demek. Seni Allaha havale ettim, der gibi bir şey. Yüzde yüz, yüzde yüz, seni Topal öldürecek demek.

Yatakta duramadı, kalktı, çabuk çabuk giyindi. Mahmut Ağa öldürüldükten sonra hiçbir Ağa, Bey, ne Zülfü, ne Taşkın Halil Bey, hiç kimse, hiç kimse evinde yatmıyor, bir ahmak Murtaza Ağadan başka. O Murtaza Ağa ki, kanına kendi öz bir karana susamış.

“Hüsne Hatun, uyandın kalktın mı?”

“Uyumuyordum zaten kurbanlar olduğum Murtazam. Senin başında böyle haller varken, benim nasıl gözlerime uyku sirer kullar olduğum Murtaza Ağam.”

“Doğrusun, hem de yerden göğe kadar haklısın Hatun, bo-aazımda ip sallanır durur, yüreğimde kurşun deprenir durur. Ben ne yapayım Hatun, seni Topal Aliye havale ettim ne dernek Hatun, seni Topal Ali öldürecek de kan gölüne yatıracak demek değil mi? Manası bu değil mi?”

“Bu,” dedi Hatun.

“Ya ben bu Topal Aliyi eskisi gibi kardaş etmeliyim, ya da onu ortadan kaldırmalıyım.”

“Başka hiçbir mümkünü çaresi yok.”

“Yok,” dedi Murtaza. “Pekiyi Hatun, senin teşebbüslerinden bir şeyler çıkmadı mı?”

“Çıkmadı Ağa ama çıkacak. Bana öyle geliyor ki, her şey Molla Duran Efendinin başının altından çıkıyor. Öğrendiğime göre İnce Memed kimi geceler onun evine geliyormuş.”

“Sus, Hatun sus.”

“Bu dediğim doğru, içerden… Bana söyleyen İnce Memedi kendi gözüyle görmüş. İnce Memed onun evinde üç gün, üç gece saklandıktan sonra gelmiş de o gece Çiçekli Mahmut Ağayı vurmuş. Bizim evin yolunu da ona Topal Ali göstermiş. Oda kapısını da ona Topal Ali kendi elceğiziyle açmış.”

“Sus, Hatun sus. Bu olamaz Hatun. Senin dediklerin doğruysa Hatun, bu Topal benim soyumu kurutur, zürriyetimi keser.”

“Sen ona, ölümden beter işler yaptın, keser Ağa.”

“Ne yaptım Hatun, ne yaptım, bana bu kadar işkence edecek kadar, sus, Hatun sus! Ben Bayramoğluna gideyim, gideyim de şu Topal Alinin bir icabına baktırayım. İnce Memed beni ona havale ettikten sonra gözlerime uyku girer mi? Bir insan, bugün değilse yarın öleceğini bile bile yaşayabilir mi.”

“Haklısın kurban olduğum, yoluna öldüğüm Ağam haklısın, Topal Ali ölmeden biz yaşayamayız.”

“Pekiyi, Rüstem onu öldürebilir mi?”

“Tanımıyorum, bilmiyorum ki Kürt Rüstemi, Ağam. Yalnız adını duyarım her bayramda.”

74

75

“Topalla bir daha dost, kardaş olmamızın mümkünü yok mu, hiç denedin mi?”

“Deniyorum, deneyeceğim de… Sana on beş\gün içinde doğru bir söz söyleyebilirim Topal Ali üstüne.”

“Ben Kürt Rüsteme gidiyorum.”

“Git kurban olduğum git, git de şu tatlı canımızı kurtar.”

Murtaza merdivene yöneldi.

“Kendine dikkat ederek, karanlık, kuytu yollardan yürü, belki Topal seni şimdi konağın dışında, pusuya yatmış bekliyordun”

Murtaza Ağa merdiveni gürültü çıkarmadan ağır ağır indi, kulağı kirişte, ortalığı kollayarak, her taşın arkasında, her evin köşesinde o kanlı düşman, o deli Topal olabilirdi. Avlu kapısını açtı, duvar diplerine sinerek, karanlığa yapışarak caddeyi yukarı çıktı. Cadde bitince de aldı yatırdı. Soluk soluğa bir bahçe geçti, üç çit, bir duvar atladı. Az daha kocaman, boynu tohtlu bir çoban köpeği onu kapıyordu, hendeğe düştü. Uzun bir süre, köpek orayı terk edinceye kadar hendeğin dibinde bekledi. Hendekten çıkınca eski bir örene düştü, örenin içini, yanını, yönünü yaşlı nar ağaçları almıştı. Bu örende de çok yılan olurdu ya, narlar daha çiçek açmamıştı, karayılanların ortaya çıkmasına çok vardı. Mezarlığı geçince, Kürt Rüstemin teneke evi hemen oracıktaydı.

Rüstemin küçücük evinin üstüne büyük bir çınarın uzun, geniş dalı çökmüştü. Murtaza Ağa, daha soluğu taşarak ağacın gövdesinin yanında durdu, birkaç kere gırtlağını temizledikten sonra:

“Rüstem Ağa, Rüstem Ağa,” diye seslendi.

Hemen o anda da karşılık geldi:

“Buyur Murtaza Ağa, aha ben geliyorum.”

Az sonra şalvarını bağlaya bağlaya Rüstem elinde bir çıralıkla dışarıya çıktı, çıralığın ışığını Murtaza Ağanın yüzüne tuttu:

“Ben bilmişim,” dedi gülerek, “kim olduğun hemen bilmişim. Bu gece yarısı çok güzel görmüşüm seni Ağa. Hele buyur otur sen. Ben biliyorum senin başında ne var.”

Murtaza Ağa daha soluyarak yandaki iri kesme taşın üstüne otururken:

76

“Ne var benim başımda Rüstem?” diye sordu. Rüstem de onun karşısına, başka bir kesme taşın üstüne oturdu, çıralığı da yanma koydu. “Söndür şunu hele.” Rüstem bir üflemede çıralığı söndürdü. “Çok iş var senin başında. İnce Memed seni öldürmeye eldi, sonra ne oldu, senin yanındaki Mahmut Ağayı öldür-

du…

“Hem de kan gölü ortasında koyarak, üç öküzden fazla kanı aktı o cılız adamın. Ne dersin Rüstem, nerden almış o kadar kanı o cılız adam?

Yanındaki Mahmut Ağayı öldürünce sıra sana geldi, tüfeğini sana çevirdi, vazgeçti, seni Topal Aliye havale ettim, dedi, yönünü çevirdi gitti. Çünkü o Topal Aliye seni öldürmeyeceğine söz vermişti. Çünkü Topal Ali seni öldürecek yüreğini soğu-tacaktı. İnce Memed seni öldüremezdi, onun sana gücü yetmezdi. O seni öldürseydi eğer, Topal onun başına çok işler açardı. Şimdi Topal seni rahat rahat, bir güzel öldürecek.”

“Bütün bunları sen nereden biliyorsun?”

“Ağama da bak hele, Ağama, Murtaza Beyime, çık çarşıya, şu benim söylediklerimi bilmeyen var mı, Topal her önüne gelene, onu, o Murtaza Dağlıkarasınm oğlunu kimse öldüremez, izin veremem. İnce Memed değil de feriştah gelse gene öldüremez. O benim öz bir kısmetimdir, ben onu çarşının ortasında, öyle rahat yatağında değil, öküz gibi kör bıçaklarla boğazlayacağım. Ağama da bak hele, Ağama, bunu bu kasabada bilmeyen duymayan kaldı mı, git yedi yaşındaki çocuğa, yüz yaşındaki yaşlı kadına sor sana bir bir söylesin. Eee, de bakalım Ağam, bu gece yarısı hanemize teşrifatının sebebi alisi nedir?”

Murtaza Ağadan ses çıkmadı.

“Murtaza Ağa, Murtaza Ağa, ne oldu sana?”

Ondan inilti gibi bir ses geldi.

Rüstem hiç telaşlanmadı, kalktı, el yordamıyla gitti, çınarın gövdesinin dibindeki küpten bir maşrapa su aldı:

“İç şunu, şimdi geçer. Zor iş, zor iş, can pazarı bu, yağma rnı, Allah kimseyi senin durumuna düşürmesin. Topal Ali de inatçı adam, keski sen onu öyle anadan doğma soyup da çarşı-

77

mn ortasına atmasaydın. Kötü, çok kötü olmuş bu iş. Böyle bir işi değil Topal Ali gibi Hazreti Aliye yamaç, eşkıyalar başı, ermiş bir adamın başına getirmek, yedi yaşında bir çocuğa yapsaydın, çoktaaan öteki dünyayı boylardın. Ali şimdiye kadar niye öldürmedi seni, biliyor musun?” dedi.

“Niye Öldürmedi?”

“Her gittiği yerde onu ölmeden bin kez öldürüyorum, diyormuş, o her gün, her gün ölecek, bir gün de onu çarşının ortasında yatıracağım, öküzler gibi kör bir testereyle keseceğim, diyormuş.”

“Bunun önüne geçmenin çaresi yok mu, Ali Ağayı hiçbir, bir biçimde insafa getiremez miyiz?”

“Dünyadaki bütün insanlar insafa gelir, herkes babasını, kardaşını, anasını, yavrusunu öldüreni, bir gün gelir bağışlayabilir. Topal Ali seni hiçbir surette bağışlayamaz. Bir de buna, bu Topala benzer inatçı bir adam tanıdım, o da Bayramoğludur.”

Murtaza Ağa, bir yudum içtiği elindeki maşrapayı başına dikti, hepsini içti.

“Ölüleriyin ruhuna gitsin.”

“Sağ ol Ağam.”

“İşte bu gece ben de sana geldim.”

“Geleceğini biliyordum.”

“Ne biliyordun?”

“Ne bileceğim, Topal Ali söyledi bana. Dedi ki Murtaza Ağanın mümkünü çaresi kalmadı, beni öldürtmek için sana gelecek, sana bir çiftliklik toprak, kese kese altın teklif edecek…”

“Doğru, sana şimdi bir çiftliklik toprak, üç tane de sarı Osmanlı altını teklif ediyorum. Öldür şunu. Seni bir gün bile içerde yatırmam.”

“Ben adam öldürmem. İnsan öldürmek çok kötüdür. İnsan hiç Allahın yaptığı en güzel binayı yıkar mı?”

“Topal Ali mi Allahın yaptığı en güzel bina?”

“Onun orasını ancak büyük Allah bilir, kim bilir Allah indinde kim kimdir. Ben dünya malı için Allahm binasını yıkamam. İnsan çok güzel bir yaratıktır Ağam, ağlayan, gülen, seven, hele de seven…”

78

GQ   atmcaya tartıştılar, Murtaza Ağa, bin dereden su geti-rek onu kandırmaya çalıştı, Rüstem la dedi de illallah, Nuh, dedi de peygamber demedi.

Murtaza Ağa konağına geldiğinde gün bir kavak boyu

kalkmıştı-

Hatun:

“Ne oldu,” diye sordu, “Kürdü yola getirebildin mi?”

Murtazanın sözü ağzından bir fısıltı gibi çıktı:

“Yok Hatun yok,” dedi, soyunmadan kendini yatağın üstüne attı, atmasıyla da kendinden geçmesi bir oldu.

Hüsne Hatun kocasını incitmeden soydu. Yatağına yatırdı. Bu adama, bu çocuk huylu, içi dışı belli, can telaşına düşmüş, bu iyi adama çok acıyordu. Ela gözlerinden iki damla yaş yorganın çarşafının üstüne düştü.

İkindiüstü Taşkın Halil Beyden adam geldi, Bey onu yazıhanesinde hemen bekliyordu.

“Uyanır uyanmaz hemen Murtaza Ağayı gönderirim,” dedi Hüsne Hatun.

“Bey hemen gelsin,” dedi, “çok aceleymiş.”

Hüsne Hatun odaya girdi, Murtaza Ağa uyanmış, bir şeyler bekler gibi bir hal almıştı. Terli yüzü allak bullaktı.

“Ne o Hatun, biri mi geldi?”

“Taşkın Bey adam göndermiş, seni bekliyormuş, aman Murtaza Ağa hemen yetişsin, demiş.”

Murtaza Ağanın yüzü o anda düzeldi, sıçradı yataktan çıktı, çarçabuk da giyindi, “Sonra tıraş olurum, sakallarım da epeyi uzamış değil mi, neyse kör Salihe tıraş olurum. Çok işler dönüyor Hatun, bu kasabada, başımızda çok işler dönüyor, çok.”

“Akşama ne yapayım Bey?”

“Tavuk yahnisi yap Hüsne, tavuk yahnisi yap… Çoktandır yemedim.”

“Merdivenlere atıldı, koşarcana aşağı indi, göz açıp kapayıncaya kadar avlu kapısının dışına çıktı, bir anda çarşıya geldi, karşısına çıkanlara selam vermedi, selam verenlerin selamlarını duymadı, o geçerken ayağa fırlayan esnafı görmedi, birkaç dakika içinde Taşkın Beyin yazıhanesine geldi. Kurtuluş Savaşı kahramanı Taşkın Bey onu kapıda karşıladı.

79

“Hoş geldin Murtaza Ağa,” dedi, “safalar getirdin.”

Onu yandaki mor maroken koltuğa oturttu. Bu kasabadaki, belki de Adana bölgesindeki tek maroken koltuktu bu. Taşkın Bey bu koltuğu Mersinde, mobilyalarını birlikte ta Almanya-dan getiren pamuk eksperi bir Almandan, nesi var nesi yok vererek almıştı. Fakir bir Türkmen Ağasının oğluydu. Şimdi de çok bir şeyi yoktu ama, çok yakınlarda Zülfü sayesinde, Arif Saim Bey desteğinde yedi sülalesine yetecek tarlası olmuştu. Murtaza Ağaya biraz tepeden baksa da ona çok saygı besliyordu. Murtaza Ağa, bu kasabanın değil, belki de bütün Çukuro-vanm, Antakyadan Mersine kadar en zengin adamıydı.

“Buraya kadar derakap zahmetin için teşekkür ederim Ağam. Çok teşekkür eder, saygılarımı sunarım, efendim. Seni buraya kadar yorduğum için beni affet, acil bir mesele var da… Bir çay içer misin?”

“içerim, içerim, sağ ol.”

Taşkın Beyin bugün birazıcık daha fazla iltifat ettiği gözünden kaçmadı. Taşkın, odanın kapısına gidip aşağıdaki kahveye iki çay, diye bağırdı, geri geldi, onun karşısındaki masaya, tahta koltuğuna oturdu. Murtaza maroken koltuğa bütün bedeniyle yayılmış, ayak ayak üstüne atmıştı.

Çaylar gelinceye kadar konuşmadılar, biribirlerine bakıştılar durdular,

“Evet efendim, Murtaza Ağam, kusuruma bakma, seni rahatsız etmemin sebebi gayetle mühimdir.”

“Estağfurullah. Mühimdir. Sen mühim demişsen, bu demektir ki çok mühimdir. Ehemmiyetlidir.”

“Bu mesele beni sadece sen kardeşimi ilgilendirdiği için beni alakadar ediyor, yoksa benim için hiçbir kıymeti yoktur.”

“Söyle Taşkın Bey, çatlatma beni, bu beni ilgilendiren hayati mesele neymiş.”

“Evet, iyi söyledin Murtaza Ağa, hayati mesele lafı, bu gayetle yerinde… Bir sözdür ki bütün çarşının, bütün Çukurova-nın ağzına vermişsin ki, dillere pelesenk eylemişsin. Yüzbaşıyla alay etmiş, onu tefe koymuşsun ki Yüzbaşı kederinden ölüyor, Murtaza Ağamız bana bunu mu yapacaktı diyor da başka bir şey demiyor.”

80

“Ne demiş de onunla alay etmişim, söyle Taşkın, söyle rica

ederim?”

Ayağa kalktı, yerine geri otururken yüzü taş gibi gerilmişti.

Taşkın Bey tane tane:

“Sen,” dedi, “demişsin ki, günlerce her önüne gelene söylemişsin ki, Yüzbaşı Faruk Beyin Anavarza karayılan seferi. Ve hem de hezimeti demişsin.”

“Dedim,” diye gürledi, Murtaza. “O, Anavarzaya İnce Me-medi öldürmeye gitmedi mi, bu kaçıncı, İnce Memed yerine doksan dokuz yılanı mecruh kılmadı mı? Ben de dedim ki, min gayri haddin, Yüzbaşının doksan dokuz mecruh yılanlık seferi Türk tarihine İstiklal Harbi gibi şerefli geçecektir. Bunda ne

var?”

“Yüzbaşı çok alınmış.”

“Alınsın, benim için onun alınmasının hiçbir kıymeti yok. Kulağasma, ben onun gönlünü, az sonra derakap alırım.”

Kahkahalarla uzun uzun güldü, Taşkın Bey de ona katılmış gülüyordu.

“Bakmış ki İnce Memed nam şeytan elinden yılan olmuş da kaymış, Yüzbaşım da, otuz pare köyü, üç bölük candar-mayı tam teçhizat çekmiş devedikenliğe, hem de korkmadan ve hem de hiç fütur etmeden, başlamış yılanlarla savaşa. Sen de beş yüz, ben deyim bin doksan dokuz yılan öldürmüş Yüzbaşı. Mübalağa cenk olunmuş. O gün akşam olurken, bilcümle yılanlar mecruh yere serilmiş, her bir tanesinin boyu, en küçüğünün boyu üç kulaç… İşte böylelikle Yüzbaşımız, kahraman Faruk bin doksan dokuz yılanı öldürerekten, geriye kalanını da saf dışı yaparaktan ve hem de firara mecbur kılaraktan…”

“Sus, Murtaza sus, çatlatma adamı, gülmekten.”

Yeni belirmeye başlamış göbeğini tuta tuta gülüyordu.

“Yerden göğe kadar hakkın var ya… Şimdilik susalım. Beceriksiz, korkak bir adam. Onun gücü ancak zehirsiz karayılanlara yeter. O da yanma otuz köyün adamını alırsa…”

“Şu İnce Memed onun sayesinde kökümüzü kesecek. Şu Topal Aliyi dersen… Diyorlarmış ki Taşkın, şimdi öldürülme sırası sendeymiş.”

81

“Ben de duydum, hem de sağlam bir yerden, bendeyrrtis. Tabii bende olacak Murtaza Ağam, beni öldürmeden o, bu kasabada hükümranlığını kurabilir mi?”

“Kuramaz,” diye bağırdı Murtaza Ağa, “hay ağzını öpeyim senin, ballar damlayan gül ağzını… Topal Ali de beni öldürecek…”

“Aman Murtaza Ağa bir yanlışa düşeyim deme. O bizini has adamımız. Eğer bir gün İnce Memedi yakalayacak olursak bu tamamen Topal Ali Beyin sayesinde olacak.”

“Bey deme o köpeğe,” diye çıkıştı Murtaza Ağa, kötü koku almışcana yüzünü buruşturarak, “O beni öldürecek.”

“Öldürmez.”

“Ben onu öldürteceğim, milyonlarımı, bütün servetimi gerekirse vererek.”

“Çok büyük bir yanlış yaparsın.”

“Ben onu ortadan kaldırmazsam, o beni muhakkak ortadan kaldıracak.”

“Kaldırmaz.”

Aralarında çetin bir tartışma başladı. Uzun sürdü. Ne o onu kandırabiliyor, ne de öteki onu. Sonunda Taşkın Bey:

“Topal Ali Beyin katledilmesi için ne kadar para verebileceksin?” diye sordu, Murtaza Ağanın gözlerinin bebeğine gözlerini dikmiş, karşılığını bekleyerek.

“Sen söyle,” dedi Murtaza, “ne kadar gerekiyorsa,”

“Ben almayacağım,” diye tepeden gülümsedi Taşkın Bey. “Hele bir düşünelim. Topal Alinin imhası çok kolay.”

Murtaza Ağa ayağa kalktı onun ellerine yapıştı:

“Hayatımı kurtarıyorsun arkadaşım, şunu iyi bil ki canımı kurtarıyorsun.”

Taşkının yüzü ciddileşti, dudağı üst üste üç kere seyirdi, önemli işlerde böyle olur, bu da hiçbir zaman Murtazanın gözünden kaçmazdı.

“Topal Ali Beyi imha etmek kolay ya, çok kolay… Onu bu gece yağdan kıl çekercesine öldürtürüm, kolaycacık… Ama işin içinde çok mühim bir iş var.”

“Nedir o?” diye heyecanla sordu Murtaza Ağa. “Kulun olayım, nedir o?”

82

“O da, biz Topal Ali Beyi ortadan kaldırırsak, İnce Meme-Hin bizi, yani seni de, beni de yaşatmayacağı, bu kasabayı da otuyla ocağıyla ateşe vurup yakacağıdır.”

“Haklısın yakar. Yakar mı?”

“Çünkü İnce Memed Topal Ali Beyin bizim casusumuz, bizim adamımız olduğunu bilmiyor. Öğrenirse onu kendi eliyle öldürür.”

“İnce Memede bir haber göndererek, o da gelir Topal Ali

Beyi-“

“Topal Ali Bey ölünce de, bize İnce Memedi kim yakalayacak? Aman, Topal Ali Beyin bizim adamımız olduğunu, bir yerde ağzından kaçırayım, deme.”

Murtaza Ağa gene bağırarak ayağa kalktı, Taşkın Bey, sözü onun ağzından aldı:

“İnce Memed, onun bizim adamımız olduğunu bilseydi, derakap gelir, demir kafeste de olsa, onu çoktan öldürmüş bulunurdu. Sen İstiklal Harbi günlerini bilmez misin, eşkıyalar, ikili oynayanları hiç sevmezlerdi. Sen bilmezsin eşkıyaları, İnce Memedi.”

“Bilirim,” diye gürledi Murtaza Ağa, “hem de ne biçim bilirim. Molla Duran ne derse desin Topal Ali deyyusu Memedin has adamıdır. Molla Duran da öyle, sureta bizden gözüküyor ya, ben onun gözlerinden okuyorum, o bizim, hepimizin can düşmanıdır. Fırsat bulsa hepimizi bir kaşık suda boğar. İnce Memed Çiçekli Mahmut Ağayı öldürmeye Topal Aliyle birlikte Molla Duranın evinden geldi. Sen buna da inanmazsın.”

“Sus, kıyma Topal Aliye! Aman Murtaza bu söylediklerini kimsecikler duymasın.”

Murtaza Ağa sustu, korktu, yorulmuştu. Allak bullakh. Kafasının içinden bu anda, gidip İnce Memedle, o yiğit, o koca bir ülkeye başkaldıran kişiyle tanışmak, ona her şeyi anlatmak, kendisini, bu kimsiz kimsesiz ağasını bağışlamasını istemek ge-Çiyordu.

“Bir de başka bir mesele daha var, sen İnce Memedi Hızır Aleyhisselam yapmış da başımıza çıkarmışsın. Senin İnce Me-medi göklere çıkarmaların Ad anayı geçti de Ankarayı tuttu, Gazi Mustafa Kemalin kulağına ulaştı bile.”

83

“İnce Memed hakkında ne söyledimse doğrudur. Ben zort atmam efendim.”

“Yani sen diyesiymişsin ki, İnce Memed odaya girince bir top ışık patladı odanın içinde diyesiymişsin…”

“Öyle oldu, ortada ne İnce Memed vardı, ne bir şey sadece bir top ışık vardı, aydınlığı gözleri kamaştırıp kör eden… Sonra o ışık üç kere patladı. Vay babam vay, vay ki vay, bir baktım, Mahmut Ağa kan deryasında yüzüyor, o küçücük, serçe kadar adamın kanı ne kadar da çokmuş öyle.”

“İnsan kanı çok olur.”

“Bununki üç öküz kanı kadardı.”

“Efendim, sen bir de diyörmüşsün ki…”

Sustu, bekledi. Murtaza ona gözlerini dikmişti.

“Onun parmağındaki güneş gibi ışılayan yüzüğü Kırkgöz Ocağının Anacık Sultanı vermiş diyesiymişsin bir de. Bir de o yüzüğü takana hiçbir zaman kurşun deymez, deyse de geçmez, geçse de o adam ölmez. Bir de diyesiymişsin ki, o adama kılıç işlemez, bıçak kesmez. Bir de diyesiymişsin ki, o adamı ateş yakmaz, sel götürmez, derya boğmaz diyesiymişsin.”

“Doğrudur, amenna ve saddakna doğrudur.”

“Yahu bunlar nasıl doğru olabilir Murtaza Ağa, sen aklını mı yitirdin?”

“Doğrudur, doğrudur. Kırkgöz Ocağı bin yıldır bu kerametleri gösterir.”

Taşkın Halil Bey alay ediyordu:

“Yani dağlardan geyikler gelir Kırkgöz Ocağına sağılmak için… Yani geyikler boyunlarını uzatırlar bıçaklara kesilmek için, bunlar hep doğrudur?”

Murtaza Ağa gayet dingin, soğukkanlı:

“Doğrudur, Taşkın Beyim doğrudur, bu bin yıldır denenmiştir. Bir de o gömlek var Anacık Sultan Hazretlerinin sandığında, mis kokulu, işte bu gömleğin üstünde dokuz yüz doksan dokuz ayet ve de üç bin üç yüz otuz üç dua yazılıdır. Anacık Sultan Hazretleri bunu da İnce Memede verecekmiş, dokuz yüz doksan dokuz pehlivanın yerden kaldıramadığı, asılı olduğu duvardan indiremediği, Eyüboğlu Selahaddinin tek başına haçlı ordularını durduran kılıcını da İnce Memede verecekmiş-

84

 

 jç adamsız, askersiz, tek başına kendi kendine bir orduyu kesen kılıçtır. Ya ayet yazılı gömlek? Onu giyen kuş olur uçar-

Onu giyen gözden nihan olurmuş, onu giyen ışık olur kayar gidermiş…”

“Sus, sus, sen aklını kaçırmışsın Murtaza Ağa, sus. Mühür-müş, kılıçmış, gömlekmiş, sus Allah aşkına, bunlar hurafe, safsata”

“Safsata olamaz. Bin yıldır denendi Bey, hem de koskoca

bir dünyanın önünde. Sen bu halkı, insanları ahmak mı sanıyorsun Taşkın Bey, bu insanlar gözleriyle görmedikleri bir şeye inanırlar mı sanıyorsun? Biz, bin, bin yıldır biz, bütün dünyayla denedik Kırkgöz Ocağının kerametlerini.”

“Yalan, safsata, o isterik orospu Anacık Sultan…”

Murtaza Ağa ayağa kalktı, yüzü allak bullak olmuş, ne yapacağını bilemiyor, durmadan, elini kolunu sallayarak, “Ne, ne, ne, sen ne diyorsun ne, tövbe, tövbe, tövbe de, ocağına yıldırım düşmeden, kökün kurumadan, amanın ha, zürriyetin kesilmeden, senin şu güzel bedeninde yılancıklar çıkmadan, tövbe estağfurullah de, ne olursun. Yazık sana. Tövbe, tövbe, ben senin namına tövbe, diyorum. Ben, ben, ben senin namına o kutsal ocaktan özür diliyorum.”

Taşkın Bey de ayağa kalkmıştı. Murtaza Ağa ne kadar korku içinde, ne kadar telaşlıysa, o, o kadar soğukkanlıydı. Gülerek:

“O isterik orospunun azıcık kerameti varsa, beni şu anda çarpsın bakalım. Haydi, şimdi ben, şu anda onun ocağının ortasına sıçıyorum, hem de çatur çutur…”

Kollarını açtı, bacaklarını gerdi, birkaç kere yaylandı.

“İşte bak dipdiriyim. O orospuya yapacağımı ben bilirim. Ona kazık sokacağım, kazık… İnce Memedi himayesine almış, kutsal kişidir, diye, bütün Torosa, Çukurovaya yaymış, yakala-yabilirsen yakala İnce Memedi artık. Ben, kendi elimle kazık sokacağım ona, kazık.”

Murtaza Ağanın artık sesi çıkmıyordu. Bu korkunç Allah-sızlık karşısında bir şeyler söylemek istiyor, çırpınıyor, bağırıyor, ne dediği anlaşılmıyordu. Yüzü ter içinde kalmış, kıpkırmızı kesilmiş, boyun damarları şişmiş, parmak parmak olmuş-

85

tu. Gözleri de yuvalarından fırlamış, yuvalarında korkuyla dönüp duruyorlardı.

Taşkın Halil Bey, dingin, masasının üstündeki sürahiden aldığı bir bardak suyu ona uzattı:

“Şunu iç Ağam,” dedi, “o kadar heyecanlanma canım. Olur böyle şeyler…”

Murtaza Ağa, Taşkının elinden aldığı suyu bir dikişte içtikten sonra:

“Tövbe de Halil, tövbe de… Yazık sana.”

Yorgun, bitkin yerine oturdu, mendilini çıkardı yüzünü sildi.

Taşkın Halil Bey tepeden gülümseyerek:

“Bu İnce Memed propagandası senin istikbalin için hiç iyi değil, sanki bütün söylediklerini gizli polis Ankaraya rapor etmiyor mu sanıyorsun? Biliyorsun ki Mustafa Kemal Paşa böyle hurafe işlerini, gericiliği hiç sevmez. O bu vatanı Yunandan kurtardığı gibi, dincilerin, gericilerin ellerinden de kurtardı. Biz de ona iman eyledik.”

“Haşa, haşa,” diye gene ayağa kalktı Murtaza Ağa. “Tövbe de, tövbe, bir Müslüman ancak Allaha iman eder, tövbe estağfurullah.”

“Sen İnce Memedi ermiş mertebesine yükselttin, sen ve o Anacık Sultan olacak orospu. Zavallı Yüzbaşı onu bulamıyor ki, köylüler onu himaye ediyorlar.”

“Hiç de değil, ne ben, ne de Anacık Sultan Hazretleri İnce Memedi ermiş yapmadık, o zaten kendisi Allahın bir ermişiydi.”

Murtaza bunu söyler söylemez, Taşkın Halil Bey, bu soğukkanlı, ağırbaşlı adam kendini tutamadı, ayağa fırlayıp gitti Murtaza Ağanın yakasına yapıştı. Öteki de ondan geriye kalmadı, o da Taşkının yakasına yapıştı. Karşılıklı konuşuyor, bağrışıyor, ne dedikleri anlaşılmıyor, biribirlerini çekiştirip duruyorlardı. Sonunda o kadar bağırdılar, o kadar itişip kakıştılar ki ikisi de yorgun düştü. Birden sustular göz göze geldiler bakıştılar, ayakta duracak halleri kalmamıştı, koltuklarına döndüler.

Taşkın Halil Bey soluğunu toparlayıp biraz dinlendikten sonra:

“Affını dilerim Murtaza Ağa, seni bunun için buraya çağır-mamıştım. Çok çok affedersin.”

86

“Sen affedersin,” dedi Murtaza. “Ben de senin gibi kardaşı-ma iki gözümün bebeğine kafir dememeliydim.”

“Hiçbir kıymeti yok,” dedi Taşkın Halil Bey, “ikimiz de fazla heyecanlandık, malum ya can pazarı.”

“Can pazarı,” diye yineledi Murtaza Ağa.

“İnce Memed işinde haklısın. Halkımız, o, efendimiz olan köylümüz böyle inanıyor, onu ermiş mertebesine yükseltiyor, halbuki biz can telaşındayız.”

“Yükseltmez olsun o canavarı, doğru, biz can telaşındayız. Çiçekli Mahmut üç kurşunu yiyince bir kan aktı, aman Allah oda derya deniz oldu. Ne kadar da kanı çokmuş o serçe kadar adamın.”

“İnsan kanıdır çok akar. Bizim hepimizin de ölümü böyle, bu minval üzere olacak.”

“Biliyorum, olacak. Ya Topal Ali?”

“Onu sen bana bırak. Topal Ali işini ben yağdan kıl çeker-cesine hallederim.”

“Sağ ol, var ol, ben de bugünden sonra o İnce Memede, Anacık Sultan Hazretlerine, zatının tavsiyesi üzerine başka bir gözle bakar, onlar hakkında başka türlü konuşurum.”

“Çiçekli Mahmut Ağa öldürülmeden nasıl konuşuyorsan öyle.”

“Öyle konuşurum ya Anacık Sultan Hazretlerine orospu demem. Çünkü kanım kurur, ocağım söner, zürriyetim biter. O mübarek Hatun kişi hakkında kötü bir şey söyleyemem.”

“Olur, söyleme. Şu İnce Memede, onunla başa çıkmak için, halkı düşman etmeliyiz. Halk, bugünkü gibi onu tuttukça, onu evliya mertebesine yükselttikçe biz onun kılma bile dokunama-yız. O, her gün birimizi öldüre öldüre bu kasabada bir tek Ağa bırakmaz. Sen Kertiş Aliyi benden iyi bilirsin, taşı, demiri, çeliği, dilsiz toprağı işkenceye çekse konuşturur. O Kertiş Ali Uzatmalı Onbaşı. Uzatmalı Onbaşı ne demektir sen bilir misin?…”

“Bilirim.”

“Dünyada bunlardan zalimi olamaz. Balta sapını kesmez derler ya yalandır. Bütün ağaçları kesen baltanın sapı da ağaçtandır. İşte bu Kertiş Ali üç bölük candarmayla, günlerce, aylar-ca Toros köylüklerinin üstünden geçti, Allah var demeden döve

87

döve bütün köylüleri işkenceyle mecruh kıldı. Ağızlarından İr,. ce Memed hakkında bir tek söz alamadılar. Şimdi gidelim şu Toroslara, yediden yetmişe dayaktan geçirelim onları, hayalarına, yani tenasül aletlerine elektrik bağlayalım, etlerini kerpetenle kuşbaşı kuşbaşı koparalım, İnce Memed hakkında ağızlarından bir şey alabilir miyiz?”

“Alamayız.”

“Demek ki karşımızda yalnız İnce Memed yok, bir koskocaman Toros dağı köylüleri var. Bir koskoca Çukurova, tekmil Anadolu köylüsü. İnce Memed bir timsal… Demek ki, düşmandan kurtardığımız bu vatanın dibi oyulmuş. Bu köylüler, bize toptan düşman.”

“Yerden göğe hakkın var, hem de ne düşman!”

“Bir İnce Memedi ele geçirdiler, bak başımıza ne işler açıyorlar.”

“Ya İnce Memed beş, on, yüz olursa ne yapacaklar!”

“Bin, bir milyon.”

“Ben demedim mi Halil Bey, ben demedim mi ve hem de siz benim üstüme gülmediniz mi, yılanın başı küçükten ezilme-li dediğimde de…”

“İşte o zaman anlayamadık, canavarı bu hale getirdik… Şimdi ne yapmalıyız, ok daha yaydan çıkmadan…”

“Bir ordu gelmeli. Hiç başka mümkünü çaresi yok,” diye ellerini biribirine sertçe vurdu Murtaza Ağa.

“O kolay değil,” dedi Halil Bey, “Arif Saim Bey de bize kü-sülü.”

“Çok yazık, küsülü…”

“Onun için biz kendi başımızın çaresine kendimiz bakmak mecburiyetindeyiz.”

“Doğru, yerden göğe kadar haklısın. Ah ah, ah, benim dediğim zamanlar, İnce Memed daha evliya olmadan, ah, ah!”

Çok derinden, ciğerleri sökülürcesine ah çekiyordu Murtaza Ağa.

“Şimdi biz seninle… Bu kasabada, bu işte de baştan bu yana anlaşıldı ki, senden akülı bir kişi yoktur.”

“Estağfurullah.”

“Öyle, öyle, hiç tevazu gösterme Murtaza Ağa.”

88

Halil Bey onu böyle övünce, Murtaza Ağanın koltukları kabardı, kendine geldi, eski sevinç içindeki durumunu aldı.

“Estağfurullah.”

“Efendim şimdi halledeceğimiz iş, İnce Memedin atı işidir. Yüzbaşı da, Kaymakam da, Zülfü de, bilhassa Zülfü, Belediye Reisimiz de, o ahmak bile, o deli bozuk bile, Hakim Bey de, Savcı da, herkes aynı fikirde, İnce Memedin o deli atı yakalanıp getirilmeden, getirilip de şu meydanda kurşuna dizilmeden biz hiçbir şey yapamayız İnce Memede.”

“O at deli.”

“Haklısın, o at büyülü.”

“Köylüler o atı da İnce Memed gibi himayelerine aldılar.”

“O at da Köroğlunun atı gibi ölümsüz, yakalayamıyor kimse onu. Kimse ona dokunamıyor. Bir bakmışsın burada… Bir bakmışsın yalım olmuş, kuş olmuş, geyik olmuş, şahin olmuş da göklere ağmış.”

“Bu at bir şeytan.”

“Bu at, İnce Memedden daha beter başımızın en büyük belası. İnce Memedin canı da ondaymış. Hani masaldaki devin canı nasıl kafesteki küçük kuştaysa… Kuşu öldürünce devin de nasıl hık demiş canı çıkmışsa…”

“Doğru, doğru, dosdoğru…”

Murtaza Ağa, Taşkın Halilin, bu dinsiz imansız kişinin atın kerametine, İnce Memedin canının bu atta oluşuna inandığına bir sevindi, bir sevindi ki, neredeyse oturduğu koltuktan fırlayacak onu iki yanağından öpecekti.

“Önce bu atı ele geçireceğiz, eğer atı ele geçirip kurşuna dizince İnce Memed ölmezse, bence at kurşuna dizilince İnce Memed yarı yarıya öldü demektir, sonra Anacık Sultanı hale yola koyacağız. O zaman İnce Memed Hazreti Ali olsa, Köroğlu olsa dağda uzun yaşayamaz. At bir timsaldir. Onun arkasındaki Anacık Sultan da timsaldir. Bak, Köroğlu öldü gitti de bu namussuz köylüler Köroğlunun atını öldürmediler. O at, sözüm ona kıyamete kadar yaşayacak, başımız belası olarak.”

“Sözüm ona değil, Köroğlunun Kıratı daha yaşıyor. Her yıl Halep pazarında bir fıkara adama satılıyormuş. Dünyanın bütün pazarlarında satılıyormuş. Onu satın alan fıkara adamın evine de bolluk, bereket yağıyormuş.”

89

“Yani demem bunlar halkın yarattığı timsal… İsyan timsalleri. Bize güçleri yetmeyince atı iti, börtü böceği, kurdu çakalı ölümsüzleştiriyorlar.”

“Köroğlu da ölmedi.”

“Ya ne oldu?” diye safça sordu Taşkın Bey.

“Kırklara karıştı,” dedi Murtaza Ağa. “Sen bunu bilmiyor muydun, o Demircioğlu var ya, bilmiyor musun?”

“Bilmiyorum.”.

“Olur mu hiç, olur mu Taşkın Beyim, çok yaman bir iştir bu. Bir gün Köroğluyla Demircioğlu bir dağda bir çobana rast-gelmişler. Çobanın omuzundan bir delikli demir asılıymış. Demircioğlu sormuş, bu omuzundaki nedir, çobandır bu, demiş ki, bu omuzumdaki silahtır…”

Murtaza Ağa, Köroğlu hikayesini anlatırken sevinç içinde kalmıştı, gözleri parlıyor, mutluluktan uçuyordu.

“Bu silah ne yapar? Bu silah insanı öldürür. Öyleyse sık bana, bakalım nasıl öldürecek buncacık şey beni. Anan Yahşi, baban Yahşi, çoban derdini anlatamamış ona. Karşısına geçmiş Demircioğlunun, basmış tetiğe. O koskocaman adam bir çınar ağacı gibi devrilivermiş. Köroğludur, delikli demir icat oldu, mertlik bozuldu, bize bu dünyada iş kalmadı, demiş, Kıratı salıvermiş, kendisi de gitmiş kırk ölmezlere karışmış.”

“Bilmiyordum, çok güzel. Demek kırk ölmezlere karışmış?”

“İnce Memed de onun gibi olacak.”

“Olmamalı, önce onun atını yakalamalı kurşuna dizmeli, sonra da Anacık Sultanın ağzından, İnce Memed kafirdir, diye bir fetva almalıyız.”

“Vermez.”

“Hele dur bakalım, şu at işini önce halledelim de.

“Ondan sonrasına Allah kerim.”

“Ben diyorum ki, bu atı köylüler kendi elleriyle yakalayıp bize getirmeli.”

“En münasibi de bu,” dedi Murtaza Ağa, “köylüyü bu işe katmalıyız.”

“İyi ya, nasıl katmalıyız.”

Murtaza Ağa başını önüne eğdi, çenesini kaşıdı, bir süre bu halde düşündü. Başını kaldırdı Taşkın Halil Beyin gözlerine

90

özlerini dikti, ardından da indirdi, gene düşündü, ayağa kalktı odanın içinde dolaştı, geldi yerine oturdu, elini çenesine dayadı- Aklına bir türlü bir şey gelmiyordu.

Taşkın Halil Bey, Murtaza Ağanın huyunu çok iyi bildiği için aklındakini kendi söylemek istemiyor, ona buldurmaya çabalıyordu.

“Ne yapalım Murtaza Ağam, bir şey gelmiyor mu aklına, atın basma…”

Murtaza Ağanın yüzü sevince battı:

“Buldum,” diye bağırdı, “sen atın başı deyince buldum.”

“Ne buldun?” diye sevindi, el çırptı Taşkın Halil Bey.

“Atın başına bir para koyalım, atı bize tutup da getirene, vurana değil, çünkü onu büyük merasimlerle kurşuna dizmemiz, başını da kasaba kasaba, köy köy dolaştırarak teşhir etmemiz gerek, büyük bir para vermeliyiz.”

“Ne kadar bir para mesela?”

Murtaza Ağa düşündü:

“Mesela, mesela, mesela…” Sakalını kaşıdı, dizlerini şap-lakladı… “Meselaaaa, Messssssss…”

“Şimdi en güzel, en değerli, en soylu bir at, kaç liradır Murtaza Ağa, mesela senin atın?”

“Benimki çok soylu bir attır, küheylan, mesela benim atımı satacak olsam yüz liraya satarım.”

“Öyleyse?”

“Bu atın başına ne koyalım, diyorsun, öyle mi?”

“Öyle,” dedi Halil Bey.

Murtaza Ağa, bu sefer hiç düşünmeden:

“Bin beş yüz lira koyalım atın başına. Biz o atı getirene bin beş yüz verecek olursak, karışma gerisine, o at saniyesinde elimizdedir.”

“Evet elimizdedir ya, bir atın başı için çok para bu. İnce Memedin başına bile bu kadar para konmaz.”

“Ben İnce Memedin başına bin lira koyarım.”

“Bak Murtaza Ağam, yiğidim, iki kara gözlerinden öptüğüm kardeşim, olmaz, bir eşkıyanın atının başına, eşkıya atıdır, diye, bir soylu atın on beş misli fiyat koyamayız.”

“Evet, haklısın ve hem de yerden göğe kadar… Ne yapalım? Ama köylüler de bu keramet sahibi, evliya katına ermiş,

91

bu sırrı hikmetli atı o kadar ucuza yakalamazlar, canlarını, mallarını, soy soplarını kadim bir tehlikeye atmazlar. Evet, atın başına bin beş yüz lirayı ben koyuyorum. Bin beş yüz liraya o köylüler değil atı yakalamak, bin beş yüz liraya onlar Allahları-nı da satarlar.”

“Bin lira koyalım.”

“Ben veriyorum bin beş yüzü Bey.”

“Sen ver, bin beş yüz lira etmez, o boklu atı yakalamak.”

“Etmez, biliyorum, etmez ya, Ali Safa Bey onu Urfadan getirtmişti. Yaşlı bir attır. O atı ben gece karanlığında görsem gene tanırım. Ali Safa, fıkara bu atla çok övünür, önüne gelene göstermek için yapmadığını koymazdı. Ölümüne de bu at sebep oldu. Yaşlı, şöyle böyle bir attır. Benim atımın yanında araba beygiri gibi kalır o… Ama neyleyim ki, adı çıkmış. İnce Meme-din atıdır.”

Taşkın Halil ayağa kalktı Murtaza Ağanın yanına geldi. O, onun yanına gelince, öteki de hemen ayağa fırladı. Halil Bey sağ elini onun omuzuna koydu:

“Gel bin lira koyalım şunun başına,” dedi. “Eğer bin liraya at gelmezse, o zaman parayı yükseltiriz, bin beş yüze de çıkarız.”

“Bin beş yüze, iki bine, on bine de çıkarız. Siz paradan dolayı hiç kaygı çekmeyin. Topal Ali işi?”

“Allahını seversen Murtaza Ağa, gözünü öpeyim, fazla üsteleme. Ali işini bana bırak, dedim ya…”

“Sana bırakıyorum onu, senin vicdanına havale ediyorum Topal Ali Beyi… Canımı, istikbalimi, zürriyetimi sana emanet ediyorum.”

“Bu akşam deli atın şerefine bizim evde bir araya gelecek, verdiğimiz bu akıllıca kararı kutlayacak, yarın sabah da atın başına para koyduğumuzu ilan edeceğiz.”

“Ben derim ki, gene bin beş yüz olsun. Sen beni dinle Bey… Ben bir şey biliyorum. Bu atla birlikte biz bu köylülerin Allahla-rını satın alıyoruz. Sen beni dinle, bin beş yüz edelim şunu. Bu para bir at için çok, Allahları için az.”

“Karar verdik ya, bu akşam onu da konuşuruz. İstersek üç bin de yaparız.”

92

“Yaparız,” diye sevindi Murtaza Ağa.

Taşkın Halil Beyin evinde erkenden toplandılar. Sofrada keklik eti vardı. Bol rakı içtiler, çok yemek yediler. İnce Meme-di atını, Arif Saim Beyi ve Ankarayı konuştular. Kozan, Osmaniye, Ceyhan Ağaları, Beyleri üstüne dedikodu yaptılar. Burunlarının ucunu göremeyecek kadar sarhoş oldular.

O gün kuşluğa kadar öğretmen Sami Turgut büyük boy kartonlara bir at başı resmi yapıp, altına, İnce Memedin atının başına bin beş yüz lira kondu, diye yazdı ve hemencecik de Taşkın Halil Beye götürdü. Halil Bey geriye çekilip uzun uzun at başına baktı, ardından da:

“Çok güzel olmuş, çok güzel,” diye başını salladı. “Murtaza Ağa az sonra gelecek, o da görsün de…” Gene kıvançla başını salladı.

Biraz sonra kahkahalarını savurarak içeriye Murtaza Ağa girdi. Dünkü yorgun bitkin adama hiç benzemiyordu. Gözlerinin altındaki karalık gitmiş, alnının kırışıkları açılmış, yüzüne kan gelmiş, terü taze bir hal almıştı. At başını görünce çok sevindi:

“Güzel, güzel, güzel olmuş,” dedi. “Hepsini böyle kara yapmayacaksın başların, kimi ak, kimisini, kimisini de kırmızı yapacaksın. Bin beş yüzü de daha büyük yazacaksın. Bu kağıtlardan iki yüz elli tane alınacak ve her yol ağzına, kasabadaki her köşe başına, her köye asılacak. Kaç günde yapabileceksin bunları?”

“Bir haftada Ağam.”

“Bunlar için sana ne kadar para gerekecek?”

“Ağam bilir, Ağamın eli tutulmaz.”

Murtaza Ağa elini iç cebine attı, cüzdanını çıkardı, başını paranın üstüne eğerek asık yüzle saydı, sağ eline aldığı desteyi Sami Turguta uzattı:

“Al,” dedi, “bu bile az senin gibi marifetli bir arkadaşa. At yakalansın, onu kurşuna dizelim, seni daha çok, çok memnun edeceğim. Senden bir ricam daha var.”

Sami Turgut elindeki parayı cebine koyduktan sonra hazı-rol durumuna geçti:

“Estağfurullah Ağam, buyurun Ağam, rica ne demek Ağam, emredersin.”

93

“Senden ricam, İnce Memedin atı yakalanınca, şu meydanın ortasına bir kürsü kurduracağım, kürsüyü baştan ayağa al bayraklarla görkemli donatacağım. Yetmiş köyün, beş kazanın üç vilayetin halkını da buraya çağıracağım. O kadar kalabalık olacak ki, kasabada iğne atsam yere düşmeyecek.”

“Düşmeyecek efendim.”

“Ha şöyle, düşmeyecek. Sonra kürsüye çıkacaksın. Çıkıp göğsünü şöyle bir gereceksin.”

“Gereceğim efendim.”

“Gerdikten sonra başlayacaksın, biz, biz, biz diye bağıracaksın, Altaylardan Viyana kapılarına kadar on altı devlet kurduk diyeceksin.”

“Derim efendim.”

“Dünya atlarımızın nalları altında inledi, diyeceksin. Nallarımızı yeryüzünün göbeğine çaktık, diye haykıracaksın. Bütün kızıl kanımızı ırmaklar gibi çağıl çağıl yeryüzüne döktük, bayrakları al kanımızla boyadık, bozkurdumuzu güneşlere, aylara, yıldızlara eş olaraktan gökyüzünün ortasına çaktık.”

Sami Turgut taş kesilmiş, hazır olda öylesine duruyordu ki kılıç sallasan da boynunu vursan gözlerini kırpmayacaktı.

“Bütün kanımız al bayrağımıza geçmiştir. Biz her zaman kan gölü, kan gölü, derya deniz kan gölü içinde yüzmüşüz-dür. Serçe kadar olanımızın bile üç öküz kanı kadar kanı vardır. Ol sebepten biz kanımızı yeryüzünün en ücra köşesine kadar serpmişizdir… Yok, hayır, hayır, yalnız, saçmışız, sa-vurmuşuzdur.”

“Baş üstüne efendim, savurmuşuzdur.”

“Son Türk Devletini unutma.”

“Hiç unutur muyum efendim. Elimizde kalan son Türk Devletini böyle atlara çiğnetmeyeceğiz, diyeceğim.”

“Çiğnetemeyiz. Böyle söyle. Köroğlunun atına da, Alinin Düldülü olsa, ona da, Muhammedin Burağma, Genç Osmanın Arabına, hiçbir ata da bir son Türk Devletini çiğnetmeyeceğim, diyeceksin. Böyle toprağımıza göz dikmiş, toprağımızın harimi ismetine girmiş at kılığındaki beygirlere ve de at suretine girmiş eşeklere veryansın edeceksin.”

“Biliyorum efendim.”

94

“Evet, evet, sen her şeyi herkesten iyi bilirsin Muallim Bey,

n de tutmuş sana on altı Türk Devletiyle kızıl kandan bayra-

” rnızı anlatıyorum. Yani demem o ki öyle bir nutuk çekeceksin

ki herkes böylesi zalim, canavar atların ne mene atlar olduğu-

vatanımıza ne biçim bir timsal olaraktan başkaldırdıklarını iğrenecek. Aman canım sen herkesten iyi bilirsin ya, sen böyle ateşli Orta Asyalı, sorul sorul kanlı konuşmayla mebus, hem de baş mebus olacaksın…”

“Sayenizde Ağam.”

“Haydi git de çalış bakalım. Mebus olmadan önce Vatan senden hizmet bekliyor.”

Sami Turgut kapıdan çıkarken Murtaza Ağa onun sırtını tapıklıyordu.

“Evet, Taşkın Halil Bey, her şey yolunda. Az sonra Tellal Kambur Ahmet gür sesiyle çarşıyı inletecek. Haydi kahveye çıkalım da onun gür sadasını dinleyelim, o görkemli Türk sesini duyalım. Anlayalım ki hiçbir millette böyle bir gür ses yoktur.”

Taşkın Halil önde Murtaza arkada, büyük iş görmüşlerin mutluluğu içindeki, kabarık göğüsleriyle çarşının ilk dükkanına gelmişlerdi ki Kambur Ahmedin sesini duydular.

“Dinle Taşkın dinle! Vay senin güzel, hem de öz Türk bir sadana kurban olsun Murtaza. Dinle Taşkın dinle, Türkün öz bir ulu sadasını dinle.”

Kambur Ahmedin boyu kısacıktı. Alt yanı incecik, üst yanı geniş, boynu hiç gözükmüyor, başı da yarıya kadar omuzlarının içine gömülüyordu. Sallanarak, yuvarlanır gibi bir hoş yürüyordu.

“Eeeey ahali, eeeey ahali, eeeey, duyduk duymadık, demeyin. Şimdi size mühim ilanatta bulunacağım, biliyorsunuz İnce Memed nam kan içici var dağlarda, biliyorsunuz İnce Memed nam kan içici ki, genç kızların zorla ırzlarına geçer, genç gebe kadınların karmlarındaki bebeyi süngüleyerek çıkarır da sırıklara geçirir bebeleri, o İnce Memed eşkıya ki, insanların derilerini yüzer eşeğe ters bindirerekten ve de kuyruklarını ellerine vererek-ten. O İnce Memed nam eşkıya ki yaptıkları saymakla bitmez. O ince Memed nam eşkıya ki, çocukların, önüne çıkan her çocuğun gözlerini oyar. Şu dağlarda kör olmayan çocuk kalmadı. O İnce

 kafir ki, zalim ki, vatan düşmanı, insan düşmanı ki…”

95

İnce aleyhine gür sesiyle verdi veriştirdi. Ne söylemiyordu ki, akla hayale gelmez neler yakıştırmıyordu ki İnce Memede. En sonunda sadede geldi.

“Eeeeeeey ahali, o İnce Memed nam eşkıyanın bir atı vardır ki İnce Memedin canı o attadır. Deli, kendi yöresinde dönen, bir görünen, hemencecik yiten, ateş görünce içine dalan ve hem de yanmadan çıkan ve hem de daima sarp kayalıkların sivrisinde dolaşan… Gözünün önündeyken görünmez olan. Ee-eeey ahali, işte bu atın başına bin beş yüz Türk lirası konmuştur. İşte her kim bu atı tutup getirir, candarma dairesine teslim ederse helalinden bin beş yüz Türk lirası verilecektir ona. Helalinden bin beş yüz Türk lirası… Eeeey ahali, bin beş yüz Türk lirası… Ey ahali, o atı getiren hem bin beş yüz Türk lirası alacak helalinden, hem de milli kahraman ilan edilecektir. İstiklal Savaşı kahramanlarına yamaç tutulacaktır. Eeeey, ahali duyduk duymadık, demeyin.”

Kambur Ahmet tellalını bundan sonra üç gün daha çağırdı. Bu arada Sami Turgut da, yeşil, mavi, ak, kırmızı, turuncu at başlarıyla sokakları, köşebaşlarmı, kahveleri, kalın ağaç gövdelerini donatıyordu.   .

96

Akdeniz kıyılarında toprak da deniz gibi köpürür. Çiçeğe durmuş turunç, portakal, limon bahçeleri de deniz gibi köpürür, denizin üstünden ağır ağır yükselerek, ışık doldurulmuşca-sına şişerek göğe ağan ak bulutlar da köpürür.

Memedle Müslüm kendilerini derin bir yarın dibinde, çakılların üstünde buldular. Daha sabaha epeyi bir süre vardı, deniz kapkara, kıyıya her çarpışında toprağı sallayan bir uğultu, bir gümbürtüydü. Memed elini korkarak suya soktu, ılıktı, öyle Toros pınarlarına benzemiyordu. Koskocaman, uçsuz bucaksız bir karanlık çalkalanıyordu. Ya da Memede öyle geliyordu. Şu anda karşısında, karanlığın altında bütün ağırlığıyla dağlar çalkalanıyor, köpükleniyordu. Karanlıkta, denizin üstünde yer yer de yıldızlar çakıyor sönüyor, çakıyor sönüyordu. Yaz aylarında Toros dağlarında, Düldül, Dibek dağlarında da böyle olur, başı gözükmeyen doruklarda, karanlığın içinde top top yıldızlar çakar sönerdi ve yıldızlar, o doruktan bu doruğa durmadan akar dururlardı. Burada da, gümbürtülü, karanlık denizde de bir uçtan bir uca yıldızlar akıp duruyorlardı. Memedin burnuna şimdiye kadar hiç bilmediği bir koku da geldi, tuzlu, bir tuhaf, acıca/ insanı birazıcık sevindiren bir kokuydu. Memed yorgunluktan, uykusuzluktan ölüyordu ya uyumak istemiyordu. Müslüm yarın dibine kıvrılmış, çoktan uyumuştu. Memed imam cüppesini onun üstüne örttü ve belini yarın toprağına dayayıp, dizle-rırti karnına çekti, düşünmeye koyuldu. Tabanları öylesine sızıyordu ki, öyle tatlı tatlı da düşünemiyordu. Bacakları, beli de

97

ağrıyordu. Başında da bir uyuşma vardı. Arada bir Kara Zeynep Hatun geliyordu gözlerinin önüne, ardından karayılanlar… Karayılanlar yüzlerce, telaş içinde, uçarak, çığlık çığlığa kaçışıyorlardı. Bir orman yangını görmüştü eskiden, dağ gibi yalımlar ulu ağaçların üstüne, sert esen poyraz yelinin altından yüklenirken, ateşin önünden hayvanlar, canlarını dişlerine takmışlar, sonsuz bir can telaşı içinde kaçıp yangından canlarını kurtarmaya çalışıyorlardı. Uzun kuyruklu bir tilkinin kuyruğu tutuşmuş, o da kaçmayı bırakmış, orada, yalımların önünde havaya sıçrayıp duruyordu. Yalımlar göz açıp kapayıncaya kadar onu içine almıştı, üç yılan, sonsuz bir devingenlikte uçarak gidiyorlar, çakallar, geyikler, sansarlar, sincaplar delirmişçesine kaçıyorlardı. Yanan ormandan çığlıklar, çatırtılar, derinliklerden de şu denize benzer karanlık gümbürtüler geliyor, toprağı sallıyordu. Yanan orman güzel kokuyordu. Anavarzanm karayılanları da köylülerin, candarmaların önünden, bir yangının önünden kaçar gibi kaçıyorlar, kendilerini Ceyhan suyuna atıyorlardı. Yüzbaşı İnce Memed yerine çok, çok yılan öldürtmüş o gün. Orman yangını da öyleydi. Yüzlerce hayvan en geride de yılanlar arkalarından hızla akarak gelen yalımdan kaçıyorlar, önlerindeki akarsuya gelince kendilerini kapıp koyveriyor, çağıldayarak akan suyla birlikte akıp gidiyorlardı.

Çok uzaklarda öten bir kuşun sesi geliyordu. Ben ne yaptım da beni böyle karşıladı Zeynep Hatun, Kesikkeli köyü? Ben ne iyilik ettim ki bu insanlara? Bir yaşlı Abdi Ağayı, ardından da Ali Sefa Beyi, şimdi de Çiçekli Mahmut Ağayı… Ben bunları öldürünce ellerine ne geçti ki, köylüler ne kazandı? Şu uyuyan, şu sabi çocuk, şu Müslüm canını dişine takmış geliyor, bir haftadır çekmediği kalmadı, anasından emdiği burnundan geldi. Acaba o İnce Memed dedikleri ben değil miyim, öyle peygamber emsali, öyle ermiş, öyle yiğit, Köroğlu, Genç Osman, Hızır Aleyhisselam, Hazreti Ali gibi bir İnce Memed daha var da, beni onunla mı karıştırıyorlar? Ben ben buradayım, şu Akdenizin kıyısında, bir karınca, bir kelebek, bir serçe kadar küçücük, yalnızım, kimsesizim. Ama İnce Memed adı dillere destan. Herkes, herkes onu seviyor. Hem öldürmek için bütün Çukurova atıyla itiyle Akçasazdaki İnce Memedi yakalamaya, Yüzbaşıya

98

rdıma gidiyor, hem de Kesikkeli köyünde görünce… Bu ne iş-tw şu insanlıktaki, ne acayip iştir Yarabbim… Yakalansaydım,

akaladık, diye sevinecekler, o yakaladıkları beni kasabanın orta verinde astıklarında da hepsi her yerden yas tutup ağıtlar

^akacaklardı. Derin düşüncelere daldı. Uğurböcekleri geldi gözlerinin önüne, eline konan uğurböceklerini, “Uç uç, tellice böcek, sana pabuç alacağım, sana şalvar sana fistan alacağım. Uç uç tellice böcek sana dünyayı vereceğim, sana nar çiçeği, boynu bükük mor menekşe takacağım. Uç uç tellice böcek…” Ben ne yaptım ki de… Beni ne sanıyorlar? Kuzgun Velinin de parasını, bir hırsız gibi çaldım. Ben hiçbir işe yaramaz, babam İbrahim gibi, eline ver ağzındaki lokmayı al, dedikleri bir kişiyim. İyi ki bıraktım şu eşkıyalığı, burada şu denizin kıyısında, Akyalı köyünde, Abdülselam Hocanın yanında, bu kutsal adamın koltuğu altında, Hürü Anam da, Seyran da evimde, rahat, etliye sütlüye karışmadan… Ben böyle yaratılmış, yumuşacık, içinde kimseye karşı, Hatçeyi öldüren Yüzbaşıya karşı kin bile gütmeyen birisiyim. Ben yalnız böyle değilim ki, bütün köylüler, dağlılar, Çukurovalılar böyle, biz hepimiz yumuşak, boyun eğen, yüzünün üstüne bas, ez, kul köle eyle, on yıl askerlik yaptır, öldür, zulüm et, derisini yüz, ırzına geç, ses çıkarmayan bir tuhaf insanlar, yaratıklarız.

Acı bir çiçek kokusu geldi az ilerden, sağ yandan, Memed bu kokuyu çok iyi biliyordu. Koku deniz kokusuna karışmış geliyordu ya, su püreni kokusu olduğunu anladı. Bu yakınlarda bir sel yatağı olmalıydı. Su püreni akarsu kıyılarında, büyük pınarların yörelerinde biterdi. Öyle keskin kokardı ki dağlarda, insan onun kokusunu çok uzaklardan bile alabilirdi. Ayağa kalktı, burun delikleri açılmış, şavullayarak, çakıltaşlarmın üstünden kokuya doğru yürüdü. Burnu pürenin kokusunu almış °nu doğru pürenliğin üstüne götürüyordu. Biraz yürüyün re kuru bir sel yatağına geldiğini anladı, bacaklarına birtakım otlar değiyordu, eğildi, bitkilerin üstünde elini gezdirdi, burnuna 8°türdü elini kokladı, bu bitkilerin içinde püren yoktu. Yere e§»di, araştırmasını sürdürdü, epeyi bir süre elini bitkilerin üs-unde gezdirdi. Sel yatağının kuytusunda bir top püren çalısını unca sevincinden nerdeyse kanat takacak uçacaktı. Çalının

99

bul

yanma çöktü, pürenler bir ot gibi yumuşacık, tazeydi. Deniz kıyısından dolayı olacak, belki de Çukurova baharından dolayı, pürenler keskin kokuyorlardı. Burnunu pürenin içine soktu, uzun uzun kokladı. O kokladıkça bacaklarının sızısı, bütün bedenindeki yorgunluk, içindeki karamsarlık akıp gi-diyor, yerini güvene, bir sevince bırakıyordu. Şimdi şurada, şu karanlığın içinde, bu hiç bilmediği yoğun karanlığın, dalgalanan, dünyayı sallayan gümbürtünün yanında, yalnızlığın ortasında, yabancılığın tedirginliğinde, sel yatağında bulduğu su püreninin yanında, onu eğilip eğilip koklayarak kendine geliyor, yalnızlığını, yabancılığını unutup gidiyordu. Şu Abdülselam Hoca kimdi, neydi. Ferhat Hocanın çok yakın arkadaşı olduğuna göre ona benziyordu belki de bir parça. Ne bir parçası, tıpkı onun gibi bir adamdı, tıpkı onun gibi gülüyor, onun gibi dünyayı yıkarcasma öfkeleniyordu. Tıpkı onun gibi yürekli, kendisini, düşünmeden ateşin içine atan birisiydi. Tıpkı onun gibi… Hocalara güven olmaz ya Ferhat Hoca gibi birisi değil de, ihbarcı, korkak, iki yüzlü bi-risiyse… Bana bir kötülük yaparsa Abdülselam Hoca, Müs-lüm var, diye sevindi Memed, Müslüm onu yaşatmaz. Püreni bir daha kokladıktan, eli, yüzü, bütün bedeni püren kokusuna kestikten sonra Müslümün yanma döndü, başucuna çakılların üstüne, sırtını yara verdi oturdu. Çocuk derin uykulara dalmış, sanki soluk almadan, ölü gibi uyuyordu. Sağlıklı insanlar işte böyle uyurlar, diye düşündü Memed, böyle bebecikler gibi sessiz uyurlar. Hürü Ana, o yaşında bunun gibi sessiz uyuyordu. Böyle telaşsız, sessiz, en küçük horultu, ses çıkarmadan uyunan uykulara köylüler günahsız uyku, diyorlardı.

Birden dağların başının ağardığını gördü Memed. Deniz de önünde sonsuza dek sütbeyaz serilmişti. Günbatıda apak bir bulut kümesi ovanın üstüne yığılmış sallanıp duruyordu. Martılar, apak, sarı gagalı kuşlar denizin üstüne bir iniyor, bir kalkıyorlardı. İnceden, çok hafif bir yel esiyor, Memedi sevinçten uçuruyordu.

Ayağa kalktı, doğuya, dağlara döndü, dağların başı ak bir çizgideydi. Çizgi göğe doğru genişliyor, dağın başındaki sırma’

100

1 nmış bulutlar bir turuncuya kesiyor, bir kırmızı, pembe mor luyor, bir, bir demircinin köresindeki köze benziyordu. Çok uzaktaki bir dağın doruğuna da gün vurmuştu.

Bu denize mavi demişlerdi, diye düşündü, bir sütbeyazlık bulutlar gibi kabararak sonsuza kadar gidiyor, kıyılar buğulanıyordu usuldan, deniz o geceki ağırlığını, dünyanın üstüne dağ gibi çöktüğü, sallandıkça dünyayı, gökyüzünü, yıldızlarla birlikte çalkaladığı halini yitirmişti. Dün gece, dalgalanan bin yıllık bir karanlık gibiydi. Kıyıya uzun aralıklarla büyük dalgalar ağır geliyor, çakıltaşlarma seriliyor, ardından da yavaş yavaş, köpüklerini söndürerek dönüyordu.

Memed baktı ki deniz gittikçe, ortalık ağardıkça mavileşi-yor, dalgalar da daha büyüyor, sıklaşıyor, kabarıyor. Günbatı-daki üst üste yığılışmış bulutlar da kabarıyor, şişiyor, göğe doğru büyüyerek, ağararak yükseliyor. Gün doğunca, deniz, toprak, dağlar ova birden değişiverdi. Dünya artık öteki dünya, deniz artık öteki deniz değildi. Her şey uyanıyordu. Martılar bir telaşta, bir telaşta denizin üstüne inip inip kalkıyorlardı. Mavinin üstüne, ta ötelere kadar bir ipilti çökmüş, Memedin gözlerini alıyordu. Hemen yandaki pürenli sel yatağına koştu Dere baştan sona kadar pürenlikti. Gün vurunca pürenler daha keskin daha ağır kokuyordu. Deniz de daha başka kokuyordu. İnceden de bir toprak kokusu geliyordu dağlardan reçine kokusuna karışmış. Güneş kızdırdıkça reçine kokusu daha belirgin-leşiyordu.

Neden sonra Müslüm doğruldu, uyanmaya, nerede olduğunu anlamaya çalışıyor, gözlerini ovuşturarak yöreye bakıyor, bir şey anlamamış olacak ki gözlerini ovuşturup ovuşturup bakıyordu.

“Deniz kıyısındayız Müslüm,” diye güldü Memed. “Sen getirdin bizi buraya.”

Müslüm üstündeki cüppeyi fırlatıp yana attıktan sonra ayağa kalktı:

“Buraya mı gelmişiz, burası neresi ki?” diyerek denizin kıyısına gitti, çakıltaşlarının üstüne diz çöküp denizden avuçlarıyla aldığı suyla bir iyice ova ova yüzünü yıkadı.

“Sen hiç uyumadın mı?”

ORHAN KEMAL

101     İl HAIK KÜTÜPHANESİ

“Uyumadım,” dedi Memed. “Uyuyamazdım. Denizi merak ettim. Dün gece bir karanlık gümbürtü üstüme üstüme geliyordu.”

“Deniz adamı ilk görüşte çok korkutur,” dedi Müslüm, çok bilmiş. “Gündüz olsun, gece olsun insan denizi ilk olaraktan görünce yüreğine bir korku, bir yalnızlık, çaresizlik, yabancılık kimsesizlik çöker.”

“Hele hele, hele Müslüm!”

“Beni alaya alma Memed Ağam, ben daha çocuktum eskiden, bu denizin kıyısında kuzu güderdim. İlk olaraktan denizi görünce içim ürperdi. Sonra sonra alıştım ya, bundan sonra da ne zaman denizin yanma gelsem, içimden hep ağlamak gelirdi. Şimdi sen yanımda olmasaydın, gene ağlardım ben burada tek başıma.”

“Doğru bre Müslüm,” dedi Memed, “senin bu dediklerin. Benim de içimden ağlamak geldi gün doğunca… Şunu görünce… Bir de Düldül dağının karşısında böyle olmuştum, bir ikin-diüstü Düldül dağı karşıma çıkınca…”

“Ben acıktım,” dedi Müslüm. “Bu deniz kıyıları, bir de beni çok acıktırır.”

“Buralarda su var mı?”

“Şu ilerdeki dereye baktın mı?”

“Baktım,” dedi Memed, “kuru dere o.”

“Susuz yiyelim.”

Belindeki azık çıkınını çözdü, yere sermişken geri kapadı, beline kuşandı, yarın üstüne çıktı, yöreye uzun uzun baktı.

“Öğleye kadar yemezsek ölmeyiz ya,” dedi, yardan aşağı indi.

“Ölmeyiz,” dedi Memed. Bu pembe yanaklı, cin gibi akıllı, yürekli çocuğa bakmaya doyamıyordu. Keski böyle bir kardeşim olsaydı, diye düşündü. Ama bu çocuk şimdi kardeşimden de, anamdan da, babamdan da bana yakın, diye düzeltti düşüncesini. Hürü Anacıktan da yakın, diyecekti ödü koptu. Ya Hürü Anacık, onun böyle düşündüğünü bir sezecek olursa, dünyayı başına yıkardı.

Yanına gelip durmuş, ona bir şeyler söylemeye hazırlanan Müslürnü kucakladı, sıktı: “Benim küçük, yürekli, cefakar, dün-

102

akıllısı yiğit kardaşım,” dedi, o iğne ucu gibi çelik ışıltı geldi özlerine bir nokta gibi çakıldı kaldı, başında da o sarı ışıltılar savrularak dönmeye başladı.

“Sen eşkıya olmayacaksın,” dedi.

Müslümün, gördüğü bu sevgiden dolayı gözleri yaş içinde kalmış, içi kabarmıştı.

“Benim evimin yanında sana da bir ev alacağım.” Alacağım derken utanmış, Kuzgun Velinin hırsızlık paralarıyla mı, diye de düşünmüştü. Olsun, varsın olsun, aldırma, dedi kendi kendine. Müslüm eşkıya olmasın da, Müslüm benim yanımda kalsın da…

“Öyle işte,” dedi Memed. “Şimdi ne yapacağız?”

“Şimdi sen, şu kocaman suyun yanında, işte şurada tek basma kalacaksın. İstersen de denize bakacak, hüngür hüngür ağlayacaksın. İmam cüppeni de üstüne giyecek, benim silahımı da, senin silahını da altına saklayacaksın. Seni bir gören olursa da, ben bu denizin bekçisiyim, bu dünyanın denizlerinin hepsini ben beklerim, diyeceksin. Benim adıma, deryalar bekçisi İnce Memed derler, diyeceksin. Şimdi ben, Abdülselam Hocanın köyünün yolunu düzelttim, köyün camisinin minaresinin ucunu gördüm, şimdi oraya gidiyorum. Abdülselam Hocaya böyle böyle, diyerekten şu kağıdı ona vereceğim.”

“Bu kağıdı mı?”

Müslüm ona elindeki kağıdı uzattı.

Memed elindeki kağıdı evirdi çevirdi, önüne arkasına baktı, “Bu kağıtta hiç yazı yok ki,” dedi. “Bir tek, bir tuhaf kökü havada, başı yerde bir ağaç resmi var.”

Müslüm kağıdı onun elinden aldı, tersine çevirdi:

“Bak Memed Ağa,” diye güldü, “böyle çevirirsen kökü yerde olur,” dedi.

Memed, kağıdı onun elinden yeniden aldı, baktı baktı: “Bunun kökü havada, nasıl tutarsan tut, gene de bu ağacın kökü havada.”

Aralarında sert bir tartışma başladı. Sonunda Müslüm bıktı, “Varsın kökü havada olsun,” dedi, kesti attı.

Memed:

103

“Kökü havada olmayan bir ağaçla ne demek ister ki Ferhat Hoca. İlle de kökü havada olmalı.”

“Onun orasına ben karışmam. Herhalde bir bildikleri, herhalde aralarında bir tılsımları var.”

“Tılsımları var,” dedi Memed. “Yılanların da hepsini öldürmüşler, devedikenlikte bir tek yılan koymamışlar, hepsini kırmışlar, Yüzbaşıyla köylüler, duydun ya…”

Müslüm içini çekti, “Kırmışlar, yılan kalmamış,” dedi, “Çukurovada. Oysa ki karayılanlar Çukurovanm yakışığı, uğuruydu, bereketiydi. Ben gidiyorum. Abdülselam Hocaya, sana bir Molla geliyor ki diyeceğim, Molla derim sana. Nah cüppesi bu kadar…”

“Burada da yılan var mı Müslüm?”

“Var,” dedi çocuk. “Ararsan bir sarı çıyan, bir kırkayak bulursun eğlenmek için. Sağlıcakla kal, ben hemen gider geriye dönerim.”

Yarı koşarak çıktı, sel yatağına girince gözden yitti. O gözden yitince Memed de yarın dibine çöküp denize gözlerini dikti. Uzaklarda, yelkenleri şişmiş büyük bir yelkenli süzülüyordu.

Müslüm gittiği yerden ikindiüstü döndü. Memed oturduğu yerden hiç kıpırdamamış, gözlerini denize dikmiş, öyle ka-lakalmıştı. Müslümü görünce irkilerek ayağa fırladı.

“Müslüm,” dedi yüzü allak bullak, “insan bu denizin karşısında küçülüyor, küçülüyor, iğne ucu kadar bir şey kalıyor.”

“Denizi ilk görünce hep öyle olur,” dedi Müslüm.

“Dağı görünce de öyle oluyor.”

“Ben onu bilmiyorum,” dedi Müslüm. “Ben dağda büyüdüm.”

“Bu çaba, bu kavga, bu kaçıp kovalama niye ki, insan bir iğne ucu kadar kalınca?”

“Onun orasını bilmem,” dedi Müslüm. “Eğer Abdülselam Hocadan biraz sorup sual edersen selamı var. O ağaç neymiş sen biliyor musun?”

“Ne imiş?”

“Kökü gökte, dalları yerdeymiş. Abdülselam Hoca kağıdı alınca, ben bir iyice baktım kağıda, Hoca kağıdı kökü gökte, dalları yerde tuttu?”

“Ne demekmiş o ağaç?”

“Hoca bana okudu, o mektupta Ferhat Hoca diyormuş ki, eelen öyle bir adamdır ki, benim canımdan ileridir. Senin de anından ileri olacak. Yer yarılmadan, dünya tersine dönmeden dağlar doruklarının üstüne oturmadan, ağaçlar kökü göklerde bitmeden, hiçbir surette bu gelen konuğun kılma, o Çukurova dedikleri yerde kimse dokunamayacaktır. O ne isterse, onun her isteği yerine getirile… Tamam mı?”

“Tamam,” dedi Memed.

“Karanlık kavuşuncaya kadar burada bekleyecek, karanlıkta gideceğiz Abdülselam Hocanın evine.”

“Ben acımdan öldüm.”

“Ben karnımı balla börekle bir iyice doyurdum.”

“Nasıl bir adam Hoca?”

“Uzun boylu, güleç yüzlü, incecik, yakışıklı bir adam. Senin gibi sırtında öyle haldur huldur cüppesi de yok. Tıpkı, tıpkı Ferhat Hocaya benziyor. Bir elmayı ikiye bölmüşler, bir yarısı Ferhat Hoca, öteki yarısı da Abdülselam Hoca. Bunlar kardaş olmayalar?”

“Eski arkadaşlar biribirlerine çok benzerler.”

“Ben sana hiç benziyor muyum?”

“Hele dur, biraz daha eskiyelim, biz de biribirimize benze-

riz.

“Keski,” diye onun yüzüne hayranlıkla baktı Müslüm. “Keski ben de sana öyle benzesem.”

“Karanlığa kadar burada beklemeyelim, haydi, dışarıya çıkalım da dolaşalım.”

“Senin cüppen var. Birisiyle karşılaşırsak… Sen Hocasın. Bir şey olmaz.”

“Olmaz,” dedi Memed

Yardan yukarıya çıktılar. Gavur dağlan ovanın tam ucundan, denizden yükselir gibi birden yükseliyordu. Dağın eteğine yakın bir yerde, ovanın üstünde büyük bir yapı yükseliyordu. Sol yanda da portakal, turunç, limon bahçeleri… Yönlerini bahçelere döndüler. Toprak ağzına kadar pampal dedikleri kır lale-kriyle dolmuştu. Pampallar renk renk, üst üste serilmişlerdi düz ovaya. Çiçeklerin üstünde, inip kalkan, havada dalga dal-

104

105

ga esen, çavan, yüzlerce bir çalının üstüne konan, bir sel g^ akan, uzak gökte burgaçlanan, dönen, savrulan kelebekler ıl^ güneşte ışık içinde kalmışlardı.

Karşıda, apak çiçekler açmış, hiç yapraksız, bir bulut gibi pampalh düzlüğe çökmüş ulu bir ağaç durmadan ışık değiştiriyor bir ak renkten başka bir ak renge, bir ışıktan başka bir ışığa giriyor sert, yumuşak, yansımaları ışığı usturalıyor, uzatıyor, tane tane ediyor, ipiltiye boğuyordu. Ağaca yaklaştıkça ağaç uğulduyordu. Biraz daha yaklaştıkça ağacın uğultusu daha da büyüyordu.

“Uğulduyor Müslüm,” dedi Memed. “Ben hiç böyle uğul-dayan bir ağaç görmedim. Bin kovanlık arıyı bir araya getirmişsin gibi uğulduyor. Hani bir yer var. Deliktaşm doruğu, oradaki kovukta, kovuk bir mağara gibidir, kayalara oyulmuş, işte oraya yaklaşırken de kayalar böyle uğuldar. Doruktan, oradan ta aşağılara kadar, bir sel yatağından bal akmıştır. Tekmil böcekler o bala çokuşur, kuşlar, öteki bal seven hayvanlar… O yarığa hiçbir insan yaklaşamaz. Yaklaşanlara da arılar tepeden tırnağa sıvanır, kıpırdatmaz ederler. Bilmeden, arı kovuğunun önünden geçenler canlarını zor kurtarırlar.”

“Ben öyle çok arı kovuğu biliyorum,” dedi Müslüm. “0 kovukların balını yersen deli gibi olur, göklere uçar, göklerde yüzersin.”

“Biliyorum, ben de yüzdüm,” dedi Memed.

“Ne fayda,” diye üzüldü Müslüm. “Sen bundan sonra dağları göremeyecek, o baldan yiyip de uçamayacaksın.”

“Sen bana getirirsin,” diye güldü Memed. “Kardaşım, yoldaşım Müslüm ne güne duruyor?”

“Sana o baldan çok bal getiririm,” diye sevindi Müslüm. “O baldan Abdülselam Hocaya da verirsin. Çok getiririm- iyi bir adama benziyor, o da uçsun fıkara.”

“Uçsun anasını satayım bre Müslüm,” diye onun omuzuna vurdu Memed.

“O iyi bir adama benziyor, uçsun varsın fıkara, yesin bah/ yesin balı karnı şişsin de şu Gavur dağının doruğuna konsun, güneşin doğduğu yere.”

Uğuldayan ağacın on adım yakınına kadar geldiler durdular. Tepeden tırnağa sikirdim gibi çiçek açmış ağaca arılar ç&

106

kusmuşlar, binlerce titreyen kanattan kıvılcımlanan keskin mayi pembe, kırmızı ipilti yöreye saçılıyor, yağıyordu. Ağaca uzun bir süre bakamadılar, gözleri kamaştı. Bu kadar çok, mavi kırmızı, yeşil, binbir renkte çakan, irili ufaklı çeşit çeşit arıyı Memed hiçbir yerde görmemişti.

“Aboooov,” dedi Müslüm, “yer gök, bütün dünya arıya

kesmiş-“

“Arıya kesmiş,” dedi Memed. O da Müslüm kadar şaşırmıştı-

Bir de inceden, arı kokularına karışmış çiçek kokusu geliyordu, yel belli belirsiz efüedikçe başları dönüyordu. Bu, çiçekten köpürmüş ağacı üç kere dolandıktan sonra portakal bahçelerine vardılar. Ovayı doldurmuş portakal, limon, turunç ağaçları da tepeden tırnağa çiçeğe durmuş, apak köpürmüştü ve arıların uğultusu… Çiçeklerin kokusu dalga dalga yüzlerine vuruyor, onları kaya balı yemiş gibi esrikleştiriyor, göklere uçuruyordu.

“Bal yemiş gibiyim,” dedi Müslüm mestolmuş. “Çok da arı var.

Anlar da kokuyor.”

“Kokuyor,” dedi Memed.

Ve bahçelerin ortasına, ılık toprağın üstüne oturdular. Oturur oturmaz Memedin elinin üstüne bir kırmızı, kara benekli uğurböceği geldi kondu. “Bak, bak, bak,” diye sevindi Memed, “bak, uğurböceği… Beni, geliyor, geliyor buluyorlar bu sefer. Uç uç, tellice böcek… Sana pabuç alacağım… Uç uç…”

İkisi iki yerden sesleniyorlardı, uç uç… Tellice böcek Memedin eli üstünde açılmış kanadıyla bir süre bekledi, sonra da uçtu gitti. Böcek uçunca sevinçlerinden havaya sıçrayıp arkasından el çırptılar, böcek gitti ilerdeki turuncun çiçeğine kondu, çi-Çeğin içinde de yitti.

Ilık toprakta biraz oturduktan sonra, yerlerinde fazla duramadılar, ayağa kalktılar, sık bir orman gibi bitmiş ağaçların arasında dolaşmaya başladılar. Yeşil bir yılanla karşılaştılar. Yılan °ir pınar kıyısında bitmiş, taze yeşil bir ot yeşilliğindeydi. Başımı kaldırdı onlara baktı, ardından da ağırca aktı gitti. Taktakla-yk çiftleşen kaplumbağalar gördüler. Bir kaplumbağa öteki-

107

nin sırtına binmiş, gözleri dışarıya pörtlemiş, soluyuşu ta uzaklardan duyularak altındaki dişiyi iteliyordu ileriye doğru. Bir tilki şaşkınlıkla onlara baktı, uzun, kırmızı kuyruğunu savurdu, aldı yatırdı.

Gün batarken martı sesleri geldi denizden, uzak göklerde kuşlar dönüyordu alacakaranlığın üstünde, ışık içinde kalmışlar.

Karanlık çökünce köpürmüş bahçelerden ayrıldılar. İkisi de tepeden tırnağa limon, turunç, portakal çiçeği kokuyorlardı, keskin.

Memed, mutlu:

“Kokuyorum, başım dönüyor, uçuyorum.” dedi. “Keski…” İçini çekti. “Keski Seyran da, Hürü Ana da burada olsa,” diyecekti, diyemedi.

Müslüm de içini çekerek:

“Keski…” dedi.

“Ne keskisi?”

“Keski Seyran da burada olsaydı, o da bizim gibi turunç çiçeği koksaydı.”

“Koksaydı,” dedi Memed, sesi hüzün doluydu.

Abdülselam Hoca onları evin avlu kapısında karşıladı. Çoktandır gözleri yolda onları bekliyordu.

“Hoş geldiniz, safalar getirdiniz, başım gözüm üstüne geldiniz. İnce Memed, evladım, bizim Ferhadın mektubunu alınca derecesiz sevindim, demek dünya gözüyle İnce Memedi görmek bize de nasip olacakmış.”

Yukarı kata çıkan merdiven tahtaydı, bastıkça gıcırdıyordu. Bir salonun ortayerine çıktılar. Yukarda altı tane büyük oda vardı. Mollanın, beyaz başörtülü karısı, iki kızı, bir oğlu onları merdiven başında bekliyorlardı. “Hoş geldiniz,” dediler, salonda karpuzu büyük üç lamba yanıyordu, sedire buyur ettiler.

Biraz dinlendikten sonra Abdülselam Hoca:

“Hamamlık yanıyor,” dedi, “hemen yıkanın, sonra da yemek… Müslüm seni aşağıdakine götürsün kardeşin.” Kızlardan birisi Hocanın oğlunun eline bir çamaşır bohçası verdi. Delikanlı elinde bohça, “Buyur kardaş,” dedi, ona merdivenleri gösterdi. Memed de ayağa kalktı, o kalkınca onun da önüne

108

Abdülselam Hoca düştü. Hamamlıkta bir mum yanıyor, bir mermer tekne ağzına kadar suyla doldurulmuş bekliyordu. Teknenin yanındaki mermer çanağın içinde de pembe büyük bir kalıp sabun duruyordu. Memed, küçük tahta iskemleye oturdu, sıcak suyu dökündü. Bir yandan kokulu sabunla sabunlanıyor, öbür yandan gümüş hamam taşıyla üstüne su dokunuyordu kendinden geçmiş. Uzun yıllardan bu yana böyle sıcacık bir suyla, böyle mermer bir hamamlıkta, böyle kokulu, köpürgen sabunlarla yıkanmamıştı. Öylesine uzun yıkandı ki açlığım, Müslümü, Abdülselam Hocayı unuttu gitti.

Hoca dışardan boyuna öksürüyor, o duymuyor, duysa da üstüne alınmıyordu. Neden sonra Müslüm Memedin kapısını vurdu, usulcana, “Memed Ağam, Memed Ağam,” dedi, “ne oldu sana, merak ettik.” Memed bu ses üstüne kendine geldi, gevşemiş, yan uykuda, yarı uyanık, yarı düşte gibiydi, ayağa kalktı, “Hemen kurunup giyiniyorum.” Mis kokulu havlular yumuşacıktı. Memed kurulanmaya doyamıyordu. Ömründe, bu havlular kadar yumuşak bir şeyi de hiç ellememişti. Tavşan tüylerinden de yumuşak. Ev alır almaz, daha eve yerleşmeden ilk alacağı öteberi bu havlular olacaktı.

Bir yer masasının üstüne konmuş, kalaylı bakır sininin üstündeki tüten yemekler onu bekliyordu. Ortada tepeleme pirinç pilavı, onun yanında av etlerinden sövüşler, tavuk yahnisi, içli köfte… Daha neler neler… Abdülselam Hocanın karısı, kızları sofrayı donatmışlardı ki kuş sütü eksik. Hoca duasını okudu, oğlu da gelmiş yanma çökmüştü, başladılar. Yağlı pilav, av etleri, içli köfte… Memed ömründe hiç böylesine lezzetli yemek yememişti. Acaba çok açtı da ona mı böyle geliyordu? Yok, diye düşündü, yemekler, insan tok olsa da çok lezzetli. Müslüm yumulmuş, gözleri de fal taşı gibi açılmış atıştırıyordu.

Yemek yemeleri çok uzun sürdü. Yemeğin arkasından bal, kaymak, ceviz içi geldi sofraya. Apak petekli bir baldı sofraya gelen ve limon çiçeği kokuyordu. Memed ilk lokmayı ağzına atar atmaz, bütün bedenini bir limon çiçeği kokusu sardı. Sanki köpürmüş çiçekli büyük bir limon bahçesini, dünyasını, bir ova limon çiçeğini yutmuştu. Her lokmayı ağzına atışta çiçekten köpürmüş bir limon bahçesinin tekmil kokuları damarlarında

109

dolaşıyordu. Yemek bittikten sonra kahveler geldi. Kahve kokusu da ortalığı aldı, limon çiçekleri kokusuna karıştı.

Kahveyi içtikten sonra:

“Her yer, taş toprak, ulu deniz, insan, ağaç, yaprak, çiçek hep limon kokuyor, Hocam,” dedi Memed, biraz sıkılgan.

“Ben de şaşırdım buraya ilk geldiğimde, her an bir yerlerden güzel, keskin bir koku gelir insanın burnuna… Bir bakmışsın, ay dolunayken, ortalık deniz kokuyor. Bir bakmışsın, akşamüstü dağlardan kekik, yarpuz kokularına karışmış çam kokusu geliyor. Baharda limon, yazın sapsarı buğday kokar Çukurova, çok acı ekin kokar ortalık ekinler biçilirken. Bir de yağmur sonları toprak kokar Çukurova insanı deli divane eden. Bu toprakta doğan, buraya yerleşen, bir daha dünyanın başka hiçbir yerinde yaşayamaz, yaşamaya mecbur kalırsa da ölür,” diye karşılık verdi Hoca.

“Ben şimdi limon çiçeği kokuyorum Hocanı. O kadar yıkandım daha kokuyorum. Buraya gelirken portakalların içindeydik.”

“Ben de tepeden tırnağa limon kokuyorum,” dedi Müs-lüm.

“İlk gelişte hep böyle olur. Haydi siz şimdi yatın, çok yorgunsunuz, yarın uzun uzun konuşuruz.”

Memed:

“Sağ ol Hocam, ellerinden öperim. Ama ne kadar çok Ferhat Hocaya benziyorsun sen. Şu uzun parmakların olmasa, ben bile seni Ferhat Hocadan ayıramazdım,” diyerek ona hayretle bakıyordu.

Abdülselam Hoca sakalını sıvazlayarak güldü.

“Siz kardaş mısınız?”

Hoca karşılık vermedi. Gene güldü. Oda kapısını açtı. “Yarın konuşuruz,” dedi, “bol bol vaktimiz var, çok konuşuruz. Işıkta uyuyamazsan başucundaki lambayı üfle. Allah rahatlık versin.”

“Sağ ol Hocam.”

Memed, şimdiye kadar böyle sakız gibi, mis kokulu bir yatağa da girmemişti.

“Müslüm…”

110

“Buyur Memed Ağam.”

“Yatak da kokuyor.”

Soyundu, lambayı üfledi, yatağa girdi ve uyudu. Sabahle-‘in çok geç, ancak gün kuşluk olduktan sonradır ki uyandı, ap-tesaneye koştu, yüzünü yudu, geldi giyindi, uzun uzun aynaya baktı, aynadan korktu, başını hemen çevirdi.

Müslüm çoktan uyanmış, sedirde Hocayla karşılıklı oturmuşlar konuşuyorlar, onu bekliyorlardı. Onu gülerek karşıladılar. “Kusura bakma Hocam, başıma hiç böyle bir iş gelmedi şimdiye kadar. Bu yaşıma geldim, kuşluk vaktine hiç kalmadım. Kusuruma bakma.”

Sofraya oturdular. Öyle zengin bir sofraydı ki Abdülselam Hocanın sofrası, bal, kaymak, daha kabarcıkları üstünde tereyağı, tüten süt, türlü türlü peynirler, ekmekler, yufkalar… Memed, ağır ağır, tadını çıkararak yapıyordu kahvaltısını, ekmeğinin üstüne önce yeni yayıktan çıkmış tereyağını, onun ardından da balı koyuyor, güzel bir dürüm yapıyor, alttan damlatmadan ısırarak, yarı kapalı gözlerle, yüzünde en güzel mutlulukların ışıltısı, yiyordu. Abdülselam Hoca da onun böyle mest, mutlu haline bakıyor seviniyordu. Memed, neden sonra kahvaltısını bitirince, Abdülselam Hoca:

“Memed yavrum,” dedi, “şimdi az sonra berber gelecek, sakalların çok uzamış. Seni tıraş edecek. Burada herkes seni benim yeğenim biliyor, sen hiç konuşma bu hususta. Sanırım ki konuşkan bir insan da değilsindir. Korkma, Bizim oğlanın giyitleri sana olur, onları giy. Tıraş olduktan sonra kasabaya alışverişe gideceğiz.”

“Ben de gelecek miyim Abdülselam Hoca Efendi?” diye sordu Müslüm.

“Sen de geleceksin,” dedi Hoca, Memede döndü:

“Silahlarınızı muhkem, bozulmaz, rutubet almaz, karıncalanmaz bir yere koydum yağlayarak. Ne zaman bir gerekli olursa…”

“Allah gerek etmez inşallah.”

“İnşallah,” dedi Hoca, “inşallah ya, hiç belli olmaz, dünyadır bu.”

“Dünyadır bu,” diye Memed boynunu büktü.

111

“Şimdi insek kasabaya, ben bu İnce Memeddir desem, bin tane de şahit göstersem, kimseyi inandıramam. İyi ki sen İnce Memede hiç benzemiyorsun.”

“Benzemiyorum Hocam. Kimsecikler inanmıyor benim İnce Memedliğime.”

Kahvaltı daha bitmeden, büyük deri çantası, elinde berber taşıyla berber geldi, sedire oturdu, onların kahvaltılarını bitirmelerini bekledi.

Onlar kahvaltıyı konuşarak bitirdiler. Berber çantasından tertemiz patiska bir önlük çıkardı, Memedi bir sandalyaya oturtup önlüğü boynuna taktı. Önlük de sabun kokuyordu. Sakalını bol köpürterek, keskin usturasını ikide bir kılavlayarak Memedi tıraş etti. Tıraştan sonra Memed, tüy gibi hafiflemişti, Hocanın oğlunun şalvarını, kaçak İngiliz kumaşından ceketini, kundurasını giydi, bir de kasket uydurdular ona, atlara binip kasabaya yollandılar.

Kasaba bağlık bahçelik bir yerdi. Portakal, limon, turunç bahçelerinin içinde düzgün, bazıları da çok güzel beyaz badanalı evler vardı. Güzel camisi, ince minaresi sülün gibiydi. Büyük bir alanı, yeni yapılmış çarşısı, çakıltaşlan döşenmiş caddeleri düzgündü. Atlarını, alanın biraz ötesindeki büyük limon bahçesinin ortasındaki bir evin ahırına bağladılar, çarşıya indiler. Terziden, Memede göre, dikiş yerleri sırma işleme, İngiliz kumaşından bir şalvar buldular. Şalvarın kumaşı kaçak olaraktan Suriyeden geliyordu. Çok güzel bir de kundura, o da Suriyeden gelmişti, bir Adana ayakkabısı da aldılar. Ceketi alacakları yer eski, büyük bir dükkandı. O dükkana ceketler doğrudan İngiltereden gelirdi. Dükkancı onları, ta sokağın başında karşıladı.

“Allah bağışlasın, kim bu delikanlılar?”

“Bu yiğenim olur, bu da onun arkadaşı. Yiğenimin babası Anavarza ovasında oturur, çok variyetli bir kişidir.”

“Bilirim, bilirim Anavarza düzlüğü Çukurovanın en verimli toprağıdır. Orada herkes zengindir.”

“Öyledir,” dedi Abdülselam Hoca. “İşte bu benim aslan yiğenim, her şeyi tepti, bana geldi. Dayısının yanma, bunun yedi kardeşi daha var, ama ben en çok bu yiğenimi severim. Memed de beni sever.”

112

I

“Senin gibi ermiş bir dayısı olur da insanın, onu kim sevmez. Keramet sahibi.”

“Estağfurullah… Onu burada yer yurt sahibi edeceğim. Avalini, ayalinin anasını da getirteceğim. Bu gurbet elde yalnız valnız olmuyor, insanın yanında birkaç kişisi bulunmalı.”

Zeynullah Efendi bu kasabanın en eski dükkancısı, en köklü kişisiydi. Dükkanı da kasabanın odak noktasıydı. Kasabada ne oluyor, ne bitiyorsa burada biliniyor, bilinmeyen ne varsa da bu dükkandan bütün kasabaya, bütün ovaya yayılıyordu. Bütün ovanın dedikodusu, ölümü kalımı burada birikiyor, bütün ovaya da buradan dağılıyordu. Torosun en yalnız tepesinde bir olay geçsin de Zeynullah Efendinin dükkanına gelmesin, önemine göre de buradan Adanaya, Mersine, Osmaniyeye, Kozana, Kadirliye dağılmasın… Çok çok önemliyse olay, mümkünü yoktu ki Ankarayı bulup Gazi Mustafa Kemal Paşanın kulağına kadar gitmesin… İşte, Abdülselam Hoca bunun için inceden inceye, bir rapor verir gibi öz bir yiğeni Memedi Zeynullah Efendiye anlatıyordu.

“Demek böyle yedi tane yiğenin daha var?”

“Bende yiğen çok,” diye güldü Abdülselam Hoca. “Bunlar daha bir tek kız kardeşimden.”

“Allah bağışlasın.”

Zeynullah Efendi gaga burunlu, uzun sivri yüzlü, küçük kara gözlü, uzun boyunlu, tilki gibi, her bir yanından hile akan, bu tavrını da hiçbir zaman saklamayan, durumuyla, kendisiyle övünen, kendi kendisiyle barışık birisiydi.

Dükkanın içindeki dört koltuğun dördü de marokendi. Yeşil koltukların ortasındaki oymalı masa da maundu. Koltuklardan başka büyük dükkanın içi, sağa sola atılmış, arkalıksız iskemle ve sandalyayla doluydu.

“Efendim, Zeynullah Bey kardeşim, yiğenim Memede çok güzel bir İngiliz ceketi lazım. Maluma bizim burada olan elbiseler Türkiyenin hiçbir yerinde, Ankarada bile yok. Maluma, ben bizim Memede haber gönderdim ki, aman sen sen ol, ora-tad     elbise falan alma, dedim.”

“İyi yapmışsın.” Memede döndü, “Senin dayın Hoca ama,  gibi, anasının gözü bir Hoca. O çok siyaset bilir. Eğer o Ho-

113

ca değil de başka bir şey olsaydı, bu Türkiyeyi toptan zapteder, emrine alırdı. Padişah olurdu şu Çukurovaya. Çukurova istiklalini ilan ederdi. Dayın bilir, Londrada lordlarm giyindiği mağazalarda ne varsa bende de vardır. Pariste aristokratlar ne giyiyorlarsa, sen benden de giyinebilirsin.”

Çırağını dükkanın aşağı katma gönderdi. Delikanlı elinde pırıl pırıl askılara takılı bir yığm ceketle geldi.

“Kalk ayağa Memed yavrum,” diye sertçe buyurdu Zey-nullah Efendi. Delikanlının iki eliyle havada tuttuğu bir ceketi aldı, askıdan çıkardı Memede giydirdi. O, olmadı, ötekini aldı. Delikanlının elinde ne kadar ceket varsa, kendi kendine homurdanarak Memede giydirdi giydirdi çıkardı.

“Olmadı, bunlar benim Abdülselam kardeşimin yakışıklı, dal gibi yiğenine layık değil. Al bunları da sandıktakileri çıkar getir.”

Üç tane sandıktan çıkan sayısız ceket denendikten sonra Zeynullah Efendi bir çığlık attı:

“Bulduk,” diye sevincinden titredi, “bak, kalıp gibi oturdu.” Memedin çenesini kaldırdı gözlerinin içine baktı, “Rengini beğendiysen tamam,” dedi.

Memed:

“Çok beğendim,” dedi, “çok güzel. Sen sağ ol Zeynullah Efendi. Çok zahmet ettin.”

Koynundan bir büyük kese çıkardı:

“Kaç para?” dedi. “Bende kağıt para yok, altınım var.”

“Altın da olur, olur,” dedi Zeynullah Efendi.

Abdülselam Hoca:

“Dur yiğenim,” dedi, “sen keseni cebine koy, bu kadar küçük şeyleri izin ver de dayın ödesin.”

“Doğru,” diye onayladı Zeynullah, “insanın böyle bir dayısı olur da, ne kadar zengin olursan ol, insan hiç onun huzurunda keseye davranır mı?”

Memed bir kız gibi utandı, büzülerek kesesini iç cebine attı.

Memed ceketi çıkardı, koltuklara oturdular, çaylar geldi.

“Birkaç da gömlek…”

“Var,” dedi Zeynullah Efendi. “Hem de İngiliz. Daha önceki gün Kaptan Roberto getirdi.” Aşağıya, Memedin bedenine.

114

uıv son gelen gömleklerden, üç tane getirmesini buyurdu. Bundan hemen sonra da, sabırsızlıkla dedikoduya geçtiler. Zeynullah Efendi sordu:

“Dulkadiroğlu Şakir Beyden ne haber, konağını bitirdi mı?”

“Bitmez o konak,” diye kahkahayı bastırdı Hoca. “Konağın bir parçası bitiyor, Şakir Bey karşısına geçiyor, yemeden içmeden o biten kısmı üç gün, bir hafta seyrediyor, ardından da, ona bitişik, ondan daha güzel bir kısma başlıyor. Konak uzadı gitti.”

“İstanbuldan mimarlar, Mardinden, Diyarbakırdan taşçı ustaları getirmiş, doğru mu?”

“Bilmem, belki doğrudur.”

“Ya Muallim Zeki Nejadla arası?”

“O Muallimi öldürteceğini, diyormuş da, başka bir şey de-miyormuş.”

“Benim bildiğim Şakir Bey, o fıkara Muallimi değil, isterse Fevzi Paşayı, İsmet Paşayı da öldürtür.”

“Muallim de öyle yabana atılacak bir zat değil, gözü kanlı birisi, kolay kolay Şakire pes, diyeceğini sanmıyorum.”

“Gene binlerce dönüm çeltik ekecekmiş aşağıya, ovaya… Bu sefer de dokuz köy su altında kalacakmış.”

Memed, onların konuşmalarından, çeltik ekerek dokuz köyü su altında bırakmaktan, Dulkadiroğlu Şakir Beyle Muallim Nejadm ne yüzden çatıştıklarından bir şey anlamıyordu.

Zeynullah Efendiyle Abdülselam Hoca durmadan fincan fincan çay içerek tam öğleye kadar Şakir Beyle Muallim Nejadı konuştular.

Öğleyi az geçe, daha ezan okunmamıştı, Abdülselam Hoca, bir avuçtan daha çok saatinin altın kordonundan tuttu çekti, altın, mineli, işlemeli saatini çıkardı, kapağını fiyakalıca açtı, “daha öğleye çok var, haydi çocuklar kebapçıya gidelim.”

Daha kebapçı dükkanına yaklaşırlarken burunlarına közde pişen kuzu yağı kokusuyla sumak, acı biber, limon çiçeği kokusu geldi. İçeri girdiklerinde tertemiz giyinmiş bir garson onları saygıyia karşıladı, yer gösterdi oturdular. Memed biraz sonra başını kaldırıp da karşısına bakınca, iki şaşkın gözün kendisine dikildiğini gördü, yüzü kül kesildi. Memed bu yüzü bir yerlerin anımsıyordu. İki çift göz biribirine öylece, bir süre takıldı-

115

lar kaldılar. Memed, adamın kendisini bir iyice tanıdığını, tanıyınca da şaşkınlıktan küçük dilini yuttuğunu anladı. Ne yapacağını bilemiyordu. Kimdi, neciydi bu adam, tanıyordu, bir yerlerde bu adamla bir araya gelmişler, konuşmuşlardı, ama kimdi bu kişi? Derken adam Memedin allak bullak bakışları altında ayağa kalktı dışarıya çıktı, Memed de ayağa kalktı, büyü-lenmişcesine onun ardından gitti. Adam önce çarşıya yöneldi. Memed bu kadar çabuk yürüyen hiç adam görmemişti. Adam caminin kapısına varınca, Memedin arkasından geleceğini biliyordu ki, belli etmeden başını usulca çevirdi ona baktı, camiye girmeden, yandaki, asma dallarının üstünü boydan boya örttüğü sokağa saptı. Öndeki adam yürüyor, Memed onun arkasından koşuyordu. Adam bir yan sokağa daha saptı, Memed de arkasından. Bir cadde geçtiler, bir alanı döndüler, onları böyle görenler durup seyrediyorlardı, bir hıltanlığa düştüler, ardından bir zmcarlığı aştılar, bir suyu geçtiler, bir bataklığı dolandılar, Memed, bir kamışlıkta adamın izini yitirdi. Ayakta kalacak hali kalmamıştı, bir hendeğin sekisine oturdu.

Kasabaya döndüğünde bitkindi. Hocayla Müslümü camide buldu.

“Ne o Memed, bu halin ne?”

“Beni tanıdı,” dedi.

“Kim o seni tanıyan?”

“Biliyorum da kim olduğunu çıkaramıyorum.”

116

7

Öğretmen Sami Turgut çok at başı boyamıştı. Kasabanın sokakları, ağaçları renk renk at başlarıyla donatılmış, at başı resimleri Torosların en ulaşılmaz köylerine varmış, Çukurovanın her köyünün kahvesine, camisine asılmıştı.

Kasabanın pazarıydı. Çok eskilerden bu yana, daha bu kasaba kurulmadan önce bu toprak tepenin dibinde, bu çayın kıyısında, tam buradaki alanda pazar kurulurdu. Yayladan dönen yörükler, Türkmenler ürünlerini burada, bu çakıltaşlarınm baştan sona örttüğü geniş alanda sergilerlerdi. Yukardaki, bir ucunu tepeye dayamış kesme kefenk taştan örülmüş köprü yapılınca pazaryerinin adı köprü altı, diye adlandırılmıştı. Yüksek gözleri, çok ak taşları, tepenin yamacına yapıştırılmış görüntüsüyle bu köprü uzaklardan, ovadan gözüküyordu.

Pazaryerine, o gün bu gündür Avşarlar, Türkmenler, Yörükler aynı malları getiriyorlardı. Koyunlar, keçiler, sığırlar, atlar, eşekler… Bir de yağ, peynir, bal, mezdeğe, kenger sakızı… Bir de çam bardaklar, beşikler, ekmek tahtaları, oklavalar, yayıklar… Bir de kilimler, çuvallar, çullar, halılar…

Pazaryeri çok kalabalık oluyordu. Cığcık kilimlerini köprünün ak korkuluklarından aşağıya bir uçtan bir uca sarkıtıyorlardı. Ilık bahar güneşi altında uçuşan, çıldıran bir renk cümbüşü başlıyordu köprünün üstünde. Her gören bu renk kasırgasına hayran kalıyordu.

Anavarzanın üstbaşında, Bozkuyuyla Cığcık köyünün al-hnda boz topraklı yayvan geniş bir yığıntı vardır. Bu yığıntı

117

düz bir alandır. Bu alana baştan aşağıya mozaik serilmiştir. Burası da çılgın bir renk cümbüşündedir. Kadim günlerden bu yana bu mozaikler Çukurovaya renklerini, biçimlerini, bitmez tükenmez bir kaynak olarak dağıtırlar ve Cığcık köylülerinin kilimleri geleneksel kilim renklerinden, nakışlarından kopmuş, kendine özgü renkler, nakışlar bulmuştur. Kilimleri bir gizde, bir büyüde balkır ve Cığcıklılar bu büyünün gizini kimseye söylemezler, gözleri gibi korurlar gizlerini, gözleri gibi korurlar ak topraklar üstündeki mozaiklerini ve mozaiklerinin yerini. Mozaikler onların örnekleri, büyü kaynakları. Kilimlerine yüzlerce nakış oradan akmış gelmiştir. Bir de yörük halılarına. Çok keklik, çok karayılan, çok ceren resmi vardır mozaiklerde. Bir doru at bir maviliğin üstünde koşar kuyruğunu dikmiş, yelelerini bulut gibi kabartmış. Bir mor geyik bir kayanın üstünde dikilmiş durur. Bir akrep, tupturuncudur, kuyruğunu kaldırmış sokacak birisini aramakta, bir kırmızı yılan genç, saçları uzun bir kızın bacakları arasına akmaktadır. Sabah vaktidir, bir tilki uzun yalım gibi kuyruğu, boncuk gözleriyle kurnaz, yöreye, uzaktaki uçan bir turaca bakmaktadır. Alabildiğine kızdırmış güneş, ışıklarını, tarlalarda eğilip kalkan kırmızı uzun bacaklı, kırmızı uzun gagalı leyleklerin üstüne dökmektedir. Öndeki çok büyük bir leylek gagasını uzatmış, uzun ak boynu sünmüş, önündeki sazların içine sıçradı sıçrayacak bir kurbağayı yakalamaktadır. Bu mozaiklerden, Anavarza öreninin içindeki, yöresindeki toprakları yarım kulaç kadar kazacak olursak türlü türlü, boy boy çıkar. Misiste de öyle, Dumlukale yakınlarında da öyle. Yörükler de halılarına örneklik için, toprağı kazarak mozaik çıkarmayı öğrenmişlerdir ve mozaikler, halılarda, kilimlerde canlanır. Yukardaki, büyük alandaki kuşları, atlan, cerenleri de hiç ıska geçmezler. Yeraltından aldıkları, gün görmemiş renkleri, biçimleri halılarına daha da parlaklaştırarak, daha da güzelleştirerek aktarırlar. İşte onların halıları, kilimleri bu yüzden daha görkemli, daha büyülüdür. Gören insanın başını döndürür.

Pazar kaynaşıyor, kilimler, halılar köprünün kanatlarına asılıyor, çam bardaklar, beşikler suyun kıyısına her birisi oymalı, nakışlı birer anıt gibi diziliyor, kalabalıktan iğne atsan yere düşmüyordu. Pazaryerindeki ağaçların gövdelerine, köprünün

118

ayaklarına da Sami Turgutun renk renk at başlarından bir haylisi yapıştırılmıştı. Gelen köylü önce bir afişin önünde duruyor, at başına gözlerini dikip bir iyice baktıktan sonra öteki at başlarına geçiyordu. Pazarda alışveriş unutulmuş, yalnız İnce Me-medin atı konuşuluyordu, kimi:

“Abooov,” diyordu, “bu kadar paraya o köylüler değil İnce Memedin atını, İnce Memedi de alır getirirler hükümete. Bu kadar paraya Köroğlunun Kıratını, Genç Osmanm Arabını, Alinin Düldülünü de alır getirirler. Bu kadar paraya… Aboooov!”

Kimi de diyordu ki:

“Köroğlunun atını bulur getirirler, İnce Memedin atını net-seler, neyleseler ele geçiremezler. Yemenden öte bir yerde Düldül daha savaştadır. Düldülü de bulur, savaştan alır getirirler, İnce Memedin atını getiremezler. Genç Osman, şimdi kellesi koltuğunda Bağdadin tunç kapısı önünde daha kılıç sallamaktadır, onun atını altından çeker alırlar da, İnce Memedin atını alamazlar, bulamazlar, bulsalar yakalayamazlar, yakalasalar zaptedemezler, zaptetseler depremler, yıldırımlar, seller götürür dünyamızı yağız at ellerinden kurtulur.”

Pazaryeri böyle konuşurken, ikindiüstü, kalabalığı bir haber dalgalandırdı. Pazaryeri halkı candarma dairesinin önüne aktı. Onlardan çok önce kasaba halkı candarma dairesinin avlusunun önüne gelmiş, itiş kakış, alt alta, üst üste avlunun ortasındaki yazılı, üstünde düz burunlu çok güzel bir kadın kabartması olan ak mermer taşın yanında duran ata bakıyorlardı. At çelimsiz, karnı sırtına yapışmış, boynu incecik, gözleri çapaklı, tam sırtının ortasındaki yağara bir yığın sinek yapışmış, kuyruğunu bile sallamaya gücü yetmeyen, başını dizinin oraya kadar sarkıtmış, sağ arka ayağını karnına çekmiş, orada, bir sağlam yel esse yıkılacakmış gibi duran bir attı.

Atı gören şaşırıyor, gören şaşırıyordu ya, bir türlü de kimse yerinden ayrılamıyor, duyan geliyor, duyan geliyor, kalabalık gittikçe büyüyordu. Herkes şaşkınlıkla bir ata, bir kalabalığa bakıyordu. Kalabalıktansa hiç ses şada çıkmıyordu. Suskun, Şaşkınlıktan dilleri tutulmuş bekliyorlardı.

Önce kalabalığı yararak Murtaza Ağa girdi candarma dairesinin avlusuna. Yüzü sevinçten ışıl ısıldı. Candarma kuman-

119

dam onu avluda görünce merdivenleri koşarak indi, koluna girerek onu ak taşın yanında başını sarkıtmış duran kurada beygirin yanına getirdi, iki elini açtı, orada beygirin sarkık başının önünde öylece bekledi. Atı gören Murtaza Ağanın da sevinci yüzünde dondu kaldı. Atın sağına soluna, önüne, arkasına geçti, uzun uzun inceledi. Ata baktıkça yüzü kararıyordu. Kuyruğunu kaldırdı baktı, ağzını açtı baktı, yüzü buruştu, öfkeyle, umutsuzlukla candarma dairesinin merdivenlerine atıldı, arkasından da Yüzbaşı koştu. Biraz sonra önde Kaymakam, arkasında Taşkın Halil Bey, onun arkasında yargıçlar, Zülfü, Belediye Başkanı, ötekiler, candarmanın yol açmasıyla avluya girdiler, ak taşın yanma varınca atm önünde durdular, elleriyle atı göstererek gülüştüler, bu sırada da onları yukardan gören Murtaza Ağa koşarak yanlarına geldi. Atm başına birikmişler, o yanlarına gelip de birkaç sözcük söyleyince yüzleri asıldı. Konuşmadan, ağır ağır candarma dairesine yöneldiler. Murtaza Ağa, ellerini kollarını sallayarak bir şeyler söylüyor, ötekiler başlarını yere eğmişler ayakkabılarının burunlarına bakıyorlardı. Onlar merdiveni çıkıp da kapıdan içeri girince kalabalıkta da birden bir kaynaşma oldu, her ağızdan bir ses çıkıyor, bağırıyorlar çağırıyorlar, itişiyor kakışıyorlardı.

“Lafa bak lafa…”

“İnce Memedin de atıymış bu.”

“Tuzlayım da kokma!”

“İnce Memedin atı hiç yakalanır mı?”

“O at cindir, peridir.”

“O at görkeminden güneş gibi parlar.”

“Şu uyuz ata bak, şu uyuz ata.”

“Köroğlunun da atına benziyor.”

“Kırata,”

“Kırat da böyle zayıftır.”

“Böyle üfürsen yıkılacak.”

“Ocağın batmaya Kör Haydar Usta…”

“Almış da şu beygiri…”

“Yılkıya bırakılmış…”

“Alacak bin beş yüzü Murtaza Ağadan.”

“Murtaza Ağanın parası paradır, çakıltaşı değil.”

120

“Hiç bu uyuz beygire bin beş yüz verir mi?”

“Kör Haydar Usta bu beygiri İnce Memedin ah değil de, bin yaşındadır, diye, antikadır diye.

“Almış da getirmiş.”

“İnce Memed duysa ki, şu kuradayı…”

“Şu uyuzu…”

“Şu yağarı…”

“Kendi atı diye getirmiş Kör Haydar, onu bir yağlı kurşuna kurban ederdi.”

“Bir tek.”

“İki kurşun istemez.”

“Şu İnce Memedin de atma bakın hele.”

“At derim sana.”

“Küheylan derim ki esen yel ilen yarışır.”

“Küheylan derim ki ona, kanat çıkarır da uçar.”

“Küheylan derim ki sana Kör Haydar Ustayı dişlerine alır da Kafdağının başına götürür.”

At orada, ak taşın yanında yerinden hiç kıpırdamadan başı düşmüş, yeleleri sarkmış olduğu gibi duruyor, kalabalık da, patırtı kütürtü, Kör Haydar Ustanın bin beş yüz lirayı alıp alamayacağını kıyasıya tartışıyordu. Kimi, bu parayı Kör Haydar Usta alır, kimi de alamaz, diyordu. Tartışmalar kavgaya kadar varıyor, kimisi, bu İnce Memedin atıdır, dağda tek başına, bakımsızlıktan bu hale gelmiştir, kimi de İnce Memedin böyle bir atı olamaz, olsa da İnce Memedin atı bu hale gelemez, diyordu.

Derken candarmalar bir kişiye daha kalabalığı yararak yol açtılar. Bu gelen Seyis Seydiydi ve İnce Memedin atı onun öldürdüğü Ali Safa Beydeyken seyisi bu Seydiydi. Seydinin adı kalabalıkta bir uçtan bir uca dilden dile geçti. Bir söylentiye göre İnce Memed salt bu ata sahip olmak için öldürmüştü Ali Sa-fayı.

“İnce Memedin canı bu attadır.” “Seyis Şeydi derse ki, bu at İnce Memedin atıdır…” “Kurşuna dizecekler onu.”

“Dağdaki İnce Memedin de orada, bu burada yağlı kurşunları yer yemez, onun da orada canı çıkacaktır.” “Seni tuzlayım da kokma emi?”

121

“Aklınla sen bin yaşa düdüğüm…”

“Züttürü züt.”

Bu arada ak taşın yanındaki at sineklenip, o da usulca kuyruğunu salladı. Kalabalıktan bir gümbürtü gibi bir kahkaha koptu. “Bu İnce Memedin atıdır, bakın hele bakın, kuyruğunu bile salladı.”

“Vallahi de salladı…”

“Billahi de salladı.”

“Bu İnce Memedin atı olmasaydı…”

“Böyle bir kuyruk sallayabilir miydi?”

“Mademki kuyruğunu salladı…”

“Versinler bin beş yüzü…”

“Kör Haydara versinler.”

“O da o parayla…”

“Yerin altını üstüne getirsin.”

“Yerin altında ne var, ne yoksa bulsun.”

“Bulsun Kör deyyus.”

Ağır ağır ata doğru yürüyen Seyis Şeydi, şöyle atın uzağında durdu, ata bir göz atar gibi yaptı, arkasını döndü, merdivenlere yürüdü. Kalabalık sesini soluğunu kesmiş, Seyis Seydinin en küçük kıpırdanışını bile kaçırmamıştı.

İçerdeyse kıyamet kopuyor, Murtaza Ağa bu at Ali Safa Beyin atı değildir, diyor, Kör Haydar Usta da diretiyordu.

Kör Haydar Usta, şu ovanın ucundaki Ceyhan ırmağının dağlardan kurtulduğu yerlerdeki köylerden birisinden olurdu. Köyünün yakınında bir kale, kalenin dibinden başlayan, geniş bir düzlüğe yayılan bir de şehir kalıntısı vardı. Bu şehrin tiyatrosu hiç bozulmamış, daha dün yapılmış gibi duruyor, köylüler tiyatronun tabanını harman yeri olarak kullanıyorlardı. Üstüne mavi çiçekler işlenmiş, daha kokusunu salan çiçekler, mor çinke taşlar tarlaların, örenlerin aralarına düşmüş parlıyorlardı. Uzun bir caddenin iki yanma mavi çinke taşlardan yontulmuş yüksek taş direkler dizilmişlerdi. Bu direklerden yalnız üç tanesi yıkılmış, ötekiler ayaktaydılar. Kırılmış mermer, çinke taşından heykeller, seramikler, insan başları, ayaklar kollar, mozaikler tarlaların içine, oraya buraya serpilmişlerdi.

122

Kör Haydar Usta değirmen taşı ustasıydı. Bunlar babadan dededen, büyük kayalıklardan, mavi, ak çinke taşlarından değirmen taşları keserlerdi. Kör Haydar Usta da on yedi yaşına kadar babasıyla birlikte taş kesti. Bir gün, bir kayayı yontarken kopan bir taş parçası gözüne geldi ve sol gözünü çıkardı. Bereket karşıdaki göçmen köyünde İdris Hoca derler bir göz cerrahı vardı da onun öteki gözünü kurtardı. Yoksa Kör Haydar Usta iki gözden de olacak, dünyası kararacaktı. Kör Haydar Usta bir daha kaya kesmedi, eline çekiç keski almadı, öyle avare, o dağ senin, bu bağ benim, bir süre sersem dolaştı durdu. Onun yolunu bir gün bir rastlantı değiştirdi. Yılan derilerine merak sardır-mıştı, dağ taş dolaşıyor nerede bir yılan kavı bulsa alıyor, torbasına koyuyordu. İdris Hoca ne demişti, senin gözünü yılan kavı kurtardı, demişti. Elimdeki ilaç doksan dokuz kavlamış yılanın kavmin özü çıkarılarak yapılmış ve de senin, senin gibi de birçok insanın gözünü kurtarmıştır, demişti.

İşte gene bir gün kav toplamak için kalede dolaşırken bir çalının dibinde bir ışıltı görmüş, eğilip almıştı. Bu biribirine bağlanmış bir çift altın küpeydi. Olan olmuş, al Allah delini, zapteyle kulunu, Kör Haydar Usta bundan sonra defineciliğe başlamış, ünü bütün Çukurovayı tutmuştu. O, bundan sonra çok gezmiş, çok okumuş, Çukurovayı delik deşik kazmış, ayağının basmadığı yer, kazmasının değmediği ören bırakmamıştı Çukurovada. Çok heykel, çok değerli taş, çok altın, gümüş, bakır para, çok bilezik, çok gerdanlık, yüzük, halhal, çok değerli boncuk, üstleri oyulmuş, kabartmalı avuç avuç renk renk çok yüzük kaşı, kıymetli taş bulmuştu. Lavi krallığının sarayını, Ar-zava, Kizvatna, Hitit, Kue, Kilikya, Pers, Selçukid, Asur krallarının hazinelerini, gömütlüklerini aramıştı.

Elleri, ayakları bedenine bakarak çok kocamandı. Uzun, pos bıyıklarını kınalıyor, büyük, kehribar bir ağızlıkla avurtlarını şişirerek sigarasını içiyordu. Bütün çabalardan elinde, köyüne, büyük bahçenin içine yaptırdığı saray yavrusu konağından, bir de beş yüz dönümlük toprağından başka bir şey kalmamışta Antikalardan kazandığı paraların altından girmiş üstünden Çıkmıştı. İstanbullarda, Antakya, Şam, Haleplerde girmediği meyhane, görmediği güzel kadın kalmamıştı. Şimdiyse yaşlan-

123

mıştı. Ve elinde değerine paha biçilemeyen bir tek, küçük bir antika kuşu kalmıştı. Kuşun başı, boynu, göğsü, ayakları altın, gövdesi lapis lazuli taşındandı. Kör Haydar Ustaya göre güzel kuşu en az otuz beş yüzyıllıktı. Ona gözü gibi bakıyor, sakladığı yeri kimseye söylemiyor, bu büyük, bu büyülü gizini de öyle herkese göstermiyordu.

“Evet beyefendiler, bu at Ali Safa Beyden İnce Memede geçen attır. Çünkü atı ben yakaladım. O at öylesine bir afsunlanmış attır ki, bu afsunlanmış atları bazı kimselerden başka kimse yakalayamaz. Bu Ali Safa Beyden İnce Memede intikal etmiş olan tılsımlı attır.”

“İnce Memed tarafından Ali Safa Bey öldürülerek gasp edilmiş…”

“İntikal etmiş attır. Ben onu dağ taş orman bayır araya araya Düldül dağının doruğundaki Kırkgöz kayasının en sivri ucunda buldum. Hangi at, söyleyin hangi at Düldül dağının doruğundaki apak çakmaktaşı kayanın, ancak iki ayak sığacak kadar ustura gibi keskin sivrisinde durabilir, o kayaları söken sert yelin, boranın, depremin karşısında durabilir, söyleyin.”

Murtaza Bey çıldıracak hale gelmişti, bu Kör Haydara derdini bir türlü anlatamıyordu.

“Yahu Haydar, bu at Ali Safa Beyin atı değildir. Yahu kardeşim, ben bu atı ta Urfadan geldiği günden beri biliyorum, ben bu atı tanımazsam hiçbir atı tanımam, sen yağar bir beygiri yakalamış getirmişsin, ben bunun için bin beş yüz lirayı veremem. Ben parayı su kıyısından toplamadım. Bu at İnce Meme-din atı değildir.”

“Bu at o attır. Çünkü Düldül dağının tepesinde, beni görünce bir kişnedi, bir kişnedi, bütün dağ doruktan tabana sallandı, hemen de sivri, ustura* kayanın üstünden atladı yanıma geldi. Bu tılsımlı atlar yanına gidecekleri adamları bilirler. Sen bana parayı vermemek için bu at o at değildir, diyorsun.”

Onlar böyle durmadan tartıştıkça Yüzbaşı öfkeleniyordu. Söze karıştı, öfkesini içinde tutarak:

“İnce Memedin böyle atı olur mu, böyle uyuz, böyle ner-deyse ölecek, siz bir tuhaf zatlarsınız,” diye konuştu. Sözler, sıktığı dişlerinin arasından ıslık gibi çıkıyordu.

124

“Sevgili muhterem Yüzbaşım, bunlar sussunlar, ben zatı devletlerini ikna edemezsem İnce Memedin atını götürüp gene aldığım yere bırakacağım. İşte o zaman bu İnce Memedin atı değildir, diyenler, gitsinler de, o atı yakalamak değil, bir kilometre yanına yaklaşsınlar bakalım.”

Yüzbaşı, Kör Haydarın ona söylediği saygılı sözlerden sonra yumuşadı.

“Ama Haydar Bey, bu at çok zayıf, neredeyse ölecek.”

“Muhterem ve yiğit Yüzbaşım, ben derdimi sizin gibi Cumhuriyetin bir kahraman evladına, sarışın bir kurda benzeyen asil Türk çocuğuna anlatabileceğimi zannediyorum. Öyleyse beni dinleyin. Efendim bu soylu, bu ölümsüz atlar böyledir. Bu dünyada hala yaşamakta olan eski, en yaşlı at İskenderül Zülkarneynin Bukefalos adlı atıdır. Ve hem de kendileri çift kafalıdırlar. İskendere de çift boynuzlu İskender derler. Çünküle-yim ki, o anasından uzun, çangal, çift boynuzlarla dünyaya teşrif etmiştir. Ol sebepten, o doğduktan sonra parçalanan valideleri vefat eylemiştir. Ona İskenderül Kebir de denir. Onun bir adı da Makedonyalı İskenderdir. Bu İskenderül Zülkarneyn, efendime söyleyim, dünyada ilk ve son dünya cihangiridir. Bendeniz onun üstüne bu kadar bilgiye, o büyük zatın Anavar-za Kalesine, Hindistanı zapta giderken sakladığı hazinesini ararken sahip oldum. İşte onun çift kafalı atı da validelerini doğarken parçalamışlardır.”

Murtaza Ağa:

“Kısa kes,” diye Kör Haydara küçümser, şöyle bir baktı. “Bize ne İskenderin boynuzlarıyla, bilmem, anasının neresini parçaladığı. Kısa kes! Yeter be, sıktın Kör Haydar.”

Yüzbaşı:

“Bırak Haydar Beyi de konuşsun,” dedi. “Müstefit oluyoruz. Elbet, at üstüne de bir diyeceği vardır.”

Kör Haydar tek gözüyle Murtaza Ağaya öyle bir bakış fırlattı ki, Murtaza Ağa ondan yüzünü çevirmek zorunda kaldı.

“Evet, evet, muhterem, asil Türk evladı, kıymetli Yüzba-Şirn, şimdi ata da geleceğim. İskenderül Zülkarneynin bir atı vardı. O at, İnce Memedin atı, Köroğlunun Kıratı, Alinin Düldülü ve de öteki ölümsüz atlar gibi onun alnına yazılmıştı. O,

125

daha on altı yaşındayken o at gelmiş babasının sarayının önünde durmuş, o atı yakalamak istemişler, kimseye yakalanmadığı gibi, oradan da ayrılmamış, ta ki İskender gelene kadar. İskender gelince kuzu kuzu gitmiş onun elini yalamış. Çift boynuzlu İskender de, bu atın kendisine gaipten gönderildiğini anlamış. Hazreti Ali nasıl Düldülün üstünden kılıcını sallayıp, Anavarza kayalıklarını ikiye bölmüş, Ali kesiğini açmışsa… İskender bir de bakmış, kendisi nasıl çift boynuzluysa, at da çift kafalı… Atm adını çift kafa koymuş. Dört gözlü, dört kulaklı, iki ağızlı, dört burunlu. Bukefalosun üstüne binmiş, kılıcını sallamış, onun kılıcı da Hazreti Alinin kılıcı gibi… Babasına gitmiş İsken-derül Zülkarneyn, yani çift boynuzlu, babası, oğlunun altındaki çift kafa atı görünce, bu nedir biliyor musun oğul, o da bilmiyorum baba, demiş, bu at senin alnına yazılmış ki, bunun da manası şu ki, sen bu dünyayı zapt edeceksin, günün doğduğu yerden, battığı yere kadar, bir dünya daha olsaymış, onu da gene sen zapt ederdin, demektir, bunun, bu atm sana gönderilmesinin manası… İskenderdir çok sevinmiş. Ben bu çifte kafalı atı geçen yıl Akçasazın kıyısında gördüm de yakalayamadım. Atın donu demirkırdı, gözleri de dört yalp yalp yanan yıldızdı. Onu yakalasam da Alaman müzesine bir satsam, bana dünyanın parasını verirlerdi. İskenderül Zülkarneynin atı ne demek, onun nalları yakuttan, yeleleri sırmadan, eyeri de yeşil yeşim, inci, pırlanta döşeli… Ne yazık ki, ben ata yaklaştım, yaklaştım, yaklaştım, elimi değdirdim, yaaaa, ben şanlı Bukefalosa elimi değ-dirdim, ben elimi ona değdirince o da bir mor bulut oluverdi ve hem de göğe çekildi. O göğe çekilen bulutun içinde ışıklar patladı, yıldızlar kaynadı. Az sonra da yıldız yakuta kesip kıpkızıl, göğün ucuna yapıştı kaldı, sabaha kadar da bütün geceyi yakut kızılına boyadı koca Akdenizi bile… İşte İnce Memedin atı da böyle bir attır. Böyle bir at için bin beş yüz lira da para mı? O atı, geçen yıl Akçasazın kıyısında gördüğümde, önce aldırmadım, öyle, bayağı, beygir gibi bir attı, ama azıcık sonra anladım ki bu atta bir tuhaflık var, dikkatlice bakınca bu atın çift kafalı olduğunu gördüm ve dahi ona koştum. Demirkır donlu at, bir zayıf, bir kurada attı ki, tıpkı aşağıdaki İnce Memedin atı gibi… Ve de uçtu gitti. Size halisane, hulusu kalple

126

¦siyede bulunabilirim ki, bu at da bu gece Bukefalos gibi uça-u-Hr hemen bu atı benden ala, derakap, şimdi kurşuna dizesi-¦ Yoksa çok geç kalmış olabilirsiniz. Ben o anda akıl etseydim de ata atlasaydım, at gene göğe ağardı ya, ama ben de üstünde, yelesine yapışmışını, yıldızların arasında… Sonra orada, yıldızların arasında dolaş dolaş ne olacak, acıkıp yere inecekti… Ali kılmanı çekti, Düldülü doldurdu, salladı, Anavarza kayalığını tepeden tabana ikiye ayırdı.”

Ve çift boynuzlu İskender, çift başlı Bukefalosun üstündeydi. Geldi Toros dağlarının, ulu kayalıkların önünde durdu. Bu dağı aşmanın, bu kayalıkları geçmenin mümkünü çaresi yoktu. Kumandanları, askerleri dağı aşmanın yollarını çok aradılar, günlerce düşündüler, bu başı göklere ulaşmış keskin, mor, çakmaktaşı kayalıkları aşmanın bir yolunu bulamadılar. Çift boynuza geldiler, eeeey İskender, dediler, bu dağı aşmanın bir mümkünü çaresi yok, geriye dönelim. İskenderdir, kızdı köpürdü, dönmek de ne söz, dedi, eğildi çift kafa Bukefalosun dört kulağının dördüne de bir şeyler söyledi, dört gözünün dördünden de öptü, ardından da kılıcını çekti, elindeki kılıç şimşek gibi yedi kez çaktı. Bukefalosu doldurdu, at, dağa yıldırım gibi sündü, kılıç dağın sırtında yedi kez şimşek gibi çaktı, dağ güm güm öttü ve ikiye ayrıldı. Gülek Boğazını İskender işte böylece atının gücüyle açtı. İskenderül Zülkarneyn Gülek Boğazını açtığını bildiren yazıyı kılıcının ucuyla kayalara kazıdı. Bu yazı daha Gülek Boğazının en dar yerinde durur ve de Bukefalos o gün bugündür, her bahar aylarında, kayalar çiçek-lenirken Gülek Boğazına gelir, yüzünü yazıya sürer, ardından da kişner, kişnemesi bütün Toros kayalıklarında koyaktan koyağa geçerek yankılanır.

Murtaza Ağa kendini tutamadı:

“Tevatür, tevatür,” dedi gülerek, “Tevatür ki ne tevatür. Vay senin, bütün kuyruklu yalanlarınla, boynuzlu kısraklarınla ocağın batsın Kör Haydar.”

Kör Haydar Usta, Murtaza Ağayı görmüyor, duymuyor tavrı takınarak:

“İskenderül Zülkarneyn, tevatür adamdır,” diye ortaya konuştu.

127

Bu İskender Çukurovayı, Hindistanı, Çini, Maçini, arkasından da Mısırı zaptettikten sonra Babile geldi. Bukefalosun üstünden hiç inmiyor, orada yiyor, içiyor, orada uyuyordu. Babil o günlerde dünyanın en büyük şehriydi ya, bizim Adana gibi sıtmalı, yılanlı çıyanlı bir şehirdi. Bizim şimdiki Anavarza gibi. Siz Anavarzayı böyle bellemeyin, o, İskender çağında, o da Babil gibi bir şehirdi. Bakın şimdi, taş üstünde taş kalmamış. Bu dünya kimseye, İskendere bile baki değildir. Anavarzada, bir zamanlar o çok konuşan Çiçero bile valilik etti, ne haber… Anavarzada doğan büyük hekimler yılan ağısından ölümün ilacını buldular. Efendime söyleyim, İskender bir deyişe göre Babilde sıtmadan, bir deyişe göre karın ağrısından öldü. Kör Haydar Ustaya göreyse onun ölümü akrep sokmasından oldu. Babil bizim Diyarbakır gibi kara surlar içinde bir şehirdi, çok kara akrep vardı orada da. Kumandanları İskenderin kıymetli naaşım toprağa gömmeye, Fı-rata atmaya, yakmaya kıyamadılar, atına yükleyip salıverdiler. Atı aldı onun değerli ölüsünü Toros dağlarına getirdi, burada onun ölüsünü Kırk Ermişlere teslim etti. Kendisi de Toroslarda dolaşmaya başladı. Köroğlunun atı da öyle, Genç Osmanın, Alinin, Muhammedin binitleri de hep öyle…

“Evet,” dedi Kör Haydar Usta, “beni dinlediğiniz için hepinize şükran borçluyum, bu ölümsüz atlar, belki de yaşlılıktan, belki de naturaları, huyları böyledir, hep böyle bir deri bir kemik olurlar, üfürsen yıkılacak gibi. Ben bu atı Düldül dağının tepesinde böyle bir deri, bir kemik görmeseydim, öyle Murtaza Ağanın atı gibi kanlı canlı olsaydı bu at, bana milyon verseniz getirmezdim.”

Yorulmuş soluyordu. Bir süre susarak soluğunu topladıktan sonra:

“Şimdi her şeyi bir bir, bir iyice anlatabildim mi, o zaman derakap atın başına koyduğunuz bin beş yüz lirayı verin gidiyorum. Eğer hakkım olan parayı alamazsam, ta Ankaraya kadar gider hakkımı ararım.”

“Ben de seni sahtekar olarak Ankarada yakalatır hapse attırırım.”

Murtazayla aralarında uzun süren biribirlerini aşağılamaya kadar varan ağız dalaşı oldu. Taşkın Halil Bey onları yatış-tırmasaydı bu ağız dalaşı daha kötü sonuçlara varabilirdi.

128

Bereket versin ki, başka bir olay çıkmadan içeriye Seyis

Şeydi girdi:

“Nerde kaldın bre Seyis Şeydi,” diye öfkeyle sordu Murta-a Ağa/ “bre kardaşım, seni bekleye bekleye gözümüz dört ol-Hu Bazı karşımıza alıp da konuşmayacağımız kişilere de muhatap olduk, olduk.”

Kör Haydar Usta, onun bu aşağılamasına aldırmadı, duy-mamışcılıktan geldi, Seyis Seydinin ne diyeceğini merakla, sağlam gözünü kocaman açmış, onun kurumuş, bir beygir yüzüne benzemiş yüzüne dikmiş bekliyordu.

Seyis Şeydi gülmeye başladı önce, sonra da, gülmesini kesmeden konuştu:

“Bu at bizim, yaşlandığından dolayı kuradaya çıkarıp dağa, yılkıya bıraktığımız attır. İnce Memedin Ağamız Ali Safa Beyden aldığı atla, en küçük, uzaktan yakından bir benzerliği yoktur.”

Kör Haydar Usta kıpkırmızı kesilerek ayağa kalktı, Seyis Seydinin önüne geldi dikildi:

“Yalancı, yalancı,” diye bağırdı. “Bütün bu yalanlarınla birlikte Allah seni kahredecek, kahredecek.”

Oradakilere döndü yumuşak bir sesle:

“Bu yalancı uşağa inandınız, değil mi, şimdi ben İnce Memedin soylu atını alıp götürüyorum, iyi ki bana inanmadınız da bu atı kurşuna dizmediniz. Ben bu at yüzünden cehennemde yanacaktım. Şimdi ben bu atı alıp götüreceğim ve hem de aldığım yere, Düldül dağına bırakacağım.”

Dışarıya çıktı, hemen de geriye döndü, eşikte durdu:

“Düldül dağına neden bu adı takmışlar,” diye sordu, “neden?”

Kimse bir karşılıkta bulunmadı.

“Çünkü,” dedi, “Hazreti Alinin Düldülü orayı mekan tutmuştur. Her ayın on beşinde Düldülün sivri kayasının üstünde, ay ışığı yelelerine yağmur gibi dökülürken, Düldül atı orada dimdik durur. Şimdi İnce Memedin atını da götüreceğim, o Düldülün yanına bırakacağım. İki at kıyamete kadar kötülerle, zalimlerle, hak yiyicilerle savaşacaklar. İyi ki beğenmediniz bu atı. Beğenip de kurşuna dizmediniz. Dizip de beni altından kal-

129

kamayacağım bir günaha sokmadınız. Anam beni kadir gecesi doğurmuş… Şimdi, bir daha yakalayabilirseniz yakalayın bakalım yağız atı… Anam beni, anam beni… Kadir gecesi doğurmuş.”

Merdivenleri gülerek, sevinç içinde indi, atın yanına vardı, başını kaldırdı, sağ eliyle yelesini okşadı bir süre. Yularını eline aldı, yedekledi, o geçerken kalabalık kendiliğinden aralandı, daha gülmesi dudaklarında, ağır ağır çıktı gitti.

Onun arkasından kalabalık gene karıştı. Her kafadan bir ses çıkıyordu.

“Allah biliyor ya, bu at İnce Memedin atıydı.”

“Soylu atlar hep böyle olurlar yılın kimi aylarında.”

“İyi ki tanımadılar atı.”

“Tanıyıp da kurşuna dizmediler İnce Memedin atını.”

8

130

Ferhat Hoca derin düşüncelere dalmıştı. Aptes alıyor, namaz kılıyor, ellerini havaya açıyor, ağzı kıpır kıpır dualar okuyordu. Çeteler de, orada, kırmızı damarlı kayalığın kuytusuna sığınmışlar sabırla onu bekliyorlardı. Ferhat Hoca namaz kılmadığı, dua etmediği sıralar yüzü asık, alnı kırışmış başını kaldırmadan düşünürdü. Ağzına bir iki lokma yemek alıyor, ne yediğinin farkında bile olmadan kalkıyor, başı önünde yürümeye başlıyor, namaz vaktine kadar böylece gidip geliyordu.

Üç günden beri burada bu minval üzere bekliyorlardı.

Akşam olmuş, gün batıyordu ki, sakalını karıştıran Ferhat Hocanın yüzü ışıdı, eliyle Kasımı çağırdı:

“Kasım,” dedi, “hazırlanın, yemeğinizi yiyin, suyunuzu için, sonra azıcık dinlenin, zor bir işe gidiyoruz.”

Hemen gür ateşler yakıldı, kestikleri koçtan arta kalanını çaman yapıp tuzladılar, kalın közlerin üstüne serdiler.

Herkes, közlerin üstünde pişen etten bir parça alıyor, elindeki yufkanın içine koyuyor, dürüm yapıp yiyordu.

Karınlarını doyurduktan sonra giyindiler, kuşandılar. Tüfeklerini taktılar, Ferhat Hocanın karşısına geldiler beklediler.

“Zor bir işe kalkışıyoruz çocuklar. Şimdiye kadar hiçbir eşkıya, bu dağlar dağ oldu olalı böyle bir işe kalkışmadı. Biz kalkışacağız, bundan sonra ya İnce Memed ölecek, ya da bir iyice dillere destan olacak. Ya da hepimiz bir tekimiz kalmamacasına °ldürüleceğiz. Biz şimdi bu gece yarısı Sarı Sultanoğlunun evi-ni basmaya gidiyoruz. Sarı Sultanoğlunun evi bir kale gibidir,

131

onun evini de, gece olsun, gündüz olsun, her köşe başında bir keskin nişancı bekler. Onlar her gözlerinin gördüğünü vurabilirler. Şimdi biz oraya toptan ölmeye gidiyoruz, içimizde ölmek istemeyenler varsa şimdi burada ayrılsınlar. Belki gündüz gözüne arkadaşlar ayrılmayı kendilerine yediremezler, az sonra bir ormandan gideceğiz, karanlıkta, bizimle ölüme gelmek istemeyenler orada ayrılıversinler.”

Yandaki küçük çiğire saptı, ayaklarına kanat takılmışçasına çabuk yürümeye başladı… Ferhat Hoca ayağına çok çabuk bir kişiydi, şimdi daha da hızlı yürüyor, çeteler arkasından ulaşmaya çalışıyorlardı. Ne kadar hızlı yürüyorsa o kadar da hızlı düşünüyordu. Ömründe ilk olarak böyle bir baskına kalkışıyor, böyle büyük bir soyguna girişiyordu. Sarı Sultanoğlunun evi bu dağ kasabasının dışında büyük bir bahçenin ortasında, kesme taşlardan örülü yüksek bir avlu duvarının içindeydi. Kırk odalı, geniş, at oynatacak kadar büyük salonlu, sofalı, iki katlı, bol pencereli bir konaktı. Bu konağın Sarı Sultanoğlunun dedesinden kaldığı söyleniyordu.

Çiğirden sonra bir ormana geldiler, orman yolu işlek bir yoldu, birçok pınar suyu geçerek, keskin kayalıklı bir yamaca düştüler, yamaçtan sonra bir düzlüğe indiler. Düzlükte burunlarına bir yanık kokusu geldi.

Ferhat Hoca burada durdu, ilk olaraktan arkasına döndü, karanlıkta çetelerini saydı, hepsi tamamdı.

“Demek hepimiz birlikte ölüme gidiyoruz. Şimdi beni dinleyin, Kasımla Sahan benimle gelecekler. Temir, sen de kalanlarla dışarda, avlu duvarının az ötesindeki hendekte bekleyeceksiniz. İçerde bize bir şey olacak olursa Sarı Sultanoğlu konağında hiçbir canlı kalmayacak. Kedilerini, köpeklerini, kafesteki kuşlarını, saçaklarına yuva yapmış kırlangıçlarını bile öldüreceksiniz. Bu konaktan bir tek canlı bile kurtulursa siz yaşayamazsınız. Tamam mı?”

“Tamam,” dedi Temir.

Bahçe çitinden atlayarak büyük avlu kapısına geldiler. Ferhat Hoca sert:

“Aç kapıyı oğlum,” dedi kapıyı bekleyen silahlı kişiye “Ben İnce Memed çetesiyim. Adım da Ferhat Hoca.”

132

“Beye haber vereyim, sen şurada bekle de…”

Az sonra geri geldi, kapının ağır kanatlarından birisini

araladı:

“Buyurun,” dedi.

Kapıyı kapadıktan sonra önlerine düştü, bey’n odasının kapısına kadar götürdü.

“Geldiler Beyim,” dedi.

Bey:

“Hoş geldin İnce Memed,” diye ayağa kalktı. “Hanginiz İnce Memedsiniz?” diye de sordu.

Ferhat Hoca Kasımı gösterdi. Sarı Sultanoğlu onun elini sıktı. “Ben de seni görmeyi çok arzu ediyordum İnce Memed,” dedi. Ferhat Hocayla Sahanın da elini sıktı. Sedire buyur etti. Odada üç tane karpuzu yeşil, büyük lamba yanıyordu.

Sarı Sultanoğlu çok uzun boylu, ince yapılı, burulmuş bıyıklı, büyük kara gözlü, kartal burunlu, uzun yüzlü bir kişiydi. Yüzünden düşünce, keder akıyordu sanki. Ceplerinin ağzı, dikiş yerleri, paçaları sırma işleme mavi çizgili, açık mavi bir şalvar geçirmişti bacaklarına. Üstüne kırk düğmeli Halep işi, yakası belki bir el genişliğinde sırma bir yelek takmış, kırk altın düğmenin hepsini de iliklemişti. Saatinin altın kösteğini, belki on beş zincir bir arada, göbeğinin üstünden bir cepten bir cebe sarkıtmıştı.

“Eeee, hoş geldiniz. Yemek yediniz mi?”

Ferhat Hoca:

“Ziyade olsun, yedik.”

“Kahve, nasıl olsun.”

“Biz soymaya geldiğimiz evin kahvesini içmeyiz. Ayıp olmaz mı Sarı Sultanoğlu.”

“Ayıp olur,” diye güldü Sarı Sultanoğlu, “ayıp olur ya, benim evimden kahve içmeden de kimse dışarıya çıkamaz.”

Elini şaklattı, içeriye giren delikanlıya:

“Ağalara kahve…”

“Sade,” dedi Ferhat Hoca.

“Sade,” dedi Kasım.

“Sade,” dedi Sahan.

133

“Çabuk olsun,” dedi Sarı Sultanoğlu, “Ağaların acelesi var.”

Odadaki sarı çakmaktaşından çok güzel yapılmış ocak ilk göze çarpıyordu. Dört duvar da ceviz kaplamaydı. Duvara oyulmuş dolapların tahta kapakları oymacılığın usta işiydi ve çok ince işlenmişti. Tavan da öyleydi. Duvarlarda büyük, altın yaldızlı yazılarla, renkli, mavi, pembe tuğralarla bezenmiş fermanlar asılıydı. Bir de, tam ocağın üstünde, gene oymalı, altın yaldızla bezenmiş bir soyağacı duruyordu. Ağacın gövdesi, dalları altın varaktı.. Her dala yeşil birkaç yaprak konmuş, yeşil yaprağın içine de altın yaldızla adlar yazılmıştı.

Sarı Sultanoğlu konuşmuyor, Ferhat Hoca da dalmış duvarlardaki oymalara, fermanlara, tavanın güzelliğine, soyağacı-nm görkemine bakıyordu.

“Ne o, daldın Hocam.”

“Çok güzel,” dedi Ferhat Hoca. “Bu konağın böyle güzel olduğunu hiç bilmiyordum. Bu fermanlar, bu soyağacı…”

“Dulkadiroğlunun konağıdır bu konak,” dedi Sultanoğlu alçak gönüllü, boyun bükerek.

Dulkadiroğlu dört yüz yıl bu dağlara, Maraştan Adanaya, oradan Kayseriye, Niğdeye, oradan Orta Anadolu içlerine kadar hükmetmişti. Sultan Memedin anası da Dulkadirli Sultanının kızıydı. O yüzden Toros dağları Osmanlı bizim yiğenimiz-dir, der, övünürdü.

Sarı Sultanoğlu da, ben Dulkadiroğluyum, diyordu. Oysa, onun soyunu bilenler, onun Kürt olduğunu söylüyorlardı. Sarı Sultanoğulları Kürttü, Dulkadirliler de Türkmendiler ama, Allah için bu Sarı Sultanlılarm da Dulkadirlilerden kalır bir yanları yoktu. Bunlar burada, bir yanları uçsuz bucaksız Uzun-yaylada, bir yanları gür ormanlıklı Binboğa dağlarmdaydı. Soylu atlar yetiştiriyorlar, koyun, tosun, sığır sürüleri besliyorlardı. Atlarının, kınalı koyunlarının namı Çöl Arabistanı aşrruŞ/ Firengistana ulaşmıştı.

“Evet,” dedi Hoca, “Dulkadirli, Osmanlıdan da soylu, Osmanlıdan da eski bir soydur. Dünyanın en adil sultanları Dul-kadirliden çıkmıştır.”

“Çok iyi biliyorsun Hocam tarihimizi.”

134

“Az buçuk mürekkep yaladık Sultanoğlu Beyim.”

Sultanoğlu hep sevinç içinde gülüyordu.

Kahveler geldi, konuklar kahveleri höpürdetmeden, çok saygılı içtiler, fincanları yanlarındaki oymalı sehpanın üstüne koydular.

Bey ayağa kalktı:

“Buyur Ferhat Hoca, emrini söyle.”

“Estağfurullah Beyim, emrim değil, ricam olacak zatına.”

“Çabuk söyle, ne kadar Hocam?”

“Bin altın Beyim?”

“Baş üstüne Hocam.”

Bey gene el çırptı, biraz önce kahve getiren delikanlı içeriye girdi.

“Hatuna söyle, para sandığını sana versin de al getir.”

Delikanlı gitti, biraz sonra da elinde, altm çekirdekler, değerli taşlarla kakmalı, oymalı, güzel bir sandıkla geldi. San Sultanoğlu belinden bir deste anahtar çıkardı, anahtarların içinden birisini hemen ayırdı kilide soktu, kilit çın diye açıldı. Sarı Sultanoğlu sandıktan bir kadife torba aldı, “Buyur Ferhat Hoca,” dedi, “tam bin altındır.”

Hoca keseyi aldı, ağzını çözdü, içindeki altınları önüne döktü, altın yığını önünde ışıladı. “Bir, iki, üç,” diyerek saymaya başladı. “Dört, beş, altı, yedi, sekiz…” On beşi saydıktan sonra sesi düştü, duyulur duyulmaz oldu. Biraz geçince de sesi hiç duyulmaz olup, dudakları kıpır kıpır etti.

Sarı Sultanoğlu sedire bağdaş kurmuş oturmuş, biraz öne eğilmiş, yüzünde şaşkın bir gülümseme, para sayan Ferhat Hocayı izliyordu. Ferhat Hoca para yığınından sol eliyle bir avuç altın alıyor, sağ eliyle kadife keseye, şık şık, atıyordu.

Para sayıldı bitti, Ferhat Hoca kadife kesenin ağzını büzdü, ayağa kalktı, tüfeğini omuzuna aldı:

“Sağ ol San Sultanoğlu,” dedi, “çok onurlu adammışsın. Böyle olacağını bilseydim… Ama hiç mümkünümüz, çaremiz yok.”

“Biliyorsun herhalde Ferhat Hoca, bu konağı soyan ilk eş-ktya İnce Memed çetesidir. Bu yürekliliği, bu ocak bu ocak oldu olah ilk siz gösterdiniz.”

135

“Biz gösterdik,” dedi Ferhat Hoca.

İnce Memed, diye tanıtılan Kasım konuşmak zorunda olduğunu sandı:

“Kusura kalma Bey, her şeyi göze aldık. Ammavelakin yiğit adammışsm.”

“Durun,” dedi Sarı Sultanoğlu, “durun bu adam İnce Memed olamaz.”

Kasıma döndü:

“Sen yörüksün,” dedi. “Yörükler gibi konuşuyorsun.”

Sedirden atladı geldi, Ferhat Hocanın kolundan tuttu:

“Sen Ferhat Hocasın biliyorum, bu adam İnce Memed değil. Eğer yalan söylüyorsanız, bu adam İnce Memed değilse hiçbiriniz bu konaktan sağ çıkamazsınız dışarıya.”

“Benim Beyim,” dedi soğukkanlı Kasım. “Bizim köyün yarıdan çoğu sonradan yerleşiktir. Biz aslında Yörüğüz, dilimiz de azıcık Yörük diline çalıyor herhalde.” Kasım konuşurken gülüyordu da. Onun tavrı, soğukkanlılığı gülmesi Beyi yatıştırdı.

“Demek İnce Memed sensin. Evet, benziyorsun İnce Memede. Bana senin gibi birisini tarif etmişlerdi.”

Kasımın yanma geldi, koluna girdi, onlar önde, Ferhat Hocayla Sahan arkada merdivenleri indiler. Bey onları böylece avlu kapısına kadar uğurladı. Kapıdaki kişi iki kanadı birden açtı.

Bey:

“Güle güle, uğurilen,” dedi, ardından da İnce Memede seslendi: “İnce Memed, İnce Memed!” Kasım ürküntüyle, bir yaylım ateşi bekleyerek, geriye döndü.

“Buyur Bey.”

“Köylüler senin atı tutup da Hükümete teslim ermezler değil mi?”

“Etmezler.”

“Atın başına bin beş yüz lira koymuşlar da… Çok para.”

“Koysunlar, etmezler.”

“Hele bekleyelim bakalım, şu bizim köylülerde ne kadar insanlık kalmış.”

Arkasını döndü konağa yürürken avlunun ağır çifte kanadı da karanlığın üstüne kapandı.

136

Gökte çok yıldız vardı. Bütün gökyüzü şıkır şıkır kaynıyordu. Karşı yüksek dağın çakmaktaşı doruğu bir yıldız ışığı buğusu içindeydi.

Önde Ferhat Hoca, arkada ötekiler olağanüstü çabuklukla yürüyor, gün doğmadan önce ormanı, pınarları, kepir taşlığı aşıp batıdaki sarp kayalıkları tutmak istiyorlardı.

Gün burnuna kayalıkların dibine gelince Hoca:

“Mola arkadaşlar,” dedi.

Yandaki mavi, kırmızı damarlı kayanın tam göbeğinden, taşı oymuş bir pınar akıyordu. Hoca oraya gitti, ağzını suya dayadı, kana kana içti, sakalı ıslanmıştı, yeniyle sildi, kollarını sıvadı, ayakkabılarını, çorabını, fesini çıkardı aptes aldı telaşsız. Aşağıdaki çimenliğe gitti, fesini önüne koydu namaza durdu. Gün bir kavak boyu kalkıncaya kadar namazını kıldı. Namaz bittikten sonra olduğu yere oturdu, tespih çekerek duasını topladı, önündeki fesini başına koydu, sağ yanındaki tüfeği eline aldı ayağa kalktı.

“Bugün öğleye kadar şu yamaçtaki kayalığı tutmalıyız.”

Sarp, bir geyik bile gezemez kayalığı gösterdi. Kimse ses çıkarmadan onun ardınca kayalığa vurdular. Kayalar ustura gibi keskindi, elleri, dizleri kan içinde kaldı.

Öğleden az önce Ferhat Hocanın gösterdiği yere geldiler. Burası, kayaların bir duvar gibi çevirdiği, yeşil, küçük bir düzlüktü. Düzlüğün tam ortasından bir pınar çıkıyordu. Suyun ayağına uzun çam bir oluk yerleştirilmişti.

Ferhat Hoca:

“Vesüphanallah,” diye ellerini havaya açtı, “buralara kim gelir de, burasını kim bilir de şu pınarın ayağına bir de güzel bir oluk koyar?”

Pınarın yanına vardı bağdaş kurdu. Ötekiler de onun yanına vardılar, oturdular.

“Bakın arkadaşlar, evini bastığımız kişi Sarı Sultanoğludur. Bize bir Sultan nasıl davranırsa öyle davrandı. Herhalde yolda Kasımla Sahan olanı biteni size anlattılar. Hiç aldanmayalım, Sarı Sultanoğlu bu parayı bize kolay yedirmez. Şimdi belki yüz kişisi bizim ardımızdadır. Ona göre davranmalıyız. Biz bundan sonra kendimizi yarı yarıya ölü saymalıyız, belki yarıdan da

137

daha çok ölüyüz. Öyleyse neden bu adamın evini bastık, ölmek için mi, diyeceksiniz? İş, hiç de öyle değil. Bu adamın evini bas-masaydık, uzun bir süre bu dağlar bizi barındırmazdı. Şimdi büyük, can alıcı bir düşman sahibi olduk ya, bütün dağları da dost edindik.”

Temir:

“Sen nasıl bildiysen öyle yaptık. Demek ki doğru yaptık Hocam.”

“Sağ ol Temir. Şimdi karnımızı doyuralım, ardından da uyuyalım. Ne kadar uyuyabileceğimiz belli değil.”

Güdük Hacı çetenin yiyecekçisiydi, bir tek tabancadan başka silah taşımazdı. Geniş omuzlu, kısa boylu, çok güçlü, dayanıklı bir kişiydi.

“Güdük Ağa, ne çıkaracaksın şimdi bize, soframıza ne getireceksin?”

Güdük Hacı, kayanın dibindeki yiyecek heybelerini aldı getirdi ortaya koydu.

“Önce bal, börek, arkasından da kuş sütü Hocam.”

“Sağ ol Hacım, bizi iyi düşünmüşsün.”

Hacı heybenin bir gözünü açtı, yufka dürümlerini önce çıkardı çimenlerin üstüne koydu, ardından da, her bir eşkıyaya, içine peynir, çökelek koyarak birer sokum yaptı, ellerine tutuşturdu. Sokumu yiyip bitirenler Hacıdan bir sokum daha istiyorlar, daha onlar ellerini uzatmadan Hacı ellerine sokumu ve-riveriyordu. Onlar sokumları bitirince, Hacı gerçekten ellerine, bir yağlı, mavi kağıdın içinden çıkardığı ballı böreği, eşit parçalara ayırarak, her birisine büyük bir parça verdi.

“Ballı böreği verdin Hacı,” diye güldü Hoca, “kuş sütü nerede?”

“O da bulunur,” diye güldü, koltukları kabaran Güdük.

Geriye kalan böreği, bir parçasını kendine ayırdıktan sonra, yağlı mavi kağıda yeniden sardı Hacı, heybeye yerleştirdi. Tütün kaçakçıları bu kağıdı tütün paketi yapmakta kullanıyorlardı. Hacı bu kağıtlardan bir hayli ele geçirmiş, o da bunlara yağlı, ballı yiyeceklerini koyuyordu.

“Çocuklar, hiç kimse açıkta, yan yana uyumasın. Her birimiz uzak, sıtaralı, ha deyince kurşun işlemez… Temir de bizi bekleyecek! İyi uykular.”

138

Uyumalarıyla, aşağıdan, yandan yönden gelen büyük bir cayırtıyla uyanmaları bir oldu.

Ötekiler, kayaların arasından yukarı doğru çıkarlarken, Temir onları hemen görmüş, önde gelen sarışın delikanlıyı bir kurşunda düşürmüştü.

Büyük cayırtıyla hemen toparlandılar. Üstlerine aşağıdan, sağdan, soldan yağmur gibi kurşun yağıyordu. Gelenlerin çok kalabalık ve usta nişancılar olduğu gelen kurşunlardan anlaşılıyordu.

“Yüz kişiyle çevrildiniz İnce Memed,” diye yandan bağırdı tok sesli birisi. “Karşındaki Keçi Çobanı Abdi Ağa değil İnce Memed. Karşındaki padişah fermanlı Sultanoğlu. Teslim olun. Teslim olmazsanız hepinizin canını az sonra cehenneme yollarım…”

“Buradan babaym yanına gitmeye hiç kimsenin niyeti yok, yok, yok,” diye bağırdı Ferhat Hoca. Arkasından da sesin geldiği kayaya tüfeğindeki bütün kurşunları boşalttı. Bundan sonra da dehşet, kızgın bir çarpışma başladı. O, sesi tok adam durmadan bağırıyor, kurşun seslerinden, parçalanan kaya parçalarının gürültüsünden ne dediği anlaşılmıyordu.

Ferhat Hoca yatarak Temirin yanma gitti:

“Haydi Temir biz yukarı doğru sürünelim. Yukarıya giderken bizi görüp vuramazlarsa kurtulduk. Üstelik de onların yarısının da ölüsü bu kayalıklarda kalır. Haydi Temir.”

Yukarıya sürünerek tırmanmak çok zor oluyordu. Ferhat Hoca sürünürken üç kez kurşun yeme tehlikesi atlattı, bir keresinde de önündeki derin uçuruma düşüyordu, sağlam bir köke son anda tutundu. Temirse aşağıdan yukarıya kayan bir yılan gibi usta akıyordu.

Çıktıkları yer çıkılması olanaksız bir yerdi. Yukarıdan aşağıya bakınca, öyle sarp bir uçurumun başıydı ki çıktıkları yer, insanın soluğu kesiliyor, başı dönüyordu.

“Yukarıya, bizim yanımıza sürünün,” diye emir verdi Ferhat Hoca. “Biz sizi koruyoruz.”

Yukardan, ikisi iki yerden aşağıya, Sultanoğlunun adamlarının üstüne kurşun yağdırdılar. Başını kaldıranı vuruyorlardı, vurulan bağırarak, kayaları yankılandırarak kayalardan aşağıya atıyordu kendisini.

139

Gün batarken aşağıdan kurşun sesleri kesildi.

“Üstlerine kurşun yağdıralım,” diye emir verdi Hoca. “Kaçmalarına fırsat vermeyin, öldürmeye sıkın, bu ilk ve son çarpışmamızdır. Bundan sonra ne candarma, ne eşkıya çeteleri, ne de Sultanoğlu bir daha üstümüze gelebilirler.” Soluk soluğa kalmış, durmadan silahını doldurup doldurup boşaltıyor, hemen hemen hiçbir kurşunu boşa salmıyordu.

Yavaş yavaş yukardan aşağıya, kayaların arkasına saklanarak iniyorlardı. Hiçbir yerden ne bir kurşun sesi, ne bir çıtırtı geliyordu. Gün de yavaş yavaş dağların arkasına çekiliyordu.

Ortasından pınar kaynayan düzlüğe inmişlerdi ki, aşağıdan bir inilti duyuldu.

Ferhat Hoca:

“Hemen aşağı inip şu adamı öldürün,” diye buyurdu.

Kasım koşarak indi ve adamın iniltisi de az sonra kesildi.

“Bu gece buralardan uzaklaşmalı, çok uzaklara gitmeliyiz. En azından o Kızılbaş köyünü tutmalıyız. Neydi o köyün adı?”

“Menekşeli,” dedi Temir.

“Bugünlerde o köyün ineklerinin sütü menekşe kokar,” dedi Güdük Hacı.

“O köyde bu sıralar yer gök hep menekşe açar. Her şey menekşe kokar. İnsan, hayvan, toprak, ağaç, kurt kuş hep menekşe kokarlar. İnekler de menekşe yediklerinden… İneklerin sütü de, pınarların suyu da…”

“Haydiyin bakalım,” dedi Ferhat Hoca, önlerine düştü, ter içinde kalmış, giyitleri sırılsıklam olmuş, kulunçlarından ter fışkırmıştı. Nedense kan içindeki dizlerinin, kollarının yaralan sızlamıyordu. Ötekiler de Ferhat Hoca gibiydiler.

Gene Ferhat Hoca önde, Kasımla Sahan yanında, ötekiler arkasında yola düştüler, kayadan kayaya, çalıdan çalıya, dereden dereye, düşüyorlar, uçarcasına gidiyorlardı.

Menekşeliye geldiklerinde tanyerleri işiyordu. Eğer bir gecede aştıkları yolu Menekşeli köylülerine söyleselerdi, mümkünü yok, bir çocuğu bile inandıramazlardı.

Köye girince Dursun Dedenin evini sordular, çok güzel giyinmiş, pembe yüzlü, parıltı içinde kara gözlü güzel bir kız önlerine düşerek onları Dursun Dedenin evine götürdü.

140

Hemen Dedenin evinin önüne bir kalabalık birikti. Bu eşkıyaların halini gören şaşıyor, gören şaşıyordu. Dizleri, kolları, göğüsleri parça parça olmuş, her yanları kana bulanmıştı.

Dursun Dede, bu halde de olsa Ferhat Hocayı hemen tanıdı, sağ elini yüreğinin üstüne koyarak onu selamladı. Ferhat Hoca da öyle yaptı. Ardından da kucaklaştılar. Ferhat Hocadan sonra Dede ötekileri de, sağ elini yüreğinin üstüne koyarak selamladı, kapıyı gösterip, “içeriye buyurun, erenler,” dedi. Önde Ferhat Hoca, arkada öteki eşkıyalar eve girdiler. Dedenin onları buyur ettiği yer uzunlamasına, geniş, kilim döşeli, duvarlarında hatlar, sazlar asılı, ocaklığının alnında çatal bir kılıç duran bir salondu. Yorgun argın sedirlere çöktüler.

“Ne bu hal Ferhat Hoca?” diye sordu Dede.

“Sorma erenler,” dedi Ferhat Hoca, “bir belaya çattık ki bela derim sana.”

Olanı biteni baştan sona anlattı.

Dursun Dede:

“O sizin ardınızı bırakmaz. Adamları çoktan köyü sarmışlardır. O, Dulkadiroğlu değildir, biliyorsun. Dulkadirli Sultanları soyundan kimse kalmadı. Bir tek kişi var, o da Andırındaki Saraç Hacı. Saraç Hacı çok güzel türkü söyler, soylu atlara sırma işleme, savatlı eyer, dizgin yapar. Bir at, soylu, onun istediği gibi bir at değilse Dulkadiroğlu Hacı Sultan ona dünyayı verseler o ata eyer, dizgin, belleme yapmaz. Onun her işlediği eyer bir renk denizi, bir çiçeklik, bir cennet bahçesidir. Sarı Sultanoğlu kıyamete kadar senin yakanı bırakmaz. Şimdi köyü sar-mışlarsa da çekinme. Bizim köyün delikanlıları onların icabına bakarlar.”

Daha soluklarını toparlamamışlardı ki, salonun içini mis gibi bir kokuyla doldurarak, kahveler geldi.

“Ne zahmet,” dedi Ferhat Hoca.

“Estağfurullah, uzak yoldan geldiniz.”

“Bu kahve menekşe kokuyor,” dedi Ferhat Hoca, kahveden bir yudum aldıktan sonra.

Ötekiler de, “Menekşe kokuyor,” dediler.

“Bizim köyde çok menekşe vardır,” diye gülümsedi kıvançla Dursun Dede. “Bizim’ burada her kaya, çalı, ağaç dibi,

141

her dere, her kuytuluk ağzına kadar menekşeyle doludur. Allah buraya da menekşe yağdırmış. Dışardan gelenlerin menekşe kokusundan başları döner.”

Kahveler içilip bittikten sonra:

“Dede,” dedi Ferhat Hoca, “bizim çocuklar, bir köye girince öyle bir evde hepimiz tıkılıp kalmayız. Kusura kalma, geleneğimiz budur, ikişer ikişer bizler köyün öteki evlerine dağılırız. İki kişi köyün en ucundaki, kayalıkların dibindeki evlere, iki kişi güneye, iki kişi de kuzeye, biz de burada kalacağız.”

Dede el çırptı, dışardan uzun boylu, karayağız, uzun pos bıyıklı delikanlılar girdiler içeriye, Dursun Dede onlara, eşkıyaları hangi evlere götürmeleri gerektiğini söyledi.

“Yaralarına ilaç yapacak, saracak, yırtılmış giyitlerini dikecek, dikilmeyecek kadar parçalanmışlarının yerine de yenilerini vereceksiniz.”

Delikanlılar, “Baş üstüne pirim,” diyerek eşkıyalarla birlikte çıktılar, Ferhat Hocayla birlikte Kasım kaldı. Eşkıyalar çıkıp gittikten sonra Dursun Dede:

“Haydi siz de değişin bakalım şu partallarınızı.”

Her ikisinin yanma birer bohça getirilip kondu.

“Şu odaya girin de şu ilaçlan yaralarınıza sürün, kanlarını sıcak suyla yuduktan sonra. Bir de güzel yıkanıp, tertemiz giyinin,” diye giriş kapısının yanındaki kapalı kapıyı gösterdi onlara.

Bir ellerine bohçayı, öbür ellerine tahta ilaç çanaklarını aldılar, ayağa kalktılar, önde Ferhat Hoca, arkada Kasım, Dedenin gösterdiği kapıyı açtılar içeriye girdiler. Uzun bir süre içerde kaldıktan sonra yunmuş arınmış, pırıl pırıl dışarıya çıktılar:

“Sağ ol erenler,” dedi Ferhat, “anamdan yeni doğmuşa döndüm.”

Geldi eski yerine oturdu.

Dursun Dede onlar geldiğinden bu yana kıvranıyor, bir şey sormak istiyor, bir türlü de soramıyordu. Ferhat Hocaysa onun bu kıvranmasının sebebini anlıyordu. Sonunda gülerek:

“İnce Memedi soracaksın değil mi erenler?” diye, o da onun gözlerinin içme bakarak sordu.

Dursun Dede:

142

“Merak ettim sultanım. İnşallah başına bir iş gelmemiştir.” Apansız yakalandığından biraz sıkılmıştı.

“Gelmedi,” dedi Ferhat Hoca. “Gelmedi ya, o, eşkıyalığı bıraktı- Bir daha dağa çıkmayacak. Adını sanını yitirdi, bir köylü oldu, köylü kalabalığına karıştı. Adını da işte böyle bize bıraktı. Kıyamete kadar da İnce Memed çetesi dağlardan inmeyecek.”

“Onu dağdan indiremezler,” dedi Dursun Dede. “Onu dağdan indirmeye senin de, benim de, kimsenin de, İnce Me-medin de artık gücü yetmez.”

Gür bıyıklarını, incecik solgun, yumuşak yüzündeki sakallarını sağ eliyle sıvazladı:

“Duydun mu Hocam, sultanım, İnce Memedin deli atının işini, duydun mu?”

“Kulağıma bir şeyler çalındı,” dedi Hoca, “ne olmuş ki İnce Memedin atma?”

“İnce Memedin atının başına bin beş yüz lira koymuşlar…”

“Ne yapacaklarmış o atı?”

“Kurşuna dizeceklermiş.”

“Benim bildiğim köylüyse bu köylü İnce Memedin atını tutup da bin beş yüz lira için onlara teslim edemez, korkarlar?”

“Korkarlar,” dedi Dursun Dede.

“Götürürler,” dedi Ferhat Hoca, “şu dağlarda ne kadar beygir bulurlarsa alır götürürler, ama o deli atın, hele bundan sonra kimse yanına yaklaşamaz.”

“Bir de o ata kanat takarlar, her sabah, her akşam at uçar da Cennete gider.”

“Kim akıl etmiş o atı yakalamayı, yakalayıp da kurşuna dizmeyi?”

“Kim akıl etmişse iyi etmiş aklınca… Bence bu bir deneme. Eğer atı köylüler alır da getirirlerse, bu demektir ki, İnce Me-ttedi de alır getirirler.”

“Bana öyle geliyor ki Dursun Dede, İnce Memed de, atı da kıyamete kadar savaşacaklar,” dedi Ferhat Hoca.

Dursun Dede:

“Ben bu İnce Memed işini çok merak ediyorum Hocam,” dedi. “İnce Memedi ben iyi tanırım, sen de yakından tanırsın, herkes gibi bir insan. Bir sürü eşkıya da onun gibi adam öldü-

143

rerek dağa çıkmış, onun gibi zulme, haksızlığa karşı gelmiş, Ağaların, Beylerin evini basmış, İnce Memedden daha yürekli, daha becerikli olmuşlar, millet neden İnce Memedi seçmiş, işte bunu bir türlü çözemedim. Şimdi senin yanında İnce Memed olmasaydı…”

“Yandımdı,” dedi Ferhat Hoca. “Eğer Sarı Sultanın konağına yanımda İnce Memed olmadan gitseydim, bir kere önce konağa giremezdim, girebilseydim de, Sarı Sultanoğlunu soyduktan sonra oradan sağ çıkamazdım.”

“Bir sırrı hikmet… Bizim bilmediğiniz bir şey, bir giz var bu adamlarda… Biz göremiyoruz da kalabalıklar görüyor.”

“Sen, ben, biz bir tek gözüz,” diye sakalını çekiştirdi Ferhat Hoca, “oysa ki kalabalıklar bin, on bin, yüz bin, yüz milyon göz. Onlar İnce Memedlere yüz milyon insanın, bin yıllık gözleriyle bakıyorlar.”

Akşama kadar at üstüne, İnce Memed üstüne konuştuklarını gittikçe koyulaştırdılar. Akşam olunca büyük bir bakır sini geldi ortaya… Çok güzel giyinmiş genç kızlar, delikanlılar türlü yiyecekler taşıdılar sininin üstüne.

“Buyur Hocam.”

“Sağ ol Sultanım. Her yer menekşe kokuyor.”

“Kokuyor,” dedi Dursun Dede.

Konuşmadan yemeklerini yediler.

Yemekten sonra büyük odaya köylüler birer ikişer, sağ elleri yüreklerinin üstünde, uzun pos bıyıklarıyla gelerek sedirlere saygılıca çöktüler. Kısa bir sürede de oda kadın erkek doldu.

Bir delikanlı duvardaki sazlardan birisini aldı getirdi Dedenin önüne koydu. Dede pos bıyıklarını sıvazladıktan sonra sazı aldı, düzenini verdi, birdenbire de yeniden yüzü değişti, bir düş içine girdi büyülenmişçesine çalmaya söylemeye başladı-Dedenin sesi içe işleyiciydi. Bin yıl öteden gelir, bin yıl ileriye gider gibiydi.

Yemenden öte bir yerde Düldül hala savaştadır. Ali daha savaştadır. Kafdağmın arkasında Köroğlunun Kıratı, dostluk için, yiğitlik, doğruluk için, zulme karşı, bilcümle kötülüklere karşı savaştadır. Alagözlü Dedem Pir Sultan, yedi derya ötesinde zulme karşı savaştadır. Cümle Kırklar, pirler, iyi kimseler

144

itime karşı savaştadır, diyordu. Dünya kurulduğundan bu ya-a güzel dünya savaştadır, kötü dünyaya karşı, çirkin dünyaya karşı- Her gün başka bir gün doğuyor, her gün yeni yıldızlar döşeniyor gökyüzüne, diyordu Dursun Dede. Her doğan gün, her gece gökyüzüne yeniden döşenen yıldızlar savaştadır. Her sabah yeni çiçekler açıyor, dünkünden daha güzel, diyordu Dursun Dede, yeni bebeler doğuyor, her gün, her gün yeniden, eskisinden daha sağlıklı. Dünya her gün, her gün, her gün güneş doğarken deri değiştiriyor, yepyeni terütaze oluyor. İnsan, her insan, eğer insansa, her gün, her gün tanyerleri ışırken yeniden doğuyor. Toprağa düşen her tohum, toprağı yaran her filiz yenidir. Gökyüzü her ışıyışında yeniden kuruluyor, dünya yeniden kuruluyor her tan atışında, tohum yepyeni uçuyor, su yepyeni akıyor, ışık yepyeni akıyor. İnsan yüreği yepyeni yepyeni atıyor. Çiçek sevgiye duruyor, yürek sevgiye duruyor, şırlayıp gelen ışık sevgiye duruyor. Ölüm yok, diyordu Dursun Dede… İnsana ölüm yok. İnsan muhabbete, insan sevgiye doğuyor. İnsan sevgiye doğmuyorsa insan olamazdı, o zaman ölürdü işte… İnsan insana doğuyor.

Dursun Dede sazını göğsüne çekmiş, gözlerini kapamış • söylüyor uğunuyordu. Yüzünde tatlılık, sevgi, yumuşaklık, Cennetin ortasında oturur gibi, bir tadın, bir inancın rahatlığında. Dünyayı Tanrı yedi günde yaratmadı, bir göz açıp kapayıncaya kadarki sürede yarattı. O çakan sevgidir işte. Evreni sevgi yarattı, toprağı, gökyüzünü sevgi yarattı, onun içindir ki evren böylesine sonsuz, toprak bu kadar zengin, yaratıcı, gökyüzü böylesine ışık kaynağı. İnsanı sevgi yarattı, onun içindir ki insan bu kadar yaratıcı, böylesine güzel, diyordu Dursun Dede.

İnsan güzel olacak, diyordu Dursun Dede. İnsan her gün biraz daha sevgi dolu, biraz daha mutlu, biraz daha zulme karşı, kötülüklere karşı bilenerek doğacak, çünkü onu sevgi yarattı.

Yorulmuştu, tanyerleri de işiyordu, Dursun Dede gözlerini aÇtı, sazı göğsünden kucağına doğru kaydı, ayağa kalktı, gü-lümsüyordu, elindeki sazı duvara astı geldi.

O yerine oturunca Ferhat Hoca ayağa kalktı, Dursun Dedenin ellerine sarıldı, aldı götürdü yüreğinin üstüne koydu.

145

Odadaki kalabalık ayağa kalkmıştı, ellerini yüreklerinin üstüne götürerek sessizce selamlayarak onları dışarıya çıktılar. Tanyerleri ışımıştı. Hoca aptes almak için avluya gitti.

Ona, odanın ortasına bir seccade serdi kendi eliyle Dursun Dede, Ferhat Hoca çemrenmiş yenlerini indirdikten sonra namaza durdu. Dursun Dede sedire oturmuş, onun eğilip kalkarak, ağzı kıpır kıpır dualar okuyarak namaz kılışını seyretti. Ferhat Hocanın namazı o kadar uzun sürmedi, seccadesini toplayarak ayağa kalktı:

“Seni Kızılbaş dedesi seni,” dedi. “Oooh, ne iyi, namaz yok, oruç yok… Ne kolay!”

“Zor,” dedi gülerek Dursun Dede. “İnsan olmak çok zor sultanım. Dünyada çok şey kolay da, insan olmak zor.”

Akşamki sini gene geldi, kahvaltı dolu sahanlar üstüne dizildi. Tüten tarhana çorbasını görünce Ferhat Hoca:

“Tarhana çorbasına bak Dursun Dede. Tarhana çorbasına, nasıl da tütüyor, nasıl da menekşe kokuyor…” Çocuk gibi sevinerek tahta kaşığın sapına yapıştı.

“Menekşe kokuyor,” diye güldü Dursun Dede.

“Vallahi de billahi de menekşe kokuyor,” dedi, akşamdan beri hiç konuşmamış Kasım. “Yalan değil, vallahi de billahi de bu çorba menekşe kokuyor.”

Kahvaltıyı da hiç konuşmadan, biribirine bakıp, sevinç içinde bitirdikten, kalkıp sedire, eski yerlerine oturduktan sonra yunmuş arınmış onarılmış giyitleri bir bohça içinde getirildi yanlarına kondu.

“Sen git çabucak üstünü değiştir Kasım,” dedi Hoca. Kasım yanındaki bohçayı aldı, ilerdeki odaya girdi, az sonra da üstünü değiştirmiş geri çıktı:

“Yepyeni,” diye gülüyordu, “baksana Hocam benim giyitlerime, yepyeni. Sanki hiç yırtılmamış gibi.”

Hoca da bohçasını aldı, odaya girdi, onun da giyinmesi uzun sürmedi.

“Benimkiler de Kasım, bak benimkiler de yepyeni.” Gün doğdu, ortalık aydınlandı, içeriye Menekşeli delikanlılardan birisi girdi:

146

1

“Dede Sultan,” dedi, “biz köyün dışında dokuz kişi nöbetteydik. Sarı Sultanoğlunun adamlarını gördük. Aşağıda, derede, kayalığın arkasına pusu kurmuşlar, altmış kişi kadar

varlar.”

“Onlar sizi gördüler mi?”

“Görmediler Dede Sultan.”

“Öyleyse nasıl saydınız onları?”

“Apaçık ortadalar, başlarını sokmuşlar toprağa, kıçları dı-şarda kalmış. Ağaca, çıkınca onları daha iyi gördüm. Orada öyle bekliyorlar.”

“Sağ ol yavrum,” dedi Ferhat Hoca, “gönlün dert görmesin. Bizimkileri de buraya çağırabilir misin, yerlerini biliyor musun?”

“Biliyorum,” dedi delikanlı, “onları dün gece o evlere ben yerleştirdim.”

Delikanlı dışarıya çıktı. Dedenin avlusunda, kökü kayalıkların arasından derine gitmiş, belki üç yüz yıllık bir çınar ağacı dallarını çok uzaklara, arkadaki kayalıkların üstüne kadar uzatmış, gün ışığıyla yıkanıyordu. Ferhat Hocayla Kasım da onun arkasından dışarıya çıktılar, geldiler çınarın gövdesinin yanında durdular. Az sonra yanlarına Dursun Dede de geldi, mahcup bir hali vardı. Boynunu bükerek Ferhat Hocanın yanında durdu. “Hocam,” dedi, “senden bir dileğim var.”

Hoca toparlandı:

“Buyur Dede Sultanım,” dedi.

Dursun Dede sıkıntısından yüzü buruşmuş, terleyerek, ona küçük bir kutu uzattı, “Bunu al,” dedi, yere bakarak. “Bu, bizim ocağın uğurudur. Belalara, kötülüklere, hastalıklara, ateşe, kurşuna karşıdır. Bilmem, bizde böyle inanırlar.”

Ferhat Hoca:

“Sağ ol Dede Sultan,” diye onu kucakladı.

Eline aldığı kutuyu açtı, kutunun içinden bir tuhaf yeşil bir “ayvana benzeyen, şimdiye kadar Ferhat Hocanın hiçbir yerde görmediği menevişlenen, üstünden bir kıvılcımın akıp gittiği bir taş çıktı.

“Sağ ol Dede Sultan.”

147

Evlere dağılmış eşkıyalar, önlerinde az önceki delikanlıya geldiler çınarın altında durdular.

“Hemen gidiyor musunuz Hocam?”

“Hemen gidiyoruz Dede Sultan. Aşağıda bizi bekliyorlar biliyorsun. Benim de senden bir dileğim…”

“Dileğin başım, gözüm üstüne Hocam.”

“Şimdi buraya, ne kadar yetim, kimsesiz, babası askerde kalmış gelmemiş, evlenme çağında kız varsa çağır.”

“Baş üstüne Hocam.”

Dursun Dede yanındaki delikanlının kulağına bir şeyler söyledi, delikanlı çınarın altından, yanma birkaç delikanlı daha aldı, köyün içine ok gibi fırladılar.

“Biraz bekleyeceğiz Hocam.”

“Aşağıdakilerin nasıl olsa bir yere gittikleri yok. Onlar nasıl olsa bizi, ne zaman gidersek o zamana kadar bekleyecekler.”

“Bekleyecekler Hocam.”

Dedenin sandığı kadar beklemediler. Delikanlılar yanlarında on altı kızla çınarın altına geldiler. Hepsinin de babası Kurtuluş Savaşında kalmıştı.

Hoca Dursun Dedenin yanına geldi, kulağına eğildi yavaşça, “Dede Sultan,” dedi, “söyle kızlara, kusuruma kalmasınlar, biz de onların babasıyız, onlara biraz bir evlenme hediyesi yapacağım, beni kırmasınlar.”

Dursun Dede kıpkırmızı kesildi, o anda da yüzü ter içinde kaldı ya, Hocanın dediğini de buyrukmuşçana yerine getirdi.

Hoca da utangaç, başı yerde kızların yanına gitti. Kadife keseden çıkardığı altınları teker teker, kızların avuçlarına koydu.

Çınarın altına köylü kalabalığı hıncahınç dolmuştu. Hepsi de pos bıyıklı, ela gözlü, buğday benizli, uzun boylu, aydınlık yüzlü insanlardı.

“Hakkınızı helal edin,” dedi avlu kapısından dışarıya çıktı Ferhat Hoca. Arkasından da öteki eşkıyalar.

“Güle güle git Hocam.”

“Allah seni kazadan beladan esirgesin.”

“Ocağımızın uğuru senin üstüne olsun.”

“Ne hakkımız geçmişse helal olsun.”

148

Onlar köyün dışına doğru ilerlerken, Dursun Dede arkalarından bağırdı:

“Ferhat Hoca, Ferhat Hoca, biraz bekler misiniz, az daha unutuyordum.”

Eşkıyalar bir araya geldiler.

Hoca:

“Aralasın şöyle,” diye buyurdu. “Babanızın evinde de olsanız, birikişmek yok, hem de hiçbir zaman.”

Dursun Dede önde, birkaç köylü arkasında ellerinde torbalarla koşarak geldiler:

“Uğur taşını verdik de, asıl gerekeni unuttuk Ferhat Hocam,” dedi Dursun Dede boynunu kıvratarak. “Al bu torbayı, içindeki mermiler senin silahına uyar.”

Torbayı Hocaya verdi. Bu mermileri daha akşamdan hazırlamışlardı.

“Biraz sonra çok gerek olacak, sağ ol Hocam.”

Onlar köyü çıkar çıkmaz, karşılarına, kayalıkların arkasından, dişlerine kadar silahlanmış, aynı boyda, hepsi de yakası sırmalı Maraş abası giymiş, bacaklarına şayak şalvar, dizleme nakışlı çorap geçirmiş, hepsi de büyük ela gözlü, kıvırcık kumral saçlı, sırım gibi delikanlılardı, yedi kişi çıktı.

Baştaki delikanlı:

“Biz geldik Hocam,” dedi.

“Vay hoş geldiniz, safalar getirdiniz,” diye hafiften alaycı güldü Ferhat Hoca. Delikanlıların birden karşılarına çıkışlarına da şaşırmıştı.

“Dün geceden beri bu köyün kapısında sizi bekliyoruz. Senden dileğimiz var, biz de İnce Memed çetesine katılmaya geldik.”

“İyi, güzel ya, siz niye dağa çıktınız?”

“İnce Memed niye dağa çıktıysa…”

“Hıııımmm.” Hoca dudaklarını büzdü, alnını kırıştırdı, sakalını karıştırdı. Delikanlılar onun karşısına sıralanmışlar, gözlerini de yüzüne dikmişler bekliyorlardı.

“Sen niçin eşkıya çıkmışsan Hocam.”

“Hımmm…”

149

“Hoca başını kaldırdı, teker teker her birisinin gözünün içine baktı, kimse gözünü onun sert, delici, araştırıcı, ağır bakışından kaçırmadı.

“Senin adın ne?” diye sordu birinciye.

“Memed,” dedi delikanlı.

Hoca apaydınlık gülümsedi.

İkinciye geçti:

“Ya senin?”

“Memed.”

Geriye kalanların hepsinin de adı Memeddi.

Hoca, az ötedeki taşın üstüne oturdu, çenesini ellerinin arasına aldı, bir süre orada öylece düşündü. Önce Kasımı, ardından Temiri, Sahanı, ötekileri çağırdı, konuştular. Memedler gözlerini Hocaya dikmişler ayırmadan bakıyor, bekliyorlardı. Sonunda ayağa kalkan Hoca:

“Gelin buraya,” diye Memedleri yanına çağırdı. “Çıkarın tüfeklerinizi.”

Memedler, aynı anda, kurulmuş yay gibi tüfeklerini çıkardılar, elini uzatmış Hocaya verdiler. Hoca birinci Memedin tüfeğini aldı, uzunca bir süre inceledi:

“Hiç denedin mi,” diye sordu.

“Denedim Hocam, kaçan tavşanı art ayağından…”

Hepsinin tüfeği aynıydı.

“Yavrum Memedler, size yazık ki şimdi iyi bir haber veremeyeceğim. Şu aşağıdaki derede, sarp kayalıkların arkasında altmış kişi pusu kurmuş bizi bekliyorlar, kanımıza susamışlar, Sarı Sultanoğlunun kulları…”

“Biliyorum Hocam,” dediler Memedler. “Biz onları gördük. Her birisinin yerini de… Elimizle koymuş gibi.”

“Temir gel buraya,” diye çağırdı Hoca, “Memedlerin arasına katıl, boğazın karşı yakasını siz tutacaksınız. Sarı Sultanoğlunun kullarına hiç acımıyacak, ölümlerine sıkacaksınız. Bu, kendilerini, canlarını satmış ahmakların, mümkünü çaresi varsa bir tanesi elimizden kurtulmasın. Bunlar candarma, emir kulları değil, Sultanoğlunun…”

“Baş üstüne Ferhat Hocamız, onların bir teki bile elimizden inşallah kurtulamayacaklar,” dediler Memedler.

İki koldan ormanın içine daldılar. Ferhat Hoca burasını

150

avucunun içi gibi biliyordu. Ormanı çıkınca sarp bir kayalık gelecekti önlerine. Kayalığın arkası, her iki yanı da keskin kayalıklı dar bir boğazdı. Sarı Sultanoğlunun kulları bu darboğazın iki yanını tutmuşlardı. İnce Memed çetesi önlerindeki kuru dere yatağından geçecek, onlar da hiçbirisini kaçırmadan…

“Bir tekini kaçırmayacağız değil mi Kasım.”

“Kaçırmayacağız.”

“Ben Sultanoğluna kızmıyorum. Sultanoğlu Sultanoğludur. Ne ise odur. Zalimdir, delidir, kan içicidir. Ben onun, bu bedavaya üren köpeklerine, canlarını Sarı Sultanoğlunun sarı altınları uğruna kurban adayanlara kızıyorum. Dünyamızı berbat edenler Sarı Sultanoğullarmdan daha çok bunlar. Karşıma şu anda Sarı Sultanoğlu çıksa belki vurmam. Ama bu kapı köpeklerine, köpekten çok köpeklere acımak yok. Allah bizimledir. Allah zulmün kırbaçlarıyla hiçbir zaman beraber olmamıştır.”

“Bir tanesi kurtulamayacak zulmün kırbaçlarından inşallah…”

“Sarı Sultanoğluna canını adamış kullardan.”

“İnşallah,” diye hep birden ellerini göğe açtılar, dualar okudular.

Hoca, öyle bir yere getirmişti ki adamlarını Sarı Sultanoğlunun kulları ayaklarının dibindeydi. Hoca, aşağıdakilerin hiçbirisinin ellerinden kolay kurtulamayacağını biliyordu. Adamlarını da teker teker kendisi yerleştirdi kayaların arkasına. Kasımla kendisi de kahverengi bir kayalığın arkasına geçti. Kayanın diplerinden çalılar fışkırmış, çalıların altında da öbek öbek mor menekşeler çıkmıştı. Kasım sevinerek:

“Ferhat Hocam, Ferhat Hocam bak,” dedi, boynu bükük, yeşil yaprakların üstünü almış menekşeleri gösterdi. “Bak, dünya menekşe kokuyor, Hocam.”

O sözünü daha bitirmeden karşı yakadan Memedlerin cayırtıları başladı. Kurşun seslerine bağırtılar, çığlıklar, küfürler, inlemeler karıştı.

“Haydi Kasım.”

Kasımın eli makinah gibi işliyor, aşağıda düğme kadar yerini bile gösterenleri bağışlamıyordu. Hocanın tetikteki eli de “er zamankinden daha öfkedeydi. Hem sıkıyor, hem de kendi bendine öfkeyle sokurdanıyordu.           *•%•¦»•..

ORHAN

Memed, buraya geldiği geceki sel yatağında bulduğu pü-renleri unutamadı. Anası çocukluğunda yastığının içine püren çiçekleri doldurur, yatağının altına, yanına yöresine yarpuz, peryavşan, kekik, almageyik çiçekleri serperdi. Bir koku düşünde uyur, bir koku düşünde uyanırdı. Tanyerleri ışımadan, anasının yaktığı ocaktan yanan odunların da türlü kokuları karışırdı çiçek kokularına. Yatağında, her sabah uzunca bir süre kalır, kokuların cennet mestliğinde toprak damın islenmiş ustununu, salmalarını seyrederdi, ocakta tüten tarhana çorbasının ve onun üstüne cazırdayarak dökülen tereyağının mis gibi kokusu burnuna gelinceye kadar. Memed Abdül-selam Hocanın evine alıştıktan sonra ilk olarak, sel yatağından yürüyerek denizin kıyısına gitti. Çukurovada bahar çılgıncasına bir patlamadaydı. Ilık güneşin altında çiçekler, otlar, arılar, kelebekler, kuşlar, kokular biribirlerine karışmış kaynaşıyorlardı. Torosun toprağı böyle değildi, bu Çukurovada her bitki öyle ağır ağır topraktan filizleyerek büyümüyor, birden fışkırıyordu.

Denizin kıyısına geldi, bir püren kümesinin yanına oturdu. Karşısındaki büyük deniz dümdüzdü ve Memed denize baktıkça çözülüyor, kendine geliyordu. Gözlerini dikmiş, bu, püren kokusuna karışmış tuz kokusunu salıveren mavi boşluğa bakıyordu. Burada pürenin yanında, denizin ucunda kendini sonsuz bir güvene kapmış koyvermiş, mutluluktan uçuyor, güneş, deniz, toprak, çiçekler, kokular içinde kendinden geçiyordu.

152

O gün akşama kadar yerinden hiç kıpırdamadan, hiçbir şey düşünmeden Seyranı, Hürü Anayı, Ferhat Hocayı bile aklına bir kerecik olsun getirmeden önündeki maviliğe öyle bomboş baktı. Memed, doğadaki her parçayı kokusundan tanır, bilirdi- Bir ağacı, bir kuşu, karınca körelerini, arı peteklerini, bir kayaya bir pınarı, bir suyu, kuş yuvalarını, o yuvada hangi kuşun kaldığını, hangi otun bittiğini hep kokularından bilirdi. Gece karanlığında bir yoldan, bir ormandan, bir tarladan geçerken kokularından yöresinde ne bitmiş, ne ekili bilebilirdi. Dağların kendine has bir kokusu vardı. Çukurovanm da kendine has bir kokusu var. Dağlarda kayalık yerlerin kokusu nasıl başkaysa, düzlük, ormanlık, pınarlık yerlerin kokusu nasıl başkaysa, bu Çukurovada da deniz kıyılarının, toprağın, köylerin, kasabanın kokuları başka başkadır. Deniz kıyısında pürenin kokusu başka, limon, portakal, turuncun kokusu başka, denizin kıyısından uzaklaşınca başkadır. Deniz kıyısındaki kuş yuvalarının kokusu başka, içerdekilerin gene başkadır. Burada bulutlar, topraktan kalkan ak buğu bile başka kokuyor.

Gün battı batacak ayağa kalktı, batıdaki bulutlar açık turuncudan koyu yeşile, turuncu mora, pembe maviye dönüşmüş, kenarları da sırmalanmıştı. Günbatısı bir renk balkımasm-daydı ve güneş koskocaman, testekerlek bir koyu pembede dünyanın üstüne oturmuş yavaş yavaş aşağıya, denizin içine iniyordu.

Memed arkasına dönünce o adamı gördü. Adam sel yatağının yarının yanında durmuş, kollarını kavuşturmuş, yönünü de batan güne dönmüş, gölgesi de sel yatağındaki çakıltaşları-nın üstünden aşıp doğudaki yarın altından karşıda mor, büyük çiçeklerden gözükmeyen lop çalının önüne düşmüştü. Onu böyle görünce Memedin önce yüreği bütün hızıyla, göğsünü döverek çarptı, eli ayağı çözülür gibi oldu, sonra burnuna, bütün kokuların içinden süzülerek püren kokusu geldi, içini birdenbire bir sevinç aldı. Artık adamı yakalayabilecekti, yayından boşanmış bir ok gibi adama koştu, adamı yakalamaya elini uzattı, eli boşta kaldı. Adam o anda yok oldu. Memed, bir boşluğun ortasında kaldı, sağına, soluna, önüne, arkasına döndü, hiç kimseyi göremedi. Hayal mi görüyorum, diye birkaç kere

153

kendi kendine sordu. Denizin kıyısına vardı. Batan güneşin dı-şarda küçük, kıpkırmızı bir parçası kalmış, dağların başı, bulutlar, denizin uzaktaki ucu kıpkırmızı olmuştu. Garbi yeli çıkmış, denizin yüzünü inceden kırıştırıyordu. Karşı yüksek Gavur dağlarını gördü, dağın doruğu ışık içindeydi, balkıyordu. Portakal, limon, turunç bahçelerinin ak çiçekleri toprağın üstüne çökmüşler, garbi yelinde hafiften, belli belirsiz sallanıyorlardı. Memed başını köyden yana çevirince, o tepeden tırnağa apak olmuş, çiçeklerine çokuşmuş arıların vızıltıları ta uzaklardan duyulan, uğuldayan ağacın tam gövdesinin yanında adamı gene gördü. Adam tepeden tırnağa kapkara giyinmişti. Memed bu adamı tanıyordu. Hem de çok yakından, hem de bu adam-lan konuşmuşluğu bile vardı. Kimdi, kimdi bu adam, ne istiyordu? Ağaca doğru koştu. O gelirken adam hiç yerinden kıpırdamadı. Memed yaklaşınca adam ağacın gövdesinin arkasına kaçtı. Memed de… Adam ağacın gövdesini, çok hızlı dönüyor, Memed de ona yetişmeye çalışıyordu. Memed, adamı kolundan üç kere yakaladı, adam üç keresinde de kolunu onun elinden silkti aldı. Ağaç binlerce kovan arı vızıldarcasına uğul-duyor, turunç çiçekleri baş döndürücü, acı, keskin kokuyordu. Adamdan da, adam ter içinde kalmıştı, bildik bir koku geliyordu. Memed, ona elini bir daha uzatmıştı ki eli boşta kaldı, adam önünden kaydı, yitiklere karıştı gitti. Memed, şaşkın, ağacın altında kalakaldı. Umudunu yitirdi. Ah yanında tabancası olsaydı, adamı vurarak, ayaklarına ateş ederse ölmezdi, yakalardı. Meraktan ölüyordu, bu çok yakından tanıdığı kişi kimdi, ne zaman görmüştü de bu kadar yakından tanıyordu. İçinde de adama karşı belli belirsiz bir sevgi vardı. Cin miydi, peri miydi, ondan ne istiyordu, bir derdi vardı da söyleyemiyor muydu? Artık bundan sonra tabancasını yanına almayı düşünürken, adamın başını sel yatağının içinden, devedikenlerinin arasından gördü. Bütün gücüyle, öfkesiyle, dişlerini sıkarak adama doğru atıldı. Adam önünden koşuyor, bir, sel yatağından çıkıyor, bahçelerin arasına giriyor, devedikenlerinin içine dalıyor, bir, yeniden sel yatağına iniyordu. Adam bir an, Memed elini uzatsa tutacakmış gibi yavaşlıyor, Memed, onu yakaladım derken, hızlanıyor uzaklaşıyordu.

154

Memed, çok uzun, saatlarca, yorulmadan koşar, günlerce yorulmadan yürürdü. Soluk soluğa kalmış, gittikçe kesiliyor, önündeki adamsa bir yavaşlıyor, bir hızlanıyordu. Karanlık da çöküyor, önden kaçan adamın sadece karartısı gözüküyordu. Köyün altına geldiklerinde adam bir iyice yavaşladı, Memed, elini uzattı tuttum, tutacağım, derken, adam ellerinin arasından kaydı, bir daha gözükmedi. Bu insan değil, bu bir cin, bir peri, bir çobanaldatan kuşu, diye düşündü Memed, ağır ağır, bitkin köye döndü. Sini sofraya yemekler konmuş, Selam Hoca sedire oturmuş onu bekliyordu.

“Gözleyi gözleyi gözüm dört oldu,” diye ayağa kalktı, ona doğru bir adım attı. “Buyur sofraya. Nerelerdeydin, bir tuhaf, yorgun görünüyorsun.”

“Denizin kıyısına gittim,” diye gülümsemeye çalıştı Memed.

Sofranın başına çöktüler.

“Bu deniz, bu toprak, bu bahar kokuları insanı deli eder kendinden geçirir. İnsan yılan kavlar gibi kavlar buralarda, kendi kalıbının içinden çıkar, başka bir insan olur. Hele ovalar pampallarla ağzına kadar dolunca, hele turunçlar çiçek açınca, hele arılar ağaçlara çokuşunca… Hele dağlardan ılgıt ılgıt yarpuz kokulu yeller esince, hele tanyerleri ışırken ulu deniz uçsuz bucaksız ağarmca, hele deniz ince kokunca… İnsan bir hoş olur. Ama geçer Memedim. Hele alışınca…”

“Hele insanın burnuna püren kokusu gelince…” diye Hocaya katıldı Memed. Azıcık kendine getirdi Abdülselam Hocanın sözleri onu.

İkisi de çok acıkmışlardı, önlerindeki yemeğe aç kurtlar gibi saldırdılar.

“Hele böylesine acıkınca,” diye güldü Abdülselam Hoca.

“Hele sofrada böyle mis kokulu güzel yemekler olunca…”

Memed, daha yemek bitmeden gevşedi, kendine geldi. Gözleri ışıl ısıldı. Abdülselam Hocanın bu değişiklik gözünden kaçmadı. Ondaki bu değişikliğe sevindi.

Yemek bitince Hoca:

“Memed oğlum,” dedi, “hiç sormuyorsun, ben bugün ne işler gördüm…” Başını salladı. “Çok çok, çok iyi işler oldu. Sana sevineceğin haberler getirdim.”

155

“Söyle Hocam.”

“Sana evi buldum. Hem de turunç, portakal, limon bahçesi içinde. Hem de beyaz, ak bir güvercin kadar beyaz bir ev.”

“Sağ ol Hocam, var ol Hocam.” Memed kalktı, onun yanına vardı. Coşku içindeydi. “Hemen yarın değil mi?”

“Yarın göreceğiz evi.”

O gece Memedin gözlerine uyku girmedi, daha gün doğmadan yataktan çıktı, aşağı kata çıt çıkarmadan, çıplak ayaklarının ucuna basarak indi, usulca sedire oturdu, sabırsızlıkla Hocayı bekledi. Pencereden dışarıya, Gavur dağlarının başına bakıyor, orada bir ışık arıyor, Hocanın hemen uyanmasını, daha gün doğmadan alacağı evi görmelerini… Ayağa kalkıyor, odada dolanıyor, gene dağların doruklarına bakıyor, bir ışık göremeyince üzülüyor, bu Hoca da ne kadar çok uyuyor, diye kızıyor, gene geliyor sedire oturuyor, yerinde duramıyor, kalkıyor, karanlıkta çiçek açmış bir dalı ta pencerenin önüne kadar inmiş çiçekli, portakal dalını kokluyor, usulca pencereden dışarıya kayıyor, otların üstüne çiy yağmış, ıslak otlar ayaklarını üşütüyor, dalları eğip çiçekleri kokluyor. Dağların doruğunda ilk ışıklar belirince Hocanın penceresine bakıyor, orada, yaşlı portakalın altında bekliyor. Hocadan ses şada yok. Hoca uyanmıyor. Seher yeli inceden, ışık gibi hafif esiyor. İnceden kokular… Memedin içine, onu mutluluktan uçuran bir sevinç doluyor. Hocayı unutuyor, bahçeye dalıyor. İlk ışıklar belli belirsiz dağların ardından gölgelerle birlikte ovaya iniyor. Portakal çiçeklerinin üstünde uyuşmuş, kanatlarını kısmış arılar uykuda. Büyük bir sarıcaarı peteğinde üst üste, donmuş, kıpırdamayan ıslak arılar, sapsarı büyük bir arı zorla kanatlarını açıyor, geriniyor. Küçük mavi mineli yumulmuş küçücük çiçekler döşeli bahçe duvarının dibi, gün vurunca belli belirsiz açılmaya başlıyorlar. Memed çiçeklerin önlerine oturuyor, çiçeklerin açılışlarına, çiçeklerin üstündeki kırmızı uğurböceklerine bir tansığa tanık olurcasma bakıyor. Körelerinin ağzına çıkmış birkaç karınca ön ayaklarıyla başlarını sıvazlıyor. Ot köklerini, ince yaprakları, ıslak, kanatlarını kapatıp uyumuş kelebekleri, toprağı, böcekleri, çatlayan tohumları… Uyanan, gerinen dünyanın büyüsüne, toprağın doğurganlığına, zenginliğine kendisini kapıp koyver-

156

s delikanlı, Abdülselam Hocanın onu çağıran sesini duymuyor bile.

Sonunda Hocanın gür sesi başının üstünde çm çm öterek parçalanıyor, hemen eve koşuyor.

“Nerdesin Memed?”

“Dışardaydım Hocam.”

“Uyumadın değil mi bu gece?”

“Uyumadım Hocam.”

Odanın ortasında, sininin üstünde kalaylı tasların içinde üstü tereyağlı, naneli, sarımsaklı tarhana çorbası tütüyor. Memedin sofraya oturmasıyla, çorbayı hızlı hızlı kaşıklayıp kalkması bir oluyor.

“Dur be Memed. Ben daha bir kaşık almadan…” Hoca gülümsüyor

“Kusura bakma Hocam.”

Hoca da çorbasını çabuk içiyor, sofradaki öteki yiyeceklere elini sürmeden kalkıyor.

“Ev şu ilerde Memed, atla mı gidelim, yaya mı?”

“Yaya Hocam, yaya,” dedi Memed.

Hoca önde, Memed arkada yola düştüler, Memedin coşkusu Hocaya da geçmişti ki, Hoca önde ayaklarına kanat takılmış-casma yürüyordu. Üstünü asmaların örttüğü, yer yer gün ışığı sızan dar bir sokağı geçtiler. Bahçelerin duvarları, insan başı büyüklüğündeki çakıltaşları üst üste gelişigüzel yığılarak yapılmıştı. İki yanına sık telli kavak dikilmiş bir yolda yürüdüler. Ardından bir ham yola düştüler, sağa döndüler, kendilerini, tahtaları yer yer çatlamış büyük bir avlu kapısının önünde buldular. Abdülselam Hoca ipi çekti, içerden bir zil sesi geldi, bir ayak patırtısı duyuldu, Memedin eli ayağı titriyordu, ağzının içi kurumuştu, kapıyı açan ak başörtülü, yaşlı, mavi gözlü bir kadın, “Buyrun,” dedi. Belirli bir Rum şivesiyle konuşuyordu.

Hoca, küçük çakıltaşlarıyla örülmüş beyaz dar bir yoldan eve ilerledi. Ev bembeyazdı. İki katlıydı. Büyücek bir bahçesi, bahçesinde portakal, limon, turunç ağaçları dikiliydi. Her köşede bir nar ağacı topluluğu göze çarpıyordu. Çakıltaşından örülmüş dar yolun kıyılarına, avlu kapısından konağa kadar çiçek-ler dikilmiş, üstünü de boydan boya asmalar örtmüştü. Asma-

157

lar da çiçekteydiler. İçeriye girdiler. Sakız gibi yunmuş arınmış bir tahta merdivenden yukarıya çıktılar. Ev reçine, sabun kokuyordu. Üst katı dolaştılar, ortada bir salon, salonun her iki yanına açılan ikişer oda vardı. Balkonu büyüktü ve balkondan, duman içinde deniz gözüküyordu. Aşağıda da gene salon, gene odalar. Yalnız odanın birisi hamamlık, öbürü de mutfak olmuştu. Mutfaktaki mermer ocaklık, odaya hemen ilk girişte göze çarpıyordu. Banyoyu görünce Memed neredeyse coşkudan bayılacaktı.

“Bizimki, Allah rahmet eylesin, yıkanmaya çok meraklıydı. Bu ak mermerleri bilmem nereden getirtti bilemiyorum, kurnalarla şu yeşil mermer yalakları kendi gitti de İstanbula aldı getirdi. Suyumuzu şu kazanda kaynatırız. İçeriye hiç duman sızmaz. Dedim ya bizim bey evine çok meraklıydı.”

Dışarıya çıktılar, kadın onlara kahve yapmak için mutfağa girdi. Memed coşkudan titreyerek Hocanın kolunu tuttu. Hocanın canı bayağı acıdı ya aldırmadı.

“Alacağız değil mi Hocam?” Coşkusundan sesi kısılmış çıkmıyordu.

“Alacağız,” dedi Hoca…

“Hemen bugün.”

Kadın kocasıyla birlikte Giritten gelmiş, öteki birkaç Giritli eviyle birlikte buraya yerleştirilmişlerdi. Yaşlı hanımın kocası at arabası ve tahıl alımıyla uğraşıyor, iyi para kazanıyordu. Evine, bahçesine çok meraklıydı. Ölünce karısına, iki yetişkin kızma bir hayli para kalmıştı. İstanbulda akrabaları vardı. Babalan öldükten birkaç ay sonra kızlar İstanbula gitmişler, anayı evde tek başına bırakmışlardı. Ana da evi satar satmaz hemen İstanbula gidecekti. Kızlarını çok merak ediyor, ne pahasına olursa olsun evi çabucak elden çıkarmaya bakıyordu.

Kadın kapıdan, elinde gümüş bir tepsinin içindeki güzel kulpsuz fincanlarda, kokusunu bütün bahçeye dağıtan kahvelerle geldi. Memed, bu kahve kokusunu anımsıyordu, bu koku kendisi için erişilmez, bir daha hiçbir zaman yakalayamayacağı bir kokuydu. Kahveyi içince esrikleşti, kahveyi ilk içtiği günkü gibi oldu. İçi sevinçten doldu taştı. Akdeniz bütün ışığı, aydınlığıyla geldi ayağının dibine serildi. Sarı kuş geldi başının yöre-

158

inde altından sarı halkalar çizdi. Sarı güneş kıvılcımlandı, kafasının içinde savruldu, o çelik ışık geldi gözbebeğine oturdu ve Abdülselam Hoca Memeddeki bu değişikliğin farkına vardı, cinden, “Demek İnce Memed dedikleri de buymuş,” diye geçirdi.

Kahveler içildikten sonra kadın içeriye gitti. Memed:

“Hocam, ne duruyoruz,” dedi telaşla.

“Şimdi gideceğiz.”

“Gidip…”

“Öyle işte.”

Memed, birden dondu kaldı. Avlunun, onlar girdiklerinde açık kalmış kapısının ortasında o adam dikilmiş duruyordu, meydan okurcana.

“Hocam gördün mü, onu, onu, işte onu?”

Yüzü kül kesilmiş, öfkeden tir tir titriyordu.

“Gördün mü?”

Sesi bıçak gibiydi.

“Gördüm, ne olacak?”

“Orada, kapının ortasında dikilmiş duruyor, onu, onu gördün mü?”

“Onu gördüm.”

“Ben onu tanıyorum, tanıyorum ama bir türlü çıkaramıyorum. Hep karşıma çıkıyor, sonra da alıp başını yitiriyor.”

Memed çabuk çabuk konuşuyor, bir çırpıda olanı biteni anlatmaya çalışıyordu.

“Tabancam olsaydı şimdi üstümde onu vururdum. Bu adamın gözü göz değil, bu adam beni kancıklayacak.”

Sözünü bitirmesiyle adama doğru atılması bir oldu. Abdülselam Hocayla, kapıdan çıkmakta olan kadın durmuşlar, şaşkınlıkla onun atılmasına, avlu kapısının ortasındaki adamın da hemen o anda gözden yitişine bakıyorlardı.

Memed fırladı gitti ya adam ortalarda yoktu. Bir kerpiç bahçe duvarı aştı. Karşısına dikenli kaktüslerden sık, geçit vermez bir ağıl çıktı. Kaktüsler kan kırmızısı yalım yalım iri Ç’Çeklerini açmışlardı. Kaktüslerin aralığından adamı gören Memd aşağı doğru koştu. O koştukça karşıdaki adam da,  bağlıymış gibi aşağıya koşuyordu. Kaktüs ağılı tü-

159

kendi, sık bir kavaklık başladı. İkisi birden yan yana kavaklığa daldılar. Adam kavaklığın içinden geçerek, bir turunç ormanına girdi. Turunçlar da çok dikenliydiler. Memedin omuzları, boynu, yüzü yırtıldı kan içinde kaldı. Ter de kulunçların-dan fışkırmıştı. Yan yana bir böğürtlenliğe düştüler, adam böğürtlenlikte yitti gitti. Böğürtlenlik çok sıktı ve böğürtlenlerin uzun dalları her yanı sarmışlar, adım atacak en küçük yer bırakmamışlardı. Memed, gözleriyle böğürtlenliği aradı taradı, adam bir daha gözükmedi. İster istemez, Memed, birkaç kere ayağı böğürtlenlere takılarak, Hocanın yanma döndü. Soluk soluğa kalmış, su gibi terlemişti. Yüzünden sızan kanı tere karışıyor, boynundan aşağıya gömleğine kadar iniyor, ak gömleği kana boyuyordu.

“Kim bu adam Memed?”

“Bilmiyorum, çıkaramıyorum Hocam ya, ben onu tanıyorum.”

“Ne oldu sana böyle?”

“Dikenler yırttı yüzümü, boynumu.”

“Gömleğin de kana batmış.”

“Ben bu adamı biliyorum, biliyorum, biliyorum Hocam ya ammavelakin çıkaramıyorum.”

“Üzülme, belki çıkarırsın bir gün… O güne kadar da…”

“Başka hiçbir şeyden korkmuyorum, uykuda bastırırlar, diye korkuyorum.”

“Bir çaresine bakarız,” diye soğukkanlı, güvenli konuştu Hoca. Bu da Memedin endişesini biraz azalttı.

“Haydi eve gidelim de üstünü değiş.”

Üç gün içinde her şey tamamlandı, Memed tapuyu aldı cebine koydu. Bu Hoca çok yaman adamdı. Nereye gitse ona bütün kapılar açılıyor, kimi görse, hiç kimse ona saygıda kusur etmiyordu.

Memed, tapuyu alır almaz, hemen eve koştu, kadın onu kapıda bekliyordu. Evi bu üç gün içinde boşaltmış, silmiş süpürmüştü.

Biraz hüzünlü, biraz acı içinde, azıcık da gülümseyerek, gözleri dolmuş, daha da çok şaşkın orada, niçin beklediğini bilmeyerek, duruyordu.

160

Memed ona yaklaşınca bir adım ileriye attı, ona anahtarları

uzattı:

“Hayırlı olsun yavrum,” dedi. “Güle güle otur. Biz evde sonuna kadar mutlu olduk. Allah sizi de sonuna kadar mutlu etsin.”

Memed, kadının elinden anahtarları aldı, bir süre elinde-kileri ne yapacağını bilemez baktı kaldı. Sonra bir kadına, bir elindeki anahtarlara gitti geldi gözleri. Bir şeyleri anımsamış olacaktı ki, sevinerek kendi kendine gülümseyerek bahçenin içine yürüdü. Mutluluktan doluyor taşıyordu. Seyranı düşündü, onun güzelliği, yürüyüşü, usul boyu, gamzeleri geldi gözünün önüne. Anasını, babasını, Hatçeyi düşündü. Hürü geldi, bahçenin ortasında, iki elini beline koydu durdu, bir eve bakıyor, bir ona bakıyor, sevince kesmiş gülüyordu. Ağaç ağaç, ot ot bahçeyi geziyor, her taşına, her yerine bakarken evi dolanıyordu. Evin önündeki, ağzı işlemeli mermerden kuyuyu keşfedince sevinci bir kat daha arttı. Bu kuyuya bir çıkrık gerekiyor, dedi kendi kendine, çıkrık olmazsa, Seyran su çekerken yorulur, dedi. Birden farkına vardı ki akşam olmuş, gün batmış, karnı da bir acıkmış ki… Evin karşısına geçti, alacakaranlıkta bile ev apak parlıyordu. Bir süre hayranlıkla sey-reyledi. Ilık, dalga dalga esen bahar yeli inceden bir limon çiçeği kokusu getiriyordu.

Ayakları geri geri giderek, zorla Abdülselam Hocanın evine vardı. Hoca onu bekliyordu, güler yüzle karşıladı.

Sabahleyin, Gavur dağlarının başı bir ışık dumanı içinde kalırken yataktan fırladı, alelacele giyinerek evine koştu. Avlu kapısını açıp da, tam evin karşısında, dün akşam kendisinin durduğu yerde, sırtını ağaca dayayıp uyumuş kadını gördü, kadını uyandırmamak için ayaklarının ucuna basarak evin arkasına kaydı, orada, arka kapının ak mermerden yapılmış üç basamaklı merdivenine oturdu, günün doğmasını bekledi. Kuş-w, gün doğmadan az önce uyandılar, hep bir ağızdan vıcırdaş-maSa’ ağaçtan ağaca kaynaşarak uçmağa başladılar. Öteki bü-•ün bahçelerden de böyle çıldırmış kuş sesleri geliyordu. Gün doğunca, ilk ışıklarla birlikte de ortalığa, inceden esen ılık yelin getirdiği kokular çöktü.

161

Memed, ayağa kalktı, kadını merak etmişti, usulcana öne kaydı. Kadın uyanmış, büyümüş gözlerle evini seyrediyordu. Memedi görünce gülümsedi, ama, hiç yerinden kıpırdamadı. Memed de onun biraz ötesindeki ağaca belini dayadı oturdu. Hiç konuşmadan yan yana öyle oturup öğle olup gün tepeye dikilinceye kadar evi seyrettiler.

Ayağa kalkan Memedin gölgesi, bir yuvarlak delik gibi, tam ayaklarının üstüne düşüyordu. İlk adımda kadının yanına vardı, cebinden çıkardığı anahtarları:

“Al Hatun abla,” dedi, “burada uyuyacağına, İstanbula gidene kadar evde uyu, yazık değil mi sana. Bizimkiler daha gelmediler.”

“Yok,” dedi kadın, “bak, şu komşu evde kalıyorum. Bu gece beni orada uyku tutmadı da, geldim de burada uyudum.”

Anahtarları almadı.

Memed, Abdülselam Hocanın evinde her sabah uyandı, kendi evine koştu, avlu kapısını, hiç ses çıkarmadan anahtarı soktu, usulca açtı, evin eski sahibi kadını, sırtını o yaşlı portakal ağacına dayamış uyur buldu. Uyanınca da yan yana oturup doya doya bembeyaz evi seyrettiler.

Memedin mutluluğu artıp azalmıyordu. O adam da ortalıkta hiç gözükmüyordu. Memed gittikçe, merakı içinde büyüyerek, o adamı dört gözle bekliyordu.

Gene bir sabah usulca kapıyı açıp içeri girince kadını göremedi. Bir anda içi bomboş kaldı, ne yapacağını bilemedi, evin arkasına geçti, merdivene oturdu duramadı, bahçeyi dolaştı olmadı, dışarıya çıktı, kadının konuk kaldığı komşu evin kapısını çaldı, komşu evin kadını onu tanımıştı, güler yüzle karşıladı:

“Kimi aradığını biliyorum, Zehra Hanım bu sabah erkenden İstanbula gitti. Sen onu görmedin mi, bu gece de evinde uyudu.”

Memed, biraz daha erken gelmediğine üzüldü, Abdülselam Hocaya döndü. O, eve girerken Hoca da kahvaltıya oturuyordu:

“Gitti, gitti Hocam,” dedi, sesi acı doluydu.

“Gel otur, ne kadar sabahtır, ne kadar gündür seni göremiyorum, neredesin hay İnce Memed?”

162

Merned gülerek sofraya oturdu. “Ben bugün kasabaya iniyorum. Senin işin var mı?” “Yok,” dedi Memed. “O gitti.”

“Senin evinin her şeyini hazırladım. Gidip görelim beğenirsen alalım.”

“Alalım Hocam.”

Hoca, topuzları yaldızlı, biri iki kişilik, birisi de tek iki karyola ayırtmıştı. Demek, bu karyolada yatacağız Seyranla, diye sevindi. Hürü Ana da şu tek kişilikte yatacak. Alimallah Hürü Ana bu karyolada yatmaz. Üstüne üstlük bir de kıyameti koparır ki… Koparsın varsın… Kendisine karyola alındığına da çok memnun olacak.

Koltuklar, kanepeler, sedirler… Sedirlerin üstüne örtülecek ipekli Halep kumaşları… Duvarlar için üstünde ayetler yazılı levhalar, cam üstüne yapılmış bir ejderha, başı insan, kuyruğu ejderha, dünya güzeli, Hazreti Muhammedin kız başlı, at gövdeli Burak atı, deve üstüne yükletilmiş kendi ölüsünü uçsuz bucaksız çöle, devenin başını çekip götüren, Hazreti Ali… Memed bu resimlere hayranlıkla daldı gitti. Hoca resimlerin, levhaların ne olduklarını anlatıyor, o anlattıkça Memed şaşkınlığından, coşkusundan, sevincinden renkten renge giriyor, Hocaya sorular üstüne soru soruyordu.

“Demek ejderha gövdeli, kız başlı bir yaratık bizimle yaşıyor bu dünyada öyle mi?”

“Yaşıyor Memedim. Kafdağınm arkasında.”

“Demek Hazreti Peygamberin atı böyle dünya güzeli kız başlıydı?”

“Yaşıyor Memedim, Kafdağının arkasında.”

“Demek Hazreti Ali geldi de kendi ölüsünü devesinin üstüne koydu da götürdü, öyle mi?”

“Götürdü, çöle, bilinmeze götürdü.”

Memed dükkanda dolaşırken şaha kalkmış görkemli air kır atın üstünde kılıcını kınından sıyırmış heybetli, büyük gözlü/ geniş omuzlu, ay bıyıklı cam üstüne yapılmış, renkleri göz kamaştıran bir resim daha seçti resimlerin arasından.

“Bu kimin resmi?” diye sordu Hocaya.

“Köroğlunun,” dedi Hoca.

163

“Bunu da alalım,” diye yalvarırcasına Hocanın gözlerinin içine baktı.

“Alalım, alalım,” dedi Hoca. “Çok güzel bir resim. Ustası çok büyük bir usta. Konyada Molla Hünkarın Türbedarıdır kendileri. Kırklara karışacak kadar mertebesini bulmuş, erişmiş bir zattır Efendi Hazretleri. Onun resimleri mübarektir. Hangi eve girerse o eve kötülük, zulüm, ayrılık giremez. O eve bet bereket yağar üstelik de…”

Memed başka bir resim gösterdi, ağzından yalımlar çıkan bir yeşil kurbağaydı bu.

“Bu resim Efendi Hazretlerinin elinden çıkmamıştır, değersiz bir tasvirdir.”

Memed utanarak, bir büyük, çok renkli, gökleri Çukurova göğü, çiçekleri sarı, eflatuni, kırmızı, mor Çukurova çiçekleri gibi, ağaçları yeşilden patlamış, renk renk çiçekten taşmış, bir suyun başında çırılçıplak birisi kadın, öteki erkek iki insan durmuş, arkalarında, kırmızı çatal dilini dışarıya fırlatmış, bir ağaca, dipten başa kadar dolanmış bir yılan olan bir resmin karşısında durdu. Bu iki çıplak insanın çıplaklığından utanıyordu. Hemen Seyranı anımsadı, orada, çayın kıyısında, ipek gibi yumuşacık serilmiş çiçeklerin üstünde, tanyerleri ışırken kamışların, böğürtlenlerin duldasında… Şehvetten çıldırarak, kendilerinden geçerek… Memed, bunları düşünürken, bu resmin karşısında da bütün bedeni şehvetten çımgıştı, bir hoş oldu, kendinden geçmiş sevişirlerken, bir de bakmıştı ki üstlerine gün doğmuş, gün kuşluk olmuş, elli adım ötede de, o deli yağız durmuş, burun delikleri körük gibi şişerek, toprağı koklayarak kendilerini seyrediyor büyümüş gözlerle.

“Ne baktın kaldın bu resme Memed?”

Memed, birden irkildi, sallandı, utandı, kendine geldi:

“Baktım Hoca,” diye toparlandı.

“Efendi Hazretlerinin en güzel yaptığı tasvir budur. Baksana Efendi Hazretlerinin yaptığı cennet, cennetialadan daha gerçek, daha da güzeldir.”

“Çok güzel Hocam,” dedi Memed kızararak, önüne bakarak.

“Efendi Hazretleri cenneti bilerek, görerek resmetmiştir.”

“Ölmeden de cennete gidilir mi?” diye merakını yenemeyen Memed, başını yerden kaldıramadan sordu.

164

“Efendi Hazretleri gönül gözüyle cennete her gün gider gelir. Yol etmiştir cennetin kapısını. Yoksa bu resmi nasıl yapardı cennetten daha güzel, cenneti görmeden.”

“Çok güzel,” diyebildi Memed, utancından titreyerek, “çok güzel… Bu yılan… Bu yılanları… çok…” Eli ayağı çözülmüştü. “Bir de kırmızı elma… Bir de kırmızı… Çok parlak, kırmızı…”

“Bu tasvir Hazreti Adem Atamızla Havva Anamızın cennetten kovulmalarının tasviridir. İşte şu yılan hilekar, kandırıcı, baştan çıkarıcı yılandır. İşte onun Havva Anamıza verdiği elma anamızın sağ elinde duruyor, az sonra dayanamayarak elmayı dişleyecek, yarısını yiyecek, öbür yarısını da Adem Babamıza verecek… Bak, bak, bak şu resmin canlılığına, Allah sanki az önce çamura üflediği gibi buna da can üfürmüş, tasvirin içinden kaçıp gidecekler. Efendi Hazretleri bu tasviri yaparken cennetin içinde Adem Atamızla Havva Anamız karşısında durmuşlar da sankileyim poz vermişler, yılanları, elmaları da yanlarında.”

“Havva Anamız çok güzelmiş. Adem Atamız da ne yakışıklı…”

“İnsan yüreği, insan bedeni, insan kafası biz cennetten kovulduktan sonra bozuldu. Işık fışkıran bir kaynaktan çıktık, bir ulu su olarak bulana bulana, çarpuk çurpuk, yozlaşarak bugüne geldik.”

Seyran çok güzel, diye düşündü Memed, Havva Anamızdan bin kere daha güzel. Kuğu boynu, usul boyu, güneşli teni… Bu düşüncesini Selam Hoca fark etti mi, diye de onun yüzüne korkuyla baktı.

“İstersen bunu da alalım Memed. Alalım ya, bunun hediyesi çok. Ne olacak, alalım istersen, varsın çok olsun.”

“Alalım Hocam,” diye duyulur duyulmaz sözler döküldü Memedin ağzından. Hoca, belki Adem ile Havvayı almayacak, diye ödü kopuyordu.

Bereli, sakallı, eli tespihli, cüppeli, ağzı kıpır kıpır dualı, Çok uzun, kırış kırış uzun boyunlu adam duvardan özenerek, okşayarak resmi indirdi. Adamın boynu öylesine uzundu ki, başı insanda bir sopanın ucuna geçirilmiş duygusunu uyandırıyordu. Tasvirdeki Adem Babamızın boynu da onunki kadar uzundu.

165

Bundan sonra büyük bir Çığcık kilimiyle, bir Avşar halısı aldılar. Çok güzel, pırıl pırıl renkli bir de seccade buldular ki aldıkları kilimlerden daha güzeldi.

Memed Hazreti Adem tasvirini aldıktan sonra Hocanın ardınca çarşıda artık bir uyurgezer gibi dolaşıyordu. Hoca ne alırsa alsın, “Güzel, Hocam, çok güzel, eline sağlık,” diyor, başka bir şey demiyordu. Aklı fikri hep Efendi Hazretlerinin en görkemli eseri Adem Atamızla Havva Anamızdaydı. Şimdi onu o resmin önüne koysalar, yemeden içmeden, gece gündüz bu resmi seyreder ve hem de doyamazdı. Seçtiklerinden başka Efendi Hazretleri onlara birkaç resim daha vermişti ya, bu başkaydı.

Zeynullah Efendiye gittiklerini, sedir, koltuk, kanepe, san-dalya, masa, daha başka bir sürü öteberi, kap kaçak, bardak, küp aldıklarını ancak hayal meyal anımsıyordu. Hoca, karpuzu pembe büyük bir gaz lambasını satın alırken Memed lambaya bakamadı. Bu lambayı da o kaçan adam gibi bir yerlerden, bir iyice anımsıyordu ya çıkaramıyordu.

“Hocam bunu almayalım.”

“Şu yeşil karpuzlusu iyi mi?”

“O olmasın da, hangisi olursa olsun, iyi!”

Hoca iki tane de çok güzel lamba seçti.

Birkaç gün içinde, eve birtakım adamlar geldiler, duvarları badanaladılar, kapıları, pencereleri boyadılar. Birtakım adamlar geldiler, kilimleri, halıyı serdiler, koltukları, sandalyaları, masayı, karyolaları yerleştirdiler. Evde her şey yerli yerine konunca, en son Abdülselam Hocanın karısı elinde büyük bir bohçayla geldi. Güzel, uzun boylu, esmer, uzun kuğu boyunlu genç bir kadındı. Güzelliği hemen hemen Seyranın güzelliğine yakındı. Kadın bohçayı açtı bohçanın içinden işlenmiş patiska perdeler çıktı, karı koca uzun uzun çalışarak evin bütün pencerelerini perdelediler. Bundan sonra Abdülselam Hocayla karısı eve birkaç gün daha geldiler gittiler. Memed, onların ne yaptıkları, nasıl çalıştıklarıyla hiç ilgilenmiyor, Adem Havva tasvirinin önünden akşamlara kadar ayrılamıyor, gözlerini dikiyor, resmin karşısında kalakalıyordu.

“Bu kadar çok sevdin demek Memed sen bu resmi?”

166

Ötekisi kendinden geçmiş:

“Çok sevdim Hocam, çok sevdim,” diyor yeniden resme dalıyordu.

Her an da resimde yeni renkler, yeni biçimler buluyor, dünyayı bulmuşcasına yüreği hop oturup hop kalkıyordu.

İşte şurada, şu açık yeşil yaprağın üstünde bir uğurböceği, yaprağın arkasında daha binlerce uğurböceği var. Şurada da bir, göğsü sarı, mavi küçücük bir kuş, gözleri yuvalarında fıldır fıldır, telaşlı… Neredeyse kanatlarını açacak, uçup gidecek… Onun da arkasında bir kuş var. Mavi benekli yeşil, kın kanatlı bir böcek, kabuğunu açmış, içi kıpkırmızı, zar kanadı mavi, titriyor, uğunuyor. Sonunda Memed, öylesine coştu ki, koşarak Hocaya gitti:

“Hocam,” dedi, “Konyada Molla Hünkarın türbesini ziyaret etmek yarım hac sayılırmış. Ben de Konyaya gitmek, bu resimleri yapan Efendi Hazretlerinin elini öpmek istiyorum, Seyran geldikten…”

“Gideriz ya Mevlana Hazretlerine… Efendi Hazretleri burada. O gördüğün uzun boyunlu zat oydu.”

“O muydu o, o muydu,” diye Memed heyecanla sordu. “Tuh, bilemedim onu. Bilip de elini öpemedim, tuh…”

“Öpersin,” dedi Hoca.

Bir hafta sonra Memede Urfadan getirtilmiş safkan bir at aldılar. At, dört yaşındaydı. Eyeri, kaşı gümüş savatlı bir Çerkeş eyeriydi. Dizgini, üzengilerinin bağları, terkisi de gümüş savatlıydı. Memed, bu eyeri beğenmişti. Bir de nagant tabanca aldı, beline taktı. Atın her şeyi tamamlandıktan sonra Abdülselam Hoca: “Memedim,” dedi, “kusura kalma ya, ata bu kılıkla buralarda binmezler.”

“Ya nasıl?”

Zeynullah Efendiye gittiler. Ondan lacivert bir külot pantolon, bir lacivert ceket, bir de Memedin tam ayağına göre körüklü bir çizme buldular, bir de bir damalı kasket, bir düzine de gömlek aldılar.

Memed, bütün giyitleri giyiyor, bayağı da hoşlanıyordu ya, Or>a, şu dünyada, insanların ortasında çırılçıplak kalmış gibi geliyordu. Yakalan sırmalı Maraş abasının, ham çarığın, nakışlı

167

dizleme yün çorabın, Maraş inanışından mintanın yerini hiçbir şey tutmuyordu.

O gün bu gündür, atı aldığı, tabancayı beline taktığından beri o kaçan adamı bir daha göremedi. Atına bindi, sel yatağma gitti, pürenin yanı başında, bir gün akşama kadar, gözleri denize dikilmiş kaldı, camiye geldi, orada bekledi, kebapçı dükkanında çok kebap yedi, bir daha o adama rastlamadı. Her nereye gitse, hah, burada karşıma çıkacak, diye içi hop ediyor, adam da bir türlü bir yerde gözükmüyordu. Aaah, bir kere, bir kere daha şu adamı görseydi, kuş olsa da kurtulmazdı elinden.

Ev dayandı döşendi çiçek gibi oldu. Abdülselam Hoca, geldiği zaman emanet aldığı altın dolu büyük, altın, gümüş kakmalı, derisi işlemeli kuburu geriye verdi:

“Artık evin var, paran sende kalabilir,” dedi.

Memed, kuburu eline aldı, evirdi çevirdi, içine baktı. Kuburun içi daha para doluydu. Oysa ne kadar da çok para harcamışlardı. Demek ki Kuzgun çok altın toplamıştı bunca yıl dağda. Kuburu Hocaya geri uzattı:

“Seyran gelsin de Hocam,” dedi, “o zaman alırım altınları. Şimdilik sizde kalsın.”

Hoca kuburdan beş altın aldı Memede verdi:

“Üstünde bulunsun,” dedi, “ne olur ne olmaz, insan halidir.”

Memed, altınları aldı, boncuklu, akrep işleme kesesinin içine koydu. Kesede bir hayli altın daha vardı.

“Birkaçını Zeynullah Efendiye bozdur,” dedi. “Zeynullah seni çok seviyor. O bir adamı bir kere sevince, artık o adamın bir daha sırtı yere gelemez. Haydi bin atma da ona gidelim.”

“Gidelim,” dedi Memed.

Yeni, çok güzel dikilmiş külot pantolonunun üstüne çizmesini çekmiş, çizmenin koncuna sapı gümüşlü kırbacını sokmuş, gümüşlü bel kemeri, beyaz gömleğinin yakası açık, lacivert ce-ketiyle…

Atı büyük çınarın az ilerisindeki taş hana bağladılar, çınarın altına geldiler. Üç yüz yıllık çınarın kalın gövdesinin dibinden bir su kaynıyor, orada dibi çakıltaşlı, aydınlık, çakıltaşları ipileyen bir havuz oluşturuyordu. Havuzun ayağı kayalıkların

168

arasından çağlayarak gidiyor, portakal bahçelerinin içinde yiti-

yordu.

Bir süre çınarın dibinde oturup bir kahve içtiler. Hoca, Me-medi birçok insanla tanıştırdı. Ardından Zeynullah Efendinin dükkanına gittiler. Zeynullah Efendi Memedi böyle giyinmiş kuşanmış görünce ona hayranlıkla baktı.

“Abdülselam Hoca,” diye güldü, “ne de yakışıklı yiğenin var, eğer evli olmasaydı, şu Çukurovanın kızlarını kasar kavu-rurdu.”

“Yiğenim çok yakışıklıdır,” diye onu onayladı Hoca kıvançla. “Bakıyorum, gözün benim yiğeni tuttu, artık onun bundan sonra sırtı yere gelemez.”

“Allah sayesinde,” dedi Zeynullah Efendi.

Zeynullah Efendinin bu dükkanı yıllardan bu yana Orta-doğunun en namlı iş merkeziydi. Suriyenin sınır kasabası İs-kenderundan, Halepten, Şamdan, Kahireden, İskenderiyeden, Paristen, Londradan, Napoliden gelen kaçak mallar burada birikir, buradan bütün Türkiyeye, İrana, Iraka, daha uzaklara dağıtılırdı. Zeynullah Efendinin kasabanın dışındaki büyük konağı arı kovanı gibi işlerdi. Arap, Fransız, İngiliz, İtalyan, Türk çok adamı vardı. Zeynullah Efendinin bu durumunu da, bu bölgede olsun, Ankarada, İstanbulda olsun bilmeyen yoktu. Zeynullah Efendi kazandığı paralarla ucuza çok portakal bahçesi, çok toprak kapatmıştı. Şu dağın dibinden Akdenize kadar uzanan bütün ova onundu. Türlü silah, esrar, eroin, atlar, koyun sürüleri, satılacak, alınacak ne varsa… Her gece konağına değerli mal yüklü on beş atlı geliyor, yirmi beş atlı gidiyordu.

Zeynullah Efendinin geniş dükkanı bir de kasaba ileri gelenlerinin toplandıkları yerdi. Kaymakam, Candarma Komutanı, Belediye Başkanı, Müftü, İmam, Malmüdürü, Ağalar, Beyler her gün ikindiüstü burada toplanır, rahat maroken koltuklara oturarak çay içer, sohbet ederlerdi. Türkiyenin, Suriyenin, Fransanm, İngilterenin politikaları burada konuşulur, burada bir karara varılırdı. Bol dedikodu, bol insan çekiştirme de bu dükkanın başlıca özelliklerindendi. Türkiyede, Türkiyenin kuytu bir köyünde bir önemli olay geçsin de burada konuşulmasın, olamazdı.

169

“Demek evi de aldınız ha?”

“Allah sayesinde aldık Efendi Hazretleri.” dedi Abdülse-lam Hoca.

“Ucuz da almışsınız duyduğuma göre.”

“O kadar ucuz değil Efendi Hazretleri.”

“Kadın günlerce evine yapışmış da gitmemiş. Gece gündüz, yemeden içmeden, uyumadan evini seyretmiş.”

“Sonunda gitti,” dedi Abdülselam Hoca.

“Ben,” dedi Memed, utangaç, iki eli dizlerinin üstünde, saygılı, “ona dedim ki, istersen bizimle birlikte kal Hatun, dedim.”

“Ne yaptı o?”

“Bir sabah gittim ki eve, yok. Sordum soruşturdum, İstan-bula gitmiş.”

“Zor,” dedi Zeynullah Efendi, “Allah kimsenin başına vermesin, bir insanın yuvasından ayrılması zor. Ben uzun yıllardır bu kasabadayım. Babam, şu Payas Kalesi hapisaneyken buranın kumandanıydı. Ben okumaya Şama gittim, sonra dünyayı dolaştım, ama doğduğum kasabayı bir türlü unutamadım. Daha burnuma tüter durur. Yakında Anavarza ovası senin de burnuna tütecek. Ama seninki yakın, sabahleyin buradan atma atlar, daha akşam olmadan Anavarzaya varırsın. Benim kasabam yurtdışında kaldı. Malım mülküm, hiçbir şeyim olmayaydı da ben kasabamda yaşayaydım. Benim kasabam bütün dünyada köprüsü, bir de güzel evleriyle ünlüdür.”

Zeynullah Efendinin kasabasından söz ederken dudakları titriyor, gözleri yaşarıyor, göğsü iniyor kalkıyordu.

Dükkana ilk önce Müftü Efendi geldi. Çok uzun boylu, iri kahverengi gözlü, kara tahta sakallı, kemer burunlu, biraz öne eğik duran, güleç yüzlü bir kişiydi. Arkasından Şakir Bey girdi dükkana. O girince herkes ayağa fırladı. Şakir Bey, Memedin pantolonu gibi dikilmiş mavi bir külot pantolon giymiş, kahverengi körüklü bir çizme çekmiş, çizmenin koncuna da gümüş savatlı kırbacını sokmuştu. Ceketi İngiliz kumaşındandı ve Is-tanbulda özel olaraktan diktirilmişti. İpek gömleği tiril tirildi, üstündeki büyük incisi ilk bakışta göze çarpan küçük elmaslar döşeli altın iğnesiyle kırmızı ipek kravatı onun yüzüne bir baş-

170

ka anlam veriyordu. Borsalino, kırmızı tüylü ışıltılı kara şapkasını başından eksik etmiyordu. Nereye gitse, ne yapsa, kiminle konuşsa şahin gibi dik bakıyordu. Bu bakışa özellikle dikkat ediyordu. Bir kere olsun bir yere, unutup da şahin bakışlarıyla bakmayınca, kendisini çok suçluyor, karşısındaki bir başkasıy-mış gibi ağzına geleni söylüyordu.

Biraz sonra da içeriye öğretmen Zeki Nejad girdi. Abdülselam Hoca ayağa fırladı, onu gören Memed de öyle yaptı. Müftü şöyle bir doğruldu, Şakir Beyle Zeynullah Efendi yerlerinden bile kıpırdamadılar

Öğretmen, patlayacakmış gibi öfkeli görünüyor, bir ayağı topallıyor, yürürken topallığını belli etmemeye çalışıyor, bunda da epeyce başarı sağlıyordu. Ona yürürken alıcı gözle bakmayan birisi topallamasını göremiyordu. Güzel bir ayakkabı giymiş, çizgili lacivert bir çorap geçirmişti ayağına, takım giyitleri de lacivertti. Beyaz ipek gömleğinin üstüne mavi bir kravat takmıştı. Onun da şapkası siyah Borsalinoydu. Yalnız bununki-nin tüyü yoktu. Bir de yakasında kırmızı şeritli İstiklal Madalyası sallanıyordu. Mustafa Kemal Paşanmkinin tıpkısı. Madalya altındı ve ışılıyordu, öbür altınlardan daha çok…

Derken öbürleri de birer ikişer damladılar. Zeynullah Efendinin genç adamı aşağıdan pirinç semaveri, altm yaldızlı çay kadehlerini gümüş bir tepside getirdi. Herkese kokulu İngiliz çayından birer kadeh dolduruldu. Hem çay içiliyor, hem konuşuluyordu. Her zaman böyle olurdu. Artık burada çay içmeleri töreleşmişti. Bunu, Zeynullah Efendi bile istese değiştiremezdi. Önce kaçakçılıktan söz açıldı. Çerkesin oğlu dedikleri kaçakçı Gavur dağlarının eteklerinde pusuya düşürülmüş, bir bölük candarmayla savaşa savaşa Suriyeye gerisin geri, hiçbir telefat vermeden çekilmişti. Çerkesin oğlu her zaman sının altmış atlıyla geçerdi, bu altmış atlının her birisi de keskin nişancıydı. Ardından ünü çoktan Türkiyeyi tutmuş bir milletvekilinin binlerce dönümlük bir hazine köyüne el koyduğuna geçildi. Köy Yüreğir toprağındaydı ve öyle bir topraktı ki bu, insan eksen biterdi. Sonra milletvekillerinin, Kurtuluş Savaşı kahramanlarının vatan toprağını nasıl paylaştıkları üstünde duruldu. Bir yağmadır gidiyordu ki, önüne geçebilene aşk olsun. Sonunda

171

söz döndü dolaştı, son ayların en çok konuşulan konusuna, eşkıya olaylarına, özellikle de İnce Memede gelip çattı.

“Yeni bir haber geldi mi?” diye ufak tefek, cüppesinin altında yitmiş gitmiş İmama sordu Müftü. Bütün eşkıyalık haberlerini o bilir, nerede ne gibi bir eşkıya olayı olmuşsa İmam Efendi bir destancı kıvraklığıyla, dinleyenlerin ağızlarının suyunu akıtarak anlatırdı.

İmam Efendi doğruldu, gırtlağını temizledi, herkes onun ağzının içine bakıyordu. Şu insanların kendisini böyle ilgiyle, ağzının içine girercesine dinlemeleri onu mestediyordu. Önce İnce Memedin Akçasazda otuz köyün silahlı erkeği ve üç ilin candarmasınca kuşatıldığını, İnce Memedinse bataklığın ortasındaki ejderhanın sırtına binerek köylülerin, candarmanm üstüne savlet ettiğini, bunu gören candarmalarm ve köylülerin dehşete düşerek can havliyle kaçtıklarını…

Şakir Bey, onun sözünü öfkeyle kesti:

“Saçma,” dedi, “olmaz böyle bir şey. Akçasazın içinde sıkışan İnce Memed, bilmem ejderhaya binmiş de, onun yelesine yapışmış da, ağzından bir orman yangını gibi yalımlar saçarak köylülerin ve de candarmalarm üstüne yürümüş de… Efsane efendim, uyduruk, yalan efendim. Küllü yalan. Bilgisiz halkı kandırıyorlar, halk da bu katili evliya yapıp da başımıza koyuyor. Hem sen İmam Efendi, bu efsaneyi bir ay önce de tıpkı böyle anlatmış, işte ben de reaksiyonumu gene böyle ifade etmiştim. Geçin bunları efendim, halkı kandırmayın. Halk da böyle saçmalara inanmaya müheyya.”

“Ben uydurmadım bu anlattıklarımı muhterem Şakir Beyefendi efendim. Ben sadece duyduğumu arz ettim. Biraz önce arz ettiğim bu değildi. Geçenlerde söylediğim, İnce Memed nam eşkıyanın bin altmış altı karayılanın ortasında Yılan Kalesinden aşağıya, bir top yalım eşliğinde savlet kılışları, bunu gören halkın da tabanları yağlamaları, yılanların ve İnce Memedin üstüne kurşun yağdıran candarmalarm hiçbir kurşunlarını ne bir yılana, ne de İnce Memede isabet ettirememeleriydi. İsabet ettirmişlerse de kurşunların ne yılanlara, ne de Memede değmemesiydi. Bu yeni gelen haberden anlaşılıyor ki efendimiz öbür haber iptal edilmiştir ve bu yeni haber şimdilik revaçtadır.”

172

“Saçma, saçma efendim.”

“Saçma olmayabilir,” diye söze karıştı Müftü Efendi.

“Nasıl?” diye kaşlarını çattı Şakir Bey. “Rica ederim Müftü Efendi, siz büyük bir din adamısınız, böyle şeylere, ejderhaya, cine, periye nasıl inanabilirsiniz?”

“Kuranda yazıyor Şakir Bey,” diye tepeden konuştu onunla Müftü Efendi. “Ejderha da, cin de, peri de Kuranda yazar efendim.”

Kurandan Arapça bir ayet okudu, sonra da okuduğu ayeti ağır ağır açıkladı. Kurana göre ejderha da, cin de, peri de vardı.

İşin içine Kuran girince akan sular durur ama, Şakir Bey susmadı:

“Pekiyi Müftü, İnce Memed, Akçasazın ortasında ejderhayı tuttu, ağzına gem taktı, ejderhanın üstüne atlayıp dizginlerini eline aldı…”

“Olabilir efendim.”

“Bu da Kuranda yazıyor mu?”

“Haşa,” diye dualar mırıldandı Müftü. “Lütfen dikkatli konuşun Şakir Bey, tövbe edin. Haşa!”

“Haşa,” dedi Şakir Bey, “pekiyi Müftü Efendi, İnce Memedin parmağında bir Ocaktan çalınmış, nereye giderse orada yıldırım gibi, şimşek gibi çakan, güneş gibi gece gündüz parlayan bir yüzük varmış. Bu yüzük onun parmağında iken, onu su boğmaz, ateş yakmaz, dünyanın kurşununu onun üstüne bo-şaltsan ona değmez, değse de geçmezmiş. Bu da var mı Kuranda?”

“Muhterem Şakir Bey, bunlar Kuranı Kerimde yok ama, evliyaların, embiyaların hayatlarında çok var. Bir kere İnce Memede verilen o yüzük çalınmış değildir. Kırkgöz Ocağının piri Anacık Sultan tarafından İnce Memede armağan edilmiştir.”

Şakir Bey parladı, kızdı, eli ayağı titredi, bağırarak:

“Kadınlardan pir olur mu?” diye gürledi. “Tarihte kadından evliya, peygamber görülmüş müdür?”

“Görülmüştür,” diye onu yanıtladı Müftü. “Birincisi Havva Anamız, ikincisi Meryem anamızdır.”

Tartışma uzun sürdü. Şakir Beyi yatıştırıncaya kadar akla karayı seçtiler.

173

Müftü de gemi azıya almış susmuyordu. “Sen Kırkgöz Ocağından Yunan Savaşma on altı yeşil donlu mübarek kişinin gittiğine, ordunun önünde eli kılıçlı yeşil donlu-lann Yunanlılara saldırdığına da inanmazsın. Sen esir düşen Yunan askerlerinin, bizi siz yenmediniz, ordunuzun önündeki, her birisi bir kavak boyundaki, eli kılıçlı yeşil donlular yendi bizi dediklerine de… Sen, bizimkilerin de, biz önümüzde öyle yeşil donlu zatları görmedik, dediklerine de… Sen!… Sen!… Sen!”

Müftü çok sert saldırıya geçmişti, bunun üstüne Şakir Bey: “İşte buna inanırım Müftü Efendi, bunu ben savaştan dönen askerlerden kendi kulaklarımla duydum.”

Adının bu kasabada dinsize çıkacağından korkmuş, hemen yüz seksen derece çark etmişti. Müftü de onun bu zayıf yönünü yakalamış, bastırıyordu:

“Gene Anacık Sultan, o mübarek kadın, İnce Memede soyundan kalan, Haçlılara karşı savaşırken Selahaddini Eyyubi-nin giydiği, üstüne dokuz bin dokuz yüz doksan dokuz ayet ve hem de keskin dua yazılı gömleği de ona vermiş, yani İnce Memede…”

“Ne bulmuş da İnce Memedde ona vermiş bu tarihi, mübarek gömleği?”

“Çünkü istemiş ki, o gömleği giyen Selahaddini Eyyubi gibi İnce Memedi de kılıç kesmesin, ateş yakmasın, su boğmasın, ona kurşun geçmesin, insanoğlu onu yakalayamasm.”

“Ne bulmuş ki onda, o kanlı katilde mübarek Anacık Sultan?” diye alaylı sordu Şakir Bey. O kadar öfkeliydi ki, bütün gemileri yakıyordu. Oysa kendisini dindar bellesinler, diye her cuma camiye gidiyor, en önde namaza duruyordu, hiç mi hiç inanmadığı halde.

“Onun orasını biz bilemeyiz, onun orasını bir Tanrı bilir. Biz Tanrının işine karışamayız. Bir de, Anacık Sultan Ocağının mübarek yüzüğünü, gömleğini İnce Memede vermişse… O ne yaptığını bilir.”

“Bir kere kılıcı veremez.” “Neden veremesin?”

“Çünkü onu, Kırkgöz pirleri soyundan gelmeyen kimse kaldıramaz.

174

“Kim bilir, biz bilemeyiz ki, belki İnce Memed Kırkgöz pirleri soyundandır da, yüzüğü…”

Bu sırada gözü, orada koltuğun içine büzülmüş, ellerini saygılıca dizinin üstüne uzatmış, Memedin parmağındaki yüzüğe ilişti, bir süre baktı, gözleri yuvalarından fırladı:

“Getir, getir, getir,” diye Memede buyurdu. “Getir de şu yüzüğe bakayım:

Memed saygılıca ayağa kalktı, Müftü Efendinin önüne geldi, yüzüklü elini ona doğru uzattı:

“Vesüphanallah,” diyen Müftü, yüzüğü incelerken şaşkınlığını dile getirdi. “Ben gençliğimde Kırkgöz Ocağına yüz sürmeye gittiğimde, işte bu yüzüğün tıpkısı son pirin parmağm-daydı, hani o savaşa gidip de, Kırklara karışarak orada kalan, geri dönmeyen pirdeydi.”

Uzun uzun, evirdi çevirdi baktı:

“Evet, evet, tıpkısı,” dedi, eli bıraktı. “Ortasında taş, yöresinde on iki yıldız… Tıpkısı…”

Memed süklüm püklüm gitti yerine oturdu, gene öyle saygılı, alçakgönüllü ellerini dizlerinin üstüne koydu.

“Sen nereden buldun bu yüzüğü Memed oğlum?”

Memed, saygıyla toparlandı:

“Benim dedemin dedesinden kalmış.”

“Ona nereden kalmış.”

“Bilemiyorum.”

“Sizin öyle büyük ocaklarla bir ilişiğiniz var mı?”

“Bizim Anavarza ovasında ocak yok ki.”

Yüzbaşı epeyden beri kızıyor, bekliyor, sabrediyordu. Ortalığın biraz yatışmasından faydalanarak:

“Her zaman böyle olur,” dedi. “Ben İzmirliyim, benim çocukluğumda bir Çakırcalı Memed Efe vardı, bin kişiden fazla adam öldürmüştü. Onda da böyle bir yüzük, böyle bir gömlek olduğu söyleniyordu. Çünkü o bin kişiyi öldüren Çakırcalı zenginleri soyuyor, fıkara obalara, köylere para dağıtıyordu tıpkı Köroğlu gibi. Sonunda Çakırcalıyı vurdular, ölüsünü de kasa- • banın çarşısında bir ağaca ayaklarından çırılçıplak astılar. Sonra, ona kurşun geçmeyeceğine inanmış halk, onun ölüsünü aldı, ovaya, dört yol ağzındaki bir çınarın altına gömdü. Altı ay

175

geçmeden Çakırcalınm mezarı evliya mezarı ilan edildi. Bütün köylüler gece onun mezarına, dağlardan bir top ışığın süzülerek indiğini, gelip Çakırcalmm başucuna oturduğunu gördüler. Bundan sonra da Çakırcalmm mezar toprağı bütün dertlere deva oldu. Ve o dört yol ağzından geçen köylüler, onun mezarına bir kilometre yaklaştıklarında bağırıyorlardı, destur Çakırcalı Efe, destur, yaban değiliz, yol ver de geçelim. Ben o yoldan babamla ne zaman geçmişsem, babam atının başını çekiyor, gece olsun, gündüz olsun, var sesiyle bağırıyordu, destuuuuuuuuur!”

“Ben de duydum bunu,” dedi Kaymakam, “o yörelerde kaymakamlık ederken.”

“İnce Memedi de böyle yapacaklar,” dedi Savcı, kaim pos bıyıklarıyla gülerek. “Bu cahil halkla başa çıkılmaz.”

“Başa çıkılmaz,” dedi Yargıç. “Acayip adamlardan ibaret bu halk, otuz yıldır hakimlik yapıyorum, ben bu halkı hiç mi hiç anlayamadım gitti. Bence bu İnce Memed bir halk ayaklanması gerçekleştirmeye çalışıyor. Önce dini duyguları sömürü-yor, sonra halka, fıkaralara altın dağıtıyor… Sonra da… Dün aldığımız bir habere göre…”

İnce Memed kulak kesildi, dur bakalım, diye düşündü bizim Ferhat Hoca ne yapıyor.

İmam sözü Yargıcın ağzından aldı, başladı anlatmaya, gerçekten güzel anlatıyor, herkesi ağzına baktırıyordu. Herkes tartışmak için can atıyor, bir türlü de kimse İmamın sözünü kesmek yürekliliğini gösteremiyordu.

İnce Memed, Toroslarda, Çukurovada ne kadar namlı, köklü zengin varsa gözlerinin yaşma bakmadan, inanılmaz işkencelerden geçirerek soyuyor, soyduktan sonra da üç gün üç gece karılarının, kızlarının, gelinlerinin ırzına geçiyormuş. Bu işkencelere, ırza geçmelere dayanamayan üç Ağa, bütün hane halkını öldürdükten sonra son kurşunu da kendilerine sıkmışlar.

Ferhat Hoca bunu yapmaz, diye içinden geçiren Memed, farkında olmadan bir yay gibi gerilerek ayağa kalktı yerine oturdu.

Abdülselam Hoca dişlerini sıkıyor, öfkeden kudurarak susuyordu.

176

“Anacık Sultanımız ocağın mührünü, dokuz bin dokuz yüz doksan ayet ve dua yazılı gömleğini ve Eyyubi Hazretlerinin kılıcını ırz düşmanı böyle bir caniye vermez. Bu ırz meselesi külliyen yalandır.”

İmam boynunu büktü:

“Ben böyle işittim efendim,” dedi.

Savcı da:

“Bize böyle intikal etti,” diye pekiştirdi.

İnce Memed bir de Toros dağlarında ne kadar delikanlı varsa hepsinin adını Memed koymuş. Ya da bir rivayete göre o dağlarda ne kadar erkek çocuk, genç, yaşlı varsa hepsi adlarını kendiliklerinden değiştirerek Memed adını almışlar. Her gün de İnce Memede binlerce kişi eşkıya olmak için başvuruyor-muş. O da biribirine tıpıtıpma, bir anadan doğmuşcasına benzeyen yedi kişiyi ayırıyor, yeni Memed çetesi kuruyormuş. Dağlar Memed çeteleriyle dolmuş. Dağlardaki, Çukurovadaki zenginler, evlerini barklarını toplayaraktan başka yerlere kaçı-yorlarmış. Para pul, mal mülk hiçbir şey değil ya, ille de namus. Namus, ırz bostan tarlasında bitmez ki…

Bu Memedler çetesi üstünde de tartışıldı. Kimi böyle bir şey olabilir, kimisi de olamaz, dedi. Tartışmaya katılmayan, ama tartışmayı, bir sözcüğünü kaçırmadan dinleyen Yüzbaşı, sonunda kestirdi attı:

“Bizim namussuz, alçak köylü her bir haltı karıştırır. Köylü olmasa ardında, birkaç eşkıya, İnce Memed gibi birkaç çalıkakı-cı nedir ki… Ulan bir elime geçse İnce Memed, ulan şu dağlara, ince Memed takibine bir gönderseler beni, o bacaksız İnce Memedi bacaklarından tutar, şöyle cart, diye ikiye ayırırdım. O alçak köylülere de gösterirdim. Onları bir işkenceden geçirirdim, on bin, yüz bin İnce Memed olsunlar bakalım, bir milyon İnce Memed olsunlar, onlara kan işetirdim.”

Yüzbaşının çok dirayetli, çok yaman, çok vatansever bir asker olduğunu oradaki herkes tasdik etti. Yüzbaşı değil yalnız Toros dağı Memedlerini, bütün Çukurova, bütün, bütün Türkiye Memedlerine kan işetebilir, onların tırnaklarını sökebilir, derilerini yüzebilirdi.

177

“Bu vatan hainleri ne demek istiyorlar, isimlerini toptan İnce Memed yaparak!”

Yüzbaşı coşmuş yağıp gürlüyordu. Öğretmen Zeki Nejad: “Eşkıyalar vatan haini değillerdir.” “Vatan hainidirler,” dedi Şakir Bey. “Yani sen ne demek istiyorsun Muallim Bey!”

“Ben bir şey demek istemiyorum Şakir Bey…” Yüzbaşı öfkeden ayağa kalkıp boyun damarları şişerek: “Sen ne demek istiyorsun Muallim,” diye bağırdı. “Biz şehit kanıyla çizdik bu yurdun haritasını. Eşkıyalar devlete asidirler ve de vatan hainidirler.”

Zeki Nejad da ayağa fırladı, o da:

“Eşkıyalar vatan haini olamazlar,” diye bağırdı. Elini kolunu sallıyor, hiç kimseyi dinlemeden konuşuyordu.

“Dinle, rica ederim dinle Yüzbaşım, dinle, size hakikati açıklamalıyım. Dinle beni soylu, Türk askeri Yüzbaşım dinle!”

Altın madalyası o bağırdıkça öne arkaya sallanıyordu. Yüzbaşı yukardaki sözler üstüne dinginledi, ter içinde kalmış yerine oturdu.

“Evet Yüzbaşım zatınıza arz edeyim. Gizik Duran, büyük eşkıya, Haçın cephesinde ben onunla yan yana düşmana karşı çarpıştım. Haçm cephesinde bu eşkıya olmasaydı, biz çok ölü verirdik. Ben Antepte de çarpıştım. Karayılan, Kürt Süleyman… Siz benden iyi bilirsiniz. Ben Antepte onlarla da diz dize kurşun salladım düşmana. Karayılan yanımda şehit düştü… Ya Yunan cephesinde, Yüzbaşım siz benden daha iyi bilirsiniz, Gökçen Efe, Demirci Efe, Yörük Ali Efe.”

“Siz İnce Memedin avukatı mısınız Muallim?” diye onun sözünü kesti Şakir Bey.

Öğretmen Zeki Nejad ona kahredici bir bakış fırlattı sadece, yanıtlamadı.

“Evet arkadaşlar, onlar, o eşkıyalar düşmana karşı savaşarak ölürlerken, Ağalar, Beyler düşmanla işbirliği içindeydiler.”

Bu sözler oradaki bütün Ağalan, Beyleri yürekten paraladı ya kimse, Yüzbaşı bile ses çıkaramadı. Muallim Zeki Nejadın çok gizli, çifte aylı bir servisten olduğunu sanıyorlardı. Yoksa

178

böyle bilgili, kültürlü, cin gibi, İstiklal Madalyalı bir zatın bu küçük kasabada, üstelik de kasabanın köyünde ne işi vardı. Üstelik de ne toprak, ne bahçe istiyordu. Üstelik de Hükümete, İsmet Paşaya bile demediğini bırakmıyordu. Bir tek Mustafa Kemal Paşaya bir şey söylemiyordu. Demek ki, Zeki Nejad doğrudan doğruya Mustafa Kemal Paşaya bağlıydı.

“Evet Beyler, İnce Memedi halk yüceltti, onu evliya, peygamber seviyesine getirdi. Demek ki buna ihtiyacı var. Demek ki, biz halkın ihtiyacını karşılayamadık. Ona zulmettik. Onu hala insandan saymıyor, onu aşağılıyoruz. O da başkaldıran birisini bulursa kendi adına, kendisinden birisini bulursa onu koruyor, evliya yapıyor, başına da taç ediyor. Adı Memedse, kendisi de yediden yetmişe adını değiştirip Memed oluyor. Onu yakalamak kolay olmayacak…”

“Ah,” dedi Yüzbaşı, “ah, Muallim Bey, beni bir gönderseler onun takibine… Ben Doğu Anadoluda böyle çooook İnce Memedi bir ipe dizerek kurşunladım.”

“Evet,” dedi Kaymakam, “Yüzbaşımı iyi tanırım, çok tecrübesi vardır onun, İnce Memed değil de Çakırcalı, Köroğlu bile olsa ona vız gelir.”

Yüzbaşı utangaç bir delikanlı gibi önüne bakıyordu.

Abdülselam Hoca hiçbir tartışmaya katılmadan, arada sırada Memede bir göz atarak, bıyık altından gülümsüyordu.

Tartışma iyice yumuşamış, herkes dinginlemiş, önlerindeki çay kadehleri bir kez daha doldurulmuştu. İmamsa hep konuşmak istiyor, “Bir şey daha var, bir güzel bir haber daha var” diyor, ötekiler onu duymuyordu. En sonunda dayanamadı, “Bir, bir, bir mühim haber daha var, İnce Memedin atı,” dedi.

“Ne olmuş İnce Memedin atma,” diye ilgilendiler. “Yeni bir haber mi var attan?”

İnce Memedin atı bütün kasabada, çarşıda, evlerde, birkaç haftadır dillerden düşmeden konuşuluyordu. Buradaki herkes de İnce Memedin atının macerasını biliyordu. Abdülselam Hoca da günler önce duymuştu at için söylenilenleri. Ama onu üzmemek için haberi İnce Memede söylememişti. İmamın anlatması-mn da tadı başkaydı. İmam çok iyi Köroğlu hikayesi de anlatırdı kl/ bu bölgedeki hiçbir destancı onun eline su dökemezdi.

179

“Yeni haberler de nedir İmam, diye sordu Şakir Bey, “atı yakalamışlar mı, yakalayıp kurşuna dizmişler mi?”

“Daha yakalayamamışlar,” dedi İmam. “Yakalayamamışlar ya, Toros dağlarım da kum gibi insan talamış. Atı bulmak için akrebin deliğine, kuşun kanadının altına da bakıyorlarmış.”

“Öyleyse bulacaklar,” dedi Şakir Bey. “Bulacaklar, hem de kasaba meydanında binlerce köylünün gözü önünde kurşuna dizecekler.”

Öğretmen Zeki Nejad kızdı, alaylı:

“Şakir Bey,” dedi, “o asi atı kurşuna dizerken gözlerini de bağlayacaklar mı?”

“Elbette,” diye güldü Şakir Bey. “Sen alay et Muallim, o at yakalanır da kurşuna dizilirse, İnce Memedin beli kırılmış demektir. At İnce Memedin timsalidir. Ha atı kurşuna dizmişsin, ha Memedi, hiçbir farkı yok… Yakında atı yakalayacaklar.”

“Yakalayamazlar,” dedi Müftü Efendi. “Allah indinde kimi atlar sahiplerinden daha önemlidir. Size yüzlerce örnek verebilirim, işte İskenderül Zülkarneyn, kendi öldü, atı daha yaşıyor, Alinin, Köroğlunun atları da yaşıyor. Hazreti Peygamberin Burak atı da yaşıyor. Halbuki Peygamberi Zişan Hazretleri çoktan vefat buyurdular. Ben bu İnce Memedin atıyla biraz fazla meşgul olmak mecburiyetinde oldum da… İnce Memedin soylu atını Hızır Aleyhisselam koruyor. Kendi himayeleri altına almışlar.”

“Sizin İnce Memede bu kadar yakınlığınız olduğunu bilmiyordum Müftü Efendi.”

“Öyleyse bil Şakir Bey, onun o soylu atı benim kısrağımın kulunu, İnce Memed de benim amcamın oğludur. Şimdi anladın mı Şakir Bey.”

“Anladım,” diye ayağa kalktı Şakir Bey, “anladım Müftü Efendi. Zaten sizin gibi hocalardır halkın kafasını hurafelerle dolduran. Mustafa Kemal Paşa sizinle başa çıkamadı ama bekleyin, çıkacak. Koca Osmanlı İmparatorluğunu örümcekli kafalar yıktı.” Kapıdan çıkarken döndü: “Asi, vatan haini, hunhar İnce Memedin atını mübarek, kendisini evliya olaraktan halka takdim edenler, hem de Kaymakamların, Hakimlerin, Yüzbaşı’ ların gözlerinin içine baka baka takdim edenler bir gün cezalarını bulacaklardır,” dedi gitti.

180

O gider gitmez de, arkasından başladı bir taşlama. Şakir geyin inciği cıncığı, soyu sopu, dalavereleri, yalancılığı, sahte, hem de yeşil şeritli, hem de tunç bir İstiklal Madalyası bularak, ovayı nasıl zaptettiği, nasıl bir soyguncu, hunhar bir cani olduğu ortaya saçıldı döküldü.

Ve Köroğlu Bingöl dağlarında dolaşırken gökte uçan üç ördek düşürdü üç ok atışta. Al yeşil çadırını Bingöl yaylasına kurdurdu. Seyisine dedi ki, al şu ördekleri temizle, yıka getir de kendimize bir şölen çekelim. Kıratı da götür yanında, o da sulansın. Seyistir, aldı ördekleri, tuttu Kıratın dizgininden, biraz ilerdeki yeşil düzlükten kaynayan pınara gitti, önce atı sula-dı, çayıra bıraktı, sonra da ördekleri yolmaya başladı. Birinci ördeğin yolunması bitince yıkamak için onu suya soktu, ördek suya değer değmez, öyle çırılçıplak, tüysüz canlanıverdi, seyisin elinden kaydı, havalandı gitti. İkinci, üçüncü ördek, onlar da suya girer girmez canlanıp uçtular. Seyis korku içinde, başına ne geldiğini bilemeden Köroğluna koştu, hal keyfiyet böyle böyle, dedi. Köroğlu, amanın diye, delirmişçesine ayağa fırladı, aman ha, sen içtin mi o sudan, diye sordu, içmedim, dedi seyis. Kırat içti mi? O, içti, dedi seyis. Eyvah, ocağın yana, o bengisu-dur, ölümsüzlük suyudur. Hızır Aleyhisselamm içip ölümsüzlük kazandığı sudur, haydi gidelim de biz de içelim. Koştular vardılar ki, ne görsünler, o pınar bin tane göl olmuş. Eyvah, dedi Köroğlu, eyvah ki eyvah… İşte bu olaydan sonra koçyiğit Köroğlu kendi kırk ölmezlere karışmasına karşın bengisuyu arıyor. Kendisi zaten ölmez. Kendisi için değil, insanlar için… Pınarı buluyor, bulunca sevincinden kanatlanıyor, ölümsüzlük, ölümsüzlük, diye bağırıyor, gür sesinden dağlar yankılanıyor, sevinçten kanat takmışken, bir de görüyor ki ayağının dibindeki pınar bin tane göl olmuş ve hem de sular biribirine karışmış. Birçok ölmez kuş vardır gökyüzünde işte bu kuşlar Köroğlunun öldürüp de pınarlara soktuğu, sonradan dirilen kuşlardır. Köroğlu kuşları ve atları severdi. Onun için onları ölümsüzleştirdi. Soylu atların piri Hızır Aleyhisselamdır. onun altındaki Bozat da ölümsüzdür. Onun için ona deryalar yüzünde dolaşan Bozatlı Hızır derler. Bozatlı Hızırın atı denizlerin üstünden ışık gibi süner, batmadan, bir göz açıp kapayıncaya kadar dünya-

181

nın ucunu bulur. Köroğlu, o gün bugündür, Kafdağının arkasında bengisuyu aramaktadır. Bir gün o pınarı zincire vuracak, onun bin göl olmasının önüne geçecektir. Şimdi, şu anda dünyanın herhangi bir yerinde, belki Bingöl yaylasında, belki Yemende, belki Seba Melikesi Belkısın ülkesinde, pınarlara ölü kuş sokup uçurmaktadır.

“İnsanoğlu bir gün ölümsüz olacaktır.”

“O atı yakalayamazlar,” diye inançla konuştu Müftü.

Allah Allah, diye düşündü Memed, şu deli at da neymiş ki böyle!

Bunca zamandır hiç konuşmayan, sadece dinleyen Abdül-selam Hoca, dalgın, düşünceli, bir Memede, bir Zeki Nejada, bir Müftüye baktı, sakalını sıvazladı, tespihini çekerek:

“Çok keramet var insanda,” diye kendi kendisine konuşur-casma söylendi. “Çok keramet var atlarda, çok keramet var kuşlarda… Çok keramet var arıda…” Ak dişlerini ışılatarak güldü, utkulu bir insanın kendine güvenirliğiyle güldü. “Çok keramet var toprakta…”

Memed bir yandan Seyranla birlikte gelecek Hürü Anayı, Müslümü bekliyor, bekleyi bekleyi gözlerim dört oldu, diye sabırsızlanarak, bir yandan da artık bir daha görünmeyen o adamı arayarak, bir yandan da çarşının tiryakisi olmuş, o dükkan benim, bu kahve senin dolaşıp duruyordu. Kısa denebilecek bir sürede hemen herkes onu, o da herkesi tanımıştı. Çok konuşuyor, çok dinliyor, elinden geldiğince, gücü yettiğince herkesin derdine ortak oluyordu. Bu arada kasabanın bütün girdisini çıktısını öğrenmişti. En çok da öğretmen Zeki Nejadla dostluk kurmuştu. Saf, temiz, sözünün eri, yalansız dolansız, çocuk huylu, biraz da alıngan, biraz da delifişek, kendini birtakım düşüncelere adamış bir kişiydi. İnce Meme-di de sonuna kadar tutuyordu. Ve durmadan da ona İnce Me-medi anlatıyordu.

Memed, dost olduğu demirciler, berberler, marangozlar, manifaturacılar kadar Zeynullah Efendiye de önem veriyor, onu hiç boşlamıyordu. Zeki Nejadla iki güne bir ona uğruyor-lardı. Orada her zaman, Yargıç Beyde, Savcıda, özellikle destancı İmamda İnce Memed üstüne mutlaka yeni haberler vardı-

182

Hele at üstüne, son günlerde dolaşan haberler o kadar çok, o kadar çeşitliydi ki, Memed de, Zeki Nejad da şaşıp kalıyorlardı.

Zeki Nejad:

“Halk açıktan açığa İnce Memedi, yüzde yüz, istediği gibi tutamıyor, atı bulmuş ata yükleniyor. Bu at, tarih boyunca bütün başkaldırmaların, insanoğlunun yüreğine sıkışmış kalmış bütün ayaklanmaların timsali oldu çıktı.”

Kasaba ikiye ayrılmıştı. Çoğunluk, demirciler, marangozlar, köylüler, ırgatlar, bahçıvanlar, bütün çalışanlar İnce Memedi tutuyorlar, dağlardan onlara her gün güzel haberler geliyor, İnce Memedi yere göğe sığdıramıyorlar, zenginlereyse dağlardan, karanlık kötü haberler ulaşıyor, onlar da İnce Memedi yerin dibine batırıyorlardı. Ama bütün kasaba, Şakir Bey gibi birkaç dinsiz, Allahsız zındığın dışında at üstüne birlikti. At üstüne her gün bir hikaye çıkıyor, bir anda da yediden yetmişe bütün kasabanın diline düşüyordu. Dünya dünya olalı, atlar üstüne ne söylenmiş, ne bilinmişse yağız ata mal ediliyordu. Yıllar önceki Adem hikayesi bile burada olduğu gibi biliniyordu. Ali Safa Bey, İnce Memedin öldürdüğü, ne demiş, Ademe ne demiş, sen, gözüyün gördüğü yerden serçeyi gözünün bebeğinden vurursun, şu atın bana ya ölüsünü, ya da dirisini… Ademdir, aman Beyim, o da bir şey mi, sana hemen bugün getiririm, ya ölüsünü, ya da dirisini… Tüfeğini almış, dişlerine kadar fişekliklerini takarak çıkmış Anavarza ovasına, bir ulu çınarın dibinde atı görünce sevinmiş, at, on adım ötesinde, gez göz, arpacık, atın tam gözüne nişan almış, tetiğe basmış, basmış ki ne görsün, at orada durup durur. Oraya diz çökmüş, üstünde ne kadar kurşun varsa ata döşenmiş, at orada, hiçbir şeyden habersiz, kuyruğunu sallar sineklenirmiş. Sağ art ayağını da karnına çekmişmiş. O anda Hızır çıkmış Ademin karşısına, ey ahmak insanoğlu, demiş, bak o kadar kurşun sıktın, ne oldu kurşunların? Bu atı, bu kadar yakından senin gibi bir dünya nişancısı değil, beş yaşında bir çocuk vurur. Ey, ahmak insanoğlu, demek ki, bu atı yakalamaya, öldürmeye izin yok. Var git işine bir daha da bu ata bulaşma. Yoksa sonun kötü. Yoksa şu batak-hğın kurtlarına yem olursun. O at, tanrı buyruğuyla İnce Memedin alnına yazılmıştır. Adem bütün bunları dinlememiş.

183

Atın ardınca Anavarza ovasında dolaşmış durmuş. At, onunla oynamış, bir gün bataklığa girmişse, ikinci gün karaçalılıkta… Bir gün kayalıklara çıkmışsa, ikinci gün böğürtlenlikte, zıncar-lıkta, kamışlıkta, çamur deryasında, yağmurun altında, güneşin kızgınında… Adem de arkasında… Ademin ne üstünde üst, ne başında baş kalmış, elleri, ayakları, yüzü gözü yırtılmış, insanlıktan çıkmış, bir başka yaratığa benzemiş. Bu arada da ona acıyan Hızır Aleyhisselam onun önüne iki kere daha çıkmış, yapma etme, yakanı bırakırım sonra, demiş. Gözü dönmüş Adem onu dinlememiş. Bir gün tanyerleri ışırken, at Ademi almış bataklığa çekmiş götürmüş, at gitmiş, onun ardınca Adem gitmiş, at bataklığın üstünden uçuyormuş. Adem, bataklıkta ilerleyince bataklık onu aşağıya çekmeye başlamış. At da, az ilerde durmuş, onun batışını seyrediyormuş.

Adem bağırmaya başlamış:

“Beni kurtar soylu at, beni kurtar ermişim,” diye…

Bağırarak batmış gitmiş, bataklığın kurtlarına yem olmuş. Şimdi, tanyerleri ışırken, Anavarzanm oralardan geçenler, kayalıklarda yankılanan Ademin bağırtısını duyarlarmış.

“İnce Memedi belki yakalarlar, belki öldürürler ama, atın kılma kimse dokunamaz.”

Ak sakallı, mavi gözlü, geniş omuzlu Giritli demirciye Zeki Nejad:

“Yerden göğe kadar haklısın Hayri Usta,” dedi.

“Hızır bir kimseyi tutmayagörsün, ister at olsun, ister ka-

rınca…

184

10

Candarmalar yorgun bitkindiler. Günlerden beri dağ taş dememiş o atı aramışlardı. Atı bulsunlar, diye de köylüleri sıkıştırmışlar, onlara o kadar sopa çekmişlerdi ki, felek de maşallah, demiş, bu köylüler de gavur olmuşlar, ne onlara atı yakalamış vermişler, ne de atın yerini söylemişlerdi.

Antebin çöle yakın bir köylüğünden olan Çavuş, önüne gelene:

“Ben bu işe şaştım arkadaş,” diyordu. “Bizim oralarda Al-laha tapar, peygambere iman ederler, halbuki bu dağlarda bu ata tapıyorlar. Bu at bunların çocuklarından, analarından da değerli.”

Atı yalnız Antepli Çavuşun candarmaları aramıyor, başka başka birlikler de düşmüşler Toroslara, köylerin altını üstüne getiriyorlardı. Dayaktan başı gözü yarılanların, ayağı kolu kırılanların esamisi okunmuyordu. Candarmalar bir karanlık işkence yeli gibi esiyorlardı Torosun üstünde, ya atı bulacak, teslim edecek, ya da yerini gösterecek bir tek Allanın kulunu bulamıyorlardı.

Antepli Çavuşun birliği köye ilk akşamdan girdi. Muhtar, köylüler bu birliğin ününü duymuşlar, eli yüreklerinde, hem birliği, hem de başlarına gelecekleri bekliyorlardı. Birlik Muhtarın, daha avlusunun kapısından girer girmez, çangal boynuzdu kesilmeye hazır bir koçla karşılaştı. Bıçağı elinde tutan delikanlı avluya giren candarmaları görür görmez eğildi, yerde yatan, iki kişinin ayaklarından tuttuğu koça bıçağı çaldı, koçun

185

boynundan fışkıran kan Çavuşun ayaklarına kadar geldi. Ulan, diye geçirdi içinden Çavuş, değil koç, ayaklarımın dibinde boğa kesseniz size acımam. Ata tapanlar kavmine, ben değil, kim yumuşak davranabilir. Çok sağlam yerlerden biribirini tamamlayan ihbarlar almıştı, ya bu at bu köyde ortaya çıkarılacak, ya da bu köy, bu Allahsızlar, Allah yerine ata tapanlar dayaktan, işkenceden öldürüleceklerdi.

Antepli Çavuş ve birliği ne akşam, ne de gece köylülere hiçbir şey demediler, onların sundukları kavurmaları, süzme balı, kaymağı, tereyağını, onlarla birlikte yediler, serdikleri sakız gibi, mis kokulu yataklarda uyudular.

Sabah olunca, Çavuş:

“Muhtar,” diye sert buyurdu, “bütün köylüyü köyün alanına topla. Ya o deli atı tutar getirirsiniz, ya da başınıza geleceklerden ben mesul değilim. İçimizde bir candarma var ki, Kertiş Ali Onbaşının babasına bin kere rahmet okutur. Çok sağlam yerlerden ihbar aldım, ya atı şimdi, burada bana derakap teslim edersiniz, ya da başınıza geleceklere razı olursunuz.”

“Çavuşum, o atın başına bin beş yüz lira konduğunu biliyor musun?”

“Biliyorum.”

“O bin beş yüz liranın yetmeyip üç bin liraya da çıkarıldığını biliyor musun?”

“Bunu bilmiyorum Muhtar.”

“Bil öyleyse.”

“Bilirsem ne olacak.”

“Babayiğit Çavuşum, sen üç bin liranın ne kadar çok para olduğunu da biliyorsun değil mi? Üç bin liraya, üç yüzden daha çok öküz, daha çok beygir, sürü sürü koyun alınabileceğini de biliyor musun?”

“Biliyorum Muhtar.”

“İşte o at bu köyde olsa, ben de o atı yakalayabilsem, götürür de üç bin liramı alırım, alır da ömrümün sonuna kadar yoksulluk yüzü görmem.”

“Demek bu atı bize teslim etmeyeceksin?”

“At bu köyde yok.”

“Buralarda dolanıyormuş.”

186

I

“Ben de dolandığını duydum ama, yüzünü bir kere olsun görmedim.”

“Görsen yakalar da bize teslim eder miydin?”

“Onun orası belli olmaz.”

“Siz Allaha değil bu ata tapıyorsunuz.”

“Haşa Çavuşum.”

“Sizin Kuranınız, Peygamberiniz bu at.”

“Tövbe de Çavuşum, günaha giriyorsun.”

Çavuş dişlerini sıktı:

“Allahtan değil, siz bu attan korkuyorsunuz.”

“Haşa.”

“Haşa, haşa, ne ulan, ne var ki atı teslim etmekte… Köy defterini getir.”

“Hemen getiriyorum Çavuşum.”

“Köyün alanına… Yanına da köy defterini al! Bütün künyeler tamam mı?”

“Tamam,” dedi Muhtar.

Bekçi kayanın üstüne çıktı, tellal çağırmaya başladı:

“Köyün alanına derakap gelmeyen köylü cunhalı düşecektir. Candarma Çavuşu, kıymetli Bekir Çavuşumuz, sizi alanda bekliyor. Gelmeyenin hali çok duman olacakür. Çünküleyim ki, Bekir Çavuşumuzun kıymetli ellerinde köy defteri vardır.”

Çavuş önde, Muhtar arkada köyün alanına gelindi. Alan ince yeşildi, yer yer çakıltaşlı bir çayırlıktı. Çayırlığın ortasından bir pınar çıkıyordu. Pınarın on beş adım ötesi keskin kayalıklardı. Köylü alana yavaş yavaş toplanıyordu.

Çavuş, köy defterindeki adları bir bir okuduktan, bulunmayanları ayrı bir kağıda yazdıktan sonra, candarmalara buyurdu. Önce Muhtarı yatırdılar alanın ortasına, ellerindeki hazır falakaya geçirdiler. Ellerinde boğa aletinden kırbaçlar vardı, başladılar Muhtara, yer misin, yemez misin. Muhtarın çığlığı göklere ulaşıyordu. Muhtarın sesi dayanılmaz olunca dayağı kesiyor, bir candarma, Muhtar yaşlıydı, yaşlı adamın sırtına biniyor, tekmeleyerek pınarın içine sürüyor, gene yatırıp dövüyorlardı.

O gün akşama kadar, candarma birliği köyün yarısından fazla erkeğini sopadan geçirdi, gün kavuşurken Muhtarın ko-

187

nuk odasına döndüler. Onurlarına birkaç dana kesildi. Sofraya süzme bal, kavurma, kaymak geldi gene. Yalnız fıkara Muhtar, acısından sofrada bulunamayacağından özür diledi. Bekir Çavuş, iyi, yüreği yumuşak bir delikanlıydı, ne yapsın vazifeydi, yoksa onun kaçakçı babası da candarmalardan çok dayak yemişti, keski dayak yemekle kalsaydı, onun babasını candarma-lar sınırda bağırta yalvarta öldürmüşlerdi. Ol sebepten, bu hususlarda çok anlayışlıydı Bekir Çavuş. İşte bakın, Muhtarın öteki odadan inlemesi buraya kadar geliyordu. Babası candarma-larca öldürülmüş bir kişi buna dayanabilir miydi? Hemen bir candarma gönderdi ona, susmasını, yoksa… buyurdu.

Dayak, işkence faslı ikinci, gerekirse üçüncü gün de sürecekti. Ya at yakalanıp getirilecek, ya da bu köyde ayakta, ya da sakatlanmamış bir kişi kalmayacaktı. Bekir Çavuş adam öldü-remezdi, çünkü babasını candarmalar, bağırta çağırta kan gölünde boğarak Suriye sınırında, on bin liralık bir kazanç için öldürmüşlerdi. Şükretsinlerdi buna, Bekir Çavuşa… Yoksa öbür birlikler…

Sabah olunca birden köy kaynaştı. Kulaktan kulağa bir fısıltıdır gidiyor, Bekir Çavuş bunun ne olduğunu, soruyor soruşturuyor, bir türlü öğrenemiyordu. Sonunda yaşlı bir kadın Çavuşun önüne dikildi.

“Bekir Çavuş, Bekir Çavuş,” dedi, “bak, milletin kemiklerini boş yere kırdın, at aşağıda, hem de İnce Memedin yağız atı. Bu dağlarda o atı bilmeyen, görmeyen yok. Aşağıda çayırlıkta, bizim köyün yılkısının içinde, beş yüz atın arasından seçiliyor, hiç görmeyenler bile İnce Memedin atının o olduğunu bir görmede anlayıverirler. Haydi var da git yakalasana onu. Haydi var da git öldürsene onu kuzucuğum, gök gibi gürleyen Beki-rim,” diye onunla biraz da alaycı konuştu.

“Kadın sus, benimle alay etme. Yoksa… Ben kadın madın, yaşlı maşlı dinlemem… Ben bu dağların Azrailiyim.”

“Var git kurşun sık ona da Adem gibi ol. Var git onu yakalamaya da Kelce Ömer gibi ol… Gitsene onu yakalamaya, götünde donun varsa… O at seni çont etsin de, ağzın bir yana, burnun bir yana, gözün bir yana gitsin… Var git de, sen zaten babanı öldürmüşsün, o atı öldürmeye kalk da anana kavuşama…”

188

Yaşlı kadın açılmış, veriştiriyordu.

“Ben babamı öldürmedim.”

“Sen ağzınla söyledin, babamı candarma öldürdü, diye. Söylemedin mi?”

“Söyledim.”

“Öyleyse, ha sen öldürmüşsün, ha başka candarma, ne fark eder?”

“Çok fark eder. Sus kadın, sabrımı taşırma.”

“Babasını öldürenden her şey beklenir, her şeeeeey,” diye bağırıyordu kadın. “Sen beni de öldürür, İnce Memedin atını da öldürürsün… Haydiii, haydiiii, haydiiii var gitsene, at orada… Sık kurşununu, vuru ver. O atın da canı çıkıversin eğer kurşunun geçerse… Var git de yakala onu, eğer yakalayabilir-sen…”

Bekir Çavuşu kadın bunaltmış, ne yapacağını bilemiyor, köyün alanının ortasında kalakalmış, kadınsa veryansın ediyordu.

Çavuş biliyordu, atı yakalamaya, onun durduğu kayanın doruğuna çıkan Kelce Ömer kayanın üstünden uçuruma düşmüş, aşağıya ininceye kadar parçalanmıştı. Ademin macerasını da Çukurovada görmeyen, bilmeyen kimse yoktu. Atı yakalamaya kalkan Tazı Tahsinin üstüne yıldırım düşmüş, ata kurşun sıkan Delioğlan felç olmuş, daha bütün bedeni, uçacakmış gibi zangır zangır titriyor. Bu ata bulaşan çok kişinin başına olmadık işler gelmişti. Hele bir tanesini Bekir Çavuş kendi gözleriyle görmüştü. O akşam Urfalı candarma Şehmus yemin etmiş, ben bu atı yakalamadan, sılam bana nasip olmasın, demişti. Aradan üç gün geçmeden, Urfadan gelen on dört yaşındaki bir çocuk Şehmusun kafasına, hem de yedi kurşun sıkarak öldürmüştü. Meğer Şehmusun babası çocuğun babasını öldürmüş, hapse girmişmiş.

“Haydi, haydiiii, haydiiii, babayiğitsen var git de atı yakala, atı. Öldür, bak ayağına kadar gelmiş İnce Memedin atı, böyle fırsat kaçırılır mı?”

Bu sıra köylüler topallayarak, inleyerek alana doluştular. Muhtar bile geldi. Her iki koluna birer delikanlı girmişti. Bekir Çavuşun gözlerinin içine oyar gibi bakarak:

189

“Çavuş,” diye zar zor konuştu. “Anan seni Kadir gecesi doğurmuş, bak, at ayağına geldi. Haydi yola düşelim. Yağız çayırlıkta. Senin kendisini aradığını, onun için bizi bu hale getirdiğini biliyor ki, bizi kurtarmaya geldi. Haydi onu yakalamaya, öldürmeye gidelim. Bütün candarmalann keskin nişancı, sen de öylesin değil mi? Bir kocaman atı, eline ver silahını beş yaşındaki bir çocuk da vurur. Şu titrek yaşlı adama ver, bak, doksan yaşında, o bile gözünü kapatır da vurur o atı. Seni anan Kadir gecesi doğurmuş ki at ayağına geldi. Atı vurursan, belki üç bin lirayı da sana verirler. Haydiyin arkadaşlar, çocuklar, avratlar, atı yakalamaya, yakalayamazsak vurmaya gidiyoruz.”

Bekir Çavuş kızarıyor bozarıyor, eli ayağı titriyor, bir umar arayarak Muhtara yalvararak bakıyordu. Öteki candarmalann durumları da ondan iyi değildi.

Önde koşan çocuklar, arkasından genç kızlar, delikanlılar, daha arkadan da yaşlılar, topallayanlar, en arkadan da yılgın adımlarla candarmalar çayırlığa yürüdüler. Gelen, bir ova kadar geniş, yemyeşil serilmiş, yoncası çiçek olup uzamış, çayırlığın ucunda duruyordu. Candarmalar da geldiler oraya sıralandılar. Köyün yılkısı, belki iki yüz, üç yüz at, kısrak, tay az ilerilerindeydi, kimi yayılıyor, kimi ayağını karnına çekmiş güneşleniyor, kimi durmuş kuyruğunu sallıyordu. Yağız ortalarındaydı. Ve öteki atların arasından, yüksek, uzun bedeni, büyük elma gözleri, kalem kulakları, enli göğsü, uzun, boynunu aşarak ta aşağılara kadar dökülmüş kara yelesi, uzun, topuklanna kadar inen kuyruğu, yıldırdayan tüyleriyle bir güzellik, bir görkem gibi soylu duruyordu. Kalabalığı görünce bütün atlar azıcık tedirgin oldular ya, bir şey yapmadılar. Yağız başını kaldırdı, burun kanatları geniş geniş açılarak havayı kokladı. Bir ara kuyruğunu dikti, indirdi. Ardından bir daha kuyruğunu dikti, çayırın öbür ucundaki ormana kadar koştu, ormana varır varmaz da geriye döndü geldi yılkının yöresinde koşmaya başladı. Bir ara durdu, gene başını göğe dikti, burun delikleri açılmış havayı kokladı. Arka bacakları üstüne dikildi. Toprağa inerken birkaç kere yelesini salladı, ardından da göğe tırmanırca-sma, ön ayaklarını havaya kaldırdı. Bu hareketi birkaç kere daha yaptı. Sonra da şahlanarak üst üste üç kere kişnedi. Sesi karşı kayalıkta, daha da büyüyerek üç kere yankılandı. Yağız ata bir şey-

190

ler olmuş yerinde duramıyordu. Önce büyük yuvarlaklar çizerek, yuvarlağı gittikçe küçülterek kendi yöresinde döndü. Dönüşünü bitirince bir süre durdu kalabalığa baktı. Başını ön ayaklanna indirdi, birkaç kere sertçe silkeledi, bu sefer de günbatıya, alanın ucundaki çalılığa aldı yatırdı. Öteki atlar ılık güneşin altında rahat duruyorlardı. Yalnız birkaç kısrakta küçük kıpırdanmalar vardı. Yağız, çalılığın kıyısındaki bir pınara eğildi su içti. Orada durup, başını havaya kaldırarak üç kere kişnediği duyuldu. Kuyruğunu, başını kaldırarak, uzayarak bu yana doldurdu.

Başta Bekir Çavuş, yanında candarmalar, tüfekleri omuzlarında, elleri kayışlarda, durmuşlar bekliyorlar, gittikçe de yüzleri sararıyordu. O biraz önce köyde Bekir Çavuşla konuşan çok yaşlı kadın, bükülmüş beli, incecik bedeni, kırışık içinde kalmış yüzü, ak başörtüsüyle geldi Çavuşun önünde durdu, at da biraz yavaşlamış, kalabalığın önünde bir sağa, bir sola koşuyordu, bir gösteride bulunur gibi.

“İşte at önünde, işte sen, işte candarmaların. Haydi yakalayın bakalım Memedin atını. Tüfekleriniz kurşun dolu, vurun bakalım İnce Memedin atını. Haydi bakalım, bir koca köyün gözü önünde, işte at, işte siz, haydiyin bakalım.”

Köylüye döndü:

“Söyleyin bakalım, şu görkemli at İnce Memedin atı değil mi?”

Kalabalıktan ses çıkmıyordu. Bekir Çavuş, candarmalar gerilmiş öyle duruyorlardı. Kalabalık da gözlerini onlara dikmişti. At, kuyruğunu dikmiş, önlerinden gidiyor geliyordu.

Kadın bağırıyor, susmuyor, Bekir Çavuşu kışkırtıyor, öbü-rüyse sararıyor, dudakları titriyor, durmadan da terliyordu.

“Haydi, vursana İnce Memedin atını, işte at, işte sen. Milletin kemiklerini kıracağına…”

Yerde oturan Muhtar, sürünerek ayağa kalktı, kadına doğru birkaç adım attı, sendeledi, delikanlılar, bu anda ona yetişip koluna girdiler, Muhtar:

“Sus Zöhre Hatun/’ dedi, “sus!”

“Susmayacağım Muhtar, susmayacağım, hepiniz avrat gibi °nun sopasının altına yattınız, şimdi gücün bana mı yetiyor.”

Muhtar gene:

191

“Sus Zöhre Hatun,” diye inledi, “başımıza büyük işler aç-

ma…

Bunun üstüne kalabalıktan beş on yaşlı kadın çıktı, alana yürüdüler, Zöhre Hatunu aralarına aldılar, çektiler götürdüler.

At da, koşmaktan, gösteriden yorulmuş olacak ki gitti yılkıya karıştı. Bir kısrak buldu. Kısrak ona bacaklarını açarak, gererek, küçük küçük su koyvererek yanaştı. Yağız at kısrağının boynuna yapıştı dişleriyle, birkaç kere yöresinde boynunu dişleyerek, bacak aralarını, açılmış, titreyen burun kanatlarıyla kokladı, aletini çıkardı, kısrağın üstüne çıktı, ön bacakları kısrağın yanlarından sarkmış titriyordu. Dişlerini de boynuna geçirmişti, kısrak, üstündeki azgın atı zor taşıyordu. Beli bükülmüştü. Atın altında bir iki adım ileriye gidiyor, sağa sola sallanıyordu. Yağız at, bu sırada kısrağa aştı, gözleri birkaç misli büyümüş, sağrısı kırışmış, seyiriyordu.

Yağız at, bunun arkasından bir kısrak daha buldu, ona da aştı. Kır kısraktan sonra üç yaşında gösteren bir al tayla uzun uzun seviştikten, tayın boynunu diş yaralan içinde bıraktıktan sonra, ona da aştı. Yorulmuştu, yılkının biraz ötesine gitti, başı yerde azıcık bekledi.

Alanın kıyısındaki kalabalık, hiç ses çıkarmadan, gerilmiş öylece bekliyorlar, yalnızca, arada sırada candarmalara, belli etmeden bir göz atıyorlardı.

Orada biraz bekleyen yağız, gene havayı kokladı, ön ayaklarını koşarcana sallayarak gene göğe tırmandı, şahlandı, uzun uzun kişnedi, geldi kalabalığın önünde biraz durdu, sağa sola koştu, ardından da, gündoğudaki kayalıklara, arada bir kendi yöresinde dönerek, aldı yatırdı. Az sonra keskin kayalığın sivri-sindeydi. Yönünü güne dönmüş, kuyruğunu ağır ağır sallayarak, yele çırpıyordu.

Kalabalık, hiç kimseden en küçük bir çıt çıkmadan, gerilmekten yorgun, bitkin köye döndü. Candarmalar da onların arkasından köye geldiler. Onlar da hiç konuşmuyorlardı. Onların da yorgunluktan yürüyecek halleri kalmamıştı. Yüzleri de daha sapsarıydı. Köyün içinde hiç durmadan, başları önde, öteki köye çektiler gittiler.

192

11

Kasaba derin uykusundaydı. Topal şafağa karşı yatağından çıktı, giyindi kuşandı yola düştü. Kürt Rüstemin evinin yanındaki mezarlığa girerken ilk horozlar ötüyordu.

“Ooooo, Rüstem, Kürt Rüstem…”

“Ha buradayım, kimdir ki o?”

“Benim ben, ben Topal Ali.”

“Buyurmuş olsun Topal Ağa. Sen hoş gelmiş, safalar getirmişsin benim evime.”

Eve yaklaşmış Topal Aliye koştu, eline yapıştı. “Sabah sabah, bir iyi haber mi Topal Ağa.”

“İyi, iyi,” dedi Topal, eve yürüdü.

Arkasından gelen Kürt Rüstem:

“Bir kahve Topal Ağa, süt, çay… Sen kahvaltı bile yapmadın.”

Büyük ağacın altındaki tahta kanepelerin üstüne oturdular. Kürt Rüstemin karısı çoktan uyanmış, uçkurlarını tutarak alt yandaki dereye koşan çocuklarına çorba pişiriyordu. Topal Aliyi görünce ocağa bir de çaydanlık sürdü. Küçük bir tencerede de süt kaynatıyordu.

“Avrat, cezveyi de… Sade olacak. Ağalar şekersiz içer, ben bilirim.”

Kahvaltı gelinceye kadar havadan sudan konuştular. Kadın sofrayı önlerinden aldıktan sonradır ki Topal Ali ıkınıp sıkına-rak söze başladı:

“Duydum ki Rüstem sen sana yakışmayacak bir iş yapmış-Sln- Bu sabah ben sana bunun için geldim.”

193

“Hangisiymiş o iş?”

“Sen Murtaza Ağanın canına bekçi durmuşsun.” “Doğrudur, aha durmuşum.”

Topal Ali başını yukarıya kaldırdı, dikti, “Oldu mu bu yani, yakıştı mı bu sana, sen elaleme uşak durmak için mi bunca yıl Bayramoğlu gibi bir eşkıyayla dağda, can pazarında gezdin?” dedi.

“Benim çocuklarım açtır. Aha ben de bu mezarlığın içinde otururum, ölülerin içinde. Uşaklık senin gibi Ağaya yakışır da, neden benim gibi gariban Kürt Rüsteme yakışmasın?”

Ali üstündeki ağacın iri dallarına, ağaca sarılarak ta doruğa çıkmış gür, sağlıklı, çiçek açmış asmaya bakıyor, sanki onu dinlemiyordu.

“Bir kere ben Bayramoğlu gibi bir büyük adamın çetesi değil, üstelik topal bir fıkara köylüyüm.”

“Sen de ince Memed gibi bir eşkıyanın adamısın. Bu kasabada bilmeyen var mı sanıyorsun? Çiçekli Mahmut Ağayı birlikte öldürdünüz, bir kurşun sen, bir kurşun o… Bunu da kasabada herkes biliyor. Sen İnce Memedin önüne düşmüş Murtaza Ağanın evine götürürken seni herkes görmüş.” “Sana bir şey soracağım.” “Sor bakalım Topal Ağa.”

“Şimdi İnce Murtaza Ağayı öldürmeye gelse, sen de onun bekçisi olsan ne yaparsın?”

“İnce Memed Murtaza Ağanın konağına giremez.” “Neden giremesin?”

“Benim elimdeki silah, silah değil midir Topal Ağa?” “Yani sen, Murtaza Ağa için İnce Memedi mi öldüreceksin?” “Ben ne için para alıyorum Murtaza Ağadan, İnce Memed Murtaza Ağayı vurmaya gelsin de, ben de, buyur Ağa, Murtaza bu odada uyuyor, hoş geldin, safalar getirdin, buyur öldür onu,

demek için mi?”

“O zaman da İnce Memed seni daha önce öldürür.” “O hiç belli olmaz Topal Ağa, Allah ya ona verir, ya bana-Hemi de sen İnce Memedin öldüğünü, ya da yittiğini duymadın mı? Dağda onun namına eşkıyalık yapanın Ferhat Hoca olduğunu bilmiyor musun?”

Topal Ali bu sözleri duyunca boncuk boncuk terledi, hem de dudakları morardı:

“Bütün bunları sen nereden biliyorsun?” diye kırık bir sesle sordu.

“Ohhooooo,” diye güldü Kürt Rüstem, “bunu çarşıda herkes biliyor, git Kör Salihin berber dükkanına sana bunların hepsini bir bir söylesin. Senin de…”

“Bana da ne olmuş?”

“Senin de İnce Memedin kasabadaki baş adamı olduğunu bilmeyen var mı sanıyorsun, ama korkma, bunu yalnız biz biliyoruz. Ağalara, Beylere de kimse söylemiyor. Bir de Murtaza Ağa biliyor.”

“Kim söylemiş ona?”

“Hiç kimse söylememiş. O kendisi biliyor. Murtaza Ağa senin kendisini erinde geçinde öldüreceğini biliyor, sen onu öldüreceksin. İnce Memed onu öldüresin, hayfmı, öcünü ondan alasın, diye onu öldürmemiş, bırakmış sana. Murtaza Ağa, İnce Memedden değil, senden korkusundan, senin için tuttu beni…”

“Bunun için ne veriyor sana?”

“Her bir şey… Tarla, ev, para, at, her şey.”

“Ben de veririm sana.”

“Söz vermişim Murtazaya…”

Aralarında uzun bir söz cebelleşmesi geçti. Topal Ali neler önermedi ona. Murtaza Ağa, bir vermişse, o, on verdi. Kürt Rüstem, “söz vermişim,” dedi de başka bir şey, demedi.

“Öyleyse biz seninle karşı karşıyayız, öyle mi Şerbetçi Kürt Rüstem?”

“Öyle,” dedi Rüstem, ceketini sinirli çekiştirirken belindeki tabanca gözüktü.

“Bak, o belindeki tabancayı senden önce bana vermişti Murtaza.”

“Biliyorum Topal Ağa.”

“Bana ne yaptığını da biliyor musun?”

“Onu da biliyorum Topal Ağa. Seni anadan doğma soydu, Çarşıya attı, öyle değil mi?”

“Öyle. İnce Memed, Topal Ali korkusu geçsin, bana yaptığını tıpkı sana da yapacak.”

194

195

“Ben Topal Ali değilim,” diye gürledi Rüstem, “ben de onu orada hemen vuracağım. Sen kurnazsın, sen vuracaksın onu, onu da İnce Memedin üstüne atacaksın.”

Ali, çok az öfkelenirdi, bu Kürde o kadar öfkelenmişti ki, öfkesini, belki ömründe ilk kez yenemeyerek ayağa fırladı:

“Öyleyse Allah ya sana, ya bana verir Kürt,” diye bağırdı. “Çocuklarının günahı senin boynuna, senin boynuna,” diye, topal ayağını yere vurdu. “Çocuklarının günahı senin boynuna,

senin boynuna…”

Mezarlığa yürüdü. O kadar hızla yürüyordu ki topallığı hiç belli olmuyordu. Bir anda da oradan uzaklaştı, mezar taşlarının arkasında yitti gitti.

Bu olaydan sonra Topal Aliyi bir kaygıdır aldı. Düşünüyor, düşünüyor, bir çıkar yol bulamıyordu. Murtaza Ağa, eğer Kürt Rüstemi koruyucu yaparsa işi zordu. Onu öldürmeden, bu yiğit, bu mert adamı, Murtaza Ağayı kimse öldüremezdi. Onu öldürmek de hem o kadar kolay değildi, hem de başka sakıncaları vardı. Bir kere başta Bayramoğlu, sonra da öteki çete adamları onun kanını ararlardı. Çete dağdan inmişti ya, hiçbir biçimde, daha dağılmamıştı. Böylece birkaç gün kendi kendine kıvrandı durdu. Hüsne Hatun ona hemen yetişmeseydi, kim bilir hali nice olur, başına ne işler gelirdi. Hüsne Hatundan gelen kadın:

“Hüsne Hatun dedi ki bu son, artık bir daha ona kimseyi göndermeyeceğim. Ağa da zaten Kürt Rüstemi tutuyor, günlerdir onun önüne ben geçiyorum, bu son. Beni kırmasın, bu gece ortadan el ayak çekilince konağa gelsin de konuşalım. Ben koca bir Türkmen Beyinin kızıyım. Beni koskoca Çukurovada kıran olmadı. Ne beni, ne de soyumu… Ali Ağa da, eğer soyunda azıcık yiğitlik, kendisinde insanlık var ise beni kırmasın gelsin,”

dedi.

Topal Ali:

“Sen git,” dedi, “Hatuna selam söyle, ellerinden öperim, bu gece” yarısı konağa geliyorum, Murtaza Ağa da evde olursa

daha iyi olur.”

Tam gece yarısı konağın kapısını çaldı Topal Ali. Kapı hemen açıldı. Merdivenin başında Hatunla Murtaza bekliyordu-

196

Murtaza Ağa da, Hatun da giyinmiş kuşanmışlardı. Hatun, kenarları altın işleme başörtüsünü bağlamış, altın zincirli beşi bir-yerdelerini boynundan aşağı sarkıtmış, altın bileziklerini bileklerine kadar takmıştı. Hatun her zaman değerli konuklarını bu kılıkta karşılardı.

Murtaza Ağa, bir iki basamak inerek Alinin koluna girdi, yukarıya öyle çıktılar:

“Hoş gelmiş benim öz bir kardaşım,” diyor, Alinin yöresinde dönüyordu. “Biliyordum, bizi böyle sonuna kadar mahzun koymayacağını, biliyordum, etin tırnaktan, canın tenden ayrılmayacağını, biliyordum, bir küçük şakanın kırgınlığının yıllar sürmeyeceğini. Şimdi ben gidiyorum, Hatunun seninle konuşacağı var. Allahaısmarladık, biz sonra çok konuşuruz seninle, çok konuşacağımız var. Diyorlar ki, İnce Memedi Ferhat Hoca öldürmüş, bir de diyorlar ki İnce Me-med Ankaraya gitmiş. Seninle çok konuşacağımız var. Sen gi-deli çok şey birikti.”

Ellerini havaya açtı:

“Allahım sana çok şükür, sana çok şükür şu dünya gözüyle kardaşım Aliyi bir daha gördüm ya, senden artık başka bir şey istemem Allahım, sana, sana çok şükür. Sana hamdüsenalar olsun.”

Bir sevinç kasırgasında dönerek ikişer ikişer atlayarak merdivenleri inerken bir an durdu, yukarıya bağırdı: “İnce Memedin atını da yakalamış getirmişler, ben onu görmeye gidiyorum. O atın yakalanabileceğine inanmıyorum ya…”

Kapıyı arkasından hızla çekti.

“Ya Ali kardaşım, bu evde bir dediğin iki olmayacak. Ne istersen senin olacak. Demek giyit, çizme, şapka istemiyorsun, hakkın var kardaşım, hem de yerden göğe kadar. Atını da silahını da kendin alacaksın, o da doğru. Ağanın tabancasını da istemiyorsun, çiftlikten toprak da, ev de istemiyorsun… Seni anlıyorum. Demek dolgun bir maaş istiyorsun, Kaymakam, Yüzba-Şi, Doktor gibi.”

“Onlar gibi,” dedi, başı yerde Ali, utangaç.

“Yarın hemen.”

197

“Bir de Kürt Rüstem bu evin semtine uğramayacak. Eğer onu bu kapıdan geçerken bile görürsem vururum. O, İnce Me-medin has adamı. Bayramoğlu da öyle.”

“Kürt Rüstem de bu kapıdan geçemeyecek, Ali, bu da sana söz.”

“Sağ ol Hatunum.”

“Ali, sana bir şey söyleyeceğim. Bu söyleyeceğimi şimdiye kadar kimseye açmadım, Ağaya bile, çocuklarıma bile.”

“Buyur Hatunum.” Hatunun yüzü kıpkırmızı olmuş, gözleri de çakmak çakmaktı.

“O gece var ya, Çiçekli Mahmut Ağanın öldürüldüğü gece, ben seni gördüm.”

Bu sözleri duyar duymaz Alinin başından kaynar sular döküldü, topal bacağından bir damar kasıklarına kadar çekildi, kasıldı, yüreği göğsünü hızla dövmeye başladı.

“Ben pencerenin önünde duruyor, dışarıyı seyrediyordum. İçime bir karanlık gelmiş çökmüş, beni uyutmuyordu. Sizi görünce elim ayağım çözüldü. Sen önde, öteki adam arkada merdivenleri çıktınız. Sen odanın kapısını açtın, yanındaki adam içeriye girdi. Karanlıktı, yanındaki adamın yüzünü göremedim. Boyu senden kısaydı. Seni de topallamandan tanıdım. Bir de duyulur duyulmaz, sesin geldi kulağıma. O kısa adama bir iki söz söyledin. Ardından hemen kurşunlar patladı. Benim de dizlerim çözüldü, pencerenin önünde kalakaldım. O sen miydin Ali?”

“Senden gizlim saklım yok Hatunum, o bendim,” dedi Ali. “Bir şeyi anlamadım Hatunum, niçin kimseye söylemedin bu-

nu i

“Bilmem, bilemem ama söylemedim. Seni başkaları da görmüş çarşının içinde, yolda bize o adamlarla gelirken, o günlerde ay ışığı vardı, seni tanımışlar, geldiler bize, Ağalara, Beylere söylediler. Ben de, ben onları gördüm, dedim, gördüğüme de ant içtim, Ali onların arasında yoktu, dedim.”

“Neden bütün bunları benim için yaptın Hatunum?”

“Bilemiyorum Ali kardaş, yaptım işte.”

“Ötekilerin beni gördüklerini biliyordum da, seni bilmiyordum.”

198

“Ben de inkarı basınca, seni hapisten kurtardım,”

“Sağ ol Hatunum, senin bu iyiliyiğin altında kalmayacağım.”

“Kalacaksın, Ali. Sen erinde geçinde Murtazayı öldüreceksin. Belki binde bir yüreğine bir iyilik gelir de, belki benim için, belki çocukları için, belki de iyi, yüreği temiz bir adam olduğu için öldürmezsin. O, ölümden, o senden çok korkuyor.”

“Sen bütün bunları bile bile niye evine, Murtaza Ağaya koruyucu olaraktan alıyorsun beni?”

“Ölümden çok korkuyor, her gün bin kere ölüyor, ölüm korkusundan sabahlara kadar gözlerine uyku girmiyor. Ha öldürmeye geldiler, ha gelecekler, çılgına dönüyor. Sen elinin altında olunca korkmuyor. Ben düşündüm ki, Murtaza Ağayı, sen nasıl olsa öldüreceksin, hiç olmazsa fıkara bir kere ölsün.”

“Belki de haklısın Hatunum. Ben kalkıyorum.”

“Koruyuculuğu kabul ettin mi?”

Ayağa kalkan Topal Ali, önce başını yere eğdi, uzun bir süre soluk bile almadan düşündü, farkında olmadan Topal ayağını birkaç kere öne arkaya salladı, başını kaldırdı, gözlerini Hatunun gözlerinin içine dikti:

“Kabul ediyorum Hatunum, hem de senin o gülden nazik, soylu Türkmen Beyi kızı hatırın için.”

“Bu gece burada kalsana. Vakit çok geçti.”

“Molla Duran Efendiye gitmeliyim, ondan helalliğimi almalıyım.”

“Ne diyor bütün bu olan bitene Molla Duran?”

“Onun için bir Ağa, bir Bey, bir zengin ölsün de isterse babası olsun, onun için düğün bayram… O da benim Murtaza Ağayı öldüreceğimi biliyor, o günü de dört gözle bekliyor. İyi geceler Hatunum, yarın gelirim.”

Topal ayağını yorgun, sürükleyerek çıktı, merdivenleri hiç ses çıkarmadan ağır ağır indi. Onun ayak seslerinden gittiğini anlayan Murtaza Ağa, yandaki odada heyecanından dokuz doğuruyor, odanın içini hızla fır dönüyordu, odadan, koşarak birkaç adımda Hüsne Hatunun yanına geldi:

199

“Ne oldu Hatun?” diye gözleri kocaman açılmış, ona sordu.

“Oldu Ağa, kabul etti.”

“Çok şükür Allahıma,” diye Murtaza Ağa, ellerini havaya açtı. “Çok şükür, canımı bağışlayan Allahıma.”

Hüsne Hatuna sarıldı, onu öptü.

“Sağ olasın, sağ olasın Hatun, sen olmasaydın, bu dinsiz yola gelmez, koruyuculuğu kabul etmez, sonunda da beni öldürürdü. Şimdi, ekmeğimizi yemeyi, kahvemizi içmeyi kabul eylediğine göre bizi öldürmez, değil mi?”

“Öldürmez, hem de hiç öldürmez. Topal Ali bize kardaş oldu,” diye karşılık verdi Hüsne Hatun.

“Bu gününe, bu dirliğine çok şükür Allahım. İnce Meme-din de atını hiç yakalayamayacaklar. Paramız da yanımızda kalacak, ben de o paranın bir kısmını Ali kardaşımıza vereceğim.”

Uyumadan, ilk ışıklara kadar, odada yan yana oturup konuştular. Hatun onun içindeki onulmaz korkuyu söküp atmak istiyordu. İstiyordu ya, bunun da kolay olmayacağını biliyordu. Aliye güveni birkaç gün sürecek, ondan sonra gene önce İnce Memedden, ardından da Topal Aliden korkmaya başlayacaktı. Çiçekli Mahmut Ağanın onun yanında öldürülüşü çok kötü olmuş, yaraya tuz biber ekmişti.

Kahvaltıyı erkenden yaptılar. Murtaza Ağa hemen giyindi kuşandı, İnce Memedin atı komisyonuna gitmek için yola çıktı.

“Kim bilir, bugün de komisyona ne iki yüzlüler, dolandırıcılar, ne yılanlar, ne aşağılık adamlar ne kurada atlar getirecekler. Ben bugün onlara gösteririm. İnce Memedin atını kim yakalayabilir, behey ahmaklar…”

Candarma dairesine geldiğinde komisyonu kendisini bekler buldu. Komisyona, atlar üstüne tecrübesine binaen, Molla Duran Efendiyi de almışlardı. Duran Efendi onu görünce güldü:

“Bakıyorum ki, bugün bambaşkasın, bakıyorum ki bugün sevincinden yanma yaklaşılmıyor, bakıyorum ki tadı canı garantiye almışsın ki kanat takmış uçuyorsun, bakıyorum ki Topal Ali kardaşımızı gene yola getirmişsiniz.”

“Can candan, et tırnaktan ayrılmaz,” diye yerine oturdu Murtaza Ağa.

200

Molla Duran onun Aliyi ayarttığına kızmış göründü.

“Bakıyorum ki, avcı kediyi farenin deliğinin ağzına bağlamışsın.”

Murtaza Ağa, ona acıyarak tepeden baktı:

“Sen öyle bil…”

Gene, on beş yirmi köylü ellerinde birer çıplak, karnı karnına geçmiş, yaşlılıktan ayakta duramayan yağız beygirle gelmişler, candarma komutanlığının avlusunda duruyorlardı.

“O adam daha duruyor mu?” diye sordu Murtaza Ağa.

“O adam bu avluda ölecek, onu hiçbir güç buradan ayıramaz. Ya atını alıp parasını vereceğiz, ya da o buradan ayrılmayacak.”

“Haydi inelim de aşağı atlara bakalım,” dedi Taşkın Halil Bey. “Başımıza bir bela aldık ki bela derim sana. Bu işin altından nasıl kalkacağız, Allah bilir.”

Önde Yüzbaşı, yanında Kertiş Ali, Muallim Rüstem Bey kendiliğinden talip olmuştu komisyon üyeliğine, bu işi içlerinde en ciddiye alan kişiydi, Muallim Rüstem Bey, ötekiler avluya indiler, karakol kapısının önüne sıralanmış sandalyaya oturdular. Önlerindeki üstüne yeşil bir örtü atılmış masanın üstünde bir kırbaç, bir sürahi suyla bir bardak, birkaç tane de kül tablası duruyordu.

“Getirin bakalım.”

Baştaki atın başını çok yaşlı, avurdu avurduna geçmiş, uzun, tel tel sakallı, beli biraz öne doğru bükülmüş yırtık şalvarlı, yırtık, yün şapkası ta kaşlarının üstüne kadar düşmüş bir kişi tutuyordu.

Atların yanındaki düzenleyici candarma, adama: “Çek,” dedi küçümseyerek.

Adam, atın boynuna doladığı kıl örmeyi çekti, at bir türlü yerinden kımıldayamıyordu. Çekiyor, sövüyor, atın karnını tekmeliyor, kulaklarına asılıyor, ölümcül at, bir türlü yerinden kıpırdamıyordu.  Sonunda, candarmanın, öbür at sahiplerinin yardımıyla at, ayağı ayağına dolanarak birkaç adım atabildi. “Yani şimdi bu at İnce Memedin atı mı?” “İnce Memedin atı,” diye diretti yaşlı adam. “En has, en ala, en küheylan İnce Memed atı budur işte.”

ORHAN KEMAL 201    İL H ALK KÜTÜJH ANESİ

“Nereden belli İnce Memedin atı olduğu bunun?”

“Çünkü at, İnce Memedin öz bir atıdır da oradan belli. Yani İnce Memedin atının alnında Peygamber mührü mü var?”

Seyis Şeydi ayağa kalktı:

“İnce Memedin atının alnında Peygamber mührü yok ya, ağzında, tam damağında koskocaman bir mühür var, şimdi bakacağız bakalım, bu İnce Memedin atı mı, değil mi?”

İki candarma atm ağzını açtı, baktı:

“Yok,” dedi, ” götürün.”

Yaşlı adam:

“Bu İnce Memedin atıydı,” diye inler gibi konuştu. “Eyvah, siz İnce Memedin atını hiçbir zaman bulamayacaksınız. Çünkü İnce Memedin atı buydu, kaçırdınız. Eyvah ki eyvah!”

Atın boynundaki kıl örmeyi tuttu, çekti çekti, terledi, bağırdı, at yerinden kıpırdamadı. Yalvarırcasına komisyona, candar-malara, köylülere baktı, komutanlık avlusunun öte yüzünü, büyük, üst üste bir kalabalık doldurmuştu, onların üstünde yalvarırcasına, gözlerini gezdirdi. Baktı ki kimse onunla ilgilenmiyor, Seyis Şeydi de Peygamber mührü var mı yok mu, diye başka bir atm ağzına bakıyor.

“Bakın,” diye gürledi yaşlı adam, kendinden umulmadık bir sesle, “bana bir iyice kulak verin, bu at İnce Memedin öz bir atıdır. Nereden belli diyeceksiniz, çünküleyim bu at onun atıdır. Siz, parayı vermemek için, bu atın ağzında mühür yok, diyorsunuz. Oysa bu atm ağzında da mührü var.” Gitti atın kuyruğunu kaldırdı. “Bakm, bakın götünde de mührü var.” Kuyruğu bıraktı, atm başına koştu, boynundaki kıl örmeyi çözdü. “Bu at İnce Memedin atıdır» bunu iyi bilesiniz. Ben bu atı size armağan ettim.”

Atın sağrısına bir tokat aşkedip oradan uzaklaştı, bir anda da avlu duvarının arkasındaki kalabalığın içinde yitti.

Seyis Şeydi büyük ciddiyetle, işini seven bir insanın ağırbaşlılığı, vakarıyla öteki atların da ağzını teker teker açtırıp, damaklarında Peygamber mührü var mı yok mu, diye baktı. Ne yazık ki, hiçbir atın damağında Peygamber mührü yoktu. At sahipleri ses çıkarmadan, atlarını aldılar gittiler. Kimisi daha avluyu çıkar çıkmaz, kimisi çarşının içinde, kimisi de kasabayı

¦¦¦.»¦¦        «   ¦    ,                            202

akınca, çayın kıyısında getirdikleri atları bıraktılar. İnce Memelin atının başına para konduğu günden bu yana kasaba İnce îvlemedin atlarını yakalayıp getirenlerle dolmuş taşmış, bu gelen kişilerin birçoğu da getirdikleri kurada, yağır, topal, kör, so-lağan beygirleri kasabada bırakıp gitmişlerdi. Kasabanın yöresindeki tepeler, çayın kıyıları, kasabanın ev araları, alanları bırakılmış beygirlerle dolmuştu. Bu, bıçağan, solağan, ölümcül beygirlerin aşağı yukarı hepsi de yağırdı ve bu beygirlerin sırtlarına saksağanlar konuyorlar, orada, beygirlerin sırtlarında kanatları savrularak zavallıların sırtlarını gagalıyorlardı. Kimi saksağanlar atların sırtındaki işlerine öyle dalmış oluyorlardı ki, kimi zaman da kendilerini atla birlikte çarşının ortasında buluyor, telaşla uçuşup gidiyorlardı.

Sıra, Komutanlık avlusundan o gün bugündür ayrılmayan Kedi Kadrideydi. Kedi Kadri ovadaki köylerden birisindendi. Çok yaşlı olduğu söyleniyordu ya, tam bir köse olduğundan yaşını hiç belli etmiyordu. Boyu da çok kısaydı. Bacakları da çarpıktı. Burnu bir yana kaymış, gözleri çukura kaçmıştı. Saçları da diken dikendi.

“Seyis Şeydi Efendi,” diye yalvardı, “bu ata bir daha bak. Tabanlarının altını öpeyim bak. Sen, bugün de şu Peygamber mührünü icat eyledin.” Atının ağzını açtı, baktı. “Gel de bak. Atana babana rahmet, sen iyi akıl ettin İnce Memedin atının ağzında Peygamber Aleyhisselamın mührü olduğunu… Evet ve de evet, İnce Memedin atının ağzında nal kadar bir mühür vardır, ben de kendi gözümle gördüm… İşte bu atm, şimdi İnce Memedin atı olduğu anlaşıldı. Siz bu at İnce Memedin atı değildir deyince, ben de size kanaraktan, iyi ki atı alıp götürmemişim.” Atın ağzını bıraktı, geldi komisyonun önüne dikildi. “Bakın, o gün ben sizin aklınıza uysaydım, ne büyük felaket olacaktı. Ben, İnce Memedin atını alıp götürecektim, siz de kıyamete kadar ağzı Allah mühürlü atı arayacaktınız. Ben bu atı, şu Düldül dağının doruğunda çakmaktaşı sivri kayanın keskin ucunda görünce, İşte İnce Memedin atı budur, dedim. Yanına kadar çıktım, at bana boynunu uzattı, üstüne bindim, gözlerimi kapattığımı biliyorum, gözlerimi açtım ki bir de ne göreyim.

“Kısa kes.”

203

“Kısa kesemem Taşkın Halil Bey… Burada benim canım üstüne oyun var. Nasıl kısa keserim, şimdi ben can pazarındayım, siz de can pazarındasınız. Ya İnce Memedin atını yakalayamaz-sanız, o zaman neye varır haliniz sizin de… Yaaaa, susamam Taşkın Halil Beyim, susamam.”

“Konuşsun,” dedi Murtaza Ağa gülerek…

“Konuşsun,” dedi Molla Duran Efendi.

“Konuş,” diye buyurdu Yüzbaşı, sert.

“Sağ ol Yüzbaşım,” dedi Kedi Kadir, elini, yan giydiği, sağ kulağının üstüne inmiş şapkasının kırık siperliğine götürerek bir asker selamı verdi Yüzbaşıya. “Sağ ol var ol… Yüzbaşıma söyleyim ki, iyi ki bu fırsatı kaçırmadmız, ananız sizi, çünküle-yim ki Kadir gecesi doğurmuş. Bu atın başına, bu at hiçbir zaman yüce dağ başlarındaki çakmaktaşından keskin kayalıkların üstünden inmez, hiçbir insanoğlu da oraya ulaşamaz, bin beş yüz lira koydunuz, işte şu, şurada duran atın başına, sonra üç bin ettiniz. Az daha beklesem, beklesem beş bin, on bin, yüz bin lira yapacaksınız. Ama ben beklemem, ben vatanperverane bir kişiyim. Ben, şu dağlarda göğsümü düşmana karşı tunçsi-per etmiş bir kişiyim. İnce Memedin atını yakalamışım da getirip vatanıma vermez miyim? Ben, dağın doruğunda, atın sırtına binip de, gözümü köyün içinde açınca, bunda bir şey, bunda bir hikmeti Hüdalık iş var, dedim. Bizim köyde de bir Hoca var, Hoca değil ermiş, yedi düvelin yarısını gezmiş, hem de Kuranı Kerimini bir ayaküstünde okuyor. Her gece de Peygamberle konuşuyor, buyruk alıyor. Atı doğru ona götürdüm, Hoca ata baktı baktı, kuyruğunu, ayaklarını kaldırdı baktı. Karnını elledi, sağrısını şaplakladı, her bir yerini inceden inceye gözden geçirdi, bir de atın ağzını açtı ki Hocanın aklı başından gitti. Amanın ha, amanın Kedi Kadri, sen ne yapmışsın, bu atın ağzında bir mühür var ki, üstünde Allah yazılı. Hiç kimseye söyleme, amanın ha kimse duymasın, bu at ermiş bir kişilerden. Sen bunu evine götür bağla, evine gökten para, mal mülk, sağlık, bereket yağsın. Ben de atımı aldım, baktım ki aradığınız at bu attır, yüce Devletimin mademki bu ata ihtiyacı vardır, ben vatanperverane bir adamım, varsın canım da, malım da Devletime anası sütü gibi helal olsun. Şimdi, ben atı size vereceğim/

204

yalnız, bunun karşılığında bir şartım şurtum var, duydum ki siz bu atı bulunca kurşuna dizecekmişsiniz, paranızı biltekmil alacağım, hemen şimdi burada avucumun içine sayacaksınız. Yalnız iş bununla bitmeyecek, siz atı üç gün yedirip içirecek, ondan sonra kurşuna dizeceksiniz. Malum ya, asılacak, kurşuna dizilecek kişilerin son arzuları yerine getirilir, Bu at da aç. Onun arzusu da bir torba yem.”

“Sen atla konuştun mu, son arzusunu ne biliyorsun?” diye sordu onunla alay ederek Taşkın Halil Bey.

Kedi Kadri önce biraz şaşırdı, yardım ister gibi Murtaza Ağanın gözlerine baktı, komisyon üyeleri dalgalarındaydılar, bu Kedi Kadrinin gözünden kaçmadı, doğrusu onların bu halleri ağrına da gitti. Ah paraya gereksinimim olmasa, milyon verseler İnce Memedin atını size vermezdim, diye içinden geçirirken, güzel aklı yardımına ulaştı.

“Bana o Hoca, yani bizim köyün ermişi dedi ki, hayvanların ağızlarında Allah mührü olanları, insanlardan daha mübarektir ve akıllıdır, onun için onlar kurşuna dizilecekken, son arzuları yerine getirilmeli. Aman Hocam, ben atla nasıl konuşurum, at dili bilmem ki ben, dedim.”

Komisyon üyeleri hep birden kahkahayı patlattılar. Kedi Kadri de onlara uydu. İçinde bir umut çaktı söndü. Belki de kanatlı sözlerle onları kandırmıştı. Ya Allah, dedi içinden, konuşmasını sürdürdü.

“Hayvanların ağızlarında Allah mührü de olsa, son arzuları, ölmeden önce, üç gün üç gece yem yemeleridir.” Kollarını havaya açarak bağırdı:

“Değil üç bin lira, yüz bin, milyon verseniz, İnce Memedin atının son arzusunu yerine getireceğinize dair bana senet vermezseniz, ben de bu atı size vermem.”

Vakit gelmiş geçmişti, hepsinin de karnı zil çalıyordu. Taşkın Halil Bey ayağa kalktı, kollarını açtı, gerindi, “Of yorulmuşum,” dedi. “Seyis Şeydi, baksana şu atın ağzına, Allah yazılı mıymış.” Gülüyordu, alay ediyordu, Kedi Kadri, onun bu davranışından, kendisini aşağılamasından dolayı utanıyor, yerin dibine geçiyordu ya, ne yapsın. İşin ucunda üç bin lira vardı ve Çoluk çocuğu kıyamete kadar rahat edecekti. Bu yüzden ses çı-

205

karmıyor, beylerin hali böyledir, diye kendi kendini teselli ediyordu. Bunlar, insanlarla hep taşak geçerler.

Seyis Şeydi ata yaklaşırken Kedi Kadri bir sıçramada atın yanma vardı, ağzını açtı:

“Bak bak, bak Seyis Ağa efendim, işte orada, damağının altında, bak, orada Allah yazılı, gördün mü, Allah yazısı…”

Seyis Şeydi atın damağına, dilinin altına, avurtlarına uzun uzun baktıktan sonra:

“Yok,” dedi, “ne Allah var, ne de kitap… Yahu sen ne biçim adamsın Kedi Kadri? Sen hiç utanmıyor musun, İnce Memedin atının donu yağız, buysa al, uyuz bir beygir.”

“Senin okuryazarlığın yok,” diye bağırdı Kedi Kadri. “Ee-eeey, millet okuryazarlığı olmayan bir adam, atın ağzındaki Al-lahı okuyabilir mi?”

Candarmalar, Yüzbaşının buyruğuyla Kedi Kadriyi tuttular, avlu dışına götürdüler, bıraktılar. Kedi Kadri, avlu dışından da bağırıyordu, “gitmeyeceğim, bu yanlışlığı size yaptırmayacağım. Aklınız başınıza gelinceye kadar burada, kumandanlığın önünde, İnce Memedin ağzında Allah yazılı atı elimde, yemeden içmeden, ölünceye kadar bekleyeceğim. Bırakın benim ölümümü, ağzında Allah yazılı at acından ölürse siz günaha girmez misiniz, bu dünyada da, öteki dünyada da kaçacak delik aramaz mısınız?”

Yüzbaşı Kertiş Aliye:

“Ali Onbaşı,” diye buyurdu, “bu adamı susturursan ancak sen susturursun.”

Taşkın Halil Bey Seyise:

“Yahu Seyisbaşı, nerden buldun bu mühür hikayesini?” diye sordu.

“Sorma Bey,” diye başını salladı Seyis Şeydi, “haltettim. Adam söyleyince aklıma geldi. Şimdi işin yoksa at ağzı ara dur. İki gün içinde ağzı mühürlü bin tane at dolar çarşıya. Hem de ağzı altın tuğralı binbir tane yılkıya bırakılmış at.”

“Ne demek yılkıya bırakılmış at?” diye sordu komisyon üyesi Savcı. İnce Memed atı komisyonuna Savcı üye olduğundan bu yana, her gün birkaç kere soruyor, Taşkın Halil Bey de onu yanıtlıyordu. Bu sefer Murtaza Ağa onu yanıtladı:

206

“Bak Müddeiumumi Bey, atlar yaşlanır, atlar yaşlanınca elden ayaktan düşerler. Köylü bunu ne yapsın, işe yaramayan atı. Eti yenmez ki, derisi işe yaramaz ki kessin- işte o zaman bu atları sahipleri götürürler dağa bırakırlar. Dağda da bu bırakılmış atlar bir araya gelirler, elli, yüz, yüz elli… Böylece dağlarda dolaşırlar. Bilhassa kıtlık yıllarında dağlara çok at bırakılır. Bunlara da yılkı atı, yılkıya bırakılmış at, derler.”

“Anlar gibi oluyorum. Sonra ne olur bu atlara?”

“Vadesi yetenler, Allah rahmet eylesin ölürler, ölmeyenleri de işte böyle yakalarlar, İnce Memedin atı, diye bize getirirler.”

“Anlamaya başlıyorum galiba Murtaza Bey…”

Nazifoğlunun lokantasına girdiler. Taşkın Bey kendisini, “yorgunluktan öldüm,” diye sandalyaya attı.

Bugünler kasaba bir şenlikti. Herkesin yüzü gülüyor, kimse kimseyle takışmıyor, kavga etmiyor, kimse kimsenin nerdey-se dedikodusunu bile yapmıyordu. Kasaba değişmiş gitmiş, tarihinde böyle sevinçli, hoş günler yaşamamıştı. Bütün bu işler İnce Memed sayesinde olmuştu. Herkes İnce Memedin dağdaki binbir maceralarla dolu yaşamına katılıyor, daha da çok fıka-ralar, köylüler, delikanlılar onunla bütünleşiyorlardı. Hele İnce Memedin atının başına para konması kasabayı iyice sevince boğdu. Kasaba ikiye ayrılmış, kimisi köylüler İnce Memedin atını yakalar, teslim ederler, diyor, kimi de böyle bir şeyin olamayacağını söylüyordu. Sonra kurada atları cins cins adamlar getirmeye başlayınca kasabada gerçek bir düğün bayramdır yaşandı. Atlarının İnce Memedin atı olduğunu kanıtlayamayan birçok kişi kasabanın içine düşüyor, üfürsen yıkılacak atı üstüne bir masal uyduruyor, kendisine inanmayanlara veryansın ediyordu. Kasabada at destanlarından, oyunlarından, türkülerinden, kimisi de, bilmem nerede yakaladığı at üstüne hikayeler çıkarıyordu, at efsanelerinden, masallarından geçilmiyordu. Masal yüzü görmemiş kasaba çocukları, koy çocukları gibi masallarla, üstelik de türlü türlü, işitilmemiş at masallarıyla uykuya varıyorlardı.

Kadın günlerinde de yalnız İnce Merned vardı. Onlar da İnce Memedden başka bir şey konuşmuyorlardı. Bu kasabada sıkıntıdan patlayan, ikide birde soluğu büyük şehirlerde alan

207

Yüzbaşının karısı bile, artık kasabadan ayrılmak istemiyordu. Kasabadaki şenlik böyle sürerse ölünceye kadar burada kalabilirdi. Ömrünün sonuna kadar da mutlu olabilirdi. Dağdan, İnce Memedden her gün öyle haberler geliyordu ki, anlatılınca kadınlar mestoluyorlardı. Bütün kadınlar canı yürekten İnce Me-medi tutuyordu. Zülfünün karısı, Hüsne Hatun, Taşkın Halil Beyin, Yüzbaşının karısı gibi kocaları İnce Memedce öldürülecek olanlar bile.

Kasabanın bütün kadınlarının hepsinin bir günü yoktu. Her mahallenin, her tabaka kadınlarının ayrı ayrı günleri vardı. Kadınlar haftanın her gününde bir başka evde toplanıyorlar, yiyip içiyor, eğleniyorlardı. İnce icat olunduktan sonra günler haftada ikiye çıktı, attan sonra günler haftada üçleşti.

İnce Memed babayiğit, uzun boyluydu. Onu görenler, yüzüne durup da yüz yıl baksalar, doyamıyorlardı. İnce bir insandı, insanlara, özellikle kadınlara o kadar iyi, candan davranıyordu ki, kadınlar ona toptan sevdalanıyordu, İnce Memed, o kadar yakışıklıymış ki, Toros kızları, oradan İnce Memed geçecek, geçecek de salt yüzünü görecekler, diye, yağmurda çamurda, karda kıyamette, boranda kışta günlerce onun yolunu bekliyorlarmış, İnce Memed de hiçbir kadını geriye çevirmiyor, hepsiyle gerdeğe giriyormuş. Yalnız kötü bir huyu varmış, onu isteyen kızlar çoğalınca on bir kızla bile, bir seferinde yatağa giriyor, kızoğlan on bir kızın da sabaha kadar bekaretini alıyormuş. İyi bir şey değil, iyi bir şey değil ya, ne yapsın İnce Memed, o kadar güzel, hoş kız var ki dağlarda, sağlıklı, kütür kütür kızlar.

Açık hikayeler anlatıyorlardı ki kadınlar, kimi alışkan olmayanlar duyunca kıpkırmızı kesiliyorlardı. O dağ gibi İnce Memedin kızların üstüne nasıl yüklendiğini, bacaklarını, memelerini, çenelerinin altını nasıl emdiğini, bakire kızların nasıl bayıldığını ballandıra ballandıra anlatmakta kimi kadınlar öylesine ustalaşmıştı ki, o kadına yalvarıp yakararak, bir anlattığını üst üste birkaç kere daha söyletiyorlardı.

Bu anlatıcıların başında Hüsne Hatun geliyordu, en açık saçık, en anlatılmaz konuyu öylesine bir ağırbaşlılıkla anlatıyordu ki, bütün kadınları, hiç görmedikleri İnce Memede kara-

208

sevda bağlatıyordu. Dinlerken kızaranlar arasında Zülfünün karısı vardı. Genç, uzun boylu, esmer, Arap kısrağı gibi, kalın dudaklı, göreni şehvetten çıldırtacak kadar alımlı, iri gözlü, uzun, kuğu boyunlu bir kadındı. Kasabaya gelin geleli beş yıl olmuş, bu beş yılda kendisini, ne kılığını, ne de konuşma biçimini hiç değiştirmemişti. Kasabada her gören delikanlı ona aşık olmuş, üstüne türküler çıkarılmıştı.

Köylü biçimi fistan giyiyor, başına, öne gelen yanma altınlar döşenmiş sırmalı fes geçiriyor, üstüne de renk renk ipekliler bağlıyor, ayaklarına da altın çekirdekli inci halhallar takıyordu. Gerdanlığına, kemerine paha biçilemiyordu. Günlerde, geliyor, bir köşeye çekiliyor, ağzını açmıyor, sadece, o da çok açık saçık şeyler anlatıldığında, onda bir değişiklik oluyor, yüzü yalım yalım, kıpkırmızı kesiliyor, o büyük kara gözleri ıslanıyor, parlıyordu. İnce Memed, Çiçekli Mahmut Ağayı öldürmek için kasabaya geldiğinde Zülfünün evine iniyor. Zülfü korkusundan bir odaya saklanıyor, bu kadın da, işte cerene benzeyen bu kadın da Memedin koynuna giriyor, sabaha kadar… İnce Memed, Çiçekliyi öldürüp, kasabayı çıkınca, bu kadın onun üzengilerine yapışıyor, beni de, beni de götür, diye ayaklarını öpüyor. Memed diyor ki, etme eyleme Hatun, ben seni çok sevdim, kıyma kendine. Hatçeyi, dayanamadım dağa götürdüm de Yüzbaşı onu öldürdü. Senin başına bir iş gelmesin sevdiğim, demiş. Ben arada sırada gelir, sende birkaç gece kalırım… Atını üzengilemiş gitmiş. Bu kadın ondan sonra yemeden içmeden kesilmiş, gülmeyi, konuşmayı unutmuş. O gün bugündür İnce Memedi, ağzını bıçaklar açmadan bekliyor. Vay fıkara! Allah böyle bir sevdayı kimsenin başına vermesin.

Taşkın Halil Beyin karısı çok şişmandı. Bu kadınlar arasında Adana Kız Lisesine kadar gitmiş, tek kadın oydu. Hiç durmadan konuşuyor, insanları bıktırıyordu. Çok merak ettiğinden dayanamamış bir keresinde Zülfünün karısına sormuştu, “Nasıldı hanım kardeşim, İnce Memed iyi miydi, bir daha gelip seni aramadı değil mi?” Kadının o kocaman gözleri ardına kadar açılmış, yüzü kıpkırmızı olmuş, başını önüne eğmiş, uzun bir süre de kaldırmamıştı. Taşkın Halil Beyin karısı iyi, soylu “ir kadındı. Kadın bu kadar duygulanınca, sevda işi zor iştir, demiş, bir daha üstelememişti.

209

İnce Memed neyse ne ya, atı onu bastırmıştı. Daha dün dağlardan bir haber gelmiş, İnce Memedin atı, bütün bir köyün, kadın erkek, kız gelin, yaşlı çocuk, bütün bir köyün, hem de bir bölük candarmanın gözleri önünde sırasıyla kırk kısrağa aşmıştı. O at kısraklara aşarken candarmalar dayamışlar tüfeklerini ata hepsi her yerden ateş etmişler, bir tanesi bile geçmemişti ata. At, sinek ısırdığında yaptığı gibi, derisini bile oynat-mamışh. Kırk kısrağa aşan at, işini bitirince, candarmalarm üstünden atlayarak varmış, çakmaktaşından kayanın keskin sivrisinde, gün ışığının ortasında durmuş, dağlara karşı üç kere üst üste kişnemiş, bütün o yörenin kısrakları da ona karşılık vermişlerdi.

Kuşluk vaktiydi, Seyis Şeydi, on beş kadar atın ağzına bakmış, Peygamber mührü aramış, yazık ki hiçbirisinin ağzında böyle en küçük bir işarete rastlamamıştı. Hır çıkarmak isteyen, gürültü yapan at sahiplerine de Kertiş Ali şöyle azıcık kendisini gösterince ortalık süt liman oluvermişti. İşte bu sıralar, görkemli bir yağız atı çekerek hırsız Selim girdi avluya, ağır ağır ilerleyerek geldi komisyonun önünde durdu:

“Söyleyin bakalım, bu da mı İnce Memedin atı değil.” Çerkeş Selim, atın başına para konduğundan bu yana Uzunyayla Çerkeslerinden Çukurovaya taşımadık soylu at bırakmamıştı. Getirdiği atların hırsızlık olduğunu Yüzbaşı da biliyor, ses çıkarmıyordu. Armağanını vermiyorlardı, bir de adamı hırsız diye mi yakalasmlardı, böyle bir tutum insanlığa sığmaz, Yüzbaşının vicdanı böyle insaniyetsizliğe razı gelemezdi. Seyis Şeydi atm yanma geldi:

“Aç şunun ağzını,” dedi sertçe. O, at hırsızlarını hiç sevmezdi. Zaten hiçbir seyis at hırsızlarını sevmez. Besle besle büyüt bir tayı, görkemli bir at olsun, bir hırsız gelsin, onu da alsın

götürsün.

“Ne var yani,” dedi Çerkeş Selim, “atı beğendiniz de ödülümü mü vereceksiniz, onun için de yaşma mı bakacaksınız, hiç yorulma Şeydi, yaşı beş…”

“Aç ağzını şunun.”

“Yahu ağzını ne yapacaksın atm, yaşı beş, dedim ya…”

Çerkeş Selimin konuşmasına Yüzbaşı kızdı:

210

“Aç şu atın ağzını, diyorum sana. Ukalalık etme. Ağzındaki mühre bakacak,” diye bağırdı.

Çerkeş Selim, hemen atm ağzını açtı, Seyis Şeydi atın da-mağma, dilinin altına, avurtlarına baktı:

“Yok,” dedi. “Oysa ne güzel, ne soylu bir at. İnce Memedin atı olacak bir at bu.”

“Götür,” diye bağırdı Yüzbaşı. “Bu hırsızın getirdiği at İnce Memedin atı da olsa, ağzının içi mühürle de döşeli bulunsa, kim bilir nereden çalmıştır, istemez.”

Çerkeş Selim, orada duruyor, bu mühür işini anlamaya çalışıyordu, “Ne mührü, ne ağzı,” diye söyleniyordu.

Ayağa fırlayan Yüzbaşı:

“Çabuk, toz ol buradan,” diye kızdı.

Selim atın başını tutmuş hızla oradan uzaklaşırken, kalabalığı yararak Pire Durmuş Ağa girdi avluya. Onu görünce bütün komisyon üyeleri sevindiler, “Hoş geldin Pire Ağa, Durmuş Ağa,” diye onu ayağa kalkarak karşıladılar.

Pire Durmuş Ağa, Ceyhan Irmağının öte gecesinden bir Türkmen aşiretinin Beyi olurdu. Soyunun Harzem Sultanlarına çıktığı, dahası da Celalettin Harzemşahın bunun büyük dedesi olduğu söylenirdi. Getirdiği at soylu bir Arap atıydı. Ata sırma işleme eyer vurmuştu. Eyerin üzengileri, kaşı da gümüş savatlıydı. Atın boğazına, aralarında sırmalı muskalar olan mavi, kırmızı, sarı, yeşil boncuklar takmış, atın kuyruğuna, alnına da renk renk kordelalar bağlamıştı. Bu İnce Memedin atını yakalamak için çok çalışmış çabalamış, başından çok işler geçmiş, atın yerini de sonunda doğrultmuştu. Ona da Allah yardım etmişti. Yoksa böyle atları görebilmek, bulabilmek imkan haricidir. Bir bakmışsın gözünün önünde, bir bakmışsın yok oluvermişler. Atı önce Urfada aramış, sonra Halepte soluğu almış, sonra çölde, at yedi bin cerenin ortasında gezerken onu bulmuştu. Bu soy atlar, çoğunlukla, bir de çöllerde cerenlerle gezerler. Gördüm atı, yedi bin cerenin arasında, haydi yakala bakalım. Pire Durmuş Ağadır bu, feleğin çemberinden geçmiştir. Oraya İsmi-azam duasını öğrenerek gitmiştir. Dua okuyup da hangi yaratığa üflersen, o yaratık bir daha yerinden kıpırdayamaz. Aslan olsun, ejderha, kaplan, gergedan olsun yerinde taş kesilir kalır.

211

Çölün ortasında yedi bin cerenle, ortalarındaki at taş kesildi kaldı. Pire Durmuş Ağa, Allah sayesinde, vardı atı yelesinden tuttuğu gibi üstüne atladı, dün akşam çölden evine geldi. İşte şimdi de burada.

“Şu atın ağzına bak Seyis.”

“Yaşı altı. İnce Memedin atının da yaşı altıdır. Ben dişine baktım.”

“Yok, İnce Memedin atının ağzında Peygamber tuğrası var, üstünde de Allah yazılı.”

“Ona bakmadım işte,” diye endişelendi Pire Durmuş, “ama bu atın ağzında mutlaka mühür vardır, eğer onun ağzında varsa.”

Atın ağzını açıp bakan Seyis Şeydi:

“Mühür falan yok bunun ağzında,” dedi, “bütün öteki atların ağzı gibi.”

Vardır, yoktur, diye aralarında yoğun bir tartışma başladı. Atın ağzını o açıp bakıyor, bu açıp bakıyor, üzüntüyle başını sallayarak yerine dönüyordu.

Pire Durmuş Ağa sonunda:

“Yahu,” dedi, “siz deli misiniz, koskocaman, deve dişi gibi adamlar oturmuşsunuz şuraya, sabahtan akşamlara kadar kurada, ölümcül atların ağzında mühür arıyorsunuz arkadaşlar, siz deli misiniz, atların ağzını açıp da Allah yazılı mührü kim basmış oraya. Yahu İnce Memedin atmın alnında, bu at İnce Memedin atıdır, diye yazılı değildir ya, bulursunuz, işte böyle görkemli bir at, bu İnce Memedin atıdır, dersiniz, olur biter… Tellalın eline verir, bir gün akşama kadar, İnce Memedin atını yakaladık, diye çarşıyı dolaştırırsınız, olur biter.”

Pire Durmuş Ağanın söylediği akla yatkındı ama, gene tartıştılar. Ve tartışmanın sonunda en doğru yolu buldular. İnce Memedin atı, eğer öyle bir at varsa, belki de böyle bir at hiçbir zaman mevcut olmamıştı, köylüler İnce Memede böyle bir efsanevi at uydurmuşlardı. Yapmadıkları iş değildi ki, sıkıştıkça uyduruyorlardı, ermiş, eşkıya, cin peri… Niçin böyle yüz kanatlı, ölümsüz, yakalanmaz bir atı uydurmasınlardı?

Önce Zülfü kalktı yerinden, atlardan iyi anlardı, atın ağzına baktı, bu atın ağzına beşinci bakışıydı, mühür var mi/

212

I

yok mu diye, bir kere kuşkulanmıştı. Başını çevirerek yerine dönerken:

“Allalem, bu atın damağının altında bir mühür görünüyor gibime geliyor, Allah biliyor ya, bu at İnce Memedin atıdır.”

“Demedim mi ben?” diye el çırptı Pire Durmuş sevinçle. “Onun damağının altında öyle bir mühür var ki, hem de kalıp gibi. Hem de mühürün içine bir güzel Allah yazısı yazılmış ki, en güzel sülüs yazısıyla…”

“Taşkın Halil Bey, bir de sen bak.”

Taşkın Halil, atın ağzını Seyis Seydiye açtırdı, ağzın içini, dilin altını uzun uzun araştırdı, yerine otururken:

“Evet,” dedi, “öyle bir yazı var ama, sülüs mü, kufi mi bilemem.”

“Bir de Yüzbaşımız baksın,” dedi Durmuş Ağa, “onun gözü değerli bir asker gözüdür, biz bir görürsek, o bin görür.”

Yüzbaşı dimdik ayağa kalktı, askeri adımlarla ata yürüdü, ata geldi, o daha yaklaşmadan Seyis Şeydi atın ağzını açmış bekliyordu.

Yüzbaşı, atın ağzına şöyle bir göz attıktan sonra:

“Evet,” dedi, “orada, damağın istikametinde bir mühür ayan beyan görünüyor, yalnız içindeki Allah yazısı sülüs müdür, kufi midir, ben seçemedim.”

Muallim Rüstem Bey, Savcı, Yargıç, Belediye Başkanı, herkes atın ağzının içinde Allah yazılı mührü gördüler, ama ne yazık ki mührün yazısı sülüs müdür, kufi midir çıkaramadılar.

En sonunda atın ağzına Murtaza Ağa baktı. Bütün oradakiler, bütün umutlarını Murtaza Ağaya bağlamışlardı. Buradakilerin içinde en çok mürekkebi o yalamıştı. Bilse bilse, atın ağzına Allah tarafından basılmış mührün yazısının sülüs mü, kufi mi, ya da başka cins bir yazı mı olduğunu Murtaza Ağa bilebilirdi.

Murtaza Ağa gitti geldi, atın ağzını açtırıp uzun uzun damağına baktı, başını salladı, gene dolaştı, gene baktı, kıçını ka-Şidı, gözlerini ovuşturdu, neden sonradır ki:

“Buldum,” diye el çırptı, “buldum, buldum.” Sevincinden dört dönüyordu. “Buldum. Bu yazı ne sülüs, ne kufi, ne de başka bir yazıdır. Bu yazı, düpedüz Allanın kendi elinden çıkmış

213

öz bir yazısı, şahsa mahsus tuğrasıdır. Bakmsana, alıcı gözle bakınca nasıl da şimşek gibi çakıyor yazı atın ağzında.”

Evet, bu at İnce Memedin atıydı, ağzındaki mühre de Allah, biltamam, kendi eliyle güneş gibi şavkıyan mübarek tuğrasını basmıştı.

Taşkın Halil Bey, Murtaza Ağaya, sen işi bana bırak derce-sine bir göz kırptı.

“Eeeee, Durmuş Ağa, şimdi biz senin şu ağzı mühürlü ata ne vereceğiz?”

“Ne vereceksiniz, ilanat verdiniz ya, üç bin lira vereceğiz, diye.”

“Ama bu İnce Memedin atı değil ki, yalan söyleme, hile yapma, sen de biliyorsun, bu at İnce Memedin atı değil, onun atı olsaydı üç bini alırdın.”

“Doğru, onun atı değil ya, ağzı mühürlü.” “Haklısın, ben de onun ağzı mühürlü olduğu için elli liralık atma yüz lira veriyorum.”

Pire Durmuş Ağa, bir pire çevikliğiyle yerinden havaya sıçradı:

“Sen yüz liraya eşek mi alıyorsun, sen İnce Memedin ağzı Allah tarafından mühürlenmiş atını alıyorsun.”

İnce Memedin, ağzının içi Allah tarafından mühürlenmiş atının yakalandığı bir anda bütün çarşıya yayıldı, komutanlık avlusu duvarının arkası bir anda, üst üste insanla doldu. Pire Durmuşa çok öfkelenen Yüzbaşı: “Sus,” diye sert buyurdu. “Sen ne biçim adammışsın be? Hem atının ağzında Allah mührü var, diyoruz, bu kadar adam, hem de sen bağırıyorsun. Bak, görmüyor musun kalabalığı?”

Pire Durmuş Ağa sesini indirdi ama, üç bin lirasından da vazgeçmiyordu.

Pazarlık uzun sürdü. Pire Durmuş Ağa sonunda iki yüz elli liraya razı geldi.

“Oldu,” diye kıvançla el çırptı Murtaza Ağa, “bu da oldu bitti. İki yüz elli lira sana anan sütü gibi helal olsun, mademki İnce Memedin atını aldın getirdin ya… Bu cuma günü, hem kasabanın pazarı, hem de Cuma namazına gelirler köylüler, evet, bu Cuma günü, tanyerleri ışırken, kasabanın büyük meydanın-

214

da at kurşuna dizilecektir. Alanda şahit olarak biz de, bütün kasaba halkıyla birlikte, biz de bulunacağız. Sen de gel… Gel de İnce Memedin atı nasıl can veriyor gör…”

“Ne, ne, ne,” diye Pire Durmuş, gene yerinden can havliyle havaya sıçradı, “ne ne, ne,” diyerek yere düştü. Şaşkınlıktan dili tutulmuş, “Ne, ne, ne…”den başka bir şey çıkmıyordu ağzından. Bütün bedenini ter basmış, alnında da boncuk boncuk birikmişti. Epeyce bir çabadan sonra Pire Durmuş Ağanın dili çözüldü:

“Ben atımı, ben atımı dünya malı için kurşuna dizdire-mem. Onu benim en soylu kısrağım doğurdu. O, en soylu bir atın da kulunudur. Öyle durduğuna bakmayın, küheylandır o. Ben de sandım ki, İnce Memedin atını yakalayacaksınız da Yüzbaşıma vereceksiniz. İki yüz elli liraya bunun için razı geldim. Şimdi bir milyon lira verseniz bile ben onu kurşuna dizdirmem. Ben onu doğduğu günden bu yana bebe gibi, balla, şekerle koynumda besledim, onu kurşuna dizdiremem. Ona kı-yamam. Paranız da pulunuz da, milyonunuz da sizin olsun, onun kılma kimseyi dokundurmam. O benim elime doğdu.”

“Hani Suriye, hem de Mezopotamya çölünde yedi bin ceylanın ortasında dondurarak yakalamıştın bunu?”

“Evet, evet, bin kere evet, bu altı aylık tay iken kaçtı da çöle, cerenlere karıştı, ben de peşine düştüm tayımın. Bu tayda bir hikmeti Hûda olduğunu biliyordum. Ben onu kırk bin cerenin ortasında görünce, o da beni gördü. Beni tanıyınca da sevincinden kişnemesi yeri göğü inletti ve geldi yüzünü benim ellerime sürdü. Benim yüreğim bu duruma, tayın bu insaniyetliğine dayanamadı, gözlerimden yağmur gibi yaşlar boşandı. Ben böyle bir tayı nasıl kurşuna dizdiririm? Çok rica ederim, hepinize teker teker yalvarırım, kurşuna dizmeyin benim güzelimi, bakın nasıl da süsledim, gerdeğe girecek damat gibi. Bu paraya çok, çok ihtiyacım var, yoksa ben bu soylu atı hiç elden çıkarır mıydım. Acımdan da ölsem, parasızlıktan evim barkım dağılsa da, toptan ölsek de… Etmeyin eylemeyin…”

Pire Durmuş Ağa, soylu Türkmenin iskandan sonra yoksul düşmüş Beyi, kimse ona Beyliği yakıştırmıyor da, herkes ona Ağa, diyor, atı kurşuna dizmeyin, diye, komisyona çok yalvar-

215

di, çok diller döktü, çok zarıladı, o komisyondakiler, onları hepsi eski arkadaşlarıydı, çok da sevişirlerdi, Nuh dediler d peygamber demediler. Taş kesildiler, çelik kesildiler.

Onların bu insaniyetsizliklerine, kana susamışlıklarına çok kızan Pire Durmuş Ağa yerinden sıçradığı gibi atına bindi:

“Sizi kanlı katiller, kana susamışlar, sizin hepinizi bu soylu atımın, yiğidimin tırnağına kurban ederim. Paranız da size kefenlik olur, kefenlik olur inşallah. İnce Memed yakında geliyor… Kefenlik, kefenlik…”

Atını doldurdu, at, yüksek avlu duvarından atladı, sürdü. Nal sesleri çarşının çakıltaşı döşemelerinde bir süre çınladı.

Kedi Kadri orada, günlerdir, getirdiği atla birlikte durduğu köşede duruyor, karanlıkta parlayan kedi gözleri gibi gözleriyle olanı biteni en küçük ayrıntısını kaçırmadan izliyordu. Pire Durmuş atma atlayıp da gidince, Kedi Kadri ayağa kalktı, gülerek komisyona baktı, atının yularını tuttu, gülümseyerek onlara doğru yürüdü.

“Ben size demedim mi,” dedi, “şu benim getirdiğim at İnce Memedin atıdır, açın bakın ağzını, bakın görün ki bu atın ağzında kalıp gibi, yalp yalp yanan, tan yıldızı gibi şavklanan, içinde Allah adı yazılı bir mühür var. Ben size söyledim, siz benim bu cennetten çıkma atımın ağzına bile açıp bakmadınız.”

Geldi, atıyla birlikte komisyonun önünde durdu.

Taşkın Halil Bey, ne olursa olsun, şu işi artık bitirmek istiyordu. Murtaza Ağaya:

“Şu atın ağzına bak bakalım, sanırım, Allalem bu atın ağzında mühür var, baksana Murtaza Ağa, şu atın her hali onun ağzında mühür olduğunu gösteriyor.”

Kedi Kadri sevindi, hemen atın ağzını açtı:

“Buyur, buyur Murtaza Ağam, buyur da bak atın ağzına, hem de mühür, hem de kalıp gibi. Hem de bir ışık, ışıklı bir göz gibi. Atın ağzının içinde Allah adı yalp yalp edip durur.”

Murtaza Ağanın yüzü ciddileşti, atın ağzını uzun uzun gözden geçirdi:

“Aradığımız at bu at,” dedi, “biz boş yere yorulmuşuz. Boş yere başka atların ağızlarında mühür aramışız. Bakın şu atın ağzına, tam damağın altında Allah adı, oradan oraya, bir yıldız

216

gibi kayıp durur, pöh, pöh, pöh, ne yıldız, ne yıldız, hem de ne yıldız!… Bakın arkadaşlar, bakın, bakın da Allah adını görün. Vasüpanallah!”

Sözlerini avlu duvarının arkasındaki meraklı kalabalığa duyuracak kadar yükseltiyordu.

“Bence İnce Memedin atı budur ve hem de ağzındaki mühür yıldız gibi çakıyor, Allah oradan dünyamızı ısıtıyor. Bakın, bakın, haydi, siz de bakın da Allah adını görün, görün ki, bir atın ağzında nasıl parlıyor.”

Ötekiler de atın ağzına baktılar. Atın ağzına bakan, büyük bir şaşkınlık içinde:

“Allah Allah, Allah Allah, hikmeti Hûda, olacak iş değil, atın ağzında bir ışık seli,” diyor, oradan ayrılıyordu.

Yeni gelen Kaymakam da merak ederek atın ağzına baktı, o, daha büyük şaşkınlık içinde kalmıştı ya, kimseye bir şey söyleyemiyordu.

Murtaza Ağa:

“Kedi,” diye buyurdu, “gel buraya!”

“Geldim Ağam.”

Kedi hemen onun burnunun önünde bitti.

Memed Ağa, şişkin cüzdanını çıkardı, cüzdana paralar yüzer yüzer sıralanmıştı, oradan bir yüz elli lira ayırdı:

“Al,” dedi, “güle güle harca.”

“Ağa, bu yüz elli lira az değil mi?”

“Vay pezevenk,” diye gürledi Murtaza, “beş paralık yılkı atına yüz elli lira veriyorum, vay ulan pezevenk vay, ulan onu sana niye veriyorum… Geriye ver o parayı… Şimdi Kumandana söyler, hırsızlık at getirdi, diye bir zabıt tuttururum…” Uzandı, elindeki parayı aldı, “Hastir oradan, al götür uyuz atını,” dedi. Arkasını Kedi Kadriye döndü, bir süre kendi kendisine söylendi, “Şu bizim, şu bizim adamlarımız, şu bizim, iyilik bilmezler. Yılkıdan tutup getirdiği atma, ya da çaldığı beygire yüz elli lira veriyorsun…”

“Kusura kalma Ağa, ben de… Hani sen o mührü, içinde Allah adı çakıp sönen mührü gördün sanıyordum.”

“Ne mührü ulan, ne çakıp sönmesi… Kim çıkardı bu mühür işini de başımıza? Şimdi de İnce Memedin atının ağzının

217

içinde Allah adı. Al başına belayı. İnce Memedin parmağındaki yüzük yetmiyormuş gibi. Ulan kim çıkardı mührü başımıza…”

“Ben çıkarmadım Ağam.”

Yakasından tuttu:

“Kim çıkardı, diyorum sana?”

Kedi Kadrinin korkudan gözleri dışarı uğramıştı:

“Ben değil,” diye inledi. “Aman Ağam, ben değilim, benim kanıma girme, o çıkardı, o Pire mi, ne diyorsunuz siz. Hani o yalancı, o çok yalancı adamdır o. Atın ağzında mühür olduğunu ilk o görmüş. Benim hiçbir günahım yok. Ver yüz elli liramı

da gideyim.”

“Vereceğim,” dedi Murtaza Ağa. “Şimdi sen yukarıya çıkacak, Asım Çavuşa, İnce Memedin atının başına konan üç bin liralık ödülü biltamam aldım, diye bir senet vereceksin.”

“Sen yeter ki ver yüz elliyi, ben on bin liralık da senet veririm.”

“Ali Onbaşı, al götür şu Kediyi yukarıya.” Kalabalığın yanma döndü:

“Evet, bu işin de içinden alnımızın akıyla çıktık. Şimdi bu atı bir iyice süslemek gerek. Seyis Şeydi!” “Buyur Ağa.”

“Bu at cuma gününün şafağına kadar sana teslim. Bu ata iyi bakacak, onu sulayacak, yemleyeceksin o güne kadar. Ağzına da, zinhar, kimseyi baktırmayacaksın. Bir de onu öyle süsleyecek püsleyecek, gerdeğe girecek damat gibi yapacaksın.” “Yaparım Ağam.” “At burada, candarma kumandanlığında tevkifli olaraktan

nezarethanede kalacaktır.”

Tam bu sırada Kambur Ahmet, eli arkasında sallanarak geldi, komisyonun karşısında durdu. İnce Memedin atının yakalandığı, atın ağzının içinde Allah yazılı, kayan yıldızlar misali parlayan bir mühür basılı olduğu bir anda baştan sona bütün kasabaya yayılmıştı. Kambur Ahmet de, nasıl olsa beni çağırırlar, diye merakını yenemeyerek candarma komutanlığına darn-

lamıştı.

“Evet, kalacaktır. Nerede olursa olsun, ben bu atı damat gibi cuma gününe kadar süslerim.”

218

“Alinin Düldülü gibi.”

“Evet Ağam, Alinin Düldülü gibi.”

Murtaza Ağa ona bir deste para uzattı, öteki çarşıya doğru yollandı. Arkasını dönünce de Kedi Kadrinin elindeki kağıdı kendine uzatır gördü.

“Getirdim Ağam üç bin liralık senedi. Asım Çavuş çok güzel donattı senedi. Atın ağzının içinde altın varak bir mühür olduğunu da yazdı.”

Murtaza Ağa senedi onun elinden aldı, biraz önce ayırdığı yüz elli lirayı ona verdi, ardından da kulağına eğildi:

“İnce Memedin atının başına konan üç bin lirayı bil tekmil aldım. Bunun hilafına, herhangi bir beyanda bulunursam, öz bir anam, öz bir avradım olsun. Yemin et!”

“Öz bir avradım olsun,” dedi Kedi Kadri.

“Haydi güle güle harca.”

Kedi Kadri Murtaza Ağanın eline sarıldıktan sonra tabanları yağladı. Topukları kıçını döverek avlu duvarının arkasındaki kalabalığı yararak çarşıyı buldu. Önüne gelene macerasını anlatmaya başladı:

“Ben atlara afsunluyum,” diyordu… “Yedi bin ceren arasından İsmiazam duasıyla… Bir de Düldül dağının… Biltekmil de üç bin liramı aldım, çoluğumun çocuğumun geleceğini kurtardım. Ağzında da altın varaklı mühür.”

Çarşıyı dükkan dükkan fır dönüyor, insanlar da Andırmın türkücüsü Kel Aşık örneği onu bütün yaşamında ilk olarak dinliyorlardı.

Taşkın Halil Bey, ayağa kalkarak, ağır ağır sallanarak gelmiş, hazırola geçerek önlerinde durmuş Kambur Ahmedin yanında durdu, koluna girdi:

“Durumu biliyorsun Ahmet Efendi, Allahm inayetiyle İnce Memedin atını çok şükür yakaladık, bu saadetli haberi, cuma gününe kadar, her gün sabahtan akşamlara dek, tellal çağıracaksın. Sen ne diyeceğini, nasıl tellal çağıracağını, her şeyi biliyorsun Ahmet Efendi.”

“Her şeyi biliyorum, Taşkın Halil Bey efendim.”

Murtaza Ağa, tellalı kaçıracağından korkuyordu. Seyis Seydiyi savar savmaz Kambur Ahmedin yanına koştu.

219

“Bilali Habeşi gibi avazınla öyle bir tellal çağıracaksın ki Ahmet Efendi, duyan insan dilhun olacak, iki gözü iki çeşme ağlayacak, hem de yüreğinden kan gidecek. O İnce Memed

de…”

Topal Alinin eve geldiğini, onunla yeniden kardeş olduklarını anımsadı, İnce Memedi kötüleyen bir konuşmayı yapmanın burada uygun olmayacağını düşündü ve sustu.

Kambur Ahmet bir iyice hazırola geçerek, başı omuzlarının arasına biraz daha gömülerek:

“Siz gerisini bana bırakın, ben öyle bir tellal çağırayım

ki…”

Taşkın Halil Bey komisyon üyelerine döndü, evinde atın yakalanması onuruna bir şölen hazırladığını onlara söyledi. Herkes bundan kıvançlandı. Utku kazanmış komutanların ağırbaşlılığıyla Taşkın Halil Beyin evine yürüdüler. Daha sokağın başına gelmeden burunlarına yoğun bir yemek kokusu geldi. Koku buradan çarşıya aşağı yayılıyordu.

Kambur Ahmet, o gün hemen tellal çağırmaya çıkmadı, İnce Memedin atının tellalı onun tellallık yaşamının en önemli-siydi. İnce Memedin yakalanmasından daha da önemliydi. Millet nedense bu at işine çok bağlanmış, onu başlıca sorunu yapmıştı. Öyle bir tellal çağırmalıydı ki, onun tellalı, sesi dillere destan olmalı, uzun yıllar belleklerden silinmemeliydi. O gece bir damla olsun uyumadı, söyleyeceği sözleri ezberledi, kasabanın üstündeki tepeye çıktı, sabaha kadar, bütün sesiyle karanlığa durmadan tellal çağırdı, tanyerleri ışırken de çarşıya indi, caddenin başında bekledi, gırtlağını temizledi, kepenkler gümbürtüyle açılırken o da sesini, kepenklerin gümbürtülerinin üstüne çıkacak kadar yükseltti, koyverdi. Bir anda kepenk gümbürtüleri, öteki sabah sesleri dindi, kasaba kulak kesildi, onu dinlemeye başladı.

“Eeeeey, ahali duyduk duymadık demeyin, size ehemmiyetli ve de çok değerli bir haber ulaştıracağım ki duyanın dudakları uçuklayarak, Lalü ebkem kalacaktır. Şimdi söylüyorum, şimdi, şimdi söylüyorum, şimdi az sonra söylüyorum.”

Durdu, başını iyice havaya kaldırdı, ceketinin yakasını, eteklerini çekiştirdi, gırtlağını temizledi, içinden, sesini ayarladı:

220

“Eeeeeeey ahali,” diye başladı. Sesi sabahın sessizliğinde çınladı. Taş toprak, insan, duvar, kaldırımlar bir kulak kesilmiş onu dinliyorlardı. Bundan sonsuz kıvanç duydu. İçi sevinçten pır pır etti.

“Duyduk duymadık demeyin, İnce Memed nam şakinin atı yakalanmıştır. Atı yakalayıp getiren kişi, atın başına konmuş bulunan üç bin Türk lirası parayı almıştır. Bu tılsımlı atı yakalamak kolay olmamıştır. Hiç de kolay olmamıştır. Atı yakalayan kişi, büyük sihirbaza giderek kendisi at afsunuyla afsunlandıktan sonra yola çıkmıştır. Günlerce araştırdıktan sonra Mezopotamya dedikleri çöller ülkesine gelmiştir, atın peşinde. Bakmış ki, büyülü at, yedi bin cerenin ortasında, çölde yayılıp durur, atla göz göze gelmiştir. At ve ortasında yayıldığı yedi bin cerenle göz göze bakışıp kalmışlardır öyle. O vatandaşın aklına hemen İsmiazam duasını okumak düşmüştür. Ve de vatandaş duayı okuyunca ve de yedi bin ceren ve hem de at, orada, çölün ortasında donmuş kalmışlardır. Vatandaş varmış, donmuş kalmış atın sırtına atlayıp yelelerinden yakalamıştır. İsmiazam duasını üç kez daha okuyunca at cana gelmiş, uçmaya başlamış, atın üstündeki afsunlu vatandaş gözünü kapayınca kendini Düldül dağının ak çakmaktaşından doruğunda bulmuştur. Gözünü açmış ki, ne görsün, at bir keskin, sivri kayanın üstüne konmuş ki, dünyanın ucu sanırsın, atın başı göğe değip dururmuş. Bir İsmiazam duası daha okuyunca dağın biltekmil kartalları uçmaya başlamış… Korkusundan at da, binicisi de gözlerini kapamışlar. Birden de yörelerinde büyük fırtınalar kopmuş, gözlerini bir açmış bakmışlar ki, kasabadalar ve de candarma kumandanlığının önündeler. Eeeeeey ahali, bunu gören komisyon azaları küçük dillerini yutmuşlar bu gökten inen kanatlı at karşısında. At öyle gör-kemliymiş ki gözleri kamaşmış, ata bir daha bakamamışlar. Sonracığıma başlarını çevirmişler ki at don değiştirmiş, ölümcül bir beygir olmuş. Şaşıran azalar biribirlerine bakışmışlar ki, o kadar olur. Ne yapalım, ne yapalım, diye düşünürlerken orada atlardan anlayan Pire Durmuş nam Türkmen Beyi var-ftuş. Amanın demiş, bu tılsımlı atların huyu böyledir, onlar ağızlarının  içindeki,  damaklarına  basılmış  mühürden belli

221

olurlar. Atın ağzını açmışlar ki, atın ağzından gün ışığı gibi, gözleri kamaştıran ve hem de yakan ışıklar fışkırmış.

“Eeeeeeey, ahali duyduk duymadık demeyin, atın damağına basılmış mührün içinde ne var, ne var, ne var biliyor musunuz? Ey ahaliiii, ne bileceksiniz, Allanın büyük hikmeti, Allahu Zülcelalin kendi adı yazılı… Ol sebepten, eeeey ahali, atın ağzının içi gün gibi işiyor. İşte bu at İnce Memedin atıdır. Başka bir at İnce Memedin atı olamaz. Çünküleyim ki başka bir atın ağzında gün ışığı gibi şırlayan bir mühür olamaz.

“Eeeeeey ahali, bu at İnce Memedin atı olunca, İnce Memedin canı bu attadıır, atın canı da İnce Memeddedir.

“Eeeeeeey, ahaliiii duyduk duymadık demeyin, bu at hastalanınca, İnce Memed de hastalanır. Bu sevinince o da sevinir, o da güler. Bu at ağlayınca o da ağlar. İnce ölünce bu at da ölecek. Bu at ölünce, İnce Memed de ölecek. İşte ol sebepten, eeeey ahali, cuma günü, şafak vaktinde bu at kurşuna dizilecektir. Bu at kurşuna dizilir dizilmez de takdiri Hûda İnce Memed de, dünyanın neresindeyse orada canı çıkacaktır. Ve de vatanımız bu kan içici, bu ırz düşmanı, bu can, mal düşmanı canavardan kurtulacaktır. Ağalarımız beylerimiz, amirlerimiz memurlarımız ve de aç susuz, açlıktan dağlarda ot yiyen köylülerimiz bu belanın, vatan düşmanının şerrinden kurtulacaktır. Eeeeeey, ahali vatanımız, cennet Çukurovamız bir ejderhanın, bir Allah, bir din düşmanının kanlı ellerinden kurtulacaktır… Eeeey, ahali, kurtulacaktır. Mübarek cuma sabahı, ağzında Allah yazılı at kurşuna dizilecek, dizilecek, dizilecektir. O anda da İnce Memedin canı, canı, canı çıkacaktır.

“Eeeeeey ahali, mübarek cuma günü, ala şafakta, İnce Memed nam eli kanlının ölmesini, canının çıkmasını görmeye, görmeye gelin!”

Kambur Ahmet, çarşının başından ortasına yürüdü, orada da daha güzel, dokunaklı tellalını çağırdı. Çarşı bugün tellaldan dolayı, her günkünden daha erken kalabalıklaştı. Vakit öğleyi bulduğunda çarşı, sokaklar binbir ayaktı. Herkes can kulağıyla Kambur Ahmedi dinliyordu.

Kambur Ahmedin tellalı, her çağırışında biraz daha güzel-leşerek, üç gün sürdü. Kambur Ahmedin yanık, etkili, doku-

222

naklı sesinden dolayı, o, biraz soluk almak için tellalını kesince, önüne gelen kutluyordu. Özellikle ağalar, beyler… Murtaza Ağa 0 kadar hayran kalmıştı ki onun sesine, neredeyse, gücü yetse, yüreğini çıkaracak, ona verecekti.

İnce Memedin atını kurşuna dizme komisyonu, ne olur ne olmaz, diye, Seyis Şeydi tarafından süslenmiş atı candarma komutanlığına gelip gördüler. Seyisin atı donatmasını çok beğendiler. O, yaşlı, ölümcül, kurada at neredeyse İnce Memedin gerçek atı olmuştu.

Davul zurna, davul zurnayla birlikte hay huy da şafaktan çok önce başladı. Kasabanın alanını küçük bulan yöneticiler, daha önceden akıl edip, atın kurşuna dizileceği yeri değiştirdiler. Köprünün alt yanındaki, eski günlerden bu yana pazar kurulan alan bu iş için daha uygundu.

Cuma günü kasabanın pazarıydı. Pazar için her cuma büyük bir köylü kalabalığı kasabaya iniyordu. Gene cuma günleri dini bütün köylüler, cuma namazlarını kılmak için kasabanın büyük camisine geliyorlardı. Bir de bunlara İnce Memedin atının kurşuna dizileceğini haber veren tellalı ekleyince, ortalığın mahşere dönüşeceğinden kimsenin kuşkusu olamazdı.

Kalabalık pazaryerine umulandan da çok geldi. Köprüden aşağıdaki dereye, çaydan kasabanın ortalarına, çayın öbür kıyısına kadar geniş bir alan insanla, daha ortalık ışımadan doldu.

Durmadan davullar, zurnalar çalıyor, ortalık uğulduyordu. Doğudaki dağların dorukları ağarır, karşı tepenin yamacına gün vururken alanda iğne atılacak yer kalmamıştı. O kadar ki, ah kurşuna dizecek candarma bölüğü, onun arkasındaki kasabanın yöneticileri ve ileri geleni, alanın ortasına varabilmek için epeyce çaba harcamak zorunda kaldılar. Onlar yerlerini aldıktan az sonra kalabalığın ötesinden süslenmiş püslenmiş atın ba-Şi göründü. Bu anda da davul zurna sesleri, kalabalığın uğultusu kirp diye kesildi. Ortalığa derin bir sessizlik çöktü. İnsanların soluk alışları bile duyuluyordu.

Seyis Şeydi atın sırmalı dizgininden tutmuş çekiyor, atın her iki yanında da silahlan ellerinde candarmalar geliyorlardı. Kalabalık, kendiliğinden ikiye ayrıldı, üfürsen yıkılacak at ayakları biribirine dolanarak getirildi, ak kefenk taşından örül-

223

müş köprünün az ilerisine dikildi. Candarmalar, yan yana karşıya dizildiler. Geceden, suyun kıyısına bayrağa sarılmış kürsü kurulmuştu. Önce kürsüye Kaymakam çıktı, bu günün değerlendirmesini, İnce Memedin nasıl bir kişi olduğunu, bu atın onun yaşamında ne olduğunu açık seçik anlattı. Kürsüden indi, kalabalık kendisini alkışlayacak sandı, sağa sola bakındı, kimsede en küçük bir devinim göremeyince başını önüne eğdi, yerine döndü, ardından Belediye Başkanı, ondan sonra da ötekiler, kürsüye çıktılar, konuştular, indiler. Kalabalıkta en küçük bir kıpırdanma olmadı. Öğretmen Sami Turgutun yırtman, ortalığı sallayan, Orta Asyalı, sorul sorul kanlı konuşması bile halka sinek vızıltısı geldi. Herkes soluğunu tutmuş, kimseden çıt bile çıkmıyordu.

Sessizliği Yüzbaşının sert komut sesiyle birlikte iki manga candarmanın silahlarından aynı anda çıkan kurşun sesleri bozdu, karşıdaki at usulca yere indi, hiç debelenmeden orada cansız öyle yan üstü yatmış kalakaldı. Kalabalığın sırtında gözle görülür, elle tutulur bir ürperti dolaştı, ortalık, eskisinden de beter bir sessizliğe gömüldü. Bir süre hiç kimse yerinden bile kıpırdamadı. Kasabadan, kasaba çarşısından en küçük ses gelmiyordu. Sonra gene Yüzbaşının sert komutu duyuldu. Candarmalar hazırola geçtiler, ardından da, ayak sesleri ortalığı çınlatarak kasabaya yürüdüler gittiler. Candarma komutanlığına varıncaya kadar kalabalık onların ayak seslerini dinledi. Kasaba ileri gelenlerinin, önlerinde Yüzbaşı, başları yerde oradan ayrılmaları bile donmuş kalmış kalabalığın durumunu bozmadı.

Çarşıya geldiklerinde Taşkın Halil Bey başını kaldırdı, yanındakilere döndü:

“Biz bu işi çok kötü yaptık, o atın ağzının içindeki Allah yazılı mühür başımıza çok kötü işler açacak.”

“Başka ne yapabilirdik?” dedi Kaymakam.

“Ama atla birlikte İnce Memedi de öldürdük bu şekilde,” dedi Yüzbaşı.

Candarma komutanlığına kadar aralarında yoğun, endişeli bir konuşma geçti.

Komutanlıkta herkes çayını içerken Taşkın Halil Bey: “Hele bir bekleyelim, devran ne gösterecek,” diye sabır önerisinde bulundu. “Kalabalığın bu sessizliği hiç hoşuma gitmedi.”

Kalabalığın sessizliği, gürültüsünden patırtısından, ortalığı yıkıp yakmalarından çok daha korkunç oluyor, insanı iliklerine kadar donduruyordu. Ellerinde olsaydı, o an, atı kurşuna dizdirmekten vazgeçmek, Yüzbaşı da içinde, vazgeçmek hepsinin de içinden geçti.

Kasabanın sessizliği daha sürüp gidiyordu. Kulak kabartmışlar/ en küçük bir çıt çıkmayan, ölmüş gitmiş kasabayı dinliyorlardı. Öğleye kadar arada bir konuşarak, daha da çok kasabayı dinleyerek diken üstünde oturdular. Güneş tam tepeye dikildiğinde yukardaki mahalleden, tek başına öten bir horozun sesi geldi, ona başka kenar mahallelerden birkaç horoz daha katıldı, ardından da çarşıdan gelen duyulur duyulmaz sesler biribirine karıştı. Sesler az sonra da uğultuya dönüştü. Kulak verip dinlediler, kasaba yavaş yavaş eski haline geliyordu. Onlar da, bütün endişelerinden sıyrılıp kendilerine geldiler.

Köylüler akşama kadar, bölük bölük, sonra da birer ikişer, atın önünde gelip bir süre yüzleri uzamış, kederli, saygıyla duruyorlar, gözlerini ölü ata dikip orada bir süre kalıyorlar, sonra da çabuk çabuk attan uzaklaşıyor, kasabanın, köylerinin yolunu tutuyorlardı. Köylülerin, kasabalıların ölü atı ziyaretleri gecenin karanlığına kadar sürdü.

Atın ölüsü, orada köprünün altında bir gün, bir gece kaldı. Atın yanına yaklaşıp, ona kimse, parmağının ucuyla bile dokunamadı. Köpekler bile ölü atın yanına varamadılar. Uzaklarda duruyor, ata şöyle bir göz atıyorlar, sonra da kuyruklarını patançla-nnın arasına kıstırıyor, oradan süklüm püklüm ayrılıyorlardı.

İkinci günün sabahında, tanyerleri ışıdı ışıyacak, kasabalılar, uzun bir at kişnemesiyle yataklarından fırladılar. Kişneme üst üste üç kez daha alacakaranlığı biçti, köprünün altından kuzeydeki dağlara, güneydeki Akdenize, doğuya batıya dalga dalga yayıldı gitti. Bir anda da köprünün altım bir kalabalık aldı, atın kurşuna dizildiği yere geldiler baktılar ki, atın ölüsünün yerinde yeller esiyor.

224

225

O gün kasaba her günkünden daha canlıydı, kasabalılar, genç yaşlı, çoluk çocuk çarşıya, alanlara dökülmüşler olağanüstü bir günün heyecanını yaşıyorlardı.

Şafağa karşıydı, köprünün üstündeki yüksek tepenin yamacından on iki ak libaslı kişi ışıklar içinde balkıyarak aşağı indiler, köprüye ayak basar basmaz da İnce Memedin atı ayağa kalktı, derin bir uykudan uyanırcasma silkindi, ışık içindeki adamlar ona yaklaşırlarken, şaha kalktı, burun delikleri şişti, ön ayakları göğü döverek üst üste kişnedi. Atın donu değişmiş, apak bir bulut gibi olmuş, bedeni de büyümüştü. Yelesi, kuyruğu savruluyordu. Gelen on iki ak libaslı kişi onun yöresini aldılar, bir süre beklediler. At onları teker teker kokladıktan sonra uysallaştı, yönünü dağlara döndü, boynunu uzattı esen yeli kokladı, on iki ak libaslı kişi de onun dört yanını çevirmişti, yürüdüler, dağlara doğru çekildiler gittiler. Orada, köprünün gözünün altında, atın kurşuna dizildiği yerde küçücük, arada sırada sert çakan bir ışık kaldı.

Bu sabah çarşıda dükkanlarda evlerde hep kurşuna dizilen at konuşuluyordu. Kimisi yöresindeki on iki kişiyle atı dağlara ağıp giderken, kimisi ovadan Akdenize inerken, kimisi doğuda, batıda, kuzeyde, güneyde görmüştü onları.

On iki ak libaslı kişiyle, aralarındaki kır at, gecenin karanlığının ortasında ulu, ak bir çiçek gibi açmışlardı. Kimisi de böyle görmüştü onları.

226

12

İnce Memedin atının kurşuna dizilme olayı birkaç gün içinde Zeynullah Efendinin dükkanına kadar geldi. İmam, bütün coşkusuyla, gözlerini kapatıp atın maceralarını dinleyicilerine kendinden geçerek anlattı. Müftü onun unuttuklarını, onun sözünü arada bir keserek anımsatıyordu. At hikayesi çok tuttu. Demirciler çarşısından saraçlara, saraçlardan kahvelere, kahvelerden ova ve dağ köylüklerine bir çığ gibi büyüyerek yayıldı.

At, köprünün altında, ala kan içinde kişneyerek dirilince, karşısında ak libaslara bürünmüş Kırk Ermişleri bulmuş. Kırk Ermişler de şaha kalkan bu görülmemiş güzellikteki atı aralarına almış, Akdenize aşağı inmişler. Atın kişnemeleri ala şafakta yeri göğü inletiyor, insanları derin uykularından sıçratıyormuş. Böylecene, şahlanan atla yürürlerken, Kırk Ermişler bakmışlar ki ellerindeki at yavaş yavaş göğe ağmaya başlamış, ağmış ağmış göğe, mavinin ortasında ak bir ışık gibi, yıldız gibi parılda-yarak durmuş. Kırk Ermişler bile buna şaşmışlar. Bunun ardından gökte bir yıldız gibi parıldarken at, bir ak bulut olmuş, yeniden kasabanın üstüne akmış. Şimdi, ışıkla şişirilmiş o ak bulut, köylerin, şehirlerin üstüne gidiyormuş her şafak vakti, bulutken gene at donuna giriyor, başlıyormuş kişnemeye, atm kişnemesini duyan insanlar da derin uykularından fırlıyor, kişnemenin geldiği gökyüzüne bakıyor, şehirin, köyün üstünde salınmış duran ışık saçan bir top bir ak buluttan başka bir şey görmüyorlarmış. Ama gene de bu kişnemenin İnce Memedin

227

atının kişnemesi olduğunu biliyorlar, yüreklerinin başında deh-| şet bir sevinç duyuyorlarmış.

Memed kasabaya, soylu Arap atına binip, gider gelir, at üstüne çıkarılmış türlü söylenceler duyarken, bir sabah gün ışır-ken, avlu kapısından Müslümün sesinin geldiğini duydu, yüreği hop etti, giyinikti, merdivenleri ikişer atlayarak, bir koşu vardı, avlu kapısını eli ayağına dolanarak açtı. Seyran, uzun boyu, kapkara ışıklı gözleriyle ona bakıyordu. Memed olduğu yerde kalakalmış, ileriye bir adım atamıyor, konuşmak, onlara bir şeyler söylemek, bir, hoş geldin demek istiyor, bir yumruk gelmiş boğazını tıkamış konuşamıyordu. Hürü Ana da, Müs-lüm de öyle kalakalmışlar, onlara bakıp duruyorlardı.

Sonunda kendini toparlayan Hürü Ana, ileriye bir iki adım atarak Memedin önünde durdu:

“Ne oldu size böyle çocuklarım, öyle donup kaldınız, biliyorum ben bu hali,” dedi. “Ben bunu hiç bilmez miyim, kurban olduklarım, Durmuş Ali emminiz Yemenden, dokuz yıl sonra döndüğünde biz de böyle olmuş, bir gün bir gece konuşama-dan işte şimdi sizin durduğunuz gibi dilsizler gibi durmuş kalmıştık. Hep böyle olur kurban olduklarım, hep böyle olur, şenlik şadımanlık yapmak dururken, işte insan böyle taş kesilip kalır… Hep böyle olur, kurban olduklarım, insanoğlu hep böyle olur.”

Hürü Ananın sözleri birazıcık Memedi kendine getirdi, Seyrandan gözünü ayırdı, bu arada Ana ona iyice yaklaşmıştı, eğildi elini aldı üç kere öptü alnına götürdü. Döndü Seyrana baktı, onun yüzü bembeyaz kesilmiş, gözleri yaş içinde kalmış, dudakları titriyordu, vardı, sağ elini tuttu, Seyranın eli titriyordu, sırça parmağını usulca sıktı, göz göze geldiler, belli belirsiz gülümsediler. Müslüm de, yüklü beygirlerden birisinin yuları elinde pırıltılı gözlerle onları seyreyliyordu. Memed, onu unuttu diye, utangaç ona koştu kucakladı.

Uç beygirin birisi yüklü, ikisi boş, eyerliydi.

Müslüm:

“Bu beygirlerin üçü de bizim,” dedi, “satın aldım.”

“Sen yükü indir,” dedi Memed, “biz içeriye gidiyoruz.”

Hürü Ana önde, onlar arkada eve girdiler.

228

Memed, önce mutfağa götürdü onları:

“Şimdi, bir kahvaltı yapalım da, evi sonra gösteririm,” dedi Memed, utangaç. Başı da yerdeydi.

Seyran, orada, mutfağın kapısında durdu kaldı. Belliydi ki evi hemen görmek istiyordu.

Önce mutfaktan başladılar. Memed, çaydanlıkları, bakır kalaylı sahanları, tencereleri, yaldızlı porselen tabakları, fincanları, mutfakta ne var, ne yoksa, çatalları, bıçakları çabucak gösterdi onlara. Çok güzel nakışlı bir de kepçe, nakışlı tahta kaşıklar almayı da unutmamıştı, hepsini gösterdi. Acelesi olduğu her halinden anlaşılıyordu. Yoksa, mutfaktaki çok şeyi Ananın da, Seyranın da görmediğini biliyordu. Bunların çoğunu, satın alıncaya kadar kendisi de görmemişti.

Hemen yukarıya çıktılar, Memedin yüzü bir kızarıyor, bir bozarıyordu.

Resimlerin hepsini Abdülselam Hocayla birlikte bir güzel duvarlara yerleştirmişlerdi. Önce Adem ile Havva Anamızın resmi önünde durdular.

“İşte bu Adem Babamızla Havva Anamızdır. Bu da onları iğfal eden yılan. Ağzında bir gonca gül. Bu gül dünyadaki güzel nimetler demektir. Bu da yedikleri elma. Bu elmayı onlara yılan getirmiş, onları kandırarak yedirmiştir.”

Abdülselam Hoca kendisine Adem ile Havva kıssasını nasıl anlatmışsa, o da, onun kıssasını, farkında olmadan daha gü-zelleştirerek, daha zenginleştirerek anlatıyordu. Abdülselam Hoca resimdeki öteki şeyleri de göstermişti ona, o da Anayla Seyrana kendi anlatabildiğince, kendinden geçerek anlatıyordu. Burası cennettir, diyordu. Az sonra, elmayı yiyecekler, hem de cennetten kovulacak, bizim dünyamıza gelecekler. Bu buluttur, sıcak yeller de esiyor, az daha sonra, yağdı yağacak. Şu uğurböceğidir, kan kırmızı, sırtında yedi tane kara işaret, insanlar dünyaya geldiklerinde onları kazadan beladan korusun diye… İşte şu köpürmüş akan su abı kevserdir, dört yanını çiçekler almış. Durmadan, dili çözülmüş anlattıkça anlatıyor, Seyranla Ana da lalü ebkem onu can kulağıyla dinliyorlardı. Adem ile Havvadan sonra Hazreti Aliye geçti, aynı coşkuyla, deveye yüklü kendi ölüsünü alarak, devenin yularından tutmuş kalın

229

kara kaşlı, çangal bıyıklı, koskocaman ela gözlü Alinin resmini anlattı. “Bu resimde neden Düldül yok onu anlamadım,” dedi. “Oysa Hazreti Ali Düldülsüz hiçbir yere gitmezdi.” Bu sözleri de Abdülselam Hocadan duymuştu.

Hürü Ana kaşlarını çatarak, derin düşüncelerden uyanırca-sma, güvenli bir sesle:

“Düldül Hazreti Aliyi, gitmiş, cennetin kapısında bekliyor da onun için bu tasviri yapan fikaracık, Düldülü buraya koyamamış. Vay kurban olduğum vay, vay kara gözlerine hayran olduğum yavrucuğum Alim vay! Demek yağlı kurşunu yüreğinin başından yedin de vay, kendi cenazeni cennete kendin taşıyorsun vay! Hürü Anan senin bastığın topraklara yüz sürsün, vay oğlum Alim, adı güzel kendi güzel Muhammedimin yoldaşı, vay… Bu tasvirler çok güzel, evimize kaza bela giremez, vay. Bir de adı güzel, kendi güzel Muhammedin tasviri olsaydı.”

“Ben de sordum soruşturdum, aradım, Peygamberimizin tasviri olamazmış. Onun yüzü ışıktanmış da tasvire gelmezmiş, Abdülselam Hocam söyledi,” dedi Memed üzülerek.

“Öyleyse bana kara kaşlı, ela gözlü Alimin, yavrumun tasviri yeter,” dedi Hürü Ana. “Ben bundan sonra hemen namaza başlayacağım, Düldül atın binicisi, eli çatal kılıçlı, savaşa girince Zülfikarı yüz arşın uzayan Alimin huzurunda namazsız aptessiz duramam. Yaşım da geldi geçti, bundan sonra ben, hele güzel Alimi de bulunca, namazımı hiçbir zaman kazaya koymamalıyım.”

Kurnaz kurnaz Seyranla Memedin yüzüne baktı, şefkatle onlara gülümsedi:

“Siz gençsiniz siz yavrularım, siz de benim gibi bir ayağı çukurda olunca kılarsınız çocuklarım,” dedi. Memede döndü, “Sen adam öldürdün,” diye yüzünü yere eğerek konuştu, “ama seni Alim bağışlar, namaz kılmasan, oruç tutmasan da bağışlar. Ben onu biliyorum, çok düşümde gördüm Alimi. Düşümde bana hep gülüyordu. İyidir Alim, iyilerin iyisidir. O da çok adam öldürdü, kötü adamları öldürdü, Allah onu bağışladı, üstelik de cennetini ona ihsan buyurdu. Alim seni bağışlar, cennetini de ihsan buyurur… O da senin gibi fakir fıkaranın ekmeği olmaya uğraşıyordu.”

230

Hürü Ana, Hazreti Alinin resminin karşısında durmuş, gözlerini faltaşı gibi açmış, resimdeki en küçük ayrıntıyı kaçırmadan, konuşuyor konuşuyordu.

Uzun bir süre geçtikten sonra Memed onu kolundan tuttu, öteki resimlerin önüne çekti. İşte bu ejderhadır, başı dünya güzelinin başı, kuyruğu yedi derya ejderhasının kuyruğu…

Hürü Ana kafasını, ölüsünü taşıyan Aliye takmış, öteki resimlerin önünde duruyor, dalgın, hep Aliyi düşünerek oradan ayrılıyordu.

Bu şafak vaktindeki ekin tarlasıdır, başaklarda çiy kabarcıkları… Az sonra gün doğacak, dünya altın sarısına kesecek, esen yelde de usul usul ığralanacak. Dünyaya düşen Çukurova sıcağıdır, az sonra cırcırböcekleri ötecek. Akşamüstü de, şuradan ak bulutlar çıkacak, denizin üstünden, garbi yeli esecek, bulutlar üstümüze gelecek, bize gölge edecekler.

“Çukurovada ekin yeğin olur,” dedi Hürü Ana, başka konuşmadı. Dönüp dönüp arkada kalmış Aliye bir göz atıyordu.

Bu Yavuz gemisidir, bizimdir, yedi derya üstünde yüzer, top atar da düşmanının ödünü kopartır. Bacasından, ta göğe ulaşan dumanlar püskürtür.

Hürü Anayı Yavuz zırhlısı da o kadar ilgilendirmedi.

Bu da Mustafa Kemal Paşadır, elinde kırbacı, giyinmiş kuşanmış, atının yanında duruyor.

Hürü Ana, azıcık o resimle ilgilendi, biraz baktı, elini cama sürdü.

“Bu o mu?” diye sordu, biraz şaşkın.

“Bu odur Ana,” dedi Memed, gözlerinin içine bakarak.

Ana yeniden:

“Bu o mu?” diye sordu.

“Odur Ana,” dedi Memed.

Ana bir Memede, bir Mustafa Kemal Paşaya, bir Seyrana baktıktan sonra dudakları titredi, alnı kırıştı, bir daha Mustafa Kemale baktı, gözdağı verircesine kaşlarını çattı:

“Baksana, bunun yanındaki atı doru…” Kaşları gittikçe çatılıyor, içinden bir ikircik geçtiği belli oluyordu. “Yakası da sırmalı. Omuzlarında da som altından, som altından sırma var.”

Resmin önünden sertçe ayrılırken:

231

“Ben onunla sonra konuşurum,” dedi.

Birkaç resme daha baktıktan sonra Memed onu duvardaki son resmin önüne götürdü.

İşte alttakiler, uzanmış gitmiş mor dağlar. Sıram sıram ta uzaklara kadar gitmişler. Üstte de duru mavi gök. Göğün ortasında bir top ak bulut, ak bulutun altında, çakmaktaşından sivri doruğun üstünde de başı yukarda bir kır at…

Ananın o anda yüzü ışıdı, güldü, sevindi:

“Ben bildim onu,” dedi, “işte bu tasvir bizim deli atın tasviri. Donu neden böyle kır olmuş?”

“Diyorlar ki anam, buradaki kasabanın adamları, yemiyorlar, içmiyorlar onu konuşuyorlar, diyorlar ki, o yeniden dirilirken…”

“Konuşacaklaaar.” Konurlanarak, güvenli konuştu. “Elbet konuşacaklar. Bizim dağlarda da o atın herkes mucizatını konuşuyor. Demek burada siz de duydunuz?”

“Duyduk Ana.”

“Demek bizim duyduklarımız hep doğruymuş. Öyleyse bunun donu neden yağız değil de kır?”

“Diyorlar ki Ana, at öldükten sonra dirilince don değiştirmiş. Çok da kişniyormuş.”

“Kişnemesini duydum,” dedi Hürü Ana. “Şafak vakti, öyle bir kişnemiş ki, yeri göğü biribirine katmış, kasabalıların ödü-, nü koparmış. Herkes, kıyamet mi kopuyor, diye yatağından fırlamış.”

Memed, at üstüne burada duyduklarını Anaya, Ana da dağda duyduklarını Memede anlattı.

“Kim çıkarmış bunun tasvirini?” diye sordu Ana, şaşkınlık içinde kalmış. “Daha dün, Kırklar Yediler geldiler de onu aldılar öldürüldüğü yerden götürdüler. Bunu yapan nerede, ne zaman gökyüzünde görmüş de tasvirini almış, kim bu kişi?”

“Usta,” dedi Memed, “iyi bir adam. Yüzünden nur damlıyor. Konyadaki Hazreti Pirin, Molla Hünkar, diyorlar, işte onun türbedarı.”

Hürü Ana bilgiç bilgiç:

“Hele belli, onun da iyi kimselerden olduğu belli. Eskiden beri söylerler tasvir çıkaranlar hep iyi kimselerden, erişmişlerden olurlarmış.”

232

“Bana bu atı iki gün önce getirdi.” “Demek görmüş…”

“Bizim dağlarda at üstüne türkü de çıkarmışlar. Türkücü Kıvrak Ali, elinde saz köy köy dolanıyor, atın türkülerini, hikayelerini söylüyormuş. Hiç kimseden de korkmuyormuş.”

“Hak aşıkları Allahtan başka hiç kimseden korkmazlar.”

“Vay babam vay… Ben bildiydim, bu atın altında bir şey olduğunu. Sen vurulduğunda geldi de üç gün üç gece benim damın kapısına yüzünü dayadı da orada bekledi kaldıydı. Ben de onun dilinden anlamayınca, o küstü gitti kayanın sivrisine kon-duydu. Ben de onun yanına varınca, beni görünce kızdı da kayalıktan süzüldü aktı gittiydi. O zaman donu yağızdı. Ben de ona sövdüm, sövdüm, bir iyice sıçtım sıvadıydım. Vay benim dillerim çürüsün, ben ne bileyim, ben, onu bir deli at biliyordum. Şimdi ne olacak benim halim? Perilerin, Kırkların Yedilerin, meleklerin gökte kanat takıp da dolaştırdıkları ata ben neler, neler yapmadım ki… Şimdi anlıyorum, senin canını kurtaran da, Anacık Sultanın yüreğine girip onu sana getiren de bu attı. Vay benim iki gözüm önüme aksın, vay benim şu söyler dillerim söylemez olsun, vay benim o ata domuz, deli, solucan diyen dillerim çürüsün.”

Başını elleri arasına aldı:

“Ben ne yaptım, vay ben ne yaptım,” diye üzüldü.

Sonra yüzünü kaldırdı, gözleri ıslanmıştı:

“Bak, sana ne söyleyim Memed!”

Durdu, bir süre düşündü:

“Sana burasını bulan da, bizi kimseye göstermeden buraya getiren de bu attır. Vay benim ahmak kafam kesilsin… Ne bilirdim ki, bir deli atın, ona bir daha deli demem, haşa, ne bilirdim ki ben bir atın böyle çıkacağını. Oysa azıcık düşünsem, Köroğ-lunun Kıratını, Hızırın Benlibozunu, Alimin Düldülünü düşünsem hemencecik içime doğardı. Ah ben neyleyim ki iş işten geçti- Başımı hangi en büyük kayaya vurayım ki…”

“Ana üzülme, o at benim atım.”

Bu sözleri duyunca Ananın birden yüzü ışıdı:

“Doğrusun, doğrusun,” diye şakıdı. “O at bizim atımız. Ondan bize hiçbir zarar gelmez. Üstelik de iyilik gelir. Aaah, nettim neyledim de onun güzel yüreciğini kırdım.”

233

Seyran ilk olaraktan söze karıştı:

“Ne bilirdin ki anam,” dedi, “her at gibi bir at, gelmiş evin kapısında durmuş.”

Bundan sonra yatak odasına girdiler, Hürü Ana karyolayı, yorganı, döşeği, yastıkları, odadaki halıyı, penceredeki perdeleri, odada ne var ne yoksa hepsini bir bir elleyerek inceledi, sonunda da, “güzel,” dedi ağırbaşlı. “Allah sizi böyle bir yatakta, bir yastıkta kocaltsın.”

Memed, ona kendi odasını gösterdi. Ona da yaldızlı, bir tek kişilik karyola alınmıştı. Yorganı, çarşafları, yataktaki her bir şeyi gene elleyerek bir bir gözden geçirdi, yüzü biraz asıldı. Memed:

“Ne var Ana?” diye korkuyla sordu.

“Ben böyle şeylerin içinde yatamam,” diye gürledi. “Kaldır bunu,” diye karyolayı göstererek buyurdu. “Ben yer yatağında yatarım. Onu sat, parasına da bana büyük bir başörtüsü al.” Yerdeki halıyı işaret etti. “Bunun yerine bir kilim serin. Şu duvara da Alimin tasvirini getir as. O da senin gibi, o da benim oğlum.”

“Hemen, Ana,” dedi Memed.

“Dur acele etme. Yarın gidecek değilim. Yarın da asarsın, öbürsü gün de…”

“Olur Anam.”

Aşağı indiler, Memed, fırdolayı sedir konmuş, yere de çok güzel bir kilim serilmiş odayı gösterdi.

“Bu oda çok güzel, bu kilim, bu nakışlı sedir de…”

Memed, büyük, kalaylı, üstü binbir ayet yazılı siniyi getirdi, dört köşe bir tahta iskemlenin üstüne koydu:

“Bu sini de çok güzel…” Hürü Ana eski yazı siniye hayran olmuştu. Ellerini yukarıya açıp, Seyran mutfaktan yiyecekleri getirinceye kadar dualar okudu, alkışlar verdi.

Seyranın kahvaltıyı hazırlaması uzun sürmüş, Memedle Hürü Ana, köyden, dağlardan, ölenlerden, Ferhat Hocadan konuşmuşlardı. Hürü Ana Memede kıvanç duyacağı, mutlu olacağı haberler getirmişti. Bu arada, unutup gittikleri Müslüm, yüzü pespembe, ter içinde odaya girdi.

“Her şeyi eve taşıdım, beygirleri de suladım, bir de portakal bahçelerinde  dolaştım.  Biz  buraya  geldiğimizde bütün

234

ağaçlar çiçeğe durmuştu, şimdi portakallar yemyeşil, her bir tanesi de parmağım kadar, parmağım kadar.”

Sininin başına çöktü. Seyran yiyecekleri bir uçtan getiriyor, fylüslümse yutkunuyordu. Seyran gelip de sofraya oturunca Müslüm, bir aç kurt gibi yumuldu.

“Bakın çocuklar,” dedi Hürü Ana, ince belli, yaldızlı bardaktan çayını içerek. “Bana bakın, ben yarın erkenden bir çorba yaparım ki size, üstü yarpuzlu, kokulu. Yarpuz var mı burada?”

“Var Ana,” dedi Memed, “sağ ol Ana. Siz gelmeden ben her bir şeyi aldım.”

Memed, onlara o gün, evi baştan sona bir daha gezdirdikten sonra, yakın bahçelere de götürdü. Hürü Ana öğle yemeği için tereyağlı, yanmış yağ kokusu bütün evi saran bir de bulgur pilavı yaptı. Memed, Hürü Ananın bulgur pilavını çok özlemişti.

Akşam olup gün batınca Hürü Ana alelacele yemeğini yiyip odasına çıktı, odadan karyola çıkarılmış, yere serili halı kalkmış yerine kilim konmuş, kilimin üstüne de köşeye yer yatağı yapılmıştı. Hürü Ana ipek kaplı, işlemeli yorgana hayran kaldı, bu oğlan, dedi içinden, eşkıyalığı bıraktığına iyi etti, o ağzı var dili yok İbrahimin oğlundan böyle bir adam çıkacağı kimin aklına gelirdi, anası Döne bunun bu günlerini görseydi kim bilir nasıl sevinirdi, diye düşündü. Eğildi, yorganı okşadı, başını kaldırınca duvardaki Aliyi, kendi ölüsünü taşıyan deveyi çekerken gördü, resmin karşısına geldi, elpençe divan durdu, resmi uzunca bir, en küçük ayrıntılarına kadar inceledikten sonra Alinin azıcık bir gülümsediğini gördü:

“Gül Alim,” dedi, “gül yavrum, gül benim sultanım, Allah sana kendi ölünü kendin taşıma mübarekliğini bağışlamış, gül tırnaklarına kurban olduğum yiğidim, sana boşuna Allahm aslanı dememişler. Kendi ölünü kendin deveye yükleyip de götüren sen değil misin, gül, Düldül atm binicisi, gül! Öyleyse şimdi beni iyi dinle aslanım, bu İnce Memed var ya, o da senin gibi, o da fakir fıkaranm ekmeği, doğduğu günden bu yana gün görmedi. Anasını da öldürdüler. Ben de onun anasıyım. Abdi Ağayı öldürdü, iyi de etti, o zulüm bir adamdı. Sen de çok zulüm

235

öldürdün. Allanın kurduğu yapıyı yıkmak hiç iyi değil ya, Al-lahımız Abdinin yapısını çok kötü, çok zulüm üstüne kurmuş. Sen çatal kılıcınla çok zulüm öldürmedin mi, çok Allanın yapısını yıkmadın mı? Zulümü öldürmek iyidir. Zaten bu Memed var ya, ben olmasam Abdiyi öldürmüyor, gidip Hükümete teslim oluyordu. Ben onun yakasından tuttum da, gözlerimi belerttim de, nereye avrat yürekli, hemi de serçe yürekli, hemi de bir sıçan kadar korkak Memed, dedim de, nereye gidiyorsun, gene bizi Abdinin eline bırakıp da nereye gidiyorsun, sen Abdiyi köyden kaçırınca fakir fıkara da bol bolamadı ekmek buldu da, şimdi sen nereye gidiyorsun, dedim. O da benim gönlümü kırmadı da, gitti Abdiyi öldürdü de, ondan sonra da başına bunca işler geldi de, bütün bu işler benim yüzümden oldu da, Memedin ne günahı varsa, hiç yok, hiç yok ya, siz belli olmazsınız, onun hep sevabı var, İncemin azıcık günahı varsa da hepsi benim boynuma. Bak, atı da Kırklara karıştı gitti, senin Düldül atın gibi, gitti de senin Düldüle yoldaş oldu. Şimdi ikisi birden, ak bulutların arasından kişneyip duruyorlar. Kişneyip de zulümlerin ödünü koparıyorlar her şafak vaktinde… Sen bunu duydun mu Alim? Duymaz olur musun sen. Şimdi senden dileğim Alim, bak ne güzel de evi var, benim Memed oğlum fakir fıkaranın kılına dokunmadı, yakında belki çocukları da olacak. Hatçemi de o gözü kör olası Yüzbaşı öldürdü, çocuğunu da o Iraz aldı götürdü, ben de yarın öbür gün, o doru atlı, yakası yıldızlı Mustafa Kemal Paşayla konuşacağım, ona bir iki sözüm var ki altından kalkabilirse yiğit derim ona, soracağım ona, hiç insanın göreneğinde avrat öldürmek, avrada el kaldırmak var mı, ona çok çok şeyler söyleyeceğim. Bak Alim, aha bu dünyada da, öteki dünyada da iki elim yakanda olacak, bir daha Memedin başına kötü bir iş açma, açılırsa da önüne geç. Allanın aslanı sen değil misin, kendi ölünü sen kendin sırtlamış götüren değil misin, İnce Memed de senin bir yoldaşın değil mi? Şimdi beni iyi dinle, gülen kara gözlerine kurban olduğum, İnce Memed sana teslim. Ben onu iki gözümden sakınırım, işte ben bu yiğidimi sana teslim ediyorum. Anla ki, senin ne kadar kıymetin var benim yanımda.”

Gitti, camın üstüne elini koydu:

236

“Duydun değil mi Hürüceyi aslanım?” diye sesini yükseltti. “Bak, eğer Memedime bir şey olursa, sana bir daha ağzımı açmam, ölene dek yüzüne bakmam, sana hiç Allanın aslanı demem, yakanı da tutar, bu dünyada da öbür dünyada da cart, diye yırtarım. Duydun mu beni, kıyamete kadar, kıyamette bile yakanı elimden kurtaramazsın… Yüzüme, sende azıcık adamlık kalmışsa, hiçbir zaman bakamazsın. Baksana ne güzel evi var yiğidimin, bu güzel evini bozdurma.”

Başını önüne eğdi, odada, bir baştan bir başa birkaç kere dolaştı: “Bu güzel evciğini bozdurma, bozdurma, diyorum sana. Bozdurma! Duydun mu?”

Bu son konuşması Aliye bir buyurma, bir gözdağıydı. Yatağına gitti, içi alıp alıp veriyor, bir de korkuyordu. Yatağın yanına, kilimin üstüne oturdu, ipekli yorgan yüzünü okşadı, içinde bir korku vardı, nerden geldiği belirsiz. Sonra birden bir sevinç doldu içine. İnce Memedi Ali korumazsa, o at, o deli at, diyecekti vazgeçti, o at korurdu, o, köylerin, şehirlerin üstüne varıp da şafak vakitleri kişneyen at.

Yorganı okşar, Aliye bakarken ayağa kalktı: “Memed, gel buraya,” diye buyurdu. Memed, hemen kapıyı açıp içeriye girdi. “Buyur Ana, bir isteğin mi var?”

“Var,” dedi Ana, Alinin resmini gösterdi, “bak, Alimi ayak ucuma asmışsın olur mu, sonra gönüllenir Alim. Onu oradan al da, başucuma, şuraya as.”

Memed hemen çıktı, bir çivi, bir çekiçle geri döndü: “Yavaş tut Alimi, incitme yavrumu, o da senin bir yoldaşın. Bak, ne de güzel gülümsüyor. Hah, böyle işte.”

Memed, Aliyi usulcana yerinden aldı, yavaşçana götürdü öteki duvara astı: “Oldu mu Ana?”

“Oldu,” dedi. “Şimdi Alim başımın üstünde.” Memed gittikten sonra lambanın fitilini kıstı, üfledi, yatağına girdi, döşek yumuşacıktı, bu yumuşak yatakta bile bir süre uyuyamadı. Başına hiç böyle bir iş gelmemişti, o, kulağının dibinde top patlasa bile başını yastığa kor komaz uyurdu. Bir süre daha Aliyle konuştu. Düldül ata öğütler verdi. Anacık Sulta-

237

nı da unutmadı, ondan da dilek diledi. Memede de bol bol öğütler verdi. Seyrana da akıllar verdi. Bu portakal ağaçlarının yaprakları da ne güzel kokuyordu. Müslüm, portakalların, ağaçlara bulut gibi konmuş ak çiçeklerini anlatmıştı. Denizi de söylemişti. Deniz de portakal çiçeği gibi kokuyormuş. Bu Çu-kurovada, toprak bile portakal çiçeği kokarmış. Bu Müslüm oğlanı da gözü tutmuştu. Yarın da onu Aliye azıcık teslim edeyim, dedi. Sonra da vazgeçti. Belki de Ali iki kişiye yüksünürdü. Memed yeterdi. Uyudu.

Ertesi gün Seyranla kolları sıvayıp mutfağa girdiler. Memed, bir kuzu kestirmişti. Seyran bir gecede değişmişti. Gözleri, eli ayağı, bütün bedeni gülüyor, yöresine sevinç dağıtıyordu. Onun sevinci Hürüceye de geçti. Kütükte et döverek bir içli köfte yaptılar ki bir yiyen bir daha yer, hem de parmaklarını birlikte yer. Çok başka yemekler de yaptılar. Titizleniyorlardı. Bu gece yemeğe konuklar geleceklerdi. İnce Memedin sofrasında kuş sütü bile eksik olmamalıydı. O Alinin resmini yapan usta da gelecekti. Kim bilir nasıl kutsal, keramet sahibi bir kişiydi. Onun en çok da, Aliye can veren, kurdu kuşu dirilten ellerini merak ediyordu. Her şeyini merak ediyordu ya en çok ellerini merak ediyordu. Herhal onun gözleri de başka türlü bakar, başka türlü görürdü, yitikleri, gizlileri bile. Akşamı iple çektiler.

Önce Zeki Nejad, karısı, üç çocuğuyla geldi. Karısı çok gençti ve kesik saçlıydı. Hürü Ana onun kısa, erkek saçlarından azıcık uzun saçlarına takıldı, ama şaşmadı. Kadının başı da açıktı. Hürü Ana buna da şaşmadı. Etekleri de kısaydı. Uzun topuklu ayakkabı giymişti, Hürü Ana, bunun üstünde bu nasıl duruyor, nasıl yürüyor, diye şaşırdı. Yakasını da memelerine kadar açmıştı. Mademki Memedin konuğuydular, haklarında kötü bir şey düşünmedi. Düşündüklerini hiç belli etmeden, evin büyüğü olaraktan onları güler yüzle karşıladı, odaya buyur etti incelikle. Öğretmen, üstü eski yazıyla donatılmış bir gümüş tepsi getirmişti yeni kurulan eve, çok güzeldi, güzeldi ya biraz eski olduğu belliydi. Belliydi ya zarar etmezdi, mademki üstünde hak kelamı yazılıydı, demek ki değerli bir şeydi. Onlara canı yürekten, sağ olun, dedi. Çok iyi insanlar gibi gözüküyorlardı, çocuklarını sevdi. Her çocuğa, köyden Meme-

238

di için getirmiş iri, pespembe narlardan, içi giderek, Memedin narlarını başkasına nasıl veririm, diyerek verdi.

Arkadan Efendi Hazretleri dedikleri Usta elinde, kapağı altın yaldızlı kabı içinde bir kuran getirdi, kitabı öpüp başına götürdükten sonra Hürü Anaya verdi. Hürü Anayı, Efendi Hazretlerini görür görmez bir titreme almıştı. Kuranı Kerimi, elleri zangır zangır ederek aldı, dudağına zorla ulaştırdı, öperken az daha yere düşürüyordu, Memed, hemen ona yetişti, kitabı elinden aldı, götürdü en üstteki çiviye astı. Hürü Ana ayakta duramadı, gitti kendisini öğretmenin hanımının yanma attı, oraya yığıldı kaldı. Memed, ona su getirdi, suyu yudum yudum içti. Kendine gelir gibi oldu. İlkönce karşısına oturmuş Efendi Hazretlerine baktı. Gözlerini, ellerini göremiyordu. Gözü Efendi Hazretlerinin mintanına, mintanındaki sedef düğmeye takılmıştı. Az sonra kendini toparladı, yüreklendi, önce ellerine kaydı gözleri, parmakları upuzundu. Gözlerini onun ellerinden ayırıp da bir türlü gözlerine götüremiyordu. Sonra onun gözlerinden başka her yerini gördü. Mintanında hep boya lekeleri vardı. Onun o mübarek elleri de boyalı, tırnakları da uzamıştı. Gözlerini görünce gene titremeye başladı. Gözleri insanın gözlerinin içine içine bakıyor, insanın yüreğinin, kafasının içinde ne var, ne yoksa görüyor, geçmişini de, geleceğini de okuyordu. Abdülselam Hoca, başörtülü, uzun fistanından ayakları bile zar zor görülen karısıyla geldi. O da bir kahve değirmeni, bir semaver, altın yaldızlı, ince belli çay bardakları getirmişti. Semaver, değirmen öylesine bir sarı ışıltıdaydı ki hayran kaldılar. Memedin başındaki o eski sarı güneş ışıklan değirmen ve semaverle birlikte çaktı söndü, savruldu.

Seyran siniyi ortaya getirdi. Hocanın karısı, Hürü Ana, Seyran sofrayı donattılar. Önce büyük sahanda tüten içli köfteyi getirmişlerdi.

Sofraya dört erkek, bir de öğretmenin karısı oturmuşlardı. Öteki kadınlarla çocuklar yemeklerini mutfakta yediler.

Hocayla Efendi Hazretleri yatsı namazını kıldıktan sonra, kaldıkları yerden yeniden konuşmaya başladılar. Daha doğrusu, konuşmuyorlar, hep öğretmeni dinliyorlardı, çok coşkulu °ir adamdı, nutuk çeker gibi elini kolunu sallayarak, kendin-

239

den geçerek konuşuyordu. Antep cephesinde, Şahin Beyin köprüde tek başına koca bir Fransız alayıyla savaşarak öldüğünden, eşkıya Karayılanla birlikte savaştığından, onun, yanında şehit düştüğünden, okuryazar olmadığından, ama İstanbulda okumuş kişilerin hepsini cebinden çıkardığından, onun dünyayı herkesten iyi bildiğinden, Köroğlu soyu bir eşkıya olup, zenginden alarak fakire verdiğinden, daha kurşun sesini duyar duymaz kaçan, ya da düşmanla işbirliği yapmış Ağaların ovayı paylaştıklarından, gene eski hamam, eski tas fakir fıkaranm aç kaldığından, Ağaların, Beylerin fakir fıkaraya olmadık zulümler ettiğinden, hiçbir şeyin değişmediğinden, fıkaraların sinekler gibi sıtmadan kırıldıklarından, Mustafa Kemal Paşanın yöresini alan bu Ağaların, Beylerin onu kandırdıklarından söz ediyor, coşmuş, bir çağlayan gibi akıp gidiyordu.

Hürü Ana, hem onu can kulağıyla dinliyor, hem de Efendi Hazretlerinden gözlerini bir an için ayırmıyordu. Şimdi işi anladım, diye düşünüyordu. İşte şimdi anlamıştı Hanyayı Konyayı. Bu Mustafa Kemal Paşanın işte şimdi kim olduğunu bir güzelce, bir iyice öğrenmişti. Hele şunlar bir gitsinler, o, omuzları altın döşeli Mustafa Kemal Paşaya bir iki sözü vardı ki, her sözü onun yüreğine hançerler gibi işleyecekti. Çok da ağır konuşmamalıydı. Herhalde iyi bir adamdı ki, Efendi Hazretleri onun tasvirini çıkarmıştı. Şu Zeki öğretmen de, herkese yağıp gürlüyor, Ağaların Beylerin üstüne yalım püskürüyor, onlara ağza alınmayacak sözler söylüyordu da Kemal Paşaya bir türlü kıyamıyordu. İşte şimdi anlamıştı onun askerlerini İncenin üstüne çekip Yüzbaşısına Hatçeyi niçin öldürttüğünü. Hele şunlar gitsinlerdi evden. Hele ortalıktan el ayak çekilip, Seyranla Memed uyusunlardı, bir sözler söyleyecekti ki ona, öğretmen ne diyordu, öğretmenin söylediklerini duymuş kulaklarına İnanamamıştı, ne diyordu şu öğretmen Zeki ne diyordu? Mustafa Kemal Paşa da köylü, bizden bir kişidir, diyordu, o, tarlalarda, ekinlerini kargalar yemesin diye, karga çobanlığı yapmıştır, diyordu. Ona bir sözler söyleyecek, o, ölüp yitinceye kadar bu sözlerin altından kalkamayacaktı. Sen diyecekti, dul bir kadının oğlu olasın da, karga çobanlığı yapasm da, sonra da gelesin, ordunun başı olasın da, fakir fı-

240

kar da senin askerin ola, sen de fakir fıkaraya zırnık koklat-mayasın da, bütün dünyayı gene Ağalara, Beylere pay edesin de… Bunu sana hiç yakıştıramadım. Bu Ağalar, Beyler senin neyin olur ki, sen bir karga çobanıyken onlar senin gül yüzüne bir kere olsun bakıyorlar, seni adamdan sayıp Allanın bir kuru selamını sana veriyorlar mıydı?

Zeki Nejad, Yunan savaşını anlatıyordu. Yunan savaşında da çarpışmış, Mustafa Kemal Paşayla orada burun buruna gelmişlerdi. Mavi gözleri çok güzelmiş. Sarışmmış.

Hürüce, bizim Sarı Veliye benziyor, diye düşündü. O da Çanakkalede dövüşmüş, bir bacağını orada koyarak dönmüştü. Öfkeli, dediğim dedik, sert huylu, doğruca bir kişiydi Sarı Veli. Demek, bütün sarı adamlar böyle oluyorlar, bu sarı benizli mavi gözlüler. Bunlara konuşmak fayda vermez, dedi kendi kendine. Ben de onun yüzüne ölüp yitene kadar bir daha bakmam. O karga çobanına ağzımı açıp da bir tek bir söz edersem, nah, böyle çont olayım. Bu adamlara söz geçiremezsin. Ben de, Yüzbaşısına Hatçeyi öldürtenin bir daha yüzüne bakarsam…

Şu öğretmene bir iki sual soracaktı ya, neylersin, şurada Efendi Hazretleri konuşuyordu. Diyecekti ki, O Mustafa Kemal Paşa bizim adamımızdı da, karga çobanı has bir kişiydi de, sen de onunla burun buruna geldin de neden varıp da onun yanına sokulmadın, sokulup da sen bizim has adamımızsın, demedin? De-medin de onu gidip Ağalara, Beylere teslim ettin? Senin de bu işte hiç suçun yok mu Zeki oğlum? Gene de o Mustafa Kemalin, ölüp yitene dek yüzüne bakmayacaktı. Onun da hiç aklı yok muydu, o, kargalara çobanlık ederken, kendisinin yüzüne bakmayan o kan içici, o zulümkarlann kim olduklarını bilmiyor muydu?

Efendi Hazretlerine de bir sözü vardı, sen ki Alinin, Hazre-ti Muhammedin atının, Köroğlunun tasvirini çıkarmış bir kutlu kişisin, hele söyle bakalım, bunun tasvirini niye çıkardın, yoksa bu Zeki yalan mı söylüyor? Niye yalan söylesin, Hatçeyi öldüren onlar değil mi?

Öğretmen konuştukça o böyle düşünüyor, bu omuzu altınlı Paşanın işini, doluya koyuyor olmuyor, boşa koyuyor dolmu-yordu, bir türlü anlayamıyordu. Sonunda işin içinden çıkamadı, vazgeçti.

241

İyi ki onlar gece yarısı gittiler de Hürünün de, başı çatla-maktan kurtuldu.

Bu öğretmen Zeki onu yormuştu. Bir de Efendi Hazretlerinin huzurunda gerilerek kaskatı kesilmişti. Kemikleri çatırda-yarak odasına giderken Mustafa Kemal Paşanın tasvirinin önünden, onun yüzüne bile bakmadan geçti. Varsın çatlasın, dedi kendi kendine, ben şu Binboğa dağlarının Hürüce Anasıyım, bir daha ona yönümü dönersem… Lambayı, başucundaki Alinin de yüzüne bakmadan söndürdü. Sanki Hatçeyi ölderen-lerden birisi de oydu. Yatağa girer girmez uyudu. Sabahleyin de erkenden uyandı. Memed onları denize götürecekti. Gün ışırken Mustafa Kemalin doru atın yanında çıkarılmış tasvirine ters ters baktı. Aşağıda Müslüm, Seyran, Memed atların başlarını tutmuşlar onu bekliyorlardı.

“Bin Ana,” dedi Memed, dizgininden tuttuğu atını önüne çekti, ayağından tuttu kaldırdı. Hürü Ana genç bir insan çevik-liğiyle eyere atladı. Seyran, kimsenin yardımı olmadan, usta bir binici gibi kendi bindi. Memed önde, ötekiler arkada sel yatağından aşağıya, denizin kıyısına indiler. Ana, denizi görür görmez attan atladı, yürüyerek denizin kıyısına geldi, çakıltaşları-nın üstünde durdu. Deniz bu sabah çok durgundu. Dalgalar kıyıya, kabararak, aralıklarla gelip yavaşça vuruyordu. Hürü Ana, elini beline verdi, bir süre güneşli denizi seyretti. Deniz ta ilerlerde yuvarlaklaşıyor, kabarıyordu. Seyran da tıpkı onun gibi ayakta dikilmiş kalmıştı. Böyle ne kadar gözlerini denize dikip beklediler, kimse farkına varmadı. Bir tuhaf, güneş kokusu karışığı bir tuz kokusuyla kokuyordu ortalık.

“Aboooooov, Memed, yavrum, insan bunun karşısında küçücük bir iğne ucu kadar kalıyor. Ben korktum bu senin deniz dediğinden.”

Durduğu yerin az ötesinde, çakılların arasında dar bir çimenlik uzanıyordu, yana doğru bir iki adım attı Hürü Ana, çimenlerin üstüne bağdaş kurdu oturdu. Seyran da yanma geldi. Orada yan yana, gözlerini denizin uzaklıklarına dikmiş kıpırdanmadan kaldılar. Memed, onlara bir şeyler söyleyecek oldu, duymadılar. Müslüm, atları sel yatağındaki çayırlığa bağlar bağlamaz, bahçelerin içine daldı gitti. Memed pürenliğe koştu,

242

bir püren kümesinin yanma oturdu, pürenin mesteden kokusunu içine çekti. Pürenler çiçeklerini dökmüş, küçücük yuvarlak, püren yapraklarından, çiçeklerinden daha keskin kokulu tohuma durmuşlardı. Karşıdaki geniş bir püren kümesinin üstünü de ak bir kelebek bulutu baştan aşağı örtmüştü.

Memed ayağa kalktı, küçük püreni kökünden söktü, Ananın yanma vardı, sevinerek, uçarak:

“Bak Anam bak, bizim dağların püreni buraya gelmiş.” Hürü Ana onu duymadı. Memed, sözlerini birkaç kere yineledi, baktı ki Ana duyacak gibi değil, püreni onun yanı başına koydu, oradan ayrıldı, çakıltaşlarmın, kumların üstünden günbatıya doğru yürüdü. Uzun gölgesi çok önünden, kiminde de güneşli denizin üstüne düşerek gidiyordu. Çakılların arasına sıkışmış, kumların üstüne saplanmış türlü biçimde, renkte deniz kabukları, kıyıda denizin attığı hayvan ölüleri, kırmızı çam kabuklan, kütükler, ayakkabı eskileri, kırılmış şişeler, kurumuş deniz dibi bitkileri… Memed bunların hiçbirisini görmemişti. Denizin çok ötelerinden de buğu gibi yaygın, ardından da kabararak, uzayarak, genişleyerek ak bulutlar yükseliyordu. Şu Hürü Anayla Seyran, ne oldu onlara böyle, başlarına vurulmuş gibi, denizi görünce kıyıda öyle dilsiz kendilerinden geçmiş kalakaldılar. Bir de sabaha karşı, daha gün ışımadan, deniz kıpırtısız, süt beyazken, işte o zaman göğün ta uzağına uçan martıların kanatları göğe değerken, bir ışık kasırgası içinde kalır, savrulurken, işte o zaman görmelilerdi denizi Hürü Anayla Seyran… O zaman kırk gün kırk gece buradan bu denizin kıyısından ayrılamazlar, gözlerini denizden ayırmadan, hem de dilsiz, hem de sağır, hem de etini bıçakla kessen haberi olmayacak bir biçimde, yemeden içmeden kalakahrlardı.

Güneş ağır ağır yükseliyor, gölgesi ayaklarının dibine çekiliyordu. Hem yürüyor, hem de ayaklarının sesini dinliyordu. Daha bu kasabaya, bu eve, bu denize, keskin kokulu portakal bahçelerine alışamamıştı. Abdülselam Hoca, belki de iyi adamdı ya, bir tuhaftı. O adamda bir eksiklik vardı ya, neydi. Öğretmen Zeki Nejad da iyi bir adama benziyordu ya, onda da bir eksiklik vardı. Bu kasabadaki, şu okumuş yazmış takımında çok eksik vardı. Hepsi yarım adamlarmış gibi geliyordu Meme-

243

de. Ağası, Beyi, Kaymakamı Müftüsü bir tuhaf, insanı rahatsız eden havadaydılar. Onların içlerini kemiren, dünyayı onlara cehennem eden bir kurt vardı ya, ama bu kurt, bu eksiklik, yarımlık neydi? Bir Efendi Hazretlerinin yanında, bir demirciler çarşısında kendi köyündeymiş gibi rahat ediyordu Memed. Demirciler kırmızı demiri döverler, demire türlü biçimler verirler, örsün üstünden top top kıvılcımlar fışkırtır, ağız dolusu, mutlu kıvılcımlar fışkırtır, ağız dolusu, mutlu gülerlerken Memed gözlerini onların elinden ayıramıyordu. Efendi Hazretleri zaten bu dünyadan değildi ki… Belki az önce cennetten çıkmıştı, az sonra da, o güzel parmaklarıyla dünyayı nakışlarla donatacak, arkasından da çekip, gerisin geriye cennetine gidecekti. Efendi Hazretlerinde yaramaz bir çocuk hali vardı. Cennetinde, gidip çocukları bulacak, onlarla erik, portakal, ceviz hırsızlığına gidecek, bütün bahçeleri talan ettikten sonra, cepleri koyunları dolu dolu, Kevser ırmağının gözüne dönecekler, bir çalılığın ortasına, kuytuluğuna sığınıp, gözlerden uzak, ceplerinden çıkardıklarını, kuşkuyla yörelerine bakındıktan sonra yiyeceklerdi. İşyerinde çalışırken de, parmaklarının ucundan renkler, biçimler akarken de Efendi Hazretleri kuşkuyla yöresine ürkek bakıyor, elindeki fırçayı, bir çalıntı yiyecek yercesine camın üstünde gezdiriyor, kendisinin de inanamadığı, görünce şaşkınlık içinde kaldığı bir renk, bir biçim ortaya çıkınca yüzünde önce bir sevinç, sonra bir hayranlık beliriyor, ardından da bir hüzün geliyor, işyerini, bütün resimleri, Efendi Hazretlerinin tüm bedenini kaplıyordu. Her resimde, her zaman böyle olmuyordu. Kimi zaman sevinç, kimi zaman da hayranlık sonuna kadar sürüp gidiyordu.

Denizin üstünde, ikide bir denize inen martıların yanında bir karartı gördü, aklına hemen o adam geldi. Neydi, neyin ne-siydi, kimdi, bilmiyor, hiç kimseden de bir şey öğrenemiyordu. Acaba bir kere daha karşısına çıkacak mıydı? Adamı o kadar merak ediyordu ki vurarak da olsa onu yakalayacak, kim olduğunu öğrenecekti. Efendi Hazretlerine, ya da Hürü Anaya sora-bilseydi adamı, bunlar ona bir akıl verebilirlerdi. Nedense bir türlü olayı kimseye anlatamıyor, bir şeylerden çekiniyordu. Belki de bir tuhaf bir güç dilini bağlıyordu. Ona hiç eksiği ol-

244

mayan insan olarak yalnız Efendi Hazretleri geliyordu. O, çiçek yüklü bir bahar ağacına benziyordu, her dalında başka renk, başka biçim çiçekler açan ulu bir bahar ağacına. Hürüce Ananın Alinin tasviriyle konuştuğunu, kapının ardından dinlemişti. O ne biçim konuşuyordu öyle koskocaman, Allanın aslanı denilen bir Peygamberle! Sanki Ali, yedi yaşında bir çocuk da, yaramazlık yapmış da, o da onunla öyle konuşuyordu. Hürüce Ana boşa laf etmezdi, herhalde Ali onun bildiği gibi sıcakkanlı, çocuk yürekli, seven sevilen bir kişiydi ki, onun da atı İskende-rül Zülkarneynin atı gibi dünyamızda daha dolaşıp duruyor. Efendi Hazretleri İskenderül Zülkarneynin de resmini, atıyla birlikte yapmıştı ya, o kadar resim satın almıştı ki bunu istemeye çekinmişti. Ona öyle geliyordu ki, Efendi Hazretleri resimlerini satmak istemiyor, satınca da çok üzülüyordu. Bir resmi bitirince ne kadar seviniyorsa, satarken de kahroluyordu. Efendi Hazretleri çok çiçek, çok ceren, çok geyik, at, cami, Mekkei Mü-kerreme, çok deniz, deniz üstünde güneş ve martılar, Köroğlu kaleleri, mor dağların üstünden, bulutlara sarınmış uçan ceren-ler… Leylekler yapıyordu büyük sürmeli gözlü, çok uzun gagalı ve bacaklı… Otur onun işyerine, kıyamete kadar dışarıya çıkma, her şey, bütün dünya, denizi, kokusu, toprağı, kuşu, hayvanı, ışığı, bulutuyla gözlerinin önüne seriliyordu, otur ömrünün sonuna dek seyreyle… Denizi deniz kadar, ağacı, ışığı, toprağı, kokusu tekmil kokulardan daha güzel. Onun cam üstüne yaptığı denizlerden koku, Akdenizden gelen kokudan daha keskin, daha güzel geliyor, onun portakal çiçekleri dallardakin-den daha çok mestediyordu insanı. Bu Efendi Hazretleri şaşkına çeviriyordu insanları.

Çok uzaklara gitmişti, hemen geriye döndü, çabuk çabuk yürüdü. Belki Hürü Anayla Seyran denizlerinden uyanmışlar, uyanmış bakmışlardır ki kendisi yok, Müslümü çağırmışlar, atlara binmişler gitmişlerdi. Çok hızlı yürüyor, arada bir de koşuyordu. Yanlarına yaklaştı ki ne görsün, onlar oldukları yerden kıpırdamamışlar, gözleri de denizde dalmış gitmişler.

Yanlarına gelince:

“Ana,” diye güldü, “ne oldu size böyle, bu deniz sizi af-sunladı. Kim olursa olsun, denizi ilk gören, işte böyle, senin

245

gibi afsunlanır kalır, kıyamete kadar onun yanından ayrılmazmış.”

“Sus,” diye gürledi Hürüce, “gevezelik etme!” Sesi, sert bir

buyruktu.

Onun konuşmamasından faydalanmak isteyen Memed:

“Ana bak, bizim dağlardan gelmiş püren, nasıl da güzel kokuyor,” dedi, püreni getirdi onun burnuna dayadı. “Kokla.” Hürüce onun elinden kaptığı püreni öfkeyle ta ileriye fırlattı.

“Sus!” diye gözlerini belertti. “Bir daha da, ben çağırmcaya kadar yanıma gelme.”

“Olur Ana, baş üstüne Ana!”

Seyran sanki olan bitenden habersiz, onun yanı başına çökmüş, ondan da dalgın, çenesini dizinin üstüne koymuş, gözleri denizin ötelerinde… Memed gidince Ana da dizlerini kaldırdı çenesini üstüne koydu.

Gün yıkıldı gitti, ışıklar çekildi. Memedle Müslüm onların arkalarındaki yara oturmuş, ayaklarım da yardan aşağı sarkıtmışlar bekliyorlardı.

Gün kavuşurken Hürü Ana ayağa kalktı, gerindi, kemikleri çatırdadı, üstünü silkeledi, geriye döndü. Derin bir düşün içinden usul usul çıkıyor gibiydi:

“Memedim,” dedi, “sağ olasın yavrum.” Gitti, biraz önce fırlattığı püreni kıyıdan aldı, kokladı. “Oooh,” dedi, “ne güzel kokuyor.”

Üstünü başını silkeleyerek Seyran da onun yanma geldi.

“Atları getirin.”

Atlara bindiler, yönlerini köye döndüler, akşam denizi dalgalarını büyütmüş, ta tepelerde köpüklerini patlatıyordu. Ne Hürü Ana, ne de Seyran bir kere arkalarına dönüp bir daha denize bakmadılar.

Eve geldiklerinde gün iyice kavuşmuştu. Hürü Ana, kapıda durup, atları ahıra götüren Memedi bekledi. Memed gelince, vardı, onun elinden tuttu, sıcacık sıktı:

“Memed,” dedi, “şahinim, yavrum, beni oraya götürdüğün için sağ ol. Bu iyiliğini ölene dek unutmam. Çok büyük, çok mavi. Köpükleri de apak. İnsan onun yanında bir toz parçası kadar kalıyor.”

246

“Ana bir de sen onu gün doğmadan önce göreceksin… Süt-beyaz… Mavi değil, ak bulutlar gibi apak…”

“Çok erken gitmedik mi biz?”

“Daha erken Ana, o zaman deniz ağarıyor, daha genişliyor, uzuyor.”

“Adam ondan gözünü alamıyor.”

“Alamıyor Ana,” dedi Memed.

Yemeklerini yedikten sonra erkenden uyudular. Sabah gene çok erkenden kalktılar. Bu sefer bahçeleri, ovanın ortasındaki eski kaleyi dolaşacaklardı. Hürü Ana gelmedi. Bu uçsuz bucaksız, dümdüz Çukurova, bu büyük deniz onun gözünü korkutmuş, ona bir haller olmuştu.

Memedle Seyran, seher vaktinde yaya olarak yola çıktılar. Yolda çocuklar gibi biribirlerini kovalıyor oynaşıyorlardı. Gün doğarken, göğüslerine kadar çıkan, kalın başaklı bir buğday tarlasını geçiyorlardı. Esen yelde çiğli ekinlerin sırtı, çalkalanan bir altın pırıltısında göz alabildiğine ışıldıyordu. Seyran küçük bir kız çocuğu gibi koşuyor, geliyor, elinde kokulu bir ot, hiç görmediği bir çiçek, bir diken, bir böcek, yere ekinlerin içine yapılmış, içinde üç tane benekli yumurtası duran bir kuş yuvası, uzun bir yılan kavı… Çukurovanın taşına toprağına, böceğine, çiçeğine öylesine karışmış gitmişti ki şu ovanın ortasında, ekinlerin duldasında sevişmek aklına bile gelmiyordu. Kabuklu bir böcek, yemyeşil, yanar döner, kıpkırmızı boş bir arı peteği, bir kuş teleği… Memede ha bire, en küçük ayrıntı üstüne sorular yağdırıyordu. Bir an denizin kıyısında, mavinin ortasında kaldılar, mavinin içine girdiler, çıktılar, kıyıda, yarın kıyısında, tıpkı, ilk tanıştıklarında bostanda olduğu gibi sarılıp biribirleri-ne geçtiler. Üstlerini çok mavi, güneş geçirmeyen bir sis örttü. Mavinin serinliğinde kendilerinden geçtiler.

Deniz gümbürder, garbi yeli azıtmış eser, denizin arkasından kabarmış, yamaçlarına gün vurmuş ak bulutlar kalkarken Çimenlerin üstünde, pürenlerin yanında, çalıların kuytusunda kendilerini çırılçıplak buldular. Üstlerindeki yaldızlı, masmavi sis kalkınca ne yapacaklarını, nereye kaçacaklarını bilemediler, koşarak yarın dibine gidip çabucak göz göze gelip gülerek, giyindiler.

247

“Deniz menekşe kokuyor,” dedi Seyran. “Buğday tarlası da bir hoş, şırlayan ışık gibi kokuyor burada. Burada her şey başka kokuyor.”

Memed, cebinden üç tane yeşil küçücük portakal çıkardı ona uzattı:

“Bu,” dedi, “daha büyüyecek, turuncu olacak, tatlanacak…”

Yeşil portakalları koklarken:

“Deniz ne kadar da büyük,” dedi Seyran. “Bugün hiç korkmuyorum. Dün bir hal olduydu bana, başım dönüyordu. Portakal kokuyor.”

Garbi yeli hızlanır, denizin dalgaları kabarır köpükler saçarken gecenin de böcekleri ötüşmeye başladı. Eve geldiklerinde gece yarıyı geçiyordu. Hürü Anayı avlunun kapısına çökmüş kendilerini bekler buldular.

“Acınızdan öldünüz yavrularım, size yarpuz kokulu tarhana, bulgur pilavı yaptım, bir de kavurma kavurdum.”

“Vay, sağ olasın Ana,” diye Memed onun ellerine sarıldı öptü.

Anayla Seyran Memede üstü yarpuzlu, yayla kokulu çorbalar, içli köfteler, tereyağı kokulu bulgur pilavları yapıyorlar, Memedin mutluluğu her geçen gün biraz daha artıyor, yaşamanın, sevincin ne olduğunu daha yeni yeni anlıyordu. Hürüyle Seyran, öğretmenin, Abdülselam Hocanın karısıyla kasabaya gidiyorlar, dükkan dükkan dolaşarak alışveriş ediyorlardı. Seyran neyi severse önüne ne gelirse, yeter ki azıcık hoşuna gitsin, alıyordu. Altın bilezikler, fistanlıklar, pullu yazmalar, renk renk ipek başörtüleri, gerdanlıklar… Bir de çok güzel bir Cığcık kilimi aldı eve. Memed için de metre metre gömleklikler… Memedin aldığı dikiş makinası yepyeniydi. Daha yeni çalışacaktı. Ayaklarına, o, öğretmenin karısının giydiği uzun topuklu ayakkabılardan da aldı. Evde bir gün akşama kadar giydi, gitti geldi, hemencecik de alıştı. O kadar zor değilmiş, diye gülümsedi.

Memede aşağı yukarı her iki güne bir gömlek dikiyordu. Gömlekler çoğalınca da ona çamaşırlar dikmeye koyuldu. Bütün bu giyecekleri koyacak sandık gerekti, nedense Memed, her şeyi almış da sandıkları unutmuştu. Öğretmenin karısını

248

aldı çarşıya gitti, üstleri ceren, keklik, gül, salep çiçeği, sığır-clk, yağmurcuk kuşu kabartmalı üç tane büyücek ceviz sandık aldı. Cilalı ceviz sandıklar pırıl pırıl ediyorlar, üstlerindeki sürmeli cerenler çölde uçuyorlardı. Yabangülleri de inceden kokuyorlardı.

Öğretmenin karısıyla kebapçı dükkanına gittiler. Tereotlu, sumaklı, ayranlı güzel bir kebap yediler. Memed, kebabın lezzetini öyle bir anlatmıştı da inanmamıştı. Onun dediğinden de lezzetliymiş kebap… Dize kadar ipekli çorap da aldı. Bu ipekli çorap zar gibiydi. Öyle onun giydiklerine hiç benzemiyordu.

Çarşıyı çok seviyordu. Az bir sürede çarşıdaki bütün insanları adlarıyla sanlarıyla öğrenmişti. Kasabalılar da onu çok sevmişler, bazı yaşlı erkekler, onun yüzüne karşı bile, iç çekerek, bu Seyran dünya güzeli, Allah bu kızı, boş zamanında özene bezene yaratmış, öyle bir güzel ki Seyran, ne peride, ne huride, melekte eşi menendi yok, demişlerdi.

Seyran bu hiç tanımadığı kasaba dünyasına şaşırmamış, çabucak da alışmıştı. Köyü özlediği zaman da pazarın kurulduğu kasabanın ortasındaki alana gidiyordu. Öğretmenin karısı da “pazar kurulduğu günleri seviyor, sabahtan akşama, pazarın kurulmasından dağılmasına kadar, orada duruyor, dolaşıyor, alışveriş ediyor, köylü kadınlarla çene yarıştırıyordu. Seyran, bütün köylülerin ona, kasabalılardan daha çok hayran baktıklarını, ona, bir meleğe, bir peri kızına bakar gibi baktıklarını biliyor, gamzeleri mutluluktan çukurlaşarak, gittikçe de güzelleşi-yordu. Seyran gittikçe güzelleştiğinin de farkındaydı. İnsan, hangi insan olursa olsun, yaşamı değişir, günü sevinç içinde başlar, sevinç içinde sürer giderse güzelleşir. Son zamanlarda kötü bir huy edinmişti, fırsat buldukça doğru aynaya koşuyor, kendini seyrediyor, hayran kalıyordu. Acaba onu Memed de böyle görüyor muydu? Gene son günlerde ona bir hal olmuştu, içine bir kurt düşmüş, derdini de kimseye açamıyordu. Acaba Memed, ölene dek onu böyle sevecek miydi? Ya bir gün… Bunu Hürü Anaya soramazdı ki, kıyametleri koparırdı.

Seyran, aşağı yukarı her gün, yemek pişirir, bahçede çalışır, Çamaşır yıkar, dikiş dikerken birden duruyor, içinde bir sevinç fırtınası, içi taşıyor, sevinçten dört dönüyor, ne yapacağını bile-

249

miyor, koşarak, bir kahkahada savrularak Hürü Anaya gidiyor, ona sarılıyor, iki kadın, biribirlerine sarılmış dönüyorlardı. “Ana, bugünleri de görecek miydim, Ana…” Hürü Ana da, ondan daha çok, mutluluktan uçarak: “Çok şükür Allahımıza kızım, çok şükür. Bu halimize, bu günümüze çok şükür. Yusufu kuyudan çıkaran Mevla, işte bizim yüzümüze de baktı,” diyordu.

Bu coşkun sevinç, bu güzellik Hürü Anayı korkutuyordu. Seyranın da korktuğunu biliyor, korkusunu ona belli etmemek için her çareye başvuruyordu. Ve her resminin önünden geçtikçe öfkesini Köroğluna kusuyordu. Alinin de kusuru vardı ya, o hiç olmazsa, camide namaz kılarken, Allanın huzurunda, tam yüreğinin başından zağlı hançeri yemişti. Yemiş de oluvermişti. Mustafa Kemal Paşaya gelince Hürüce ona bir iyice küsmüştü. O gün bugündür, başını çevirip de onun, bir kere olsun yüzüne bile bakmamıştı. Ama gene de ona birkaç sözü vardı ki, söz derim sana, o dul avradın fıkara oğlu altından kalkabilirse kalksındı.

Gitti Köroğlunun resminin karşısına dikildi, hiçbir şey konuşmadan, düşünmeden orada durdu. Sadece onun Kıratını, burma bıyıklarını, kocaman ela gözlerini, mavi göğü, gök azıcık kırışmıştı, ipek çarşaf mıydı ki gök kırışsın, atın ayakları bulutların üstünde, gökte yüzer gibi. Yanında yönünde de, onunla birlikte birkaç kartal uçuyordu, tüyleri altından… Hiç tüyleri altın kartal görmemişti. Tüyleri de altından kartal olur mu, olur ya, onmayası Hürüce, yok da Hazret Efendi, nereden uydurmuş da görmediği şeyi yapmış. Hazret Efendi hiç bilmediği, görmediği, olmayan bir şeyi uydurur mu? Sonra öfkesi birdenbire patladı, ne kartal kaldı gözlerinin önünde, ne de Köroğlu. Seni olmaz olası seyisin hiyanetlik oğlu, diye başladı. Sen Köroğlu oldun da, zenginden aldın fıkaraya verdin de kötü mü ettin, ha, kötü mü ettin? Sen ağaları kaçırdın, tarlalarını fıkaraya verdin de kötü mü ettin? Sen vardın da Ağayı öldürdün, kötü mü oldu, söyle bana kör seyisin adam olmaz oğlu, söyle, sen bir kervan kestin de beş oba donattın, sen zalimleri kılıcınla ikiye biçtin de, zulümü öldürdün de, sen Çamlıbelde Köroğluluk ederken, kurtla kuzu birlikte yayılır, fıkara zengin kalmazken

250

ortada, yetimler, elsiz ayaksızlar bol bolamadı doyarlarken kötü müydü bu dünya? Şu insanlar da seni Köroğlu ederekten, seni başlarına taç yapıp oturtmadılar mı, koca Allahımız da seni, fakir fıkaranın haline acıyarak, seni ölmezleştirip Kırklara Yedilere karıştırmadılar mı, seni deryalar yüzündeki Bozatlı Hızıra yoldaş etmediler mi? Ölmez bir kişi olunca, sana hiçbir şeyin, fakir fıkaranın gereği kalmayınca sen ne yaptın, bıraktın Çamlıbeli gittin, gittin de Kırklar meclisine, fıçı fıçı şarabı iç babam iç ettin… Ne fakir fıkara kaldı gözünde, ne de bir kimse. Aslını yitiren haramzadedir, yani senin anlayacağın piçtir. Sen kırk ölmezlere karışınca, bir daha da kıyamete kadar hiç ölmeyeceğini anlayınca, bir daha da gözünde ne o seni adam eden fıkara kör seyis baban Yusuf kaldı, ne de seni baş tacı eden fakir fıkaralar. Çekildin dağların başına, yanında kırk tane huri melek, şarap fıçıları önünde, şişirdin karnını, şi-şirdin ha… O kadar, kendinden başka kimseyi düşünmedin ki, ortalığı zulüm, yalan, haksızlık aldı götürdü, fakir fıkara bir ekmeğe muhtaç oldu da sen aldırmadın, görmezcelikten geldin… Zenginler, ağalar, beyler fakir fıkaranın gözlerini oydular, derisini yüzdüler, diri diri kuyulara gömdüler, sen gene aldırmadın. Bir de öyle ata binmiş de, bulutların üstünde sanki adama benzer bir adammışsın gibi gert gert geriniyorsun… Fakir fıkara kan ağlıyor kan, körün oğlu, koca Allahımız seni bunun için mi ölümsüz yaptı, seni ölümsüz yaptı ki, şu fakir fıkaranın arasına git karış da, onlara zulüm eden olursa onlarla birlik ol da… Kıyamete kadar fakir fıkara dirlik düzenlik içinde yaşasın, diye de… Sen de… Sen de, öyle mi diyorsun, bin ağa, bin bey öldürürsen iki bini geliyor, seni de bu akıl mı yıldırdı, sen hiç akıl etmedin mi üç bin öldürmeyi… Sen de altı bin, on bin öldür. Ağalar beyler sonunda tükenirler, tükenmezlerse bile korkar, sinerler, sen bunu hiç akıl etmedin mi, bu mu gözünü yıldırdı? Utandın da kendi insanlığından, seni ölümsüz eden koca Allahımızdan, fakir fıkaranın yanına o Kıratını gönderdin değil mi? O, ağzı var, dili yok bir hayvandır, bu ağalarla, beylerle başa çıkamaz, fakir fıkaraya yardım edemez, hiç düşünmedin mi? Gene de kötü bir şey değil atm aramızda dolaşması, insanın yüreğine güç veriyor.

25!     OBHAN

»t HAU KÜTÜPHANESİ

Kimi zaman da, Köroğluna çok yüklenince ona acıyor, belki ölmüştür, belki yatalaktır, diye düşünüyordu. Zulüm bunca artar, insanoğlu bunca aşağılanırken, başında bir hal olmasa o koç Köroğlu hiç yerinde durabilir miydi? Kiminde de, o Köroğ-lu, belki Mustafa Kemal donunda gelmiştir, diye düşünüyor, düşünür düşünmez de vazgeçiyordu.

Kimi zaman da o kadar çok, o kadar çok korkuyordu ki, öfkesini, korkusunu gidiyor Adem Babamızla Havva Anamızın üstüne kusuyor, teh, diyordu, çırılçıplak duruyorsunuz ya, cennetin ortasında, suyun başında, yanınızda yılan… Şunlara bakın hele, şunlara… Çırılçıplak. Hiç de güzel değiller, ikisi de çirkin mi çirkin. Birer yaprak koymuşlar oralarına, koymaz olasıcalar. Sizi kim görecek ki orada, sizden başka insan var mı cennette a gözleri kör olasıcalar, var mı? Öyleyse oralarınızı sallaya sallaya gezin cennetin ortasında. Şeytan mı görecek, şeytan zaten görmüş her bir yerinizi. Şeytana göstermediğiniz bir yeriniz mi kalmış çirkin batasıcalar? Hazret Efendi mi sizi öyle yaptı, siz Hazret Efendinin kim olduğunu biliyor musunuz, hiç iftira etmeyin, o yalan söylemez, o Allanın bir ermişidir o… O da sizden türeme ama, o size hiç benzemiyor, çirkin gözlü kör olasılar, hiç kendinizi kasmayın. Hazret Efendi sizin tasvirinizi olduğu gibi çıkarmıştır, çirkin yalancılar. Sizi tamahkarlar sizi, bir küçücük elmaya kandınız da, hem de bir yılancığa, şu zıkkımı yediniz de başımıza bunca işi açtınız. Çıkın bakalım şu belanın altından, çocuklarınız biribirlerini yiyor. Biribirlerinin kanını içiyor. İşte bunlar şu azıcık, bir lokma elmaya dayanamadığmızdan oldu, çirkin bok-boğazlar. Alın işte, görün marifetlerinizi, zengin fakiri yiyor. Ne diyordu o, öfkeli adam, adı Zeki mi ne, çeltikçiler her yaz bu ovada bin tane çocuğu keyif için öldürüyorlarmış. Doğurmaz olasıca fallik, yani ellik orospusu beğendin mi ettiğini, torunların aç, aç, aç! Kan içinde yüzüyorlar. Ölene dek sizin de yakanızı bırakmayacağım. Çirkinler, sağ olsun Hazret Efendi Usta, sağ olsun ki sizin şu çirkin tasvirinizi çıkarmış da…

Bazı zamanlar Seyran, onun dudakları kıpır kıpır resimlerle konuştuğunu görünce:

“Ana onlar canlı değil ki, onlar tasvir, onlar senin söylediklerini duymazlar ki,” diyordu.

252

“Nasıl duymazlar onlar beni,” diye azarlıyordu onu Hürü-ce, “sus, günaha girme, onlar, her bir şeyi duyar, anlarlar. Hazret Efendi onları boşuna mı yapmış? Duymazlar, anlamazlar da bunlar ne işe yararlar?”

Memed, Hürü Ananın bu resimlerle konuşmasını, gittikçe de artan bu merakını bir türlü anlamamıştı. Bu cin gibi insan resimlerle konuşmayı, öfkelenince, üzülünce, sevinince kendine iş edinmişti. Herhalde bir bildiği var, diyordu Memed. Belki de burada çok canı sıkılıyor, sıkılıyor da o resimlere sığmıyor, diye düşünüyordu arada sırada da.

Bu arada Memed kendisini kasabanın, dedikodularının, çatışmalarının, kıran kırana çıkar savaşımlarının ortasında bulmuş, bu hiç bilmediği insanları, dünyayı öğrenmeye dört elle sarılmıştı. Eğer, bu kasabada öğretmen Zeki Nejad gibi birisini tanımamış olsaydı, ne kendini bütün bu savaşımların içinde, gökten düşmüş gibi birdenbire bulur, ne de bir yanı tutup onların dövüşlerine canı gönülden katılırdı. Öğretmen Nejadla birlikte o arzuhalciden, bu arzuhalciye gidiyor, Kaymakama çıkıyor, birtakım pulların üstüne adını yazıyordu. Bu arada öğretmen ona adını yazmayı da öğretmişti. O da çabucak, hem de kolaylıkla öğrenmişti Memed yazmayı. Kağıtların üstüne her Memed yazdıkça yüreği, bir kızı ilk öperkenki gibi çarpıyordu. Öğretmen ona yakında okuryazarlığı da öğretecekti. Öğretmenin dediğine göre bu işi üç aya kalmadan öğrenecek, bütün dünyayı, dünyada ne kadar söz varsa okuyacak yazacaktı. Memed, yeni, tuhaf bir dünyaya yeniden doğmuştu. Öğretmen Zeki Nejada yüreği öylesine ısınmış, bu deli dolu, son söyleyeceği sözü ilkten söyleyen adama öylesine bağlanmış, onu öylesine kardeş bilmişti ki ona, kimliğini açıklamadığından dolayı utanıyor, yerin dibine geçiyordu. O da İnce Memedi fakir fıkara kadar, belki de onlardan çok seviyor, dirilip de göğe çekilen ata, söz dönüp dolaşıp gelince de, hiç konuşmuyor, onu derin bir düşüncedir alıyordu. Onun İnce Memed olduğunu bilse kim bilir ne yapardı? Sevinir miydi, coşar mıydı, coşar da sarılıp öper miydi, ya da korkar mıydı? Bu delifişek, bu ateş çemberinden geçmiş kişi, bu dünyada hiç korkacağa benzemiyordu. Ona, bak, şu karşıdaki ölümdür, bir adım atarsan içindesin de-

253

seler, o, gözlerini kırpmadan, gülerek dalmacaya atılırdı. Me-med, ömründe bunun kadar yürekli bir Topal Aliyi, bir de Recep Çavuşu görmüştü. İnsan yaratığı şu evrendeki yaratıkların en korkaklarından birisidir, ama içlerinde çok da yüreklileri var, Hürü Ana, Ferhat Hoca gibi. Bu dünya o yürekli insanların yüzü suyu hürmetine ayakta duruyor. Hürü Ana bir beterdi. O, Aliyle, Allahla bile, babasının oğlu gibi göz belerterek çekişe dövüşe konuşuyordu. Elinden gelse gidecek Ankaraya, Mustafa Kemal Paşanın yakasına yapışacak, ağzına geleni söyleyecekti. Onun da, en son, çekindiği bir yer, yanında konuşmaya bile korktuğu bir kişi vardı, Efendi Hazretleri. Ona Hazret Efendi Usta diyordu da, başka bir şey demiyordu. Memed ona kaç kere Efendi Hazretlerinin adını yanlış söylediğini söylemiş, onu vazgeçirememişti.

O sabah sisler, güneş doğmuş, iki üç kavak boyu kalkmıştı ya, daha kalkmamış, yerden bir karış yukarda sallanıp duruyordu. Memed, atının üstünde kasabayı, kasabalıları, Ferhat Hocayı, şehirlerin, köylerin, dağların, ovaların üstünde uçarak dolaşan, her şafak vakti de dünyaya dehşet bir kişneme bırakan atını düşünüyor, Öğretmen Zeki Nejadla buluşmaya kasabaya gidiyordu. Yolun kıyıları boyunca portakal, limon, turunç ağaçlarında küçücük küçücük, çok yeşil, koparınca dünyayı keskin bir kokuya boğan her birisi başparmak büyüklüğünde sikirdim meyveler vardı. Meyveler büyüyünce kim bilir bu dallar onları nasıl çekecekti!

Uzakta, yolun ortasından bir insan karartısı gidiyordu. Memed, karartının kim olduğunu hemen anladı, acaba atı doldurup üstüne sürse miydi, bir ikircik geçirdi, atı hızlı süreceği yerde yavaşlattı. O yavaşlayınca biraz sonra, alıcı gözle bakınca karartı da yavaşladı. O, atının başını çekti, karartı da olduğu yerde zınk, diye durdu. O, atını sürer sürmez, karartı da yürüdü. Sanki biribirlerine bağlılardı, birisi durunca öbürsü duruyor, birisi yürüyünce de ötekisi… Bu oyunları öğleye kadar sürdü. Memed, birkaç kere köye döndü, baktı ki, her seferinde karartı da arkasına takılmış geliyor. Bir seferinde onu ta köyün ağıllarına kadar da geriye getirdi. Hürü Anadan çekinmese evin kapısına kadar getirecekti adamı. Böyle git gel, dur kalk,

254

jvlemed sonunda öfkelendi, altındaki Arap atını doldurdu, at kuş gibi uçtu. önündeki adam da koştu. Sonra da baktı ki Me-nıedden kurtuluş yok, yolun ortasında dimdik durdu, onu bekledi. Memed, ona on adım kadar yaklaşınca tabancasına davrandı. O, daha tabancasını çekmeden adam, üç el kurşunu arka arkaya atın tam alnının ortasına boşalttı, arkasından da hendeğe atladı, Akdenize aşağı koşmaya başladı. Memed hiç zaman yitirmeden, can çekişen atını yolun ortasına bıraktı, adamın ardınca koşmaya başladı. Ona biraz yaklaştıkça ona birkaç kurşun sallıyor, vuramıyordu. Tazı gibi bir adamdı önde koşan, Memed ona, kurşunun etkili olacağı kadar, hiçbir zaman yakla-şamıyordu. Gide gide, sel yatağına vardılar. Memedin burnuna püren kokuları gelince gevşedi, yavaşladı, adam da çoktan gözden yitmişti, geriye döndü. Yola geldiğinde neredeyse akşam oluyordu. Ölmüş atın başında, yolun kıyısına oturmuş bekleyip duran öğretmen Zeki Nejadı gördü.

“Demedim mi sana,” diye ayağa kalkarak ona doğru yürüdü öğretmen, “demedim mi sana, dikkali olalım, bu adam, bu Şakir olacak köpek karı içici bir insan kasabıdır, diye. İşte ilkönce senin başına geldi. İlk seni öldürtmek istedi. Seni öldürerek bana gözdağı vermek istedi. Şimdi anladın mı kardeşim bizim kimlerle uğraştığımızı, canımızın her an tehlikede olduğunu. Bizim bütün arkadaşların canı tehlikede. Ona göre davranmalı, ona göre ayağımızı denk almalıyız. Bak, eğer bu iş senin başına gelmeseydi, tehlike içinde olduğumuzu, karşımızdaki kişilerin kan içici olduklarını alimallah kimseye, sana bile anlatamazdım.”

Memed:

“Zeki kardaş,” dedi, “biz tehlikedeyiz ya, bu başka.” Olayı baştan sona, bir çırpıda kesik kesik, ona anlattı. “Bu ne iştir, sen söyle, sen akıllısın. İsteseydi, atı vuracağına beni, haydi haydi yüz kez vurabilirdi. Ona yetişemeyim diye atı vurdu. Ona yetişirsem, merakımdan onu vurarak ele geçireceğimi biliyordu. Başka çaresi olmadığı için atı vurdu. Bu adamın benimle bir alıp veremediği var ya, nedir ki o?”

Atın baş yanına, yolun kıyısına sekilendiler. İkisi de düşünceye daldı. Zeki Nejad da, Memed de, başları çatlayıncaya, ka-

255

 

ranlık kavuşuncaya kadar düşündüler. Sonra ayağa kalktılar, atın koşumlarını çözdüler, eyeri Memed, heybeyi, dizgini, bellemeyi öğretmen aldı, eve doğru yola düştüler.

“Tuhaf bir iş,” diye şaşkınlığını dile getirdi öğretmen Zeki Nejad. “Ben bunca ömür yaşadım, bunca işler geldi geçti başımdan, bunca savaşa girdim çıktım, yedi cephede savaştım, ne başıma böyle bir iş geldi, ne böyle bir iş gördüm, ne de duydum. Senin o Anavarza ovasında bir düşmanın mı var, bunun için mi orasını bıraktın da geldin?”

“Yok,” dedi Memed.

“Öyleyse bu senin başına gelen dünyanın en tuhaf işi. O adamı tanıyor muyum, dedin, gözün mü ısırıyordu, dedin?”

“Onu çok iyi tanıyorum, onun yüzünü çok görmüşüm gibime geldi. Ama düşünüyorum, düşünüyorum çıkaramıyorum.”

“Evet, atı tam alnının ortasından vuran bir adam, üç kurşunu da yan yana değdirmiş atın alnının sakarının içine, atın üstündeki seni, çoktaaan uçururdu. Tuhaf bir iş.”

“Çok tuhaf.”

“Ne düşünüyorsun?”

“Düşünecek bir şey yok. Yalnız bu işi Hürü Ana bilmesin. Ona zor anlatırız.”

“Zor anlatırız,” dedi Zeki Nejad. “Hem zor anlatırız, hem de onun gözünden öyle bir düşeriz ki atını öldürtmüş bir kişi olarak, kıyamete kadar ne senin, ne de benim yüzüme bakar. Eğer bir gün dayanamaz da birimizle konuşacak olursa, o da bir uyuz köpekle konuşur gibi konuşur. Haydi dönüp gidelim de, atın ölüsünü çalıların içine çekelim de kimse görmesin. Ya da birisi görür, tanır da…”

Gerisin geri döndüler, ağır atı kan ter içinde kalarak çalılığın içine kadar çektiler.

“Şimdi bunu kartallar iki gün içinde yer bitirirler, kemiklerini bile bırakmazlar.”

O, böyle konuşurken Memed bağırdı:

“İşte, işte, o orada…”

Arkasından koşarken, bacakları deyip üç kurşun sıktı. Adam düşer gibi oldu, öğretmen, “vurdun,” diye bağırdı, “tam isabet,” adamın düşmesiyle kalkması bir oldu.

Alacakaranlıkta ikisi birden adamı Akdenize kadar, ellerinde çıplak tabancaları kovaladılar. Akdenizin orada, karanlık iyice bastı, önlerindeki ışıklı denizin yüzü bile karardı.

Yorgun, öfkeli eve döndüler.

Çukurovanın o yoğun, taş gibi ağır, soluk aldırmaz sarı sıcağı çöktü. Bütün ova, ta buradan Anavarza ovasına, oradan Kozan altına, Misise, oradan da Yüreğir toprağına kadar sonsuz bir düzlük sarı, yoğun, gözleri yakan bir ışıltıya batmış yal-bırdıyordu. Biçilmiş ekinlerin sapları, yollara dökülmüş samanlardan fışkırıyor, ortalık kaynıyordu.

Ovaya, birkaç yıldır çeltik ekmeye Maraşlılar geliyor, ovaya, buradan Akdenize, kuzeyde Ceyhan ırmağına, aşağıda Top-rakkaleye kadar binlerce dönüm çeltik ekiyorlardı. Binlerce dönüm çeltiğin bataklığı içinde köyler çiftlikler kalıyor, bataklıklardan bulut bulut kalkan sivrisinekler ovanın göğünü tutuyordu. Sivrisinekler geceleri insanları uyutmadıkları gibi, atlara, öküzlere, ineklere, öteki hayvanlara da rahat vermiyorlar, özellikle, sineklerin saldırısına uğrayan atların bütün gövdeleri kızıl kana kesiyordu.

Bölgenin en büyük çeltikçisi de Şakir Beydi. Şakir Bey, her yıl ne kadar çeltik ekiyor, her yıl ovanın kaç bin dönümlük yerini bataklığa çeviriyor, kendi de bilmiyordu. Ve ovada sıtma-lanmayan hemen hemen hiçbir kimse kalmıyordu her yaz. Çeltik tarlalarının, yani bataklığın ortasında kalan köylerin hali dumandı. O köylerin insanları, daha da çok çocukları sıtmadan sinekler gibi kırılıyorlardı. Bütün ova köylerinin mezarlıkları her yıl taze çocuk mezarlarıyla doluyordu.

Zeki Beyle Abdülselam Hoca vakit geçirmediler, sınırın ötesine geçerek Memede, öldürülen atından da görkemli, soylu, soyu yedi göbekten daha yukarıya çıkabilen bir at aldılar. Memed, bu atı daha çok sevdi. Atma biniyor, her gün kasabaya iniyor, arzuhalcilere öğretmenle birlikte uğruyor, Ankaraya tel üstüne tel çekiyorlardı.

Bir sabah erkenden çarşıya inmişler, önce kunduracı Celal Ustaya uğramışlar, onu alıp terzi Rifatm dükkanına gitmişler, °raya saraç Veli Usta, öteki arkadaşları da gelmişler, bütün gün tartışmışlar, yıllardan bu yana yasak ettirmeye çalıştıkları, hiç-

256

257

bir zaman da başaramadıkları, bu yıl öteki yılların üç misli ekilen çeltiğin zararlarını nasıl azaltırız, diye kafa yormuşlardı. Bir kere köylerin içine kadar çeltik ekilmesi yasaktı. Bu yıl birçok köy çeltik alanlarının ortasında, bataklıkların içinde kalmıştı. Çeltik sahalarının yerleşim yerlerine uzaklığı en az üç bin metre olmalıydı, oysa ki, bu alanlar, kasabanın son evlerinin avlu duvarlarından başlıyordu.

Öğretmen Zeki Nejad, köyleri su altında kalmış köylüleri de kışkırtıyor, onlara da, her gün tel üstüne tel çektiriyordu An-karaya.

O sabah, öğretmen Zeki Nejad, saraç Veli, saraç Veli çember sakallı, beş vakit namazında, etliye sütlüye karışmayan, ama iş çeltik sorununa gelince zıvanadan çıkan, iyi bir kişiydi, Memed, bir de Müftü Efendi Zeynullahın dükkanına oturmuşlar çay içiyorlardı. Yanlarında birkaç kişi daha vardı. Önce dükkanın kapısı önünde Şakir Beyin gölgesi belirdi, ardından da gözlerini belertmiş Şakir Bey hışım gibi girdi dükkana… Tozlu çizmeleri, lacivert külot pantolonu, tozlu ceketi, ipek mintanı, Borsalino şapkası, elindeki sapı kehribar gümüşlü kırbacıyla toz içinde kalmış bir heybet gibiydi.

“Muallim,” diye bağırdı, “çek elini benden. Seni ne alakadar eder benim çeltik sahalarım? Alanlarımın içinde köyler kalmış sana ne? Ben onların kanını paramla satın alıyorum.”

Öğretmen Zeki Nejad, kendisinden beklenilmeyen bir dinginlikle karşılık verdi:

“Köylerin içlerine kadar çeltik ekmek, köyleri binlerce dönüm bataklığın içine hapsetmek yasak.”

“Para, para verdim ben onlara, köylerini bu yaz için satın aldım. Sen bir öğretmensin, çocuklarını okut, başka işlere burnunu sokma. Bak, bak, eserine bak. Sen çeltiğin ve milli servetin düşmanısın ve de kendini bil, muallimliğini bil ve hem de çizmeden yukarıya çıkma… Bak, bak eserme. Kendilerini çamura bulamışlar bu alçaklar, beni Kaymakama şikayete gidiyorlar.”

“Sen bulamadın mı onları çamura, kendilerini niçin çamura bulasmlar, neden uydursunlar? Bulut gibi gelen, insanlara kurt gibi saldıran zehirli sıtmadan öldüren sivrisinekleri de bu köylüler uyduruyorlar, öyle mi?”

258

“Muallim. Muallim,” diye, gözlerini belerterek sağ ayağını yere vurdu Şakir Bey, taban tahtaları çatırdarken, dükkan zan-girdadı. “Muallim. Muallim sen o göğsünde takılı teneke parçasına mı güveniyorsun, ona güvenme. El elden üstündür arşa kadar. Yanma yörene topladığın beş on kopuğa güvenme.” Me-rnedin oturduğu yere döndü. “Sen de daha dün geldin buraya, ne olduğun, kim olduğun belli değil, buraya niçin geldiğin de hiç belli değil, sen de ayağını denk al! Yakında hakkında bir tahkikat açtırırım ki…”

Memedle göz göze geldiler, Şakir Bey, gözlerini kaçıracak bir yer arıyor, gözlerini Memedden bir türlü kurtaramıyordu. Memedin gözlerine o eski çelik ışıltısı gelmiş oturmuştu gene. Şakir Bey çok telaşlandı. Nereye gitse, ne yapsa Memedin bakışlarının altında eziliyordu.

Şakir Bey gidiyor, geliyor, çırpmıyor, bağırıyor, onun bakışlarından kendisini bir türlü kurtaramıyordu. En sonunda, kendisini dışarıya, çamur içinde, Hükümet konağına doğru çekilen, kadınlı erkekli, çoluklu çocuklu kalabalığın arasına attı:

“Görün, görün eserinizi, bu çamura buladığınız köylüleri görün. Şunlara bakın, bunlar insan değil, çamurdan birer heykel… Çamur, çamur, çamur heykeli…”

Ne yapsa, ne etse Memedin gözleri üstündeydi ve Şakir Beyin yüreğini bir korku almış onu rahat bırakmıyordu. Çamur kalabalığını yardı, dibinden su kaynayan, alanın ortasındaki ulu çınarın altına kadar koşarcasına yürüdü, abalı bir saka atî^ nın başını tutuyordu, ata atladı, ovaya aşağı doldurdu. Atın ayaklarının çıkardığı toz bulutunun ortasında kalarak kasabayı çıktı.

“Bu adam oynatmış, delirmiş,” dedi Zeki Nejad. “Bu ne biçim iş, adam bütün köyleri bataklık yapmış, köylüler, boğazlarına kadar suyun çamurun içinde kalmışlar… Sonra da onları ben çamurdan heykele çevirmişim. Ulan, sana kan kusturacağım Şakir Beyefendi. Ben Zeki Nejadsam, ben de adamsam.” Madalyasını tuttu. “Eğer bu da bir teneke parçası değilse, ben de bu köylülerin kanını sende bırakmayacağım.”

Memed, bugün Zeki Nejadı daha iyi, daha yakından tanıyor, içinden, bir insanı olayların içinde tanımaktan başka yol

259

yok, diye geçiriyordu. Bu delifişek adamın, biraz önceki Şakir Bey karşısındaki soğukkanlı halini yemin billah anlatsalar inanamazdı. İşte adam gibi adam böyle olurdu.

Müftüyle Zeynullah, Zeki Nejadı yatıştırmak, olayın daha da büyümesinin önünü almak için diller döküyorlar, yakından tanıdıkları öğretmeni yatıştırmaya çalışıyorlardı. Deneylerle biliyorlardı ki, böyle giderse bu işin sonu kötü bitecekti.

Bu Şakir Bey de buranın yerlisi değildi. Şu yukarı dağlardan, Maraş ilinden olurdu. Onun da evinin duvarında altın yaldızlı, yeşil, kalabalık dallı, tam bir kapı büyüklüğünde, altın yaldız çerçeveli bir soyağacı, aynı büyüklükte, gene altın yaldız çerçeveli bir padişah fermanı asılıydı. O da soyunu Dulkadiroğlu hükümdarlarına bağlıyordu. İşte tanıkları da, üç yüz yıl önce yazılmış soy kütüğü ve padişahça verilmiş ferman. Bu fermanın dünyada, Topkapı Sarayında bile eşi menendi yoktu. Başka, önemli, önemliden de önemli bir tanığı daha vardı, Pa-yas Kalesi. Payas Kalesi, Gavur dağlarının eteğindeki düzlüğün ortasına, Akdenizle dağın arasına yapılmıştı. Geceleri, elini uzatsan tutacakmışsm gibi yaklaşan dağdan çam kokulan, gündüzleri kalenin burçlarının altına serilmiş gibi duran biraz uzaktaki denizden tuz kokuları geliyordu. Bu kaleyi Osmanlılar, daha düne, Cumhuriyete kadar hapisane olarak kullanmışlar, nice politik mahkumları burada boğarak öldürmüşler, ölülerini de, ya Akdenize, balıklara, ya da dağa, kurtlara atmışlardı. Bu kale, Osmanlıya geçmeden, yani Fırkai Islahiyeden önce Küçükalioğullarının elindeydi. Mısırdan, Şamdan, Kudüsten gelen ve ipek yoluna çıkan kervanların haçlarını Küçükalioğul-ları alıyordu. Yalan, diyordu Şakir Bey yalan, Küçükalioğulları da kim oluyorlar, Küçükalioğulları Dulkadirli hükümdarlığının küçük bir Beyi, ipek yolu haracını tam bin yıl Dulkadirliler almışlardır, benim öz bir dedelerim.

Dulkadirli, Şakir Beyin dedesi mi, değil mi, burada hiç kimse bunu bilmiyordu. Bilmesinler, onun konağında kapı kadar bir soyağacı, bir de ferman asılıydı ya, bilsinler, ya da bilmesinler ne yazardı.

Şakir Bey Kurtuluş Savaşı biter bitmez kasabaya gelmiş/ büyük bir portakal bahçesinin ortasındaki, iki katlı, on iki oda-

260

\h ak badanalı konağa kimseye sormadan yerleşmiş, arkadan da hane halkını kasabaya getirmişti. Görkemli doru bir ata biniyor, altın saat, zincirleri iki avuç gelen altın köstek takıyor, kehribar saplı gümüşlü kırbacını çizmelerinde şaklatıyordu. Kasabaya yerleştikten birkaç gün sonra Kaymakama gitti, ona kendi saati gibi Longines marka bir altın saatla birlikte, kendi kösteğinden de ağır bir altın köstek armağan etti. Kaymakam onun bu cömertliğine çok sevindi, hemen o akşam, onun yüz dönümden fazla bir portakal bahçesi içindeki evine gitti. Kaymakam bu evin eski sahibi Ermeni hakkında çok şey biliyordu.

Kaymakam Bey, bu yumuşak huylu, mert, yiğit görünüşlü, soylu kişiyi, hele evinin duvarına asılı fermanı, soyağacmı görünce, çok sevmişti. Evde hiçbir şeye bakmadan, kahve içmeyi, yemek yemeyi unutmuş, duvardaki kapı gibi değerli, kutsal dede yadigarlarına, gözünü onlardan ayıramadan bakmıştı.

Şakir Bey de bu yaşlı ama, feleğin çemberinden geçmiş, Osmanlı İmparatorluğunun birçok macerasına karışmış kişiye bir büyük kardeş, bir baba gibi saygı duymuştu. Bu düşüncesini de açık açık Kaymakama, orada, evinin içinde söylemişti. Çünkü Şakir Beyde yalan dolan yoktu. Onun sözü açıktı ve her zaman da civanmertçeydi.

Birkaç gün sonra da Şakir Bey, Kaymakamın, bu çok saydığı insanın karısına da çok değerli, eski, antika altın bilezikler, bir Hint mihracesinin hazinesinden çıkarıldığı söylenen çekirdek altın, yeşim, inci karışığı bir kolye getirdi. Kaymakam, mesleği icabı bu işlerden, değerli taşlardan anlardı. Ne gerdanlık, ne altınlar, hiçbirisi sahte değildi. Ve paha biçilmez değerdeydiler. Kaymakam, bu, kendisine armağan olaraktan verilmiş değerine paha biçilmez gerdanlık ve bilezikler üstünde çok düşündü. Bu ev içinse, çiftlikler, portakal bahçeleri içinse bütün değerli armağanlara gerek yoktu. Her Ağa, her Bey, azıcık ağzı laf yapan, falan cephede savaştım, çarpıştım diyen, yarası varsa, onu da göstermeye gerek kalmadan, kolaylıkla bir yolunu buluyor, istediği eve, bahçeye, toprağa konuyordu. Demek ki, böyle değerli, her birisine paha biçilmez armağanlar yaptığına göre, bu Dulkadiroğlu, bu fermanlı, soyağaçlı Bey kendisini çok sevmişti. Kaymakam da bu soylu kişi için canını verebilirdi.

261

Birkaç gün sonra Şakir Bey, bu saygı duyduğu insana, soylu Kaymakama, onu soyluluğuna inandırmak için çok diller dökmüştü, bu alçakgönüllü insan bir türlü soyluluğuna inanamıyor, o da onun yüzünü, uzun parmaklı ellerini, halini tavrını, konuşmasını, duruşunu, yürüyüşünü tanık gösteriyor, yeminler kasemler ediyordu, içi altın sırma işleme, belki üç yüz yıllık bir halı getirdi. İşte bu halı Kaymakamı çıldırtabilirdi. Çünkü Kaymakam halıdan da anlardı. Bu değerde bir halının şu koca Anadoluda bir eşi daha yoktu. Kaymakam bu halıyı görünce soyluluğuna da, dedesinin, Şakir Beyin evindeki gibi padişah fermanlı, soyağaçlı bir Bey, bir hükümdar olduğuna da inandı:

“Ne zahmet mirim,” dedi, “ne zahmet. Ne zahmet nuru aynim, ne zahmet muhterem Dulkadirlinin ahfadı, ne zahmet!” Coşkudan tıkandı, elleri titredi, başka bir şey diyemedi.

Sonra ağır ağır kendisine geldi, gülümsedi, halıyı okşadı elleri uçarak…

Masasına otururken:

“Nuru aynim,” dedi sevecen, yumuşacık, gözlerinin içi gülerek, “bugün derhal Mal Müdürüyle görüşmeliyiz.”

“Evet efendim, evet muhterem beyefendi, ona küçük hediyeler hazırlamıştım, malum ya…”

“Lüzumsuz, onun için hediye lüzumsuz ya, mademki değersiz şeyler, siz bilirsiniz. Yalnız, lütfen benim yanımda ver-meyinki kilükali mucip olmasın.”

“Olur efendim, emredersiniz efendim.”

“Çünkü efendim, zatıaliniz öylesine cana yakın bir kıymetli zatsınız ki, sizi her gören, size hayran kalır. Bir de efendim siz büyük hükümdarlar soyundansınız.”

“Malumualiniz beyefendi, muhterem sultan Fatih Mehmet Hazretlerinin nur içinde yatan valideleri Dulkadirli kızıdır. Bunu da bütün tarihler Avrupada olsun, bütün dünyada olsun, böyle yazarlar. Yani efendim, bütün dünya biliyor ki, bütün To-roslar, bütün Çukurova ve bilumum Osmanlı toprağı ve bugünkü Cumhuriyet Türkiyesi ve de bilumum dünya, buradan Çinimaçine kadar biliyorlar ki, Fatih Sultan Mehmet Hazretlerinin nur içine gömülmüş Valideleri benim öz be öz büyük teyzemdir.”

262

“Malum, malum, tarafımızdan malumdur efendim. Gençliğimizde tetebbuda kusur etmedik efendim.”

Bu konuşma böyle uzadı gitti. Şakir Bey sevincinden yere basamıyor, Kaymakamsa gözlerini halıdan alamadan, bir aptal oğlan gibi gülüp duruyordu.

O gün kaymakamlıktan çıkan Şakir Bey, doğru Mal Müdürüne gitti, Kaymakam Beyefendinin gönderdiğini söylemeyi ihmal etmedi. Mal Müdürünün odasında birkaç kişi vardı. Onlar çıktıktan sonra ona da iki avuç altın kösteği olan, ama başka marka altın bir İsviçre saati hediye etti. Mal Müdürü saati eline alınca gözlerine inanamadı, dili tutulmuş gibi, bir şeyler kekelemeye çalıştı, beceremedi, sanki bir tansık karşısındaydı. Öyle kalakaldı. Şimdiye kadar ona elli liradan fazla bir rüşveti kimse vermemişti. Elindeki saat düpedüz bir servetti.

Şakir Bey, onu akşama evine çağırdı. İzin isteyerek ayağa kalktı, o, kapıdan çıkarken öteki de elinde saati, saattan gözlerini alamadan arkasına düştü. Şakir Bey, arkasına düşen adama, akşama buyuracaksınız, diyemedi. Müdür Bey, elinde saat, saattan gözlerini alamayarak dışarıya çıktı.

Şakir Bey, onu kolundan tuttu:

“Beyefendi,” dedi, “saatinizi cebinize koysanız iyi olacak. Hani kilükali mucip olur, diye düşündüm de… Evde hanımefendiyle birlikte bakarsınız.”

Mal Müdürü gözlerini faltaşı gibi açarak, şaşkınlıkla bir ona, bir saata baktı. Gözleri fıldır fıldır ederek bir Şakir Beye, bir saata gidip gidip geliyordu.

“Yani bütün bu saat, hepsi benim mi, bana mı verdiniz efendim?”

“Sizin bu saat efendim, böyle küçük bir hediye size layık değil ya…”

Müdür az daha küçük dilini yutuyordu:

“Bana layık değil mi, bana, bana, bana layık değil mi? Bu saat benim mi?”

Hemen, elinden alacaklarmışçasına saati yan cebine koydu. Oraya gönlü razı gelmedi, o cepten aldı ötekine koydu, o cepten aldı ötekine, sonunda iç cebinde karar kıldı, cebin düğmesini de ilikledi.

263

“Azimet ne yana efendim?”

“Bizim fakirhaneye efendim?”

“Gidelim, gidelim, zatıalilerinin köşklerini görmek en büyük arzumdur. Sizi tanımaktan namütenahi memnun oldum?”

“Köşk değil beyefendi, sadece eski bir hane. Köşkü yaptıracağız efendim, dedemizin ismine layık. Malum ya, bizim dedemiz Dulkadiroğludur. Malum ya, Fatih Sultan Mehmet Hazretleri de bizim öz be öz yeğenimiz olurlar.”

Eve varıncaya kadar soyunu, Fatih Sultan Mehmetle ne kadar yakın akraba olduklarını, Mustafa Kemal Paşanın da Fatih Sultan Mehmedin ahfadından bulunduğunun rivayet edildiğini, malum ya, Toros dağları insanlarının birçoğunun mavi gözlü ve altın sarısı saçlı olduklarını saydı döktü. Eve geldiklerinde Mal Müdürü kendine iyice gelmişti ya, niçin adamın ardına düşüp de buraya kadar geldiğinin sebebini bir türlü anlamıyordu.

Mal Müdürü evi görür görmez, işi anladı. Eve girdiler. Gene fermanlar, soyağaçları, eski, Dulkadirliden kalma, üstü ayetlerle bezeli kılıçlar, Selahaddini Eyyubinin kılıcı ve bizzat okuduğu Kuranı… Mal Müdürü böylesine büyük bir soyluluk karşısında neredeyse aklını oynatacaktı. Şakir Bey, durmadan anlatıyor, Müdür, utancından, böyle büyük bir Beyin huzurunda nasıl durulacağını bilemediğinden, büzüldükçe büzülüyor, zırıl zırıl da terliyordu.

“Kaymakam Bey, dediler ki Müdür Bey, bu bina, Müdür Bey… Zannederim ki…”

Müdür hemen sözü ağzından aldı:

“Evet efendim, bu bina efendim, yarın efendim, müzayedeye çıkarılacaktır efendim, bir siz bileceksiniz efendim, bir de muhterem Kaymakam bilecekler efendim. Sizi bana kendileri göndermişlerdi değil mi, efendim?”

“Kendileri gönderdiler.”

“Yarın cüzi bir parayla efendim… Emin olun Efendim, kimsenin haberi olmayacaktır efendim. Sizden başka kimsenin müzayedeye katılmasına müsaade etmeyeceğiz, efendim.”

“Çok teşekkür ederim efendim.”

Ardından Tapu Memuru, onun ardından da Tahrirat Katibi, Candarma Kumandanı evi ziyaret ettiler. Üstelik de evde,

264

hanımlarıyla birlikte her bir memura görkemli şölenler verildi. Sofrada kuş sütü bile eksik değildi. Görmüş geçirmiş Kaymakama en alasından Fransız şampanyası bile patlatıldı. Bütün bu şölenler, içkiler, dostluklar aylarca sürdü. Ne biçim bir ermiş kişiydi ki bu adam, tabii onun Dulkadiroğlu soyundan geldiği ve Fatih Sultan Mehmedin dayısı olduğu konuşmalarda hiç unutulmuyordu, hiç karşılıksız, binlerce liralık ikramlarda, armağanlarda bulunuyordu, bu Birinci Dünya ve İstiklal Harbi döküntüleri, yarı aç, yarı tok memurlara?

Hiç kimse bütün ikram edilenlerin, verilen armağanların Zeynullah Efendiden geldiğini bilmiyordu. Zeynullah Efendi sıkı adamdı ve bu kasabada tutunmak zorundaydı. Kellesini kesseler bile Zeynullah Efendinin ağzından, armağanların, ikram paralarının kendisinden borç alındığı üstüne bir tek sözcük bile alamazlardı. Çünkü, kimin kim olduğunu bilecek kadar hinoğlu hindi ve kaz gelecek yerden tavuk esirgemezdi. Şakir Beyin kim olduğunu daha ilk günden anlamış, hele soyağa-cını, hele fermanı görünce karşısındakine bir iyice kesenin ağzını açmıştı. Bu adama hayranlığı her gün geçtikçe artıyordu. Şakir Bey, bir mucize adamdı. Bu kasabaya geldiği an, eliyle koymuş gibi varıp Zeynullah Efendiyi bulması, her şeyi açık seçik ortaya döküyordu.

“Bu kasabaya gelir gelmez, ilk beni buldunuz, ilk benimle konuştunuz değil mi? Bunu nasıl yaptınız?”

Dehşet bir meraka kapılıp Zeynullah Efendi, bunu belki yüz kez Şakir Beye sormuş, o da gülerek:

“Biz adamın hasının kokusunu alırız,” diye kıvanç içinde kalarak gülmüştü. “Yiğit yiğidi gözünden tanır, kırk günlük yerde de olsa, arının bal çanağını…”

Birkaç ay içinde Şakir Bey kasabanın, ağzından girdi, burnundan çıktı. Altm saatlar, bilezikler, gerdanlıklar, İngiliz kumaşları, kaşmir kazaklar ardı arası kesilmeden işledi durdu. En iyi evler, en iyi portakal bahçeleri, en verimli tarlalar, çiftlikler onun oldu. Dulkadiroğlu, fermanlı Bey, soyu ta varıp da Hazre-ti Ebubekire kadar çıkan Şakir Bey toprağa, eve, bahçeye doy-

Imuyordu. Mal Müdürüyle Tapucu ona uygun bir bahçe, bir ev bulduklarında, sevinçlerinden yürekleri çarparak koşarak ona

265

haber veriyorlar, tarlayı da hemen o gün açık artırmaya çıkarıyorlardı. Mal Müdürü açık artırma ilanını öyle bir yere asıyordu ki, herhangi bir kişi kırk yıl arasa onun yerini bulamazdı. Mal Müdürü Bey saklamasa ne olurdu ki, açığa, gitse de alanın ortasındaki çınar ağacının gövdesine yapıştırsa ne olurdu ki. Kim gelir de Şakir Beyin karşısına dikilir de açık artırmaya girerdi. Böyle bir kişi daha anasından doğmamıştı.

Tarla, bahçe, ev işleri bitince, artık Şakir Bey serbest kaldı. Şimdi de birden, çok para kazanmanın sırası gelmişti. Bugünlerde bu ovada iki zanaattan para kazanılıyordu, birisi kaçakçılık, öbürü de çeltik tarımıydı. Kaçakçılığın kapısını Zeynullah Efendi muhkem tutmuştu. O kapıdan kimseyi geçirecek değildi. Ne akla gelirse, silah, eroin, altın, at, giyim, kuşam, otomobil, her şeyin kaçakçılığını yapıyor, kazandığı paralarla da Bo-ğaziçinde yalılar, Beyoğlunda, Sirkecide hanlar, apartmanlar, oteller alıyordu. Şakir Bey onun gözüpekliğine, yürekliliğine, zekasına hayrandı. Bu yaşa gelmiş, bunun gibi değil, böyle bir adam dünyada bulunmazdı, buna benzer bir insanı görmemişti bile. Ve Memedle ilk karşılaştıkları gün Zeynullah onu göstermiş, bu küçük adam netameli bir kişi değil bence, gözlerimizi onun üstünden hiç eksik etmemeliyiz, demişti. Çok görmüş geçirmiş, başından çok işler geçmiş bir kişiye benziyor. Böylesi kişilerin yalımları içlerinde hiç belli etmeden yanar durur, aman dikkat. O gün bugündür, Şakir Bey Memedi göz hapsine almış, hiçbir davranışını gözden kaçırmamıştı. Zeynullah Efendi dikkatini onun üstüne çekmeseydi bile, bu küçük adam onun gözünden kaçamazdı. Bir tuhaf, korkutucu gözleri vardı bu küçük adamın. Bir yerlerinden tükenmez bir ışık kaynayıp duruyordu. Bu yaşa gelmiş dünyada hiçbir gözden bu kadar kork-mamıştı.

Kaçakçılık kapısı ona kapalı olduğuna göre, bugünlerde en çok para getiren iş çeltikçilikti. Çeltik, bire yüz, yüz yirmi veriyor, bir insanı bir yılda ihya edip çıkıyordu. Hiç masraf yapmaya da gerek yoktu. Ne sürmek, ne otunu vurmak… Ham tarlaya atıyorsun tohumu, basıyorsun suyu, basıyorsun suyu, iş tamam, sonbahar gelince, dağlardan yüz binlerce köylü iniyor, boğazı tokluğuna mahsulü topluyordu. Suyu tarlalara taşımak

266

için ark falan da kazmaya gerek yoktu. Eskiden kalma arklar, olduğu gibi durup duruyorlardı.

O yıl, Maraştan gelmiş öteki çeltik ekicileriyle, bütün ovayı bataklığa çevirerek çeltik ektiler. Maraştan, Altmdiş Alinin sa-kabaşıhğmda çok usta sakalar getirtmişti. O yıl çok ürün aldı, inanılmaz para kazandı. İlk olarak Zeynullah Efendiye bütün borçlarını fazlasıyla ödedi. Bundan önce uzun yıllar çeltik ekilmemiş, ovada sivrisinek sıtma kalmamıştı, Şakir Beyin salakları içinde dokuz köy kaldı. Öteki çeltikçilerin her birisinin tarlaları ortasında da bir o kadar, belki ondan da fazla köy kalmıştı. Çeltik salaklarının bataklığında inanılmaz bir hızla üreyen sivrisinekler, büyük uğultularla, kara yağmur bulutları gibi köylerin, kasabaların üstüne çökmüş, koskoca ovada hemen hemen hastalanmayan kimse kalmamıştı. Çok çocuk ölmüştü sıtmadan o yaz. Köy, kasaba mezarlıkları yeni, küçücük yüzlerce mezarcık-la dolmuştu o yaz. Ne kasabada, ne köylerde cibinliksiz uyumanın mümkünü çaresi yoktu. Bütün yaz, çamur içinde kalıp, çamurdan birer heykele dönmüş sıtmalılarla öteki köylüler, kasabanın yaşlı tek doktorunun evinin önünü, cami avlularını, bahçeleri, sokakları, caddeleri, alanları doldurdular. Her birisi sıtmadan iki büklüm olmuş, karnı sırtına yapışmış, avurdu avurduna geçmiş, bacakları biribirine karışmış kimseler, tozlara belenerek inliyor, bir yanıyor, bir üşüyorlardı. İşte bu çeltikçilere karşı savaşıma Zeki Nejad, hemen o yaz girişti. Kendisine epeyce yandaş da buldu. Ankaraya teller çekildi, kasabaya gelen Valiye taze çocuk mezarları gösterildi, dalağı şişip, karnı Hütdağı gibi şişmiş yaşlıların, gençlerin, çocukların fotoğrafları çektirilip devlet büyüklerine gönderildi, ama bütün bu çabalardan hiçbir sonuç alınamadı. Çeltikçiler, salaklarını daha da büyüterek, daha çok köyü su altında bırakarak işlerini sürdürdüler. Zeki Nejad ve yandaşları da aşağı yukarı her gün, her hafta, tellerle, mektuplarla, toplu çocuk mezarları fotoğraflarıyla An-karayı rahatsız etmekten geriye durmadılar. Onlar bağırıyor, çağırıyor, çeltikçiler de durmadan çeltik ekiyor, Karun kadar zengin oluyorlardı.

Zeki Nejad ve yandaşları öylesine bir savaşım vermişlerdi ki, ovada koskocaman bir sıtma, çeltik edebiyatı doğmuştu.

267

I

Çeltik mevlitleri, ağıtları, türküleri çıkarılmıştı ki, Ankaradaki, İstanbuldaki o vurdumduymaz, dünyayla ilişkisini kesmiş aydınların bile kulağına gitmiş, bu acıklı duruma onlar bile, vah vah, diyerek, yurdun insanlarına acıdıklarını göstermişlerdi. Bunlardan başka Zeki Nejad, az da olsa çabalarının semeresini görmüyor değildi. Ovaya, çamur içindeki, çamur dışındaki, sapsarı çeltik sularını içen köylülere sağlık memurları bol bol yeşil kinin dağıtıyor, küçük camların, üstüne bir damlacık kan alıyor, sıtmalılar saptanıyordu. Buna hiç gerek yoktu. Çünkü ovada sıtmaya yakalanmayan bir tek kişi bile kalmamıştı.

Zeki Nejad ve arkadaşları istiyorlardı ki, çeltik yasası iyi uygulansın. Köylerin üç bin metreden daha az yakınma çeltik ekilmesin. Kesik sulama dedikleri, köyleri bataklıkların ortasında koyan yasanın uygulanma olanağı yoktur. Bu korkunç yalandan vazgeçilsin. Ova sıcak, sıtmalık bir bölgedir, burada sıtmadan nice uygarlıklar sönmüştür, burada çeltik ekimi toptan yasaklansın. İstediklerinin hiçbirisi olamıyordu, olamayacaktı da, çünkü dehşet bir rüşvet ağı kurulmuş, en namuslu kişi bile o ağa düşmekten kurtulamıyordu.

Zeki Nejad ve arkadaşları bugünlerde daha güçlü, daha etkiliydiler. Eski yaşlı doktor emekli olmuş, yerine köylü kökenli, babası Kurtuluş Savaşına gönüllü gitmiş, bir daha da oradan dönmemiş genç bir doktor atanmıştı. Bu doktor onların bütün çabalarına katılıyor, yılmadan, ölümü göze alarak Zeki öğretmenin yanında savaşım veriyordu. Bu portakal, pamuk, sebze ambarı ovaya çeltik ekmek, hem de bu biçimde ekmek cinayetti. Bütün düşündüklerini Ankaraya yazıyorlar, oradansa çıt çıkmıyordu. Ankaraya göre çeltiğin yasaklanması, dünyanın neresinde olursa olsun düşünülemezdi, çünkü çeltik milli ve onurlu bir üründü. Burası Çukurovaydı ve ova toprağının, çeltik olsa da olmasa da, yarıdan çoğu bataklıktı. Sinek olacak, sıtma olacaktı. Ve çocuklar ve hem de büyükler, şimdiye kadar öldükleri gibi, gene öleceklerdi.

Fakat ters bir iş oldu, İl Sağlık Müdürü de onlardan yana çıktı. Candarma alay kumandanı da Kurtuluş Savaşında çarpışanlardandı, Zeki Nejadla Dumlupmardan sonra İzmir kapılarında tanışmışlardı.

268

Çamur içindeki yüzlerce kişi her gün, her sabah geliyorlar, Kaymakamlığın avlusunu, kasabanın alanını, Hükümet Tabipliğinin önünü alıyorlar, akşam olup da gün batıncaya kadar oralardan ayrılmıyorlardı. Şakir Bey, köylerini su altında bırakıp evlerinin içine kadar çeltik ekerken, bu yaz o köylerin her evine cibinlik vermeye söz vermişti. Ama gelin görün ki, yaz gelip de sivrisinek kara bulutları gökte uğuldamaya başlayınca verdiği sözü çoktan unutmuştu.

Şakir Bey, bu köylülerin bütün bu davranışlarını, gelip Kaymakamlığı işgal edişlerini, kasabanın alanlarını, çamura bulanarak, sokaklarını, camilerini dolduruşlarını, Ankaraya tel üstüne tel, fotoğraf üstüne fotoğraf, gazeteye bile haber ulaştırmalarını hep, hep Zeki Nejad vatan haininin iğvasına bağlıyordu. Yoksa bu, bu aslan Türk köylüleri, bu munis, bu eline vur da ekmeğini elinden al, bu ipekten ince de pamuktan yumuşak köylüler hiç ekmek yedikleri sofraya bıçak sokarlar mıydı. Çeltikçiler onlara, az ya da çok para veriyorlardı. Sıtmadan, bundan önce olduğu gibi, bundan sonra da kırılacaklardı. Bu onların kaderiydi. Çocukları da ölecekti. Ve de ölmeliydi. Yoksa o kadar ürer, o kadar ürerlerdi ki, çünkü her köylü kadını en az on iki çocuk doğuruyordu, birkaç yılda bu Türk köylüleri dünyayı alı verirlerdi. Sen seyreyle o zaman işte dünyadaki gümbürtüyü. Bu munis, bu ermiş, bu suskun köylülerin her birisi bir Atilla olurdu insanlığın başına. Bu alçak, bu köpek, bu vatan haini Zeki Nejad, eşek arılarının deliklerine çöp sokuyor, o yumuşacık, uyuşuk, deliklerinde kaskatı kesilmiş, kanatlarını oynatamayan arılar, kıpkızıl, yalım gibi kesilip dışarı uğruyor-lardı. İstese, şimdi istese, Şakir Bey, o, yuvalarına çomak sokup, önlerine düştüğü köylülere Zeki Nejadı birkaç kuruşa öldürte-bilirdi. Ve de bu iş, hiç zor bir iş değildi. Cibinlik söz verilmiş, elbette verilir, ama behey ahmak öğretmen, bu köylüler ne bilirler cibinlik kullanmayı. Bunlar var ya, bunlar ilk akşamdan bir sivrisinek bulutunu cibinliğin içine doldururlar da, orada baş başa, kardeş kardeş birlikte uyurlar. Şu yanından hiç ayırmadığı, o gözleri mor bir kurşuna benzeyen kişi olmasa, artık burasına gelmişti, bütün vatandaşların, bu köylüler herkesi canından bezdirmişti, Zeki Nejadın işi tamamdı. Gene de belli ol-

269

V

mazdı, bu öğretmen parçası, vatandaşın üstüne çok geliyordu. Bunu ona, o ahmak kişiye anlatmaya çalışmış, tatlı canın tehlikede demek istemiş, ötekinin burnu havada, göğsündeki tenekeyi havalandırarak aldırmamıştı. Şakir Bey yumuşak adamdı, şimdiye kadar, o da yediği sofraya bıçak sokan alçak, korkak birkaç kişiden fazla adam öldürtmemişti. Yumuşak atın tekmesi sert, öldürücü olurdu ya bunu öğretmen Zeki Nejad bilmiyordu, hiçbir zaman da öğrenemeyecekti. Öyleyse kendi kaderini kendi eliyle kendisi çizmişti, beklesindi. Zeynullah olmasa, o şimdiye öteki dünyayı boylamış, kemikleri bile kalmamıştı. Bir de şu gözleri tuhaf küçük adam… Bayağı korkutuyordu Şakir Beyi. Kimdi, nenin nesiydi? O sümüklü Hocanın yiğeni değildi ya, kimdi acaba? Elbet bir gün öğreneceklerdi. Zeynullah Efendi, şimdiye kadar, öldürtemezsin Zeki Nejadı, diyordu, çünkü onun arkasında Ankara var… Bu Kuvayi Milliyeriler bi-ribirlerini çingeneler gibi tutuyorlar. Bu adam öldürülecek olursa, sizler onunla çekişmedesiniz, hemen sizin üstünüze atarlar, sonra da kıyamet kopar. Bu küçük adamdan da ödü kopuyor. Aman ha aman, bugünlerde, bu adamın kim olduğunu öğrenmeden Zeki Nejada ilişmek yok. Başımıza bir iş açarız ki canımızdan oluruz. Oluruz ya, Zeki Nejad da azıttıkça azıtıyor.

Tam bu sırada Şakir Beyin hiç beklemediği bir şey oldu, İlçe Çeltik Komisyonu, köylerin içine çeltik ektiği için Şakir Beyin bütün salaklarının, birkaç da başka salağın sularını kestirdi. Vali de bunu onayladı. Şakir Beyin başına hiç böyle bir iş gelmemişti. Öfkesinden deliye döndü. Adanaya, Ankaraya tel üstüne tel döşendi, hiçbir sonuç alamadı. Candarmalar, tarlalara giden suları kesmişler, arkın başına da tüfeklerini çatmışlar, çadır kurmuşlardı. Başlarında da yaşlıca, kır saçlı bir uzatmalı Çavuş vardı. Şakir Bey, Çavuşu görür görmez onun uzatmalı olduğunu kır saçlarından anladı, içi sevinçten doldu taştı. Bu kurt uzatmalılar, rüşvet için doğmuşlardı. Artık iş kolaydı, öğretmen Zeki Nejad da varsın kıçıyla Toros dağını yıksındı, rüşvet işledikten sonra. O akşam bir adamını gönderdi, uzatmalıyı gördü, erlere de beş koyun kestirip, bol şarap gönderdi. Candarmalar, hemen o gece canı gönülden çalışarak kendi elleriyle salağa suları saldılar. Şakir Beyin gözüne girmişti bu uzatmah/

270

ona çok iyiliklerde bulunacaktı, hele bir o gün gelsindi hele, candarmaları çok iyi, kırk yıllık çeltik sakalarından da iyi çalıştırıyordu.

Zeki Nejad, o sabah suyun gece bırakıldığını köylülerden duydu, Kaymakama, Doktora, Albaya haber verdi. Albay ikinci gün kasabaya geldi. Yüzbaşıyı yanma alarak hemen çeltik salağına gitti. Bir ağacın altına uzanmış candarmaların çoğu sarhoştu. Hendeğin üstüne koyun postları serilmiş, oraya buraya boş rakı, şarap şişeleri atılmıştı. Albay bu rezaleti görünce küplere bindi. Gelmiş karşısında sallanarak selam duran uzatmalı Çavuşa emir verdi, “Derhal bu anda hemen soyun ve derakap istifa et!” Çavuş, hemen o anda Albayın buyruğunu yerine getirerek don gömlek kaldı. Komutanlar, oradaki bütün candarmaları da cezalandırıp, ödevlerine son verdiler. Onların yerine o akşam başka bir birlik geldi. Askerlikten ayrılan uzatmalı Çavuşu, dolgun bir ücretle, hemen o akşam Şakir Bey işe aldı ve salağın suyunun kesilmesi işini de ona tevdi etti. Uzatmalı, ne yaptı, ne eyledi de yeni komutanın, candarmaların ağızlarından girdi, burunlarından çıktı da suyu birkaç gün sonra salağa bıraktırdı.

Zeki Nejad, işin burada bitmeyeceğini, bu gece gene suyun bırakılacağını biliyordu. Sabahleyin erkenden köylüler kapısın-daydılar, sular gene güldür güldür akıyordu. Albaya haber verdi, Albay, atına öfkeyle atladı soluğu çeltik salağında aldı, hiçbir şey değişmemişti. Gene ağaç altındaki sarhoşlar, koyun postları, boş rakı, şarap şişeleri… Onları da değiştirdi.

Zeki Nejad, bundan sonra artık candarmaların dayanacaklarına inanıyordu, umduğu gibi çıkmadı, sabah erkenden köylüler gene kapısındaydılar.

Bundan sonra Albay candarmaları değiştirdi, Şakir Bey canını dişine takmıştı, göz göre göre servetini mahvedemezdi. Şakir Bey ne yaptı etti de onları baştan çıkardı. Ah, şu Zeki Nejad olmasa… Çeltiğin başına kartal gibi oturmuş, Şakir Beye, onun candarmalarına göz açtırmıyor, Albayı da boş bırakmıyordu.

“Bakın Miralayım, düşmanı Dumlupınarda askerlerimiz yendiler ama, burada, Şakir Beyin önünde perişan oldular.”

Görmüş geçirmiş Albay bu işe çok üzülüyor, elinden geleni yapıyor, gerçekten de Şakir Beyle başa çıkamıyor, ancak, “Bun-

271

 

lar candarma, bunlar Dumlupmarda dövüşenler değil,” diyebiliyordu.

Albayla Şakir Beyin savaşımı Zeki Nejadın ölüm haberi gelinceye kadar sürdü. Albay habere çok üzüldü, katillerin bulunması için sıkı buyruklar verdi, katil belliydi, katillerin hiçbir zaman bulunamayacağını bile bile, “Allah bin belanızı versin,” diyerek kasabadan ayrıldı.

Memedle Müslüm, deniz kıyısına vardıklarında öğle oluyordu. Çok sıcak vardı. İkisi de kan tere batmışlardı. Kalabalığı yararak ölünün başına geldiler, Zeki Nejad, kurşunu tam yüreğinin üstünden yemişti. Sol yanı kana batmış çıkmıştı. Ayakları denizin içinde kalmıştı. Dalgalar dizlerine kadar vuruyordu. Öğretmenin gözleri açık kalmış, dişleri görünüyordu. Bıyıkları sarkmış, sağ eli usulca yarasının yanma kadar gelmişti.

Öğretmenin öldürüldüğünü duyan arkadaşları, ölünün bulunduğu yere koşmuşlar gelmişlerdi.

Öfkeyle konuşuyor, sövüyor, hep bir ağızdan Şakir Beyi suçluyorlardı.

Zeki Nejadın cenaze töreni çok görkemli oldu. Cenazeye, aşağı yukarı, bütün kasaba dökülmüş gelmişti. Tabutu da Türk bayrağına sarmışlar, öğretmenin altın madalyasını tabutun alnına asmışlardı. Şakir Bey, yanındaki uzatmalı Çavuş, ikisi de karalar giymişlerdi. Caminin avlusunda, nasılsa Memedle yan yana düşmüşlerdi. Şöyle azıcık dönüp de biribirlerine bakamı-yorlardı. Yalnız, bu büyük kalabalığın içinde o, çamura batmış çıkmış, sıtmadan sapsarı kesilmiş köylülerden bir teki bile gözükmüyordu. Toz olmuşlardı.

Öğretmenin arkadaşlarından birisi mezarın başında çok dokunaklı bir nutuk çekti. Onun, bütün girdiği savaşları, yiğitliklerini, son girdiği çeltik ve sıtma savaşında şehit düştüğünü dile getirdi. Sözlerini de, “O kendisi için hiçbir şey istemiyordu,” sözleriyle bitirdi.

Mezardan, Memed başını önüne eğmiş, yüreğine hançer saplasan bir damla kanı akmaz, düşünceli ayrıldı. Müslüm de onun yanında yürüyordu.

Memed, bir uyurgezer gibiydi. Sanki bastığı yeri görmüyordu. Evin yakınına gelince yolunu değiştirdi, bir süre oralar-

272

da başıboş dolandı. Müslüm, onun huyunu iyi bildiğinden, konuşmuyor, yanında yokmuş gibi duruyordu. O, böylesi anlarda ne görür, ne de duyardı. Sel yatağına gelince, orada biraz durdular, beklediler. Memed, bir şeyleri anımsamak ister gibi alnını kırıştırıyordu. Az sonra yüzü değişti, sel yatağında aşağıya, denize yürüdü. Yüzü bir bozarıyor, kızarıyor, bir sertleşiyor, bıçak gibi oluyor, bir yumuşuyor, bir çocuğun uykudaki yüzüne dönüyordu.

Geldi, püren çalılarının içinde durdu, yüzü gene bir şeyleri anımsamak ister gibiydi. Alnı bir kırışıyor, bir açılıyordu. Yüzünün bu hali biraz sonra geçti, donmuş gibi kıpırtısız kalakaldı. Müslüm de gitti, karşıya, yarın üstüne oturdu. Bacaklarını da yardan aşağıya sarkıttı.

İkindi oldu, gün aşağıya sarktı, ak bulutlar yükseldi, garbi yeli çıktı, deniz kabardı, dalgaları sıklaştı. Ak köpükler kıyıda, çakıl taşlarının üstünde dağıldı. Akşam oldu, gün battı, deniz gümbürdedi, denizin üstündeki son ışıklar da çekildi çekilecek, Memed olduğu yerde daha öyle duruyordu. Müslüm, karanlık çökünce, ne yani be, diye kızdı, ayağa kalktı, öfkeyle Memedin yanına yürüdü, ne yapacağını, ona ne söyleyeceğini bilemiyordu. Yöresinde iki üç kere, kızgınlıkla döndükten sonra eğildi, püren çalılarından birkaçını kopardı, ayakta, daha hiç kıpırdamadan duran adamın burnuna uzattı:

“Buna püren derler, kokla,” dedi. Gerçekten de Memed püreni kokladı, onun gülümsediğini Müslüm alacakaranlıkta gördü, kendine geldiğini anladı. “Haydi eve gidelim,” diye Müslüm onun koluna dokundu. “Bugün cenaze günü, Hürü Ana, Seyran bizi merak ederler.”

“Merak ederler,” dedi Memed dalgın, “haydi gidelim.”

“Haydi gidelim.” dedi Müslüm, ona bir şeyler söylemek istiyor, bir türlü de söyleyemiyordu. Sonunda kendisini toparladı, çok sert, çocukların karanlıkta bağırdıkları gibi:

“Beni dinle Memed Ağa,” dedi, “beni dinle!”

“Söyle Müslüm,” dedi onun bu bıçak gibi sesine şaşırmış Memed, “söyle!”

Ben bu Şakir Beyi öldüreceğim. Onu öldürüp de gideceğim, Ferhat Hocanın İnce Memed çetesine katılacağım. Ben za-

273

ten anamdan eşkıya doğmuş bir kişiyim, burada, bu kasabada, bu portakal bahçelerinin içinde yapamam. Ben, dağda doğdum dağda öleceğim. İzin ver bana.”

Memed karşılık vermedi, adımlarını sıklaştırarak önünde hızla yürüyordu.

“O Şakir öldürdü Muallimi, öldürmedi mi, sen de onu öldürmeyi, düşünüyorsun. Sen onu öldüremezsin. Sen bir daha İnce Memed olmak istemiyorsun. Dün Hürü Anayla Seyran konuşurlarken duydum, bir de çocuğun olacakmış yakında. Sen Şakiri ne demeye öldüreceksin, ben variken sana düşmez. Muallim, senin kadar benim de arkadaşımdı. Sana öğrettiği kadar okuryazarlığı, bana da öğretti. Ben de senin gibi ak kağıt üstüne Müslüm yazıyorum. Bana izin ver, ben onu, tam alanın ortasında, çınarın altında oturmuş nargilesini höpürdetirken… Yüreğinin başından… Binerim Arap atıma, çekerim dağa… Beni de hiç kimse yakalayamaz.”

Müslüm konuşuyor, konuşuyor, diller döküyor, onu kandırmaya, ondan izin almaya çalışıyor, Memedse ağzını açmıyor, daha da hızlanarak yürüyordu. Sonunda Müslüm vardı, onun yolunu kesti, yakasına yapıştı:

“Söyle,” dedi keskin, “söyle Memed Ağa, bana izin veriyor musun, vermiyor musun?”

Memed, onun yakasına yapışmış elini hızla silkeledi attı, daha sert, daha hızlı yürümesini sürdürdü.

274

Güz yapraklan sararmıştı, uçsuz bucaksız ormanın üstünden turuncu, sarı, altın ışıltısında ışıklar geçiyor, ormana ılık güz güneşi düşüyordu. Pembe, mor orman laleleri, otları kurumuş, çatlamış toprağı yarmışlar, bir kayayı çatlatırcasına dışarıya çıkmışlardı. Ferhat Hoca, bu ucu bucağı bulunmaz ormanın orta yerindeki koyun damını temizletmiş, onartmış yerleşmişti. Burada dinleniyorlar, ormanda, bütün Torosta, Çukurovada, dahası Ankarada kuş uçsa haberleri oluyordu. Hele atın göğe çekilmesinden sonra işleri daha da kolaylamış, bu dağlardaki her insan, kadın erkek, genç yaşlı, çoluk çocuk, herkes onlara çalışıyor, onların bu dağlarda köresine giren karıncadan bile haberleri oluyordu. Daha candarmaların burnu kasabanın dışına çıkar çıkmaz bunlara, kuşun kanadında haberler geliyordu. Ferhat Hoca, her şeye karşın, oturdukları yeri kimseye göstermiyordu. Ormanın dışına kademe kademe gözcüler koymuştu, gelen haberler, ancak üç kişiden geçtikten sonradır ki oturdukları yere ulaşabiliyordu. Oturdukları koyun damını yüksek, keskin mor bir kayalık ay gibi çeviriyor, önünden de derin, bir ırmak kadar su taşıyan bir çay akıyordu. İnce Memedin atı denen uyuz beygirin, bir küheylan olarak dirilmesi, Kırklar Yedilerin onu alıp kasabanın ortasından çekerek götürmeleri, sonra da atın göğe çekilmesi, kişneyerek şehirlerin üstünden uçması °nu çok etkilemişti. Bu işin sonu, kendilerinin sonu, İnce Me-medin sonu ne olacaktı? Arada sırada da İnce Memed üstüne “ilgi kırıntıları geliyordu. O, çeteyle, dağlarla bütün ilişkisini

275

kılıçla keser gibi kesmiş atmıştı. Bir köye yerleşmiş, hangi köy olduğunu Ferhat Hocaya bile kimse söylemiyordu, ya da bilmiyorlardı. Oysa, Memedi o köye Ferhat Hoca göndermişti, en güvendiği arkadaşına, kendi gözünden de daha çok güvendiği… Bundan da hiç kimsenin haberi olmamıştı. Hoca insanları iyi biliyordu. İnsan yüreklerinin sırrına vakıftı. O biliyordu ki İnce Memed gibi insanlar, öyle uzun bir süre eli kolu bağlı, hiç eylemsiz duramazlardı. Bir gün er ya da geç Memed bu dağların yolunu tutacaktı, bundan hiç küsüm etmiyordu. Onun kafasını kurcalayan, kendi düşüncesine güvenini sarsan Bayramoğ-lunun tutumuydu. Bunca yıl nasıl olmuş da, yok yoksul, iki çelimsiz öküzün ardında, verimsiz, kıraç dağ toprağında çift sürerek, ne üstte üst, ne başta baş gitmiş gelmişti. Belki o dünyaya küsmüştü. Belki de yüreğinde köklü bir değişiklik olmuştu. Kim bilir, belki İnce Memed de dünyaya küser, kim bilir, belki onun da yüreğinde köklü bir değişiklik olmuştur. Ferhat Hoca bunu böyle düşünüyordu, ne Bayramoğlunun dünyaya küstüğüne, ne de İnce Memedin küseceğine yüreğini bir türlü inan-dıramıyordu. Bunlar içlerinde yalım taşıyan insanlardı. Yürek-lerindeki yalım ne kadar solarsa solsun tükenemezdi. Dünya kuruldu kurulalı onlar gibisilerin yüreklerindeki yalım tükenmemişti. Ya şöyle, ya da böyle, iyilik için, dostluk, sevgi için ya-lazlamış durmuştu. Bayramoğluyla İnce Memed, yüreklerini söndürmeye çalışıyorlar ki yüreklerini koparıp atmadan, içlerindeki o yalımı söndüremezler.

Ormanın batı kıyısına koyduğu son, yani üçüncü gözcü geldi:

“Hocam,” dedi, “yedi kişi daha geldi, alayım getireyim mi ormanın içine?”

Hoca:

“Al getir,” dedi. “Bunlar da mı eşkıya olmaya gelmişler?”

“Bunlar da eşkıya olmaya gelmişler. Hepsi de sarı benizli, hepsi de sarkık sarı bıyıklı, hepsi de yeşil gözlü, hepsi de bir boy. Tüfekleri, fişeklikleri, ayaklarındaki ayakkabılar, sırtların-daki sırmalı Maraş abaları, her bir şeyleri tıpkı… Birini ötekinden ayıramazsın.”

Hoca güldü:

276

I

“Hepsinin de adı Memed, öyle mi?”

“Memed,” dedi gözcü. “Şaşırdım kaldım Hocam, bu dağlarda kime sorsan hepsinin de adı Memed.”

Hoca gülmesini sürdürerek:

“Biliyorum, duydum,” dedi, “velminel garaip.”

Ormanın alt ucundaki dağın eteğine kadar Hoca yürüdü, dağa çıktı, bir kayalığın ardında biraz dinlendikten sonra aşağıya indi. Memedler onu dağdan inerken gördüler.

“Hoş geldiniz çocuklar.”

Önünde elpençe divan durup:

“Hoş bulduk Hocamız,” dediler.

“Niçin eşkıya çıktığınızı sormayacağız, biliyorum onu, bana göre ne kadar fakir fıkara, ne kadar babası, emmisi, kardaşı, dayısı Yemene, Çanakkaleye, Sarıkamışa gitmiş de gelmemiş, ne kadar aşağılanmış, adamdan sayılmamış kişi varsa dağa çıkmalı. Biliyorum, herkes dağa çıkmadığına göre sizin yüreğinizde kurt var, yalım var. Şunu size açık açık söyleyim de bilin, İnce Memed bizim çetemizde yok, dağlarda da yok.”

Baştaki duran delikanlı:

“Biz onu buraya gelirken gördük, onunla konuştuk da Hocam. O, her yerde var.”

Hocanın yüzü ışıdı:

“İşte buna, buraya gelirken Memedi gördüğünüze sevindim. Hepiniz de gördünüz mü onu?”

“Hepimiz de gördük Hocam.”

“Senin adın ne?” diye birdenbire sordu Hoca:

“Memed,” dedi öteki toparlanarak.

Hoca, hep gülüyordu. Sonra birden sertleşti:

“Beni dinleyin Memedler,” dedi, “bir tek sözümü bile ku lak ardı etmeyin. Memed olmak kolay değil.”

“Biliyoruz, kolay değil Hocamız.”

“Ucunda, erinde olsun, geçinde olsun yüzde yüz ölün var.”

“Biliyoruz Hocam.”

“Öyleyse Allanın adı ve de Kuranı Kerim üstüne şu söyleyeceklerimi yerine getireceğinize yemin edeceksiniz.” “Ederiz Hocam.”

277

“Durun, söyleyeceklerimi dinleyin de, yemin edecekseniz o zaman edin. Belki de etmezsiniz.”

“Ederiz Hocam, bilerek geldik.”

“Fakir fıkaraya zulmetmeyeceksiniz. Onlara hep güler yüz gösterecek, tatlı söz söyleyeceksiniz. Yardıma muhtaçlarına yardım edeceksiniz.”

“Allahın adı ve hem de Kuran üstüne ant içeriz Hocam.”

“Zenginleri soyacak olursanız, bir kuruşunu yemeden, önce en fakirlere, sonra derece derece, dağıtacaksınız.”

“Dağıtacağız Hocam. Allahm adı üstüne.”

“Kimsenin ırzına dolanmayacaksınız. Köroğlu da, Ali de, İskenderül Zülkarneyn de kimsenin ırzına dolanmadı. Milletin ırzı sizin ırzınızdır. Irza dolanan bir eşkıyayı, derhal o anda arkadaşları öldürmeliler. Allahın yanında da, kulun yanında da, dört kitapta da böyle kişilerin katli vaciptir.”

“Vaciptir Hocam.”

“Bir tek fakirden, evine konuk olsanız bile zırnık almayacaksınız. Çobanlardan koyun alırsanız, istemese, yalvarsa bile hemen parasını vereceksiniz.”

“Baş üstüne Hocam.”

“Şimdi beni, bir daha iyice, bir daha can kulağıyla dinleyin. Bu dağlar İnce Memedi çok seviyor, onu Hızır, onu Ali gibi ermiş yaptılar. Atı da üstümüzde şehir şehir dolanarak uçuyor. Hem de kişniyor.”

“Uçuyor Hocam.”

“Böyle bir çetede çalışmanın mesuliyetini biliyorsunuz.”

“Onun için geldik buraya.”

“Bu dağların hepsi bizim dostumuz ya, ne kadar dostumuz varsa, o kadar da düşmanımız var. Biz dağlardaki ilk İnce Me-medler değiliz. Dünya kurulduğundan bu yana vardık, bundan sonra da olacağız. Şöyle bir düşünürsek, kötülük, zulüm, yoksulluk, haksızlık, insanın insanı köle gibi kullanması sürüp gittiğine göre, biz hep yenilmişiz. Kıyamet gününe kadar da yenilecek miyiz, ben, şimdilik onun orasını bilemem, belki bir gün gelir…”

Hocanın gözleri doldu, sesi karıncalandı:

“Belki bir gün gelir, bir kere de biz onları yeneriz, yeneriz, yeneriz… İşte o zaman ne yoksul, ne hasta, ne zulmeden, ne zu-

278

1

lüm gören…” Hoca iyice dolmuştu, sözünü sürdüremedi, başını yere eğdi, delikanlılar, gözlerindeki yaşı, bozuk yüzünü görmesinler, diye.

Neden sonra başını kaldırdı, teker teker delikanlıların yeşil gözlerine baktı:

“Öyle bir gün mutlaka gelecek,” diye sözlerine daha tok bir sesle, daha imanlı, daha güvenli başladı Hoca. “Öyle bir günü insanoğlu mutlaka görecek… Çünkü insanoğlu öyle bir gün için, insan insan olduğundan beri savaşıyor. İnsanoğlu dediğini yapacak, kurtla kuzu yayılacak.”

Sesi acılaştı, hüzünlendi.

“Belki de bizler öyle bir günü hiç görmeyeceğiz, görmeden, bu dağlarda ölecek, mezarımız bile olmayacak, kurda kuşa yem olacağız.”

Sonra birden doğruldu, dimdik oldu, yüzü bir kaya parçası gibi sertleşti:

“Ama biz gücümüzün yettiği kadar dövüşeceğiz.”

“Dövüşeceğiz Hocam.”

Hocanın kaya parçası yüzü yumuşadı, gülümsedi, silahını kucağına aldı, bir kayanın üstüne sekilendi. Çocuklara eşkıyalık, saklanma, köylülerle ilişkiler, her yerde gözü kulağı olma üstüne öğütler verdi. Onlara Sarı Sultanoğlunu, onu niçin soyduğunu, Sarı Sultanoğullarının, Abdi Ağaların, Ali Safa Beylerin, öteki Çukurova Ağalarının, Türkiyedeki Beylerin kimler olduklarını anlattı. Delikanlılardan üç tanesi gurbet görmüş, içlerinden birisi de dokuma fabrikasında çalışmıştı. Biraz olsun Hanyayı Konyayı öğrenmişlerdi.

“Kaç Memedler çetesi var dağlarda?” diye Hoca durup dururken sordu.

“Biz üç tanesini biliyoruz.”

“Tanıyor musunuz?”

“Tanışıyoruz.”

“Bizimle ve de onlarla hiçbir zaman irtibatı koparmayacak-sınız. Bize düşman, bulsalar bizi bir kaşık suda boğacak kaç çete var?”

Delikanlılar, bir çırpıda düşman çetelerin adlarını saydılar.

279

“Sarı Sultanoğlunun adamlarını da unutmayın, onları nerede görürseniz… Onlar, hem de ötekiler, fakir fıkaranın düşmanlarıdır.”

“Biliyoruz Hocam.”

Ayağa kalktı, onunla birlikte ötekiler de kalktılar, el kavşu-rup Hocanın huzurunda durdular.

“Haydi gidin, yolunuz açık olsun. İnce Memede selamınızı söyleyeceğim. Düşümde gördüm, yakında onu göreceğim.”

Memedler, sıraya girdiler, teker teker Hocanın elini öptükten sonra oradan ayrıldılar.

Ertesi gün, daha gün ışımadan ormanın dışından Ferhat Hocaya bir haber daha geldi, seninle Memedler görüşmek istiyorlar, diye. Hoca gene onları ormanın dışında dağdan inerek karşıladı. Bunlar da yedi kişiydiler. Yedisi de sarı mavi Halep işi kırk düğmeli yelek giymişler, yepyeni dürbünler takmışlar, başlarına kara püskülleri fırlanan mor fes geçirmişler, hepsinin de fişeklikleri altın sırma, koşar koşar bağlamışlar, hepsinin de abası mor çizgili, yakalarına da sırmayla şahinleri işlenmiş. Hançerleri, tabancaları, Trablus kuşaklarıyla hepsi de bir çarktan çıkmışçasına, boyları, omuzları, gözleri, kaşları, burma bıyıkları, ayaklarına giydikleri kırmızı, tabanları otomobil lastiği ayakkabılarıyla biribirlerine benziyorlardı. Hepsinin gözlerinde, ölümün ötesine düşmenin pervasızlığı, yürekliliği, mutluluğu balkıyordu. Ferhat Hoca bunlara da, dünkü Memedlere konuştuğu gibi konuştu. Bunlar çok daha kararlı gelmişlerdi, sevinçlerinden gözleri yaşardı.

“Biz bu işin bu kadar olduğunu bilmiyorduk Hocamız,” dediler, “yenmişler, yeniyorlar, ama sonunda yenilecekler. Dağ taş, canlı cansız hep bizimle, biz gökte kuş, yerde karınca kadar çoğuz. Biz, yeneceğiz. Ondan sonra da sonuna kadar… Bir daha hiç…”

“Bir daha hiç,” dedi Ferhat Hoca.

Bundan sonra bir sürü Memedler geldiler gittiler. Gelenlerin hepsi de yedi kişiydiler, aynı boyda, aynı kıbaldaydılar. Yedi kişinin yedisi de biribirlerinin tıpkısı giyinmişler, fişeklikleri, ayakkabıları, dürbünleri, üstlerinde neleri var, neleri yoksa hepsi biribirinin tıpkısıydı. Ferhat Hoca, her gelene, ilk gelenle-

280

re söylediği sözleri söylüyor, ötekiler de hep bir ağızdan biliyoruz Hocam, diyorlardı.

“Bakın çocuklar, Padişaha başkaldıranlar, Beyler, Paşalar, Ağalar yenildiklerinde çoğu zaman öldürülmediler. Üstelik de Padişah onların büyük bir kısmını Vali, Beylerbeyi, Vezir, Sadrazam yaptı. Bakın çocuklar, bir Mehdiler vardı başkaldıranlar içinde, kendilerine Mehdiyi Resul diyenler. Onlar, bozulan dünyayı toptan değiştirmek isteyenlerdi, işte Padişah bunları yendiğinde hiç bağışlamıyor, bir tekini bile… Çünkü onlar fakir fıkaraydılar, fakir fıkaranın adamıydılar. Bunun için Padişah, onları yenip yakalayınca, eşeğe ters bindirtiyor, mafsallarını kanıra kanıra, gözlerini oya oya, derilerini yüze yüze, bütün şehre tellal çağırtarak dolaştırıyor, üç günde, beş günde bu Mehdi Hazretlerinin dayanıklılığına bakıyordu, bir haftada öldürtü-yordu. Ve Mehdiler, gözlerini kırpmadan, tüyleri kıpırdamadan, ağızlarından en küçücük bir şikayet sözcüğü çıkmadan, ancak, ölürken o da, eriş ya Dede Sultan, diyorlar, can veriyorlardı. Bakın çocuklar, şimdi Ankara, bizim bir olduğumuzu bilirse, bizi yakalayınca eşeğe ters bindirir, ters bindirmezse de ona benzer bir şeyler yapar.”

“Biliyoruz Hocam.”

“Aramızda İnce Memed yok, bizi bıraktı, küstü de gitti. Anlayamadım, niçin küstü bize… Ama geri gelecek.”

“İnce dağlarda Hocam.”

“Biz onu gelirken gördük Hocam.”

“Biz gelirken, şu aşağıdaki gedikten onu aşarken gördük.”

“Yayla yolunda bir taşın üstüne oturmuş, tüfeğini temizliyordu.”

“Şu karşı dağın doruğunda başında çok adam…”

“Eriş ya Dede Sultan diyebilecek miyiz.”

“Hepimiz Hocam.”

Memedler çekilip gittikten sonra, bir gece yarısı, Hocayı derin uykusundan uyandırdılar:

“Candarmalarla, Sarı Sultanoğlunun adamları Memedler-den birisini, ya da ikisini aşağıdaki koyakta kıstırdılar,” dediler.

Hoca hemen kalktı, giyindi. Öteki eşkıyalar da giyindiler. Hiç vakit geçirmeden yola düştüler. Yoğun bir yağmur yağıyor,

281

1

ortalık sel sele gidiyordu. Ormanı çıktıklarında yağmur iliklerine kadar işlemişti.

Sabaha karşı, kolaylıkla koyağı buldular. Ortalıkta ses şada yoktu. Hoca adamlarını, özellikle toprak yarların, tümseklerin arkasına yerleştirdi. Çok zorunluk olmayınca kayaların arkasına sığınmak onun için tehlikeliydi.

Daha gün doğarken, ortalık ışıdı ışıyacak koyağın dibinden kurşun sesleri gelmeye başladı. Ferhat Hoca:

“Bakm arkadaşlar, Sarı Sultanoğullarmdan, yani sivillerden kimi görürseniz öldüreceksiniz. Hiçbirisini yaralamak yok. Öyle sanıyorum ki, Allanın izniyle hiçbiri elimizden kurtulamayacaktır. Şimdi yavaş yavaş, çıt çıkarmadan ilerleyelim ve de tepelerinde bitelim. Candarmaya gelince, kurşunu yalnız onların ayaklarına, ellerine sıkacaksınız. Diz kapaklarından vurun ki ömür boyu sakat kalsınlar. Onlar emir kullarıdır. İçinizde Kertiş Aliyi tanıyan var mı?”

“Ben tanıyorum,” dedi Sahan.

“Beni iyi dinle oğlum Sahan, senin gözlerin yalnız onu arayacak, öldürmeyecek, yaralayacaksın, gidemeyecek biçimde, onu hiç yaralamadan yakalamak istiyorum. Yaralansa da, onu, iyileştikten sonra bir köye götüreceğiz, köyün alanında onu işkenceyle, gözlerini oyarak, derisini yüzerek öldüreceğiz. İyi bir şey değil ya, belki İnce Memed buna razı gelmez ya, bu çete de onun adını taşıyor ya… Ama bin yıldır onlar bizimkileri böyle öldürdüler… Biz onların küçücük bir köpeğini… Ah İnce Memed, ah! Bu işe razı gelmez… Hele onu bir yakalayalım da…”

Sağdan, soldan, koyağın her iki yamacından giriştiler. Aşağıdaki, su yolunu kesmiş, küçük gölcük ortaya çıkarmış kayalığın ardından da Memedler, dehşet çabuk, her birisinin elinde bir makinalı varmış gibi ateş ediyorlardı.

O gün akşama kadar çok candarma yaralayıp, çok Sarı Sul-tanoğlu adamı öldürdüler. Karanlık kavuşunca kurşun sesleri durdu. Aşağıdan iniltiler geliyordu. Ve iniltiler sabaha kadar kesilmedi.

Koyak aydınlanınca, iniltilerin geldiği yere indiler. Candar-maları, sivilleri biribirinden ayırdılar. Candarmaların hiçbirisi-

282

nin yarası ağır değildi, hepsi de diz kapaklarının altından vurulmuşlardı. Ferhat Hoca:

“Kusura kalmayın candarmalar, siz bizi öldürmek için sıkıyordunuz, oysa biz, görüyorsunuz, bu kadar olur işte. Kusura kalmayın,” dedi onlara okşayan bir sesle.

Sonra teker teker, hepsinin halini hatırını sordu. Onları öldürmek istemediklerini söyledi birkaç kez daha. İsteselerdi, yerde yatan ölüleri gösterdi. “Kusura kalmayın candarmalar mermilerinizi, silahlarınızı alacağız. Belki de almayız. Hele şu Sarı Sultanoğlunun, bir lokma yal verip de ölüme gönderdiklerine bakalım. Onların mermileri daha çok, tüfekleri gıcır gıcır olmalı.”

Az sonra aşağıdan Memedler geldiler. Hepsi de kana batmış çıkmışlar, alınları, kakülleri kan içindeydi. Üç Memedlerin üçü de karşısına el kavuşturup durdular. Üç kişi yitirmişlerdi. Ferhat Hoca, karşısındaki Memedleri, yanıldım mı, diye birkaç kere saydı, yirmi bir taneydiler.

“Ölüler nerede?”

“Onlar gittiler.”

Hoca içinden, “velminel garaip,” diye yeniden geçirdi. Üç kişi ölmüş, bu dağın başında, hepsi de kana batmış çıkmışken, yeni üç kişiyi hemen, o anda, nereden bulmuşlardı? Hoca üstelemedi, ötekiler de bir açıklamada bulunmadılar.

Onları bırakan Hoca, Sarı Sultanoğlunun yaralı köpeklerine geldi. Onlara ağır ağır konuşmaya başladı. Önce, neden o Beye, uğruna canlarını verecek kadar köpeklik ettiklerini sordu. Sordukça öfkeleniyor, öfkelendikçe soruyordu. Ötekilerse, inlemeyi bile bırakmışlar, yumulup taş kesilmişler, gözleri yerde Hocayı dinliyorlardı. Hoca bu yaralıları kurşuna dizemeyeceğini, onlara bir şey yapamayacağını düşündükçe kuduruyor, boyun damarları şişmiş, gözleri yuvalarından dışarıya uğramış, ağza alınmaz küfürlerle onları aşağılıyor, teker teker, gözlerinin içine bakarak yüzlerine tükürüyordu.

Birden, yaralı kalabalığının en ucundaki, avurdu avurduna geçmiş, karnının üstüne yumulup iki büklüm olmuş otuz yaşında gösteren, gözleri çukura kaçmış köylü, iki eliyle karnına bastırarak ayağa fırladı, o da Hocanın yüzüne var gücüyle bir tükrük fırlattı:

283

“Vur beni, vur Hoca. Bir de Hoca olacaksın. Vur da yüzüme tükürme. İnsanlara her şeyi yap da bunu yapma. Tuuuuuu, tuuuuuuu, tuuuuuuuu, senin yüzüne. Sen seni bil de, öfkelen-sen de insanlarla böyle konuşma. Ölüm Allanın emri, öldür beni de, bana bu sözleri söyleme.”

Hoca, adamın karşısında dondu kaldı. Öteki karşısında öfkeden tir tir titriyordu. Neredeyse ayakta kalamayacaktı. Hoca bunun farkına vardı. Öfkesinden eser kalmamıştı. Utanmış, kimsenin yüzüne bakamıyordu. Başını yerden kaldırmadan, onun koluna girdi, yerine oturttu: “Kusura kalma yavrum,” dedi, “beni bağışla.”

Adamın da yavaş yavaş titremesi geçiyordu.

“Ama benim öfkemi de, anla,” diye sözünü sürdürdü Hoca. “Niçin, niçin Sarı Sultanın emriyle bizi öldürmeye geliyorsunuz. Bak, şu yerde yatanlara, her birisi on tane, o bir ayağı to- | pal Sarı Sultanoğlu etmez mi? Ben böyle, insanlıktan çıkıp da, size olmadık işler yapmayım da kimler yapsın.”

“Hiç hakkın yok,” dedi, gene yumulmuş, iki büklüm olmuş karnını tutan adam.

“Neden hakkım yok, ha diyelim bunlar candarma, emir kulu, bunlar mecbur, ya siz?”

“O candarmalar bir yıl, iki yıl mecbur. Onlar bir yıl, iki yıl Hükümetin kulu, ya ben, ölünceye kadar Sarı Sultanoğlu-nun kuluyum. Babam da, dedem de, onun dedesi, onun da dedesinin dedesi hep Sarı Sultanlıların kuluydu. Ben de, benim çocuğum da, benim çocuğumun çocuğu da onların kulu. Yazık değil mi, yazık değil mi, şu bir lokma ekmeğin kullarını öldürdünüz.”

“Onlar da bizi öldürecekti.”

“Onların hakkı var, onların hakkı var. Onlardan bunu Beyleri istedi, istedi…”

Adam boşandı, biraz daha yumuldu, başı dizlerinin üstüne değecek bir hal aldı, sırtı inip kalka kalka ağlamaya başladı. O sert Hoca, bu ağlayan adam karşısında ne yapacağını bilemedi. Yanma oturdu, omuzlarını okşadı, yaran ağır mı, diye sordu, karşılık alamadı, karnından mı yaralandın, inşallah yaran ağır değildir. Adamı, bir ağabey gibi sevecenlikle kucakladı, ona ol-

284

madik diller döktü, güzel kanatlı, kırılmış gönlünü onaracak sözler söyledi. Adamın ağlaması dininceye kadar yanından ayrılmadı. Adam kendine gelince, yanı başındaki Hocanın elini öptü. Hoca da allak bullak olmuş ayağa kalktı, candarmalara döndü:

“İçinizde Kertiş Ali yok mu?” diye sordu.

Candarmalardan birisi:

“O, şu aşağı köyde, tüm köylüyü dayaktan geçiriyor. Köylüleri bitiremedi de orada kaldı. Şimdi gidersen onu elinle koymuş gibi orada bulursun… Var git de gör Hocam, var git de gör köylünün halini.”

“Siz buradan kıpırdamayın, ben şimdi size köylerden at, adam gönderirim. Kasabaya, doktora sizi çabuk ulaştırırlar.”

“Sağ olasın Hocam, Allah sana bu dünyada da, öteki dünyada da bir zulüm göstermesin.”

“Amin,” dedi Hoca.

Yaralı candarmalardan birisi acısından yüzünü buruşturarak sordu:

“Hocam senden bir dileğimiz daha var.”

“Buyurun, söyleyin…”

“Hani dedik ki, yaralandık, ölümlerden ölüm beğendik, başımıza bunca işler geldi, hiç olmazsa, dünya gözüyle… Hani dedik ki… Yani İnce Memedi görsek… Terhis olup da memlekete varınca… Hani biz de İnce Memedin takibinde yaralandık deyince… Hani bizim köylüler de… Biz de, diz kapağımızdan topal kalınca, İnce Memedi görmemek, tanımamak olur mu?”

“Olmaz,” diye güldü Hoca, vardı, Memedlerin ortasındaki perçemi alnına dökülmüş, abası yırtılmış, kana batmış çıkmış, fesi yitip başı açık kalmış delikanlının önünde durdu: “İşte İnce Memed bu,” dedi.

“Sağ ol Hocam, ellerinden öperim Hocam, Allah sana da Hocam, İnce Memede de Hocam, Allah uzun ömür versin Hocam.”

Hocayla Memedler, öteki eşkıyalar, Yanıkören köyüne, ikinci gün kuşluklayın girdiler. Köy, bir feryadı figandı, gene de Ferhat Hocayı iyi karşılayıp onu camiye götürdüler. Köyde, hiçbir delikanlı ayakta, doğru dürüst duramıyordu. Kimisi da-

285

ha yataktaydı. Kimisi değnekle yürüyor, kimisi de babasının, dedesinin, anasının, kız kardeşinin kolunda sürükleniyor, Cafer de can çekişiyordu. Hoca, can çekişen Caferi ziyaret ederek, üstünde tam iki buçuk saat, o güzel, o içe işleyen sesiyle Kuran okudu.

O gün cumaydı, Ferhat Hoca, köyün minaresi yoktu, kayanın sivrisine çıktı, sela vererek ezan okudu. Cemaatin önüne geçerek namaz kıldırdı. Yanıkörenliler, cuma vaazını da onun vermesini istediler. Hoca başladı, dağlardan, çakıltaşlarmm üstünden, ulu kayalıkların arasından, gür ormanlardan çağlayarak inen sular örneği konuşmaya, Allah insanları zulüm altında yaşasınlar, diye yaratmamıştır, diye bağırıyordu. Bu dünya zulüm dünyası oldu. Allah istemiyor, Peygamber bunu istemiyor. Biri yiyor, bini bakıyor, Allah bunu istemiyor, diyordu. Kuranı Kerimde Allah, diyor ki, diyordu, zulüm edenler kafirdir. Zulüm görüp de karşı koymayanlar, ölümleri pahasına, açlıkları pahasına da olsa karşı koymayanlar da kafirdir. Zulme şahit olup da karşı koymayanlar, seyredenler, boyun eğenler de kafirdir. Cennet, zulme karşı koyan, kötülüklere, ne için olursa olsun karşı koyan kişinin ayağının altındadır, bunu böyle bilesiniz ve durmadan düşüncesini doğrulamak için Kurandan Arapça ayetler okuyor, uzun uzun, o güzel, o yüreğe işleyen sesiyle Allanın sözlerinin anlamını açıklıyordu. Hutbesi bittiğinde yorulmuş, ter içinde kalmıştı. İlk işi Caferin evine uğrayıp onu ziyaret etmek oldu. Caferin durumu gittikçe kötülüyordu. Onun başucuna oturdu, gene Kuran okumaya başladı. Delikanlının başucunda, dilinde ayetler, gözleri kapalı, yüzü tarifsiz acılar içinde gürül gürül okuyordu.

Gelip, incelikle onu yemeğe çağırmasalardı, kendini unutup gitmişti, sesi kısılmcaya, uyuyup kalıncaya kadar Kuran okuyacaktı.

Bütün eşkıyalar, yaşlı köylüler, erkekler, kadınlar caminin içine kurulmuş sofranın başına oturdular. Hoca başta, meğer iki günden bu yana kursaklarına lokma girmeyen eşkıyalar açlarından ölmüşlermiş. Güzel kokulu yemeklere yumuldular. Ama Hocanın boğazından bir türlü yemek aşmıyordu. Ağzına bir lokma atıyor çiğniyor, çiğniyor lokma bir türlü boğazından

286

aşağıya inmiyor, o da her lokmanın üstüne bir su içiyordu. Ba-zan de eline aldığı kaşık, lokma elinde öylece kalakalıyordu.

Bir hafta önce bir bölük candarmayla köye gelen Kertiş Ali tam bir narı beyza halindeydi. Azgın, kudurmuş bir köpeğe benziyordu. Önce köyü sardırdı. Köyden hiçbir kişi dışarıya çıkmayacaktı. Camiyi zorla açtırdı, köyün bütün delikanlılarını caminin avlusuna doldurdu. Evleri, ahırları, samanlıkları, kuyuları candarmalara aratarak, dışarda hiçbir delikanlının kalmadığına inanınca, kalabalığın içinden gözüne kestirdiği birisini çağırdı:

“Senin adın ne?” diye sordu.

“Adım mı, adım ha, benim adım Memed.”

“Memed ha, başka adın yok mu?”

“Yok.”

“Yatırın şunu.”

Candarmalar, delikanlıyı falakaya yatırdılar, başladılar sopalamaya, yüzü sapsarı kesilinceye kadar dövdüler. Kertiş Ali, tabanları dövülen bir kişinin yüzünün sararmasının ne demek olduğunu biliyordu. Dayağı durdurdu:

“Adm ne senin?” diye sordu.

Delikanlı duyulur duyulmaz:

“Memed,” dedi.

Dayak gene başladı. Delikanlıdan en küçük bir of, bir inleme, bir ses çıkmıyordu.

Kertiş Ali bir süre sonra, demir tavında dövülür, dayak da kıvamında kalmalı, diye delikanlıya gene sordu:

“Adın ne senin.”

“Memed.”

Bu sefer kendi başladı dövmeye, o usta, o alışkın elleri bile delikanlıdan bir ses çıkaramadı. Bu sefer yalvarmaya, onu zengin, karun edeceğini, onu evlendireceğini söylemeye başladı. “Adın ne?”

Delikanlının sesi artık çıkmıyordu ya, dudaklarının kıpırtısından anlaşılıyordu:

“Memed.”

Sonra gene dövdüler, gene sordu. Dövdüler sordu. Sonunda, öldürecek değildi ya bıraktı, bunlar gavur olmuşlar Müslü-

287

manız demiyorlardı. Ama Kertiş Ali de Kertiş Aliydi. Bu köylülere nasıl bir vatanperverane bir kişi olduğunu, vatanı ve hem de yurdu uğruna canını nasıl koyduğunu bu adam olmaz, bu insanlıktan çıkışmış köylülere gösterecek, icap ederse, kızıl kanlarını ala toprağın üstüne sorul sorul akıtacaktı.

Kertiş Ali, bundan sonra delikanlıların üstünde üç gün üç gece dövündü. Ne etti, neylediyse onlarla başa çıkamadı. Son soluktaki genç bile, benim adım Memed, dedi. Bütün bu inat karşısında Kertiş Ali şaşkına dönmüştü. Kendisi de köylüydü. Bunca yıl dayak atmak işi gücü ve hem de en yüce uğraşı olmuştu. Ona göre dayak candarmanm en kutsal işidir. Ve hem de cennetten çıkmadır, bu millet dayak üstüne bina edilmiştir, bu köylünün üstünden bir gün olsun dayağı eksik edersen bu ülke batar, diye öğrettiklerinden bu yana, Toroslarda, Orta Ana-doluda, Doğuda, Güneydoğuda fırtınalar gibi eserek, görülmedik dayaklar atarak bu vatanı korumuştu. Fakat şu son aylardaki gibisi hiç başına gelmemişti. Hangi köylü delikanlısına sorsa, adım Memed, diyordu da başka bir şey demiyordu. Dövüyor, dayaktan işetiyor, yatalak bırakıyor, onların ağzından gene de Memedden başka bir sözcük çıkmıyordu. Bir de bunlar, ne kadar dayak yerlerse yesinler, ölüyorlar gidiyorlar, ne bağırıyor, ne inliyor, ne de ağızlarından soluktan başka bir şey çıkıyordu. Çoğu da, son solukta olsalar bile, benim adım Memed, derlerken, gülümsüyorlar. Haydi bir köyün, iki, üç, dört köyün insanları serttir, olabilir denebilirse de… Kertiş Ali Çuku-rovadan bu yana, bir işkence, bir ölüm yeli gibi esiyor, bir Alla-hın kulu çıkıp da, benim adım Ali, ya da Hüseyin, İbrahim demiyordu. Yani toptan, kızları kadınları da, beşiktekiler de, doğacak bebekleri de, topunun adı da Memed olsa ne olacaktı yani… İnat etmişlerdi bir kere, Kertiş Ali de, Hükümet de, Yüzbaşı da, Albay da, Ankaradaki İsmet Paşa, Mareşal Fevzi Paşa da inat etmişti, hodri meydan, el mi yamandı bey mi?

Kertiş Ali ya ölecek, ya da hiç olmazsa bir tek kişiye benim adım Memed değil diye söyletecekti.

Candarmalar Caferi köyün içinden bulup getirince derecesiz sevindi. Cafer, çok zayıf, üfürsen yıkılacak, boynu armut çöpü gibi, cansız, on yedi, on sekiz yaşlarında gösteren, yüzü

288

ınum gibi sarı bir gençti. Üstelik de candarmalar onu, iri bir ağacın yapraklan arasına tünemiş, korkudan titrerken bulmuşlar, almış getirmişlerdi. “Adın ne senin?”

Cafer, sözcüğü uzatarak, oralı olmayarak, yürekli: “Memeeeeed.”

“Ulan, öyle o nasıl bir Memed?” “Memeeeeed!”

Kertiş, önce çocuğa yalvarmış, onu kandırmak için türlü diller dökmüş, Cafer, “Memeeeeeed,” demiş de başka bir şey dememişti.

Kertiş Ali, canım, bu çelimsiz iki dayakta, bir kere değil, bin kere Memeeeed, der, diye, büyük, soylu, vatanperverane hünerine, canını dişine takarak başlamış, şimdiye kadarki bütün dayakçılık deneylerini bu çelimsiz belada kullanmış, bu canavar kişi ve hem de vatan düşmanı bu adam bana mısın dememişti. İşte, yedi devleti alt eden, dünyaya kafa tutan Türkiye Cumhuriyetinin gücü bir küçücük sabi çocuğa yetememişti. Onun gözbebeği, şimdiye kadar tarihlerin yazmadığı büyük dayak ustası, eline geçirdiği kayayı, çeliği konuşturan Ali Onbaşının gücü yetmemişti. Bu alçak, vatan, millet, bu köylü düşmanı köylüler için, yeni dayak biçimleri icat edilmesi gerekiyordu. Azıcık daha geç kalınırsa, bu köhne usullerle köylüye dayak atılırsa işte sonu da böyle olur, dayakçılığı gelişmemiş bu ülke de böyle batardı işte. Son Türk Devletine işte böyle kıydık, işte. Uğruna kanımızı sorul sorul akıttığımız bu vatanda, sümüklü bir köylüye Memedden başka bir laf söyletemeyecek hale geldik işte.

Hiçbir şey değil de, bu çelimsiz, yarı ölü delikanlının direnci kahretmişti onu. Bunca yıllık ününü, saygınlığını bu ölümcül insan beş paralık etmiş de çamurların içine atıvermişti. Bunca yıl, bu işe canını koyarak emek verdikten sonra, insanların, sevgili amirlerinin yüzüne hangi yüzle bakacaktı.

Dünyaya küstü, candarmalara sert buyurdu:

“Bırakın onu,” diye.

Candarmalar cansız, soluksuz Caferi caminin avlusunun ortasında bıraktılar gittiler…

289

Neden sonradır ki Cafer, getirdikleri evlerinde gözlerini açabildi ya hali kötüydü. Gün görmüş kişiler onun iflah olmayacağını söylüyorlardı.

Akşamüstü Hocaya üzgün bir delikanlı topallayarak geldi:

“Hocam, Cafer ağırlaştı,” dedi.

Hoca gitti, gene hastanın başucuna oturdu, Cafer son soluğunu verinceye kadar, Kuran okuyarak elini tuttu. Bu arada delikanlı bir kere gözlerini açtı, Hoca onun gözlerinde sonsuz bir şaşkınlığı gördü, bu başıma gelenler nedir, diye gözleriyle soruyordu. Ya da Hocaya öyle geldi.

290

Kasaba şimdiye kadar görmediği büyük bir baskı altındaydı. İnce Memedin, ağzı altın varaklı, Allah mühürlü, Kırklara karışmış gitmiş de Hızır Aleyhisselamm Bozatına yoldaş olmuş atından söz etmek yasaktı. Her kim ki, iyi ya da kötüsüne bu attan söz edecek olursa ağır cezalara uğrayacaktı. Bir kere doyasıya dayak yiyor, Candarma Kumandanlığının altındaki odada diz boyu suların içinde bekletiliyor, Savcı bir yasal gediğini bulmuş, böyle kişileri üç aydan başlayarak, Devlete karşı… İlk günler çok kişi karakola düşmüş, kan işeyinceye kadar dayak yemiş, su dolu bodrumda da aç bırakılarak günlerce bekletilmişlerdi. Mahkum olup içeri girenler de vardı. Bu cezalardan sonra, çarşıda birdenbire İnce Memedin atının sözü kılıçla kesi-lircesine kirp, diye kesilmişti. Sanki kasabada ne böyle olay geçmiş, ne o at ala şafakta bulutların üstüne çıkmış kişnemişti, ne de kasabada, yasaklandığı halde, bağıra bağıra attan söz etti diye, kimi insanların kemikleri kırılmış, pis lağım sularının içinde bekletilmiş, ne de mahkum olarak kimse hapisaneye düşmüştü. Gene de el altından, evlerde, köylerde, özellikle kadınlar arasında at üstüne söylentiler, zenginleşerek, almış yürümüştü. Gün geçmiyordu ki attan yeni, iç açıcı bir haber gelmesin, atm bir hüneri, bir kerameti duyulmasın. Koca burunlu hak aŞiğı Kel Aşık at üstüne öyle bir destan çıkarmıştı ki, sazını kapmış yollara düşmüş, atın macerasını diyar diyar anlatmaya başlamıştı. Bunu, bu at işini kasabanın başına saranlar da duyuyor, biliyorlardı ya, olsun, hiç olmazsa bu alçaklar açık açık

291

konuşup da, kasabanın ortasında ata destanlar düzenliyorlardı. Yalnız karılar çok azıtmışlardı. Hüsne Hatun, Yüzbaşının hanımı, Taşkın Halil Beyin hanımı, Yargıcın, Belediye Başkanının, Savcının hanımları, kasabadaki bütün ileri gelenlerin hanımları bir araya geliyorlar, sabahtan akşamlara kadar atı konuşuyorlardı. Hatunlar İnce Memede, atma kendilerini o kadar kaptırmışlardı ki ne dayak, ne hapis, ne ölüm, hiçbir şey para edemezdi. Allah da onlara yardım ediyor, nereden çıkıyorsa, kasabaya aşağı yukarı her gün yeni, kızoğlan kız bir at, bir İnce Memed olayı tellenerek pullanarak geliyor, onların mutluluklarına mutluluk katıyordu. Haberlerin en ilginçlerini de Zülfünün o sessiz, süzme göz karısı öğreniyor getiriyordu, nereden öğreniyorsa… Özellikle onun getirdiği haberler, mutluluktan çıldırtıyordu kadınları. Hele son gelen haberler kadınların dillerinden düşmüyor, bir anlatan, dönüyor, bir daha anlatıyordu. Her gece kasabada el ayak çekildikten sonra köprünün altından, atın kurşuna dizildiği yerde bir top ışık patlıyor, önce kıpkırmızı bir ışıktır bu. Sonra yeşile, turuncuya, maviye dönüşüyor, tepenin başına çıktığında şişiyor, uzuyor, genişliyor, kapkara kesiliyor, kara ışık sonra apaydınlık oluyor, tepenin başı gün ışığı vurmuş gibi ağarıyor. Bu aydınlığa, dört yandan, kuyrukları sırtlarında kısraklar geliyor, seçkin, soylu, görkemli kısraklar… Tepenin başında bacaklarını açıp gererek, usulca su bırakıyorlar. At önce toprağı, sonra kısrakların sağrı aralarını kokluyor, burun delikleri sonuna kadar gerilmiş, açılarak, başını göğe kaldırıyor, bir süre öyle durduktan sonra, öbür kısrağın su döktüğü yere, sonra da sağrı arasına geçiyor, bazı da başı havadayken inceden bir kişneme koparıyor. Sonra birden kısrağın üstüne çıkıyor, yükleniyor… Ve teker teker ve sabaha kadar o kısrağı bırakıp, ona atlıyor, o kısrağı bırakıp ona… Bu sırada, at oraya geldiğinden bu yana kısraklardan önce de kadınlar, kızlar geliyorlar tepeye, atm, kısrakların yöresinde halkalanıp onların, hiçbir insana nasip olmayacak çil” gm, sıcak, candan sevişmelerini seyrediyorlardı. Tanyerlerı ışırken, işini bitirmiş, kuyruğu, yelesi, kulakları düşmüş at bir süre bekliyor, ardından da ortadan yitiyor, bir dağın doruğundan uzun kişnemesi geliyordu.

292

Atın, bu dünyayı sarmış hikayeleri kadınlar arasında bile tavsamışken, Memedler imdada yetişti. Gelen haberler kasabayı, Adanayı, dahası da Ankarayı, bütün Türkiyeyi sarsacak kadar korkunçtu. Toros dağları köylüklerindeki bütün çocuklar, delikanlılar adlarını değiştirmişler Memed olmuşlardı. Bu hareket dağlardan aşağıya Çukurovaya kadar bile sirayet etmişti. Haber duyulduğunda kasabada bir panik havası esmiş, en soğukkanlı kişiler bile bu korkunç olay karşısında kendilerini tutamamışlar, genel havaya kapılmış gitmişlerdi. Murtaza Ağa bile telaşlanmış, hemen eve koşmuş, Topal Aliyi karşısına almış, şimdi ne yapacaklarını, bu yedi başlı ejderhanın elinden nasıl kurtulacaklarını ona sormaya, ondan bir umut aramaya başlamıştı.

Çarşıya düşmüş:

“Ben size demedim mi?” diye önüne gelene dert yanmaya başlamıştı. “Ben size demedim mi, daha İnce Memed çiçeği burnundayken, yılanın başı küçükken ezilmeli, dememiş miydim?”

Dert yandığı kişiler de:

“Sen ne haklıymışsın Murtaza Ağa, seni dinlemedik de, işte şimdi kendi ipimizi kendimiz, kendi elimizle çektik,” diyorlar, hayıflı hayıflı baş sallıyorlardı.

Hemen o gün başta Halil Bey, Yüzbaşı, görmüş geçirmiş/ kasabalıların çoğunun öğretmeni, ağır başlı, İstiklal Harbi kahramanı, büyük Öğretmen Çiftliğinin sahibi ağırbaşlı Rüstem Bey, tapucu Zülfü, Savcı, Yargıç, Belediye Başkanı, Molla Duran Efendi, öğretmenler, daha birçok kişiler, Köy Ağaları, Oba Beyleri Kaymakamın odasında toplandılar. Ne yapılmalıydı? Bu sorunun da altından kalkmak hayli zordu. Çünkü işin içinde iş vardı.

“Yazamam, telgraf çekemem Arif Saim Beye,” dedi Zülfü, “o bize küstü. Arif Saim Bey bize o kadar küsmüş ki, afedersi-niz, kıçlarından bal damlayan, kendi elimle ona sepetler içinde gönderdiğim incirlerin bile yüzüne bakmamış. Halbuki o, incirlere deli divane olurdu. Bunu hepiniz biliyorsunuz. O, incir sözünü duyunca, mübarek ağızları sulanır, sellenirdi. Gözleri de sevinçten ışıl ışıl ederdi. Şimdi, o, canım incirleri tanımamış,

293

gönderdiğim sepetin yüzüne bile bakmamış, altın saplı bastonunun ucuyla şöyle, sığır tezeği gibi ittirivermiş. Şu benim kendi elceğizimle yetiştirdiğim, canı azizim gibi bakıp büyüttüğüm ürünlerime köpek muamelesi yapmış. Ben artık bundan sonra, bu hakareti gördükten sonra, bir can için de olsa, ben onu… Hepiniz biliyorsunuz, bir daha onun yüzüne bakamam.”

“Bakma, bakma ama, mademki incirlerine böyle azim bir hakaret yapılmış, hiçbir şey yapma ya, bu iş ciddidir,” dedi Muallim Rüstem Bey, çenesini bastonuna dayamış, yeşil gözleri kırışmış o kalın gerdanı sarkmış, “bu iş ciddidir, hem de İstiklal Harbi zamanındaki kadar. Bu azim, bu tarihimizde ilk defa vuku bulan hadiseyi mutlaka Ankaraya, Arif Saim Beyin kulağına ulaştırmanın bir yolunu bulmalıyız.”

“Ben söylemiştim,” diye gene yineledi Murtaza Ağa. “Yılanın başı her zaman küçükken ezilir. Bu, görenek bize Osmanlı atamızdan miras kalmaydı. Daha böyle bütün dağlar, Memed bile olamamışken, hepiniz biliyorsunuz, Kuyucu Murat Paşa Hazretleri Efendimiz, İstanbuldan buralara akan bir yıldız gibi hışımla kayarak geldi, taş üstünde taş, omuz üstünde baş bırakmayarak, bu canavar Toros dağlarını, Çukurova ovasını, Sıvası, Malatyayı kuyularla doldurdu. O yaşlı piri faninin hiç mi aklı yoktu?”

Taşkın Halil Bey, onun sözünü keserek asıl soruna girmek istedi, Murtaza Ağa ona kızdı, “Hep senin yüzünden başımıza geldi bu işler,” diye bağırdı. “Daha yılanın başı küçükken, o zavallı Abdi mecruh ve şehit düşmüşken, ben size açık açık söyledim, amanın ha, amanın ha, dedim.”

“O geçti,” dedi, dingin Taşkın Halil Bey. Bugün göğsüne İstiklal Madalyasını da takmıştı. “Biz şimdiki güne, bu ana bakalım.”

“Bakalım,” dedi soluğu taşmış, göğsü inip inip kalkan, boyun damarları şişmiş, gözleri çakmak çakmak Murtaza Ağa. “Siz biliyor musunuz, ya da duydunuz mu, benim dağlarla irtibatım büyüktür?”

“Senin o büyük irtibatın da o topal adam mı?” diye tepeden, alaylı güldü Taşkın Halil Bey. Sonra yüzü ciddileşti. “Bil ki Murtaza, senin hiç haberin yok ya, asıl yılanı koynunda besle-

294

yen sensin. Ben o Topal adamın yılan gözlerini hiç mi hiç beğenmiyorum. Bana öyle geliyor ki, her şeyin başı o senin topal adamın.”

Murtaza Ağa, ayağa fırladı, köpürdü, kudurdu. Ayağa fırladı fırladı, geri yerine oturdu. Bir şeyler konuşuyor, bağırıyordu ama anlaşılmıyordu. O kadar çırpındı, bağırdı ki yorularak bir külçe gibi koltuğuna çöktü, “Siz beni, adamımı kıskanıyorsunuz, kıskanıyorsunuz. O benim öz bir kardeşimdir. Arkamdaki kalemdir. Bir İnce Memed değil, bin İnce Memed olsa onun gölgesinden ürker. İşte siz de bunu bildiğiniz için…”

“Ayıptır Murtaza Bey, ayıptır,” diye onu yatıştırmaya çalıştı Kaymakam. “Halil Bey size bir şey demediler ki…”

Ötekiler de Kaymakamın sözlerine benzer sözler ettiler ve Murtazaya o kadar yüklendiler ki, sonunda adam özür dilemek zorunda kaldı. Kan tere batmış çıkmıştı.

“Afedersiniz, fazla heyecanlandım. Kusura kalmayın. Taşkın Bey benim öz kardeşimden bile, benim için kıymetlidir. O bana hiçbir vakit, hiçbir şey için gönüllenmez. Şimdi Efendim, çok ehemmiyetli ve de hayatidir, onun için yırtmıyorum. Çünkü efendim, bu vatanın hayatı ve mematı mevzuubahistir. Herkesin adı Memed olmuş, bunun o kadar bir kıymeti harbi-yesi olmayabilir, bu da vahimdir ama, bundan daha vahim olanı da vardır, efendim, yedişer yedişer silahlı gençler geli-yorlarmış dağa, İnce Memede, nereden geldikleri belirsiz, dişlerine kadar silahlı, bombalı, mitralyozlu. Hepsi de aynı biçimde giyiniyorlarmış. Saçları, gözleri, elleri de biribirinin tıp-kısıymış. Hepsinin de adı, ne hikmetse Memedmiş, emrine geldik İnce Memed, diyorlarmış… O da onlara dağlarda talim ettiriyor, o dinsiz, Allahsız Hocayla birlikte, kendi gibi yetiştirip salıveriyormuş dağlara… Dağlarda, bu biribirine benzer yedilerden geçümiyormuş. Hepsi de keskin nişancıymış, uçan turnayı gözünün bebeğinden vuruyorlarmış. Yolları belleri tutmuşlar, soymadık insan, ırzına geçmedik kız koymuyorlar-mış. Dağlarda zengin kalmadı, hep ovaya kaçtılar. Zavallılar, sanki aynı şeyler, burada da başımıza gelmeyecek gibi. Benim sözüm bu kadar. Teşekkür eder, beni sabır ve metanetle dinlediğinizden dolayı sağ olun, der, bir daha da benim canımdan

295

aziz Topal Ali Ağa Bey öz bir kardaşıma, zinhar sataşmamanızı rica ve hem de tavsiye ederim.”

Ellerini dizlerinin üstüne koyduktan sonra herkesin yüzüne teker teker baktı, ardından da gözlerini yere indirdi.

Taşkın Halil Bey ellerini ovuşturarak söze başladı: “Evvela, geniş izahlarından dolayı muhterem Murtaza Ağaya hulusu kalble teşekkür ederim. Mesele vahimdir. İş büyümeden, bunun önüne geçmeliyiz. Her şeyi burada açık açık konuşmalıyız. Öyle anlaşılıyor ki Arif Saim Beyden, Ankaradan bize bir destek, bir hayır olmayacak. Bu dağlarda olup bitenleri onlar küçümsüyorlar. Vaziyetin vehametini Ankaraya anlatabilmemize bir imkan görmüyorum. Bir tek imkanımız vardı, o da mebusu alimiz Arif Saim Bey… O da sırtını bize dönmüş vaziyette… Onu aşarak, Ankaraya ulaşıp, her şeyi anlatmamız mümkün değil. Biz buradan Dahiliye Vekaletine tel çeksek, önce onun eline geçecek. Kemal Paşaya, İsmet Paşaya, Fevzi Paşaya çektiğimiz teller evvela onun eline ulaşıyor. Biz çeksek de…” diyerek sözünü bitirdi.

“Hiçbir yere, onun bilgisi dışında tel çekemeyiz,” dedi üzgün bir sesle Zülfü. Suratı gittikçe asılıyordu.

“Yapamayız,” dedi Kaymakam, “kasabamızda, bütün dünya Memede inkılap etse de asayiş berkemaldir.” Muallim Rüstem Bey:

“Biz burada, tek başımıza, Toros dağlarında düşmana karşı nasıl teşkilat kurmuşşak… Şimdi de öyle… Arz edeyim efendim, duydum ki, dağlarda İnce Memede karşı, bir devlet kadar güçlü, at yetiştiricisi Sarı Sultanoğlu, çok tesirli bir çete kurmuş, gene benim kulağıma geldiğine göre İnce Memedi çok sıkıştırı-yormuş,” derken, sözü onun ağzından:

“Ohhhooooo,” diye gülerek Murtaza Ağa aldı. “Muallim Bey, Muallim Bey, o, önceki gündü. Dün gece, İnce Memed çetesi, Sarı Sultanoğlunun bütün adamlarını imha eyledi. Toros-larda kartallar insan etine doydular, Sarı Sultanoğlu şimdi kaçacak delik arıyor. Şimdi onun Toros dağlarında girebileceği bir sıçan deliği, bin altın ediyor?”

“Vaziyetin gayetle vahim olduğu anlaşılıyor.”

Muallim Rüstem Bey çok üzülmüştü, dudakları titreyerek:

296

“Küçük bir maruzatım daha var,” dedi sesini yükseltmeden, yumuşacık. “Arz edebilir miyim efendim?”

Kaymakam:

“Buyurun,” dedi.

“Efendim, herkesin, her gencin, her çocuğun Memed adını alması, şimdiye kadar, bu vatanın başına gelmiş en mühim beladır. Bu vatan, bendenizce efendim, dokuz yüz yıldır, böyle vahim bir tehlikeyle karşılaşmadı. Herkesin Memed adını almasının köylülerce derin bir manası olsa gerek. Bendeniz de arz edeyim efendim, bu bir köklü, derinden gelen, geniş bir isyan denemesidir. Bu baldırı çıplakların inatla böyle bir isim yöresinde, bir kişi olaraktan bayrak açmaları, şimdiye kadar, Is-partaküsten bu yana insanlığın gördüğü en vahim harekettir. Yenilecekler, malum, hazır değiller, bunu onlar da bilmeden biliyorlar, arz edeyim, ben çok tarih okumuşumdur, bu halk dedikleri, çoğu zaman bilmeden bilir, evet, bunların attıkları tohum, çok derinlere, kimsenin sökemeyeceği kadar derinlere kök salacaktır. Şuurlu olduğunu sanmıyorum, bu İnce Memed, yanındakiler, yenileceklerini, pek yakında da öldürüleceklerini bilmeden gayet iyi biliyorlar. İnsiyaklarıyla da korkunç, kökü ulaşılamayacak kadar derinlere inen bir kök saldıklarını da, tarihteki en vahim, dünyayı sarsacak bir tohum attıklarını bilmeden biliyorlar. Yoksa, bütün köylülerin yediden yetmişe Memed adını almaları ve hemen de Memed olarak teşkilatlanmaları… Ankarada bu vehamete, öyle zannediyorum ki istikbalin bu canavar köküne aklı erecek çok kimse yok.”

“Yazık ki yok,” dedi Taşkın Halil Bey, yüzü sararmıştı. “Evet, toprağımızın altı oyuluyor.”

“Çok güzel belirttiniz,” dedi, alı al, moru mor Yüzbaşı. “Ben şimdi büyük bir birliği genç bir subayın kumandasında, Ali Onbaşının rehberliğinde hemen dağlara göndereceğim, onlara Memed olmanın ne demek olduğunu göstereceğim. Sağ olsun Albay bize çok candarma ve mühimmat gönderdi. Beyler korkmaymız, müsterih olunuz, değil beş on, değil bir Toros dağı dolusu baldırı çıplak, açlıktan nefesleri kokan, gıdasızlıktan bir deri, bir kemik kalmış köylüler, bütün dünya Memed olsa bile, biz onları, yılanın başını ezer gibi ezeriz.

297

Müsterih olun efendiler, ezeceğiz… Muhterem Kaymakam Beyimizin dedikleri gibi, bunu Ankara hiç duymadan yağdan kıl çeker gibi halledeceğiz, hem de kolaylıkla. Şimdiye kadar candarma azlığından oldu olanlar. Her şey planlanmıştır. Pek yakında bütün onların kelleleri, çarşıdaki dut ağaçlarına asılacaktır.”

Yüzbaşının böylesine teminat vermesinden dolayı herkesin yüzü güldü.

“Yüzbaşı haklı.”

“Sopayı yiyen…”

“Değil Memedliğini, Allahmı bile inkar eder.”

“Hele Ali Onbaşımızın sopasını.”

“Yakında Toros dağlarının üstüne bir kara bulut olarak çöker.”

“Taşı toprağı, ağacı bile, suyu, ateşi bile, ben Memed değilim, diye bağırtır.”

“Ve hem de feryadı figan ettirir.”

“Ali Onbaşı onları öyle bir hale getirir ki… Kıyamete kadar, doğacak çocuklarına bir daha Memed adı değil, Muhammed adı bile koyamazlar. Kasabada, şehirde, Çukurovada Memed adlı birisini görecek olsalar, başlarını alır yitirirler, cehenneme kadar kaçarlar.”

Yüzbaşı bir zafer kazanmışçasma kıvançlıydı. Hemen ayağa kalktı:

“Efendim, yüksek müsadelerinizi dilerim, ben hemen, şimdi birliğimizi harekata geçirmeliyim.”

“Güle güle, yolunuz açık, kurşununuz keskin, gazanız mübarek olsun.”

Herkes ayağa kalkmış minnetle onun elini sıkıyordu.

O çıkar çıkmaz, arkasından Muallim Rüstem Bey de, başı yerde, yüzü kararmış oradan ayrıldı.

Ötekiler, her şeye olmuş bitmiş gözüyle bakmasalar da, Kertiş Ali Onbaşının bu Memedler işini kökten halledeceğine inanıyorlardı. Hele bir gitsindi Torosa, başarıyla dönerse, gerisinin altından kalkmak kolaydı.

Kaymakamın odasından, Kaymakam da içinde, soluğu doğru Nazifoğlunun lokantasında aldılar.

298

Murtaza Ağa eve gece yarısına doğru geldi, Hüsne Hatun uyumamış, onu merakla bekliyordu. Bu Memedler işi onu da kuşkulandırmıştı. Ama işin ne olduğunu bir türlü anlayamamıştı. Duyduğuna göre dağlardaki bütün insanlar, yüz yaşındaki kocakarılar bile Memed adını almışlardı. Hüsne Hatun, varsın alsınlar, diye düşünüyordu, isim kendilerinin değil mi, kendi adlarını Memed de yaparlar, Ahmed de… Bunun kime ne zararı olur ki, bu işten niçin bu kadar korktular da, ortalığı bu kadar tantanaya veriyorlar?

“Sorma Hatun,” dedi Murtaza Ağa, “hiç sorma halimizi. Vaziyet fevkalade vahim. Bütün dediklerim bir bir çıkıyor. Ben, ta başlangıçta vaziyetin durumunu, vehametini onlara, bütün dünyaya, Ankaraya arz etmeye çalışırken benimle alay ediyorlardı. Şimdi herkesin adı Memed olunca ne yapacaklarını bilemiyorlar. Bunlar o kadar akılsızlar ki, Muallim Rüstem Bey, Memedler işinin vehametini onlara, uzak tarihlerden misaller getirerek, anlatmasa gene de anlayamayacaklardı. Daha da pek anladıklarını sanmıyorum. Vaziyeti Ankaraya olduğu gibi anlatmaya korkuyorlar. Olmaz, olmaz, vatan elden gidiyor, şu sarp, şu ulu Toros dağları dağ taş, toprak ağaç, insan hep Memed oldu.”

“Varsın olsunlar,” dedi Hüsne Hatun, “ne olacak? Ne var bunda, ne isterlerse olsunlar. İsterlerse hepsi de adını İsmet Paşa koysun. Ne var bunda?”

“Çok şey var bunda, çok. Muallim Rüstem Bey anlattı, öyle bir anlattı ki bu Memedler faciasını, oradaki herkes korkusundan şakır şakır donuna işedi. Tohum, tohum, ölmez yitmez tohum atıyorlar toprağa, o tohumlar yeşerecek, toprağın derinlerine, kürrei arzın ortasına kadar sökülmez köklerini salacaklar. Tohum hatun, tohum…”

“Ne tohumu kurban olduğum Murtaza Ağa?…” “Memed tohumu. Bizim ölüm fermanımızın tohumu.” Hüsne Hatun, Memedlerden nasıl bir tohum olabileceğini, bunun ne tohumu olduğunu bir türlü anlamadı ya üstelemedi de… Öyle bir tohum ki… Bu kadar korktuklarına göre, hepsinin birden, bu tohumda bir şeyler, bir tuhaflıklar olacaktı. Bu tohumdan hiçbir şey anlamıyordu ya, onun da yüreğinin bir kö-

299

şeşine bir anlamsız korku, azıcık da olsa, belli belirsiz gelmiş yerleşmişti. Şimdi Murtaza Ağa birazıcık sarhoştu, belki yarın ona, bu tohum işinin vehametini ona daha açık seçik anlatırdı. Bugün Topal Alide de bir tuhaflık vardı. Belki de, onun yüzünün aşıklığı da bu olmaz olası, kökleri yerin dibine ulaşan tohum yüzündendi. Yarın öbür gün İnce Memed kasabaya inecek, hepsini soyacak öldürecek miydi? Yerin altı, kökler dediklerine göre, bunların hepsi öldürülecek miydi? Düşündü, düşündü Hüsne Hatun, bu tohum işinin içinden çıkamadı. Amaaaan, dedi, kendi kendine, bunlar da çok korkuyorlar, o, bir avuç içi kadar köylü çocuğundan, benim babamın evinde olsaydı… Amaaaan aldırma, her şey olacağına varır. Düşünmekten vazgeçti. Bunlar biribirlerini korkutuyorlar, diye içinden geçirdi.

“Topal Ali Ağa nerede?”

“İçerde uyuyor.”

“Böyle bir günde ha, herkes can telaşına düşmüş, dünyayı Memedler almışken, biz kan içinde boğulurken, tohumun kökü kürrei arzın tam ortasını bulmuşken, o daha osura osura uyuyor ha!”

“Öfkelenme kurban olduğum, öfkelenme sevdiğim, dün gece sen uyurken, o fıkara tabanca elinde, mavzer yanında gözlerini kırpmadan bizi bekledi,” dedi Hüsne Hatun yumuşacık. “Gece yarısı uyandım da o fıkara, fedakar kardaşına çay yaptım.”

Murtaza Ağa, usuldan sallanarak odanın kapısını açtı, yavaşça, sesini tatlılaştırarak:

“Ali, Alim, Ali kardaşım,” diye seslendi. Ali hemen yataktan fırladı, kendine çeki düzen verdikten sonra Ağanın karşısına geldi dikildi.

Soyunmadan, yatağın üstüne şöyle bir uzanmış, Ağanın Hüsne Hatunla konuşmasını, bir sözcük bile kaçırmadan duymuştu. Tabancası da elindeydi.

“Uyuyor muydun Ali kardaşım?”

“Azıcık dalmışım da…”

Murtaza Ağa sevecen, sesini daha yumuşatarak, sevgi dolu:

“Dün gece hiç uyumadın da…”

300

İnce Memed3(3)

502

düşman başına vermesin. Dedim ki ona, günlerdir diyorum ki ona, bana açıldığı günden bu yana, ulan, diyorum, bizim İnce eşkıya adamdır, dağda belde adamdır, onun arkasında benim gibi bir adam gerek. Git sor, paraya pula, silaha cephaneye, yatağa, adama bir ihtiyacı var mı, yerini bilmiyorum, diyor da Topal şeytanı lain başka bir şey demiyor. Kimseye, kendi gözüne bile güvenmiyor.”

“Sana çok güveniyor Efendi.”

“Şimdi anladım güvendiğini.”

“Ferhat Hoca işini de sana söyledi mi?”

“Söyledi.”

“Daha nasıl güvensin sana Efendi?”

“Güveniyor.”

Memed başını önüne eğdi, bir süre daldı gitti. Arada bir başını kaldırıp bir Kasıma, bir Temire bakıyor, sonra geri indiriyor, dalıp gidiyordu.

“Söyle Memed oğlum, bir zorun mu var, benden bir isteğin mi var?”

Memed başını kaldırıyor, bir onun yüzüne, bir Kasıma, bir Temire bakıp geri indiriyordu.

“Söyle arkadaş içindekini, sıkılma, beni baba, ağabey bil. Ne istersen bana her şeyi açık açık söyle. Hiçbir boka yaramadım şu dünyada para biriktirmekten başka, her şey, bütün öfkem içimde kaldı. Şu kasaba Ağalarına baktıkça kusacağım geliyor, şu insan müsveddelerine, merhametsiz, yalancı, korkak canavarlara… Gittikçe ben de onlara benziyor, onlar gibi hileci, belki onlardan da bin beter yalancı, ikiyüzlü, kendime, evime, çocuklarıma, dostlarıma, sana, Aliye bile ikiyüzlü oluyorum, onlar gibi… Gözünü seveyim, benden ne istiyorsan söyle. Açık konuş benimle.”

“Yörüklerin kışlaklarını ver onlara,” diye sert, bıçak gibi konuştu İnce Memed. Sesinin böyle gür, keskin, buyurucu çıkmasından da utandı, başını önüne eğdi.

“Veremem.”

“Vereceksin,” diye öfkelendi İnce Memed. Molla Duranın “Veremem” diye sert çıkması işine yaradı. Artık o da ondan daha sert olabilirdi.

503

“Kimseye malımdan, tapulu toprağımdan, canım gitse de bir avuç veremem. İki gözüm İnce Memede bile. Ben onları nasıl kazandım sen biliyor musun, bir can için, canımdan korkup da ben toprağımı birisine verir miyim sanıyorsun İnce Memed?”

“Durun,” diye söze karıştı Topal Ali. “Ortada bir yanlışlık olacak. İnce Memed senin tarlalarının tapusunu istemiyor, Yörükler gene eskisi gibi konsunlar da para vermesinler, diyor. Yörükler çok fıkara düştüler. O topraklar onların…”

“Allahım,” diye güldü Molla Duran Efendi. “Onlardan da ben çil çil altınları sayarak aldım. Söyle Yörükler gelsinler otursunlar. Sen yaşadığın sürece, dağda da olsan, düzde de olsan, yatalak hasta da olsan onlardan otlakiye, toprak bastı parası almayacağım.”

“Sen sağ ol Molla Duran Efendi.”

“Sen de sağ ol İnce Memedim, oğlum, yiğidim. Allah seni dağlarımızdan eksik etmesin. Bundan sonra ne ömrüm varsa Allah onu benden alsın da sana versin.”

Önce Topal Ali, sonra eşkıyalar ayağa kalktılar, Molla Duran Efendi onları konağın kapısına kadar uğurladı.

“Dinle beni İnce Memed, bu ovada her ne hacetiniz varsa tarafımızdan görülecektir. Sizden de bu Molla Duran Efendi hiçbir şey istemeyecektir. Bes, kimse tarafından ben sağ iken, topraklarıma el bile sürülemeyecektir. Canımı koyarak aldığım o topraklar da benim insanlığımdır, İnce Memedlik nasıl senin insanlığınsa… Allah yardımcınız olsun ve de kılıcınız keskin… Ferhat Hocaya selam söyleyin.”

Ali o sırada, onlar Duran Efendiyle konuşurlarken kılığını değiştirmiş eski köylü donuna girmişti.

Onlar ev aralıklarından hapisaneye doğru yürürlerken, tepeden de Sinemoğlunun cayırtısı başladı. Yalnız mitral yozu takırdatmakla yetinmiyorlar, beş mavzer de beş yerden durmadan ateş ediyordu kasabanın üstüne.

Duvarın üstündeki nöbet yerindeki candarmanm yere yattığını, “parola, yasak,” dediğini duydular. Topal Ali bir kedi gibi duvara tırmanıp nöbetçiyi mengene gibi elleriyle tuttu: “Sus ulan Sivaslı,” dedi, “bana Sinemoğlu derler, kanını içerim se-

nin.

504

“Kıyma canıma Sinemoğlu!”

Topal Ali candarmanm tüfeğinin mekanizmasını çıkardı aldı.

“Bunu hapisanenin kapısının yanına koyarım giderken. Kötü bir şey yapmıyoruz, iftiraya uğramış Allahm adamı Ferhat Hocayı kurtarmaya geldik, sana ne oluyor?”

Duvardan kayarak aşağıya indi.

“Aç gardiyan kapıyı.”

Gardiyan kapıyı açtı.

Bu sefer yukardan, candarma komutanlığından etkili, bilinçli bir ateş başladı. Altı yedi kişi kadar vardılar.

“Asım Çavuş,” diye bağırdı Memed, “kasabayı kırk kişiyle sardım. Faruk Yüzbaşıyı da Vayvaya gönderdim, kötü bir şey yapmıyorum. Sen de biliyordun Ferhat Hoca adam öldürmedi. O, karıncayı bile incitmez. Onu alıp götüreceğim, ne var bunda… Eğer kurşun sıkmayı sürdürürsen, şimdi seni de alır dağa götürürüm. Anamın ve hem de Hatçenin ruhu, Kırkgöz Ocağının başı için söylüyorum ki, bilirsin beni, seni alır götürürüm. Sen de koca Çavuş, dosta düşmana rezil olursun.”

Asım Çavuş kurşunlarını kesti.

Gardiyan Ferhat Hocayla Yobazoğlunu içerden aldı getirdi İnce Memede teslim etti.

“Sizi gördüğüme çok sevindim İnce Memed Bey. Sizi görmek beni saadete gark eyledi. Hoca Efendiye karşı hörmette kusur etmedik zannedersem. Kendileri bizden zannedersem memnundurlar…” Eğildi Ferhat Hocanın elini öptü. “Güle güle Hocam, geçmiş olsun. Bakın, ne güzel, İnce Memed Bey sizi bihakkın tahliye ettiler. Ben size, buraya düştüğünüzden bu yana hiçbir suçunuz yok, kurtulacaksınız demiyor muydum, kurtuldunuz işte, gözünüz aydın. Biz de sizin sayenizde İnce Memed Beyefendiyi tanımış, görmüş olduk. Güle güle efendim. Kusurumuz olmuşsa, biz kulunuzu bağışlayınız efendim…”

505

Feleksiz Fazlı Yüzbaşıya şikayet ediyordu.

“Ben bu köyde kalamam Yüzbaşım. Beni öldürmediler, dövmediler bile ya, öldürmekten beter ettiler, benimle köyde hiç kimse konuşmuyor, kimse yüzüme bakmıyor, köyün köpekleri bile. Anam, kardeşlerim bile benimle konuşmuyorlar. Kertiş Ali Onbaşımız, köyde dayaktan geçirmediği kimse bırakmamış, anamın bile kaburga kemiklerini kırmış. Köylü dayak yediğine, zulümlere, aşağılanmalara kızmamış da düğünlerinin bozulmasına kızmış. Ben ne bileyim onun kimin düğünü olduğunu. Ben kasabaya koşarken köyde düğün müğün yoktu. Sonra da öğrenemedim bu düğünün nereden çıktığını, kimse benimle konuşmuyor ki, kime sorayım da öğreneyim o düğünün nereden çıktığını? Ben İnce Memedi bilmez miyim, onu senden de, kardaşımdan da, anamdan da daha iyi tanırım. Şu gözlerimle gördüm. Köylü onu yitirdiyse suç benim mi Yüzbaşım?”

“Suç senin,” diye gürledi Yüzbaşı. “Köylü seni bilmemeliydi. Öğrendikten sonra, sen de ortadan kaybolunca İnce Memed de kaçtı. Sen bana başka adamı göndermeliydin.”

“Adam bulamıyorum Yüzbaşım. Hepsi, yediden yetmişe bütün köylüler, Çukurovalılar ve hem de dağlılar onu ermiş eylemişler de bastığı toprağı öpüyorlar. Onun geldiğini size haber verdim diye anam bile konuşmuyor benimle. Bir şey yap Yüzbaşım, ben o köyde yaşayamam artık.”

“Pekiyi, yerine adam buldun mu?”

506

“Bulamadım.”

“Köye gideceksin.”

“Gidemem.”

“Emrediyorum.”

“Gidemem Yüzbaşım. İnce Memed bir daha köye gelirse ilk işi beni öldürmek olur.”

“Köye gelemez o bir daha.”

“Gelir Yüzbaşım. O hiçbir şeyden korkmaz. Hem gelir, hem de beni öldürür.”

“Sen köye gideceksin, o kadar. Haydi çık şimdi, benim işim var. Murtaza Ağaya git, sana para versin. Sen bugünden tezi yok köye git ve benim emrimi bekle. Seyrandan da gözlerini ayırma.”

Feleksiz Fazlı boynunu büktü ve yavaş yavaş Yüzbaşının odasından çıktı.

“Söyle Asım Çavuş,” diye masasından, palaskasına parmaklarını sokmuş Yüzbaşı kalktı. “Söyle, bu gece de gelecek mi o mitralyozlu eşkıya kasabayı kurşunlamaya?”

“Gelecek Yüzbaşım.”

“İnce Memed mi bu adam?”

“İnce Memed olamaz Yüzbaşım. O ciddi bir eşkıyadır.”

“Sen seviyorsun onu, değil mi?”

“Severim Yüzbaşım. O da beni sever.”

“Biliyorum Asım Çavuş. Düşman ama…”

“Düşmanın yiğidine can kurban.”

“Bu kim olabilir?”

“O küçüklerden, nam yapmak isteyenlerden birisi olabilir. İnce Memed ondan kasabayı bir gece basmasını istemişse…”

“O da meydanı boş bulup… Onu bu gece pusuya düşürelim de… Şu işi bitirelim. Kasabanın eşkıyalarca basıldığı Anka-rada bir duyulursa… Ferhat Hocayı, Yobazoğlunu da kaçırdı İnce Memed mahpusaneyi basarak, bu da duyulursa seninle ben ondan sonra ancak bir iş görebiliriz, o da Belediyeye, Muhacir Muradın yerine çöpçü yazılabiliriz.”

“Doğru Yüzbaşım, ben çarşıya insan içine çıkamaz oldum. Herkes bizimle alay ediyor gibime geliyor.”

“Alay ediyorlar. Görmedin mi Vayvay köyünü, herkes bi-

507

zimle alay ediyordu. Bunlar, bu köylüler bize ne kadar düşmanlar böyle… Korkuyorlar bizden. Sadece korkuyorlar. Bizi hiç sevmiyorlar. Eşkıyadan da korkuyorlar ya bizi hiç sevmiyorlar. Ne yapacağız şimdi?”

“Ferhat Hocanın kaçması?”

Kasaba hiç konuşmuyordu. Sanki hiçbir şey olmamıştı. Üç gecedir, eşkıyalar geliyorlar, kasabayı kurşunluyorlar, sabaha karşı da çekip gidiyorlardı. Murtaza Ağa bile telaş etmiyordu. İki gündür de ortalıkta yoktu. Yüzbaşı soruyor, adamlar çıkarmış araştırıyor, onu kimse bulamıyordu. Kaymakam da, Belediye Başkanı da sus pus olmuşlardı. Zülfü Beyinse ağzı kulaklarındaydı. Emekli yargıç Hüdai Beyin dilinin altında bir şeyler vardı da söylemiyor, konuşmuyorlardı. İnce Memed, Molla Duran Efendinin evini basmış, onun adamı Topal Aliyi yakalamış, elini ayağını bağlamış, öldürecekken, Molla Duranın yalvarması üstüne vazgeçmişti. Topal Ali de bu utanç verici olaydan sonra evden çıkmıyordu. Onurlu adamdı Topal Ali. İnce Memed gibi bir çocuğun onu yakalaması çok ağırına gidiyordu. Böyle bir adamın bu hale düşmesi, aşağılanması onun biraz da ölümü demekti. Bundan sonra Molla Duran ona niçin iş versindi.

“Topal Ali bize bundan sonra yardım edebilir, onu iz sür-j mekte kullanabiliriz, değil mi Asım Çavuş?”

“Benim bu adamı hiç gözüm tutmadı Yüzbaşım. Bana bı adam her zaman el altından bir şeyler çeviriyor gibi geldi. İki-1 yüzlü bir adam. Ya da İnce Memedden çok korkuyor.”

“Herkes bu adamdan çok korkuyor ya, ben onu kendi elimle öldüreceğim.”

“Şevket Yüzbaşı da onun ardmdaymış.”

Yüzbaşı güldü.

“Ardında,” dedi. “O hiçbir zaman beni çekemedi, şimdi de İnce Memedi elimden alacak. Biz onunla sınıf arkadaşıyız. O kadar eşkıya temizledi, yakaladı daha doymuyor.”

“Bazı insanlar doymaz,” dedi Asım Çavuş.

“Ağır Ceza Reisiyle görüşmeliyiz.”

“Sert bir adam Yüzbaşım…”

“Ferhat Hocanın hiçbir suçu yoktu ki… Biliyorsun Adem kayboldu gitti. Kim öldürdü Ademi biliyor muyuz? Belki de öl-

508

memiştir. Biz sırf Ali Safa Beyin hatırı için onu tevkif ettirdik. Adil bir mahkemenin onu beraat ettirmesi gerekti. O korkak, ağlayan inatçı adamın adı neydi?”

“Yobazoğlu.”

“Hah, o. Adam öldürebilir mi?”

“Oldüremez.”

“Öyleyse beraat etmeleri gerek.”

“Adil bir mahkeme onları çoktan beraat ettirmeliydi, delil kifayetsizliğinden.”

“Taşkın Halil Beyin…”

“Siz kendiniz gidin Ağır Ceza Reisine, her şeyi anlatın. Kaçmış değil de, beraat etmiş de bırakılmış gibi.”

“En iyisi bu ya… Ya Ferhat Hoca da eşkıya olursa?”

“Onu da sonra düşünürüz.”

“Bir de başımızda imam, eşkıya imam! Bir acayip iş.”

Akşamüstü candarmalar tam teçhizat hazırlandılar. Domuz tepesindeki çalılıkta pusuya yatacaklar, bu gece kasabayı kurşunlamaya gelen eşkıyaları pusuya düşüreceklerdi.

“Topal Aliyi de yanımıza alalım.”

“Alalım Yüzbaşım. Onu bir de böyle deneyelim. Belki bir faydası dokunur.”

Bir candarma gitti Topal Aliyi Molla Duran Efendinin yanından aldı getirdi.

Odaya giren Topal Ali, elinde lenger şapkası, çizmeleri, külot pantolonuyla hazır ola geçti.

Yüzbaşı ona otur demeden doğrudan doğruya soruna girdi:

“Şimdi, bu gece Asım Çavuşla pusuya yatacak kasabayı kurşunlamaya gelen eşkıyaları yakalayacaksınız. Otur.”

Topal Ali yandaki boş sandalyaya ürkek, sağına soluna ba-kınarak çöktü. Şapkasını dizlerine geçiriyor, ellerini bacaklarının üstüne koyabilmek için, şapka bir türlü dizlerinde durmuyor, düşüyordu. Asım Çavuş yerdeki şapkayı aldı sonunda, duvardaki çiviye astı.

“Sağ ol Çavuşum.”

Çavuşun elindeki yara izi Alinin gözlerinden kaçmadı. İnce Memed onu demek ki bu elinden vurmuştu. Bu Asım Çavuş

509

kadar akıllı, yürekli bir adamı görmedim, diye düşündü. Bu Çavuş böyle candarma olup sürüneceğine eşkıya olmuş olsaydı eğer şu dağlarda İnce Memedden de daha çok nam verir, adı dillere destan olur, bütün Türkiye Cumhuriyetinin candarmala-rı bir araya gelseler onu yakalayamazlar, vuramazlardı.

“İnce Memed sana çok kötülük etti mi?”

“Etmedi. O beni öldürecek. O bana kötülük etmez. Molla Duran Efendiyi, din adamıdır ya, saydı da beni öldürmedi.”

“Kimler bu kasabayı kurşunlayanlar, hiçbir fikrin var mı?”

“Bence küçücük, genç çocuklar bunlar. Aklı başında kimseler bunu yapmazlar.”

“İnce Memedin parmağı var mı bu işte?”

“Var. O, Ferhat Hocayı kurtarmak için candarmayı kasaba dışına çıkarmak istedi… Bunların da kasabayı kurşunlamak hoşlarına gitti. Durmadan kurşunluyorlar her gece. Çocuk dedim ya… Nam için. Yakında kim olduklarını dünyaya ilanat verirler.”

“Eğer bu gece biz onları yakalamazsak… Bu gece gelirler

mır

i?”

“Eğer öteki çeteler onların önüne geçmezlerse…”

“Kasabamız için yüzkarası.”

“Öyledir Yüzbaşım.”

“Sen ne diyorsun, gelirlerse yakalayabilir miyiz?”

“Asım Çavuş geliyor mu?”

“Geliyor.”

Ali gülümsedi:

“Öyleyse yakalarız. Ben de bir silah alabilir miyim?”

“Alabilirsin. Hem de kendi silahını…”

“Baş üstüne Yüzbaşım.”

“Ben kasabada kalıyorum bu gece. Siz istediğiniz kadar candarma alın yanınıza.”

Ali sevindi.

O gece Domuz tepeye gizlice çıktılar, çalıların arasına yerleştiler, sabaha kadar beklediler, kimseler gelmedi.

Gün doğunca Ali eşkıyaların izlerini sürdü bir süre.

“Bunlar altı kişiler,” dedi. “Altısı da acemi çaylak. Bugün de gelmelilerdi, niçin gelmediler? Öteki eşkıyalar ya onları vurmuş, ya da kulaklarını çekmiş olacaklar.”

510

“Keski onları yakalasaydık,” dedi Asım Çavuş. “Senin için de, benim için de iyi olurdu.” “İyi olurdu,” dedi Ali. “Bu İnce Memedi ne yapacağız?” “Onu yakalamak zor.”

“Zor ama yakalamalıyız. Yüzbaşı kederinden ölecek. İnce Memed diyor da başka bir şey demiyor.” “Herkes bir İnce Memed.” “Atını bile evliya ilan ettiler.”

“Ben biliyorum o atı,” dedi Topal Ali. “Ali Safa Beyin soylu atı. İnce Memedin değil ki…”

“Bütün dağlara emir verdik, yakalayın da getirin diye, kimse yaklaşamıyor o ata, niçin anlamıyorum. Vuramıyorlar da…”

“Attan korkuyorlar. Bizim köylüler böylesi hayvanlardan ürkerler. Onu yakalar, onu vururlarsa başlarına bir felaketin geleceğinden korkarlar.”

“Sen de korkar mısın?”

“Korkarım. İnce Memedi vururum da o atı vuramam.” O gün Asım Çavuş, Topal Ali candarmalarla birlikte yakın köylere kadar çıkıp geriye döndüler, kasabayı basanların kim olduklarını köylerde herkes biliyordu. Kasabaya geldiklerinde bütün kasabanın da bildiğini gördüler. İnce Memedin, üstelik de kasabayı bastırarak Ferhat Hocayı hapisten aldığı halde adından kimse söz etmiyordu. Varsa da eşkıya Sinemoğlu, yoksa da eşkıya Sinemoğlu.

Asım Çavuşla Topal Ali kasaba yöresinde bir hafta daha pusuya yattılar, o yörelerde kuş bile uçurtmadılar, ne gelen oldu ne de giden.

Yüzbaşı Asım Çavuşa:

“İşler karıştı Asım Çavuş. Ağır Geza Reisine, çok düşündüm, ben gidemedim. Hiç kimse de Ferhat Hocanın kaçırılışı üstünde durmuyor. Murtaza Ağa uğraşıyor şimdi bu işlerle… Bundan sonra seninle biz halledeceğiz bu işi. İşler de çok karıştı. Bir izci daha bulduk. Zülfü Bey de İnce Memedin bir arkadaşını getirecek bana. Onu İnce Memede göndermemizi istiyor. Kancıklayarak İnce Memedi öldürsün diye. Biliyorsun Çavuş,

511

ben bunu yapamam. Biraz ağınma gider bu iş. Yıllardır ben İnce Memedle karşı karşıyayım. Onu ben yakalamak, öldürmek isterim. İnce Memed de benden bunu beklemez.”

“Beklemez Yüzbaşım.”

“Çok acayip bir insan bu İnce Memed.”

“Bir eski zaman adamı.”

“Çok da genç. Ölümün ötesine geçmiş. Belki de yiğitliği, temizliği, mertliği bundan. Zülfü Beyin çiftliğinde çalışan eşkıyanın adı Cabbar. Onu sen hatırlıyor musun?”

“Hatırlamaz olur muyum…”

“Af çıktığında ilk teslim olanlardan birisi. Hani hep İnce Memedi anlatmıştı da bize, kendisinden hiç söz etmemişti. Deli Durduyu da söylemişti. İnce Memedi niçin sevdiğini de… Biz İnce Memed çetesini çok sanıyorduk, sadece iki kişi olduklarını ondan öğrenmiştik. Hoş bir adamdı, temiz, çocuk yüzlü. Şimdi Zülfü Beyin çiftliğinde çalışıyormuş. Bugün de Reise Taşkın Bey gidecekti. Diretiyor Reis. Varsın diretsin. Ama suçsuz Ferhat Hocaya acıyorum. O da çok hoş bir adam. Adalet yerini bulsun istiyorum. Yoksa öbür kısmını, biliyorsun kolay hallettik. Bu Murtaza yaman adam. Kasabayı istediği gibi konuşturuyor, istediği gibi herkesi düşündürüyor, inandırıyor. Kaymakam çok pasif. Müddeiumumi ateş gibi. Ben Cabbarm İnce Memedi kancıklamasını nasıl kabul ederim? Biliyorum başımıza

bela.”

Taşkın Halil Bey, o gece Ağır Ceza Başkanının evine gitti. O da eski bir hukukçuydu. Gençliğinde mahkemelerde çalışmış, sonra da kasabada bir süre davavekilliği yapmıştı. Ceza Reisiyle de sevişirlerdi.

“Buyurun Halil Bey, hoş geldiniz.”

Çok ince, saygılı bir adamdı Başkan. Dazlak kafalı, zeki görünüşlü, parlak gözlü, çok görmüş olduğu her halinden belli olan bir kişiydi. Kartal burnu, güçlü, geniş çenesi ona sert bir insan görünümü veriyordu. Babası da, dedesi de yargıçtı. Yargıç olmakla, bir yargıç soyundan gelmekle övünürdü. Babasının yargıç cüppeli karakalem resmi evinin duvarında asılı tek

resimdi.

Halil Bey, gevşemiş eski taban tahtalarını gıcırdatarak gitti

512

yargıcın gösterdiği çok eski, kumaşı solmuş, eprimiş bir koltuğa çöktü. Bu evdeki tek koltuğun yıllardır, ülkenin birçok ilini, kasabasını dolaştığı belliydi. Ağaç kısımlarını da yer yer kurt yemişti.

“Ne haber Halil Bey, çoktandır görüşemiyoruz?” “İşler,” dedi Halil Bey. “Memleket yeniden kuruluyor, işler başımızdan aşkın. Hem memleket işleri, hem şahsi işlerimiz. Şu çiftliği biraz yenileyelim, şu yıllardır boş kalmış toprakları biraz işleyelim, bir traktör, birkaç makina alalım dedik, mahsul hiç para etmiyor. Pamuklar da ambarlarda yığıldı kaldı, kimse satın almıyor. Adanadaki fabrikalar daha yeni yeni açılıyor. Ziraat Bankasının kasaları tamtakır, bir kuruşluk kredi vermiyor. O boş topraklara baktıkça yüreğim sızlıyor. Bir hasta, sakat işsizler ordusu ki ovada sürünüyorlar aç susuz. Tekmil ovada sıt-malanmamış bir tek kişiye rastlayamazsınız. Millet açlıktan yıllardır ot yiyor. Ot da olmamış olsaydı halimiz dumandı. Sapır sapır dökülüyor insanlarımız. İşler karmakarışık, ne yapacağımızı bilemiyoruz. Bir de başımızda bu eşkıyalar… Kasabayı bile keyifleri için basıyorlar, kurşunluyorlar. Murtaza Ağanın bu kadar korkmakta hakkı varmış, geçen gün İnce Memed sergerdesi Molla Duran Efendinin evine gelmiş, onun yeni bir adamı var, Topal Ali, onu öldürmek istemiş, Molla Duran Efendi rica etmiş de adamın canını kurtarmış. O da hapisaneden Ferhat Hoca nam kişiyi kaçırmış. Yüzbaşı Faruk Bey benden…”

“Yapamam Halil Bey!” Yargıç kızdı. “Hiçbir zaman böyle bir şey yapmadım, gene de yapamam…”

“Ama hiçbir suçu yokmuş Ferhat Hocanın.” “Hiçbir suçu yoktu da peki niçin adamı idamlık iddialarla karşıma çıkardılar, kati surette böyle bir şey yapamam. Adaleti oyuncak haline getiremem. Biliyorum, çok tecrübem var, bundan sonra bu kasabada beni rahat bırakmazlar ama ne yapalım, ben dededen bu yana hakim olan bir ailedenim, benim için adalet mübarektir, hiçbir şekilde onu kirletemem. Ferhat Hoca suçluydu da kaçınca mı suçsuz oldu? Bırakın bunları Halil Bey. Siz bu memleketin halasına kanıyla iştirak etmiş bir kişisiniz. Bunu benden istememeliydiniz. Eğer adalet zedelenirse biz bu memleketi zor ayakta tutarız. Bu Müddeiumumi-

513

yi de benim gözüm hiç tutmuyor. Hiç suçu olmayan bir adamı benim karşıma nasıl, nasıl getirirler deliller uydurarak, şahitler göstererek? Kederimden kahroluyorum Halil Bey… Biliyorum, memleket yeni kuruluyor, çok hatalar oluyor, ama adalet fikri, insan vicdanı çok eskidir. Ben onların arzularını maalesef yerine getiremeyeceğim. Ferhat Hoca, benim önüme getirilen delillerle mahkum edilecekse edilecek, beraat edecekse edecektir.”

Yargıç o kadar sert, kesin, inanmış konuşmuştu ki bir anda ter içinde kalmıştı. İkide birde de mendiliyle alnını siliyordu.

Karısı:

“Bu kadar öfkelenme Bey, kendini öldürüyorsun,” diye ona bir bardak su getirdi, sevecenlikle onun omuzuna okşarca-sma dokundu.

“Kahroluyorum Hanım, şu memleketin haline kahroluyorum. Biliyorum, bu günleri de atlatacağız ama… Çok zor olacak… Karşıma gelen, suç işlemiş köylüleri bir görseniz, kendimden, insanlığımdan utanıyorum.”

“Zor meslek sizinki,” dedi Halil Bey. “Çok zor. Allah yardımcınız olsun.”

‘”Lor” dedi kıpkırmızı kesilmiş Yargıç. “Şimdi ben önüme getirilen delillere bakarak Ferhat Hocayı cezalandırsaydım, ne olacaktı? Şimdi de aynı adamlar karşıma gelmişler, suçu yok, diyorlar. Ben ne yapayım ben? Ben kanun adamıyım. Biz mesleğimizde babamızdan, dedemizden böyle gördük. Kahroluyorum Halil Bey… Beni anlıyor musunuz? İnsanın içindeki adalet duygusunu köreltirsek, insanın insana saygısı kalmaz. İnsanın insana itimadı, hürmeti kalmayınca da bir yerde insanlık çok şey kaybeder, hayat çirkinleşir.”

Yargıç coşmuş konuştukça konuşuyordu.

“Biz yeni bir memleket kurarken çok adil olmalıydık.”

Başını kaldırdı, bir tuhaf Taşkın Halil Beye baktı.

“Şimdi bu Ferhat Hoca eşkıya mı olacak?”

“Belki de,” dedi Halil Bey. Çok utanmıştı, elini koyacak yer bulamıyordu, yanma, koltukla bacağının arasına sakladı elini.

“Şimdi adam eşkıya olur da bizden görmediği adaleti kendisi dağıtmaya çalışırsa, köylüler de İnce Memed gibi onu evli-

514

ya mertebesine yükseltirlerse biz ne yapacağız, bu adam haksız mı, diyeceğiz?”

Halil Bey bilgiç bir tavırla:

“Bu adam eşkıya olacak, hem de kanlı bir eşkıya.”

“Biz onu beraat ettirsek de… Bu duruma göre suçsuz olduğu anlaşılıyor, gene eşkıyalıkta devam eder mi?”

“Belli olmaz ki insanoğlu, belki de hiçbir şekilde eşkıya olamaz.”

Yargıç bir su daha içerek düşüncelere daldı. Sonra da güldü.

“Bu insanoğlu hiç belli olmuyor. Şu Yüzbaşıya da doğrusu acıyorum. Burada, bu kadar eşkıyanın, asker kaçağının karşısında tek başına bırakılmış. Bir de karşısında bu kasaba canavarları… Küçücük bir menfaatleri için, Halil Bey, yapmayacakları yoktur. O da öfkelendikçe, sıkıştıkça öfkesini köylülerden alıyor. Karşıma getirilen köylülerin hallerini görüyorum, görüyor ve de kahroluyorum.”

Taşkın Halil Bey ayağa kalktı, o da terlemişti.

“Kasabayı bile bastılar, üç gece mitralyozla taradılar. Durumumuz müşkül.”

“Müşkül,” dedi Yargıç. “Allah yardımcımız olsun.”

Taşkın Halil Beyi kasaba ileri gelenleri, Kaymakam, Belediye Başkanı belediyede bekliyorlardı.

Altın dişli, yakışıklı, eski bir kunduracı olan Belediye Başkanı onu daha yolda karşıladı.

“Ne oldu?”

“Ne olacak, Reis yağdı gürledi, ağzına geleni söyledi ama Ferhat Hocayı beraat ettirecek.”

“İsterse ettirmesin,” dedi Murtaza Ağa. “Ferhat Hoca yok. Ne hapse girdi, ne de çıktı. Hiç kimse bilmiyor bunu, bilmeyecek de… Kasabayı da kimsecikler basmadı. O kurşun sesleri var ya, candarmaların kaçakçılarla giriştikleri müsademelerin kurşun sesleriydi. Bunları da bugün öğrendik.”

Molla Durana döndü, onu omuzundan tuttu:

“O senin eve gelen de İnce Memed değildi, öyle mi?”

“Değildi.”

“O İnce Memed de yakında yakalanacak, şu kasabanın or-

515

tasında o Ferhat Hocayla birlikte asılacaktır. Şimdi Zülfü Bey kardaşımızı dinleyelim.”

“Dinleyelim,” dedi Kaymakam.

“İnce Memedin bir eşkıyalık arkadaşını buldum, adı da Cabbar. Uzun Cabbar diye tanınıyor. Afta İnce Memedle birlikte dağda gezerken düze inmiş. Tesadüfen öğrendim. Bizim çiftlikte çalışıyor. Sessiz, etliye sütlüye karışmayan bir kişi. Eşkıya demeye bin şahit ister. Köylüler onun çok cesur, namuslu, İnce Memedi İnce Memed yapan kişi olduğunu söylediler. Ben de düşündüm ki, onu İnce Memede eşkıya gibi gönderelim, o da uyurken İnce Memedi bir gece öldürüversin. Bunu Yüzbaşıya söyledim, kabul etmedi. İlle de İnce Memedi ben yakalayacağım, ben öldüreceğim, diyor. Bencil…”

Murtaza Ağa:

“Ya İnce Memed, kasabayı basan, hapisaneden adamlar kaçıran, Vayvay köyünde düğün kuran İnce Memed, Yüzbaşı onu yakalayamadan, ya o bizim hepimizi öldürürse? Hep birlikte Yüzbaşıya gidelim onu ikna edelim.”

“Ben çok rica ettim.”

Belediye Başkanı:

“O beni sever, beni dinler.”

Kaymakam:

“En kolayı Cabbar formülü. Yüzbaşının bunu kabul etmesi gerek. Ama Cabbara sordunuz mu, kabul etti mi, yiğit bir adam diyorsunuz, öylesi bir adam arkadaşını kancıkça öldürmeyi kabul eder mi?”

Zülfü Bey kahkahayla güldü:

“Sormadım ama kabul eder. Ben ona kabul ettiririm. Daha küçücük küçücük üç çocuğu var.”

“Siz Yüzbaşıya kabul ettirin yeter ki, ben Cabbara kabul ettiririm,” dedi güvenle Murtaza Ağa. “Ben de duyardım Cabba-

di.

“Biz de bu iyiliğinin altında kalmayacağız, Yüzbaşım,” de-

ri.

Yüzbaşıyla ertesi sabah konuşmaya karar verdiler.

Sabah erkenden Kaymakam, Belediye Başkanı, Taşkın Halil Bey Belediyede buluşup Yüzbaşıya gittiler. Ve Yüzbaşı bir süre direttikten sonra kabul etti.

Eski komitacı Taşkın Halil Bey:

516

“Ne gibi?”

“Eğer Cabbar onu öldürürse, biz de Ankaraya, Adanaya, bütün dünyaya İnce Memedi senin öldürdüğünü ilan edeceğiz.”

Kaymakam:

“Çok güzel bir fikir.”

Belediye Başkanı coşkun bir adamdı, ayağa kalktı, Yüzbaşının elini yakaladı, ardından da onu kucakladı:

“Sizi şimdiden tebrik ederim Yüzbaşım. Ha siz öldürmüşsünüz İnce Memedi, ha böyle bir tertiple öldürtmüşsünüz, gene şeref sizin.”

“Ben bunu kabul edemem. Ben bu sahtekarlığı… Bu adam ortadan kalksın da onu kim öldürürse öldürsün. Ama onu ben öldürmek isterdim, o adam benimle çok oynadı, onurumla benim. Onu yakalamak, konuşmak sonra da onu öldürmek isterdim. Ardında gençliğimi tükettim. Ne yapalım, şimdi de onu tertiple, kancıklayarak öldürteceğiz. Ne yapalım… Ben düşmanıma böyle bir oyun oynamak istemezdim. Düşmanıma, hem de düşman-ı biamanıma…”

“Teşekkür ederiz Yüzbaşım.”

“Hürmete şayan bir insansınız.”

“Murtaza Ağa Cabbarla konuşacak, ona kabul ettirecek.”

Yüzbaşı içini çekti:

“İnşallah kabul etmez,” dedi kederden kahrolan bir yüzle. “En büyük düşmanıma bile bunu yapmak, onu en yakın arkadaşına öldürtmek istemezdim, ne yapayım ki çaresizim. Önümüz de kış, hiçbir harekatta bulunamam. Onun da tezelden imhasını herkes istiyor, herkes o adamdan niçin bu kadar korkuyor, anlamıyorum.”

“Korkuyoruz, ben bile ondan korkmaya başladım Yüzbaşım,” diye onun sözünü kesti Taşkın Halil Bey.

“Siz de mi?”

“Ben de Yüzbaşım.”

“İnşallah kabul etmez Cabbar ya, ben bu köylüleri yakından bilirim. Korkusundan, hele üç çocuğu da varsa ırgat Cab-barın, zaruretten kabul edecektir.”

517

“Üzülmeyiniz Yüzbaşım, neticeden çok memnun kalacaksınız.”

Yüzbaşı onları merdiven başına kadar uğurladı. “Asım Çavuş, duydun mu?” “Duydum Yüzbaşım.”

“Kabul edecek mi Cabbar?”

“Kabul ettirecekler.”

“Cabbar bu işi becerebilecek mi?”

“Onu iyi tanırım, mert, kendi halinde, çok iyi bir adamdır. Teslim olduğunda, İnce Memedi bıraktım geldim dağlarda, diye çok üzülüyordu. Kendine yediremiyordu arkadaşını tek başına dağlarda bırakıp indiğini. Ben onu teselli etmeye çalışmıştım. Demek Zülfü Beyde çalışıyormuş ha? Belki de İnce Memedi öldürebilir.”

“En yakın arkadaşını öyle mi, ah bu bizim köylüler…”

“Böylesi eşkıyaları çoğunlukla arkadaşları…”

“Hiç mi arkadaşlık… Arkadaşlık bir insanın canından daha değerli değil mi? Belki de Cabbar gider de İnce Memed çetesine girer, her şeyi ona anlattıktan sonra.”

“Olabilir…”

“Böyle bir şey olursa çok sevineceğim.”

“Ben de,” dedi Asım Çavuş.

“Biz şimdi, Cabbar ona yetişmeden, İnce Memed daha toparlanmadan bir harekata girişsek…”

“Önümüz kış, Torosta da yağmurlar başladı.”

“Kaç kişisi varmış yanında, dedin?”

“Fazlının söylediğine göre üç kişilermiş.”

“Bahara kadar toparlanırlar.”

“Toparlansınlar. Biz de toparlanırız.”

“Cabbar?”

“Belli olmaz,” dedi Asım Çavuş. “Beceremezse ölüsü de gelir.”

“İnce Memed en yakın arkadaşını öldürür mü?”

“Öldürür,” dedi Asım Çavuş.

Zülfü Bey o gün çiftliğe Cabbarı alsın gelsin, diye bir adam gönderdi. Cabbarla Murtaza Ağa konuşacaktı.

Murtaza Ağa:

518

“Eğer,” diyordu ellerini kıvançla ovuşturarak, “eğer Cabbar bu işin altından kalkamazsa, elimde bir kozum daha var ki koz derim size. Değil İnce Memedi öldürmek, bütün dağlardaki eşkıyaların tozunu attırır. Ama ben, doğrusu bu Cabbara da çok güveniyorum. Ulan şu Zülfü yok mu, şu Zülfü, eğer onun üstüne bir adam daha varsa şu Çukurovada, ben de şu iki elimi ve hem de şu bıyıklarımı kökünden keserim.”

Cabbarı sabırsızlıkla bekliyor, onun nasıl bir adam olduğunu çok merak ediyordu. Teslim olduğunda onu karakolda görmüştü, öbür eşkıyaların arasında, İnce Memedin arkadaşıdır, diye azıcık üstünde durmuştu, o günden bugüne çok bir zaman geçmişti, ancak büzülmüş, iki kat olup oturmuş çok uzun boylu bir adamı şöyle böyle anımsıyordu. “Yüzbaşı çok üzülecek.”

“Üzülsün,” diye güldü Murtaza Ağa. “Ona ne oluyor? Biz gönderiyoruz Cabbarı. Ona, bunu haber vermenin bile lüzumu yoktu. O kendi işine, kasabayı İnce Memede bastırdığına karışsın. İnce Memed herhangi bir şekilde öldürülürse mesulü o mu olacak? Gene bize şükretsin o Yüzbaşı, beceriksiz, İnce Memedi Cabbara biz öldürteceğiz, ya da başkasına, parsayı o toplayacak. Eğer bu Cabbar da bu işin üstesinden gelemezse, bende de bir adam, bir adam, bir adam var ki İnce Memedi su gibi içer. Yalnız şimdilik, ince bir taktik icabı onun adını kimsecikler öğrenemeyecekler. Ben adamımı İnce Memedi öldürmeye gönderdiğimde de bunu ne kimseye söyleyeceğim, ne de kimseye bir şey soracağım, ne de muhterem Yüzbaşı Faruk Beyden icazet dileneceğim. Hele Cabbarı bir deneyelim. Ben, maşa dururken közü elimle tutmak, kendi adamımı zahmete koşmak istemiyorum. Çünkü o kahraman insan, o bana, bu kasabaya her zaman lazım olacak bir cesur, gözü kanlı kişidir. Öyle kişiler ancak bir asırda bir kere gelebilirler bu Çukurovaya ve hem de biltekmil Toros ve hem de Binboğa dağlarına. Bende de bu adamlardan bir değil, iki alıcı kuş var.”

“Şimdi anladım sendeki değişikliğin sebebini,” diye güldü Taşkın Halil Bey. “Ağzın kulaklarında. İnce Memedden de hiç korkmuyorsun.”

“Onun için İnce Memed çantada keklik.”

519

“Ne sandın ya oğlum Zülfü?” diye gürledi Murtaza Ağa. “Tabii İnce Memed çantada keklik. Beni Ali Safa mı sandın? O İnce Memed benim için bir içimlik su bile değil… Onun benim için bir karınca kadar bile hükmü yok. O İnce Memed mi ne kı-zılkurt, o, ayağı yalın, çıplak köylü mü ne, o öksüz… Öylesi bin eşkıya benim için bir kuru çöp bile değil. Onu bağırlarına basan köylülere de bu muhterem Türkiye Cumhuriyetinin bir sözü olacak, Yüzbaşıya da…”

Arif Saim Beye de diyecekti ya sustu. Öyle durup dururken ortaya attığı o söz ortalığı velveleye vermiş, Adana, Ankara ve hem de İstanbulu çalkalamıştı. Aldığı son haberlere göre, Arif Saim Beyin Mustafa Kemal Paşaya suikast yapacağı haberi bütün ülkede bomba gibi patlamıştı. Ankarada yüksek rical Mecliste, rakı sofralarında, gazete matbaahanelerinde hep bunu konuşuyorlardı. Kasabada da bu suikast işini herkes biliyordu ya, hiç kimse öyle uluorta konuşamıyordu. Ateş olmayan yerden duman çıkmazdı. Belki de doğruydu, Murtaza Ağa böyle mühim bir hadiseyi kendi işkembeyi kübrasmdan çıkaracak değildi ya… Nasıl olsa Mustafa Kemal Paşanın da kulağına gidecekti bu hadise. İşte o zaman gör sen, Zülfüyü ve işte gör sen Arif Saim Bey adındaki milli kahramanı! Boğazında ip, göğsünde yafta, ipte sallanan Arif Saim Bey ve de Zülfü ve hem de yandaşları…

Zülfü onun birkaç kere ağzını aramış, Murtaza Ağa hiçbir şey duymamış gibi davranmış, oralı bile olmamıştı. Biliyordu ki, Zülfü bir gün bu meseleyi onunla açık açık konuşacaktı. Şimdiden ödü kopmaya başlamıştı.

Cabbarı gördüğünde, Murtaza Ağanın gözü onu hiç tutmadı. Ayağında çiftçi edikleri, bacağında solmuş, yırtık bir kara şalvar, başında siperliği kırılmış bir kasket, süklüm püklüm, soluk yüzlü bir adam, utangaçlığından da kimsenin yüzüne bakamıyor.

Konağa geldiğinde çok erkendi. Murtaza Ağa, aba altında er yatar, diye düşünerek onu iyi kabul etti, kahvaltıya çağırdı. Cabbar kahvaltıda şaşkındı, çayı içerken, tabaklardan peyniri, zeytini alırken bir kere olsun başını kaldırmamış, onun yüzüne bakmamıştı. Elleri de titriyordu. Sofradaki bala, tereyağına elini bile sürememişti.

520

“Evet Cabbar Efendi, demek sen İnce Memedin arkadaşıydın?”

Cabbar sıkıldı, utandı, bir şeyler söylemek istedi söyleyemedi.

“Demek öyle ha, sen dağda İnce Memedle mi gezdin, birlikte mi başladınız eşkıyalığa?”

“Daha önce ben Deli Durdu çetesindeydim, Deli Durdu Kerimoğlunu dövünce… Evini de soyunca ben de, bir de Recep Çavuş ondan ayrıldık, İnce Memedle birlikte dolaştık. Recep Çavuş da Akçasazda ölünce biz Memedle birlikte kaldık.”

“Hep iki kişi miydiniz?”

“İki…”

“Sen neden eşkıya çıkmıştın?”

“O adam anamı çok dövdü de… Anam ölünce de ben… İşte onu…”

“Sonra?”

“Sonra af çıkınca ben indim. İnce Memed dağda kaldı, dağda kalınca da Abdi Ağayı öldürdü, sonradan da ortalıktan yitti gitti, imi timi bellisiz oldu. Bir de baktım, Ali Safa Beyi öldürmüş, dediler. Ayrıldığımızdan sonra ben onu hiç görmedim.”

“Şimdi İnce Memed dağda, geçen gün de kasabayı bastı, Topal Aliyi öldürecekti, Molla Duran Efendi de onu elinden aldı, yalvararak yakararak. Sen biliyor musun İnce Memedin Topal Aliye niçin düşman olduğunu?”

“Biliyorum, İnce Memed söylemişti bana.”

“Niçin?”

“Topal Ali, İnce Memed Hatçeyi kaçırdığında onun izini sürüp onu yakalatmış da, İnce Memed onun yüzünden eşkıya olmuş da, bir de Hürü Ana var ya, ona, ille de Topal Aliyi öldür, diyor da, o da Hürü Anayı hiç kıramaz da…”

“Nasıl bir adam bu İnce Memed, çok mu yürekli?”

“Yürekli de söz mü, deli o. Kendisini ateşin içine kapıp koyuverir. Yeter ki gözlerindeki o ışık bir kez yanmasın.”

“Nasıl bir ışık o?”

“Nasıl bir ışık olduğunu bilemem. O çok kızar da, bir şey yapmaya kalkarsa gözlerinde iğne ucu gibi ışıklar çakar. İşte o ışıklar çakınca da İnce Memedi bir daha kimse zapt edemez.”

521

 

“Çok mu kurnaz, çok mu akıllı?”

“O çok akıllıdır, bir çocuk kadar da iyidir, azıcık da kurnazdır. O, karıncayı bile incitemez. Herkese de inanır, bir çocuk gibidir, dedim ya.”

“Sen onu çok mu seversin?”

“İnsan arkadaşını sevmez mi?”

Murtaza Ağa gözlerini Cabbarm gözlerinin içine dikti, Cabbar gözlerini ondan kaçıramadı. Böyle göz göze bir süre

kaldılar.

“Seni şunun için buraya çağırdım ki, sen… Sen…” Cabbarı yokluyordu. “Sen İnce Memedi öldüreceksin.”

Sanki Cabbar böyle bir öneriyi bekliyordu, yüzünde hiçbir değişiklik olmadı, bir söze de varmadı.

“Hükümet bu İnce Memedin üstünde çok duruyor. Anka-radaki İsmet Paşa, öteki büyükler, bu İnce Memedin vücudu ortadan kalkmalı diyorlar da başka hiçbir şey demiyorlar. Bizi burada çok sıkıştırıyorlar. Biz de İnce Memedi ortadan kaldıracak bir gözü pek, yiğit kişi ararken Zülfü Bey de seni söyledi. Ben de münasiptir dedim. İnce Memedi öldürmek şerefi de onun en yakın arkadaşının olsun, dedim. İnce Memed gibi bir yiğidi, cömert, iyi, arkadaş canlısı, Hazreti Ali emsali yürekli bir kişiyi de kanı ciğeri beş para etmez birisi öldürmesin de, onun yakın arkadaşı şerefli Cabbar öldürsün, dedim. İnsanın gönlü İnce Memed gibi bir adamı bir kötünün öldürmesine razı gelmiyor. İnce Memed erinde geçinde nasıl olsa öldürülecek. Hiçbir eşkıyanın, İnce Memed gibi bir eşkıyanın sen sonunda kurşundan gitmediğini gördün mü?” Durdu, sorusuna karşılık bekledi. Cabbar:

“Anlamadım,” dedi. “O, Abdi Ağayı öldürdükten sonra eşkıyalık yapmayacaktı. Bunu ben biliyordum. Ali Safa Beyi öldürdüğünü duyunca inanamadım.”

“Herkes biliyor Ali Safa Beyi onun öldürdüğünü.” “İnanamam. Onun derdi Abdi Ağaydı, onu da öldürünce kaçıp gidecekti. Ben dedim ki, Ali Safa Beyi başka birisi, bir düşmanı, başka bir köylü Öldürmüştür de İnce Memedin üstüne atmışlardır. Ben öyle dedim.”

522

“Topal Ali var ya, o şimdi Molla Duran Efendinin yanında çalışıyor, daha önce de benim yanımda çalışıyordu…”

“Duydum.”

“Sen onu da iyi tanır mısın?”

“Tanırım.”

“İşte o Topal Ali, İnce Memedi Ali Safa Beyi öldürürken gözüyle görmüş.”

Cabbarm ilk olaraktan yüzünde bir değişiklik oldu, elle tu-tulurcasına bir şaşkınlık belirdi, bu da Murtaza Ağanın gözünden kaçmadı.

“Şimdi İnce Memed dağda. Bu kati ve eşkıyalık yapıyor, adam öldürüyor, yol kesiyor.”

“O yol kesmez,” diye kesin konuştu Cabbar.

“Önce dediler ki, İnce Memedi Topal Aliye, Kürt Rüsteme, daha başkalarına öldürtelim. Zülfü Bey de senin adını söyleyince, ben de işte İnce Memedi öldürmek böylesi bir adama yakışır dedim. Bak, ben harbi adamım, lafı öyle evelemesini, gevelemesini bilmem, kurşunu adamın alnına alnına sıkarım. Onun için iyi dinle beni ve hem de kulaklarını bir iyice açaraktan. Sen İnce Memedi öldürünce, Zülfüyle, öteki Ağalarla Beylerle konuştuk, sana üç yüz dönümlük, beğendiğin yerden bir tarla vereceğiz. Bir çift beğendiğin at, dört öküz, iki pulluk, tohumluk, bir de ev yaptıracağız sana. Bir de sana, ne kadar gerekliyse aramızdan toplayarak para vereceğiz. Paran Molla Duran Efendide kalacak. İnce Memedi öldürüp döndüğünde de para senin olacak. İnsan halidir bu, eğer sen gider de, sen İnce Memedi değil de, o seni öldürürse bütün para, sana söylediklerim, tarla marla karına, çocuklarına verilecek. Eğer sen bizim şimdi bu dileğimizi kabul etmezsen, hem İnce Memede ve hem de bize kötülükte bulunacağın için, seni bu Çukurovada yaşatmayacağız. Önce seni Zülfü Bey çiftlikten atacak. Bu da olmadı öyle mi, seni bu dünyada hiçbir yer kabul etmeyecek, bizim ve hem de Hükümetimizin eli kolu uzundur taa arşa kadar, seni nereye gitsen bulacağız. Bana hiçbir şey de mi yapamazsınız diyorsan, yaparız, öldürülmüş bir adamı senin üstüne atarız. Ya dağa çıkar İnce Memede karışır, gene de kurşundan gidersin, ya da içeriye girersin, hapisanede çocuklarının yüzünü göremeden ölürsün. Ya da asılırsın şu kasaba meydanında…”

523

O sözünü bitirince Cabbar sapsarı ölü gibi kesildi:

“Etme bunu bana Ağa,” diye onun ellerine sarıldı. “Bunu yapma, kıyma bana. Beni İnce Memede öldürtme.”

“O ne bilecek senin ona niçin geldiğini? Eşkıya çıktım dersin, senin dağa çıktığını duyunca, o da sana inanır.”

“inanmaz o. Bilir beni o. Benim bir daha eşkıya çıkmayacağımı da bilir. Kendisini öldürmeye geldiğimi de bilir, etme bunu bana. Küçük, küçücük çocuklarım var, kıyma bana.”

“Tamam! Başka söz istemem. İnce Memedi senden isterim. Ve hem de tüm kasabamız ve hem de bilumum Hükümetimiz böyle bir şerefi sana layık gördüler de… Sus! Al tüfeğini, çık dağa… Senin bu kasabaya geldiğini, bizimle görüştüğünü kul olan bilmeyecek. Yolun açık, gazan mübarek olsun.”

Cabbar bundan sonra ne kadar inledi sızladı, yalvardı ya-kardıysa da Murtaza Ağaya, onun ağzından bir tek söz alamadı. Murtaza Ağa taş kesilmişti de dil vermiyordu.

Sonunda:

“Bana on gün izin,” dedi Cabbar. “Bir düşüneyim, taşınayım.”

“Gene eşkıya çıkmaya kalkma, alimallah yanarsın…”

“Eşkıyalık nerde, biz nerde,” diye acı acı gülümsedi Cabbar.

Upuzun boyuyla ayağa kalktı, sendeliyordu.

“Sana on beş gün izin, düşün taşın.”

524

Molla Duranın köyü şu uzak mor dağların arkalarında kayalıklı, ormanlık keskin bir koyağın kuytusundaydı. En yakın köy bir buçuk, en yakın kasabaysa üç günlük yoldaydı. Köyü dünyaya sarp dağları aşan incecik bir çiğir bağlıyordu. Yılın yedi ayı da köyün bütün dünyayla ilişkisi kesiliyordu. Tarlaları yoktu. Kaya aralıklarında buldukları avuç içi kadar topraklara ekinlerini kazma ile ekiyorlardı. Ve çok keçileri, az koyunları, hemen hemen hiç inekleri yoktu. Bu sarpta katırdan başka da binit işlemiyordu. Duran gözünü açtığından beri bol bol kabak, bol bol mantar biliyordu. Ekmeği bile çok seyrek görüyordu. Ekşi ayran, imansız çökelek bile onun özlem duyduğu yiyeceklerdendi. On iki yaşına kadar boynu çöp gibi inceydi. Gözleri yuvalarından fırlamış, yüzü kurumuş, kavrulmuştu. Bacakları, zayıflıktan biribirine dolanıyordu.

Birinci Dünya Savaşı yıllarında köy ilk yabancıları gördü. Bunlar, kimisi daha bıyığı terlememiş genç, kimisi de orta yaşlı kişilerdi. Kimisi silahlı, kimisi silahsız, kimisi yarı çıplak, kimisi de koyunları altın dolu, çok güzel giyinmiş, altın kordon takınmış, parlak çizmeli kişilerdi. Birkaç yıl içinde köydeki insan sayısı üç katına, Kurtuluş Savaşı günlerinde de beş katına, yedi katma çıktı. Köye sığınanlar daha çok okumuş yazmış kişilerdi. İçlerinde eşkıyalar, yol kesiciler, kaçakçılar da vardı. Bu asker kaçakları, kaçakçılarla birlikte de kurulduğundan bu yana tekdüze yaşamını sürdürmüş olan Sarıasma köyü birden başkalaş-tı, birkaç ay içinde köylülerde gözle görülür bir biçimde deği-

525

siklikler oldu. Köylülerin kılıklarında bile farklar görüldü. Kaçakların bir kısmı bu kuytu köye ev bile yapıp, karılarını getirdiler. Ve burada bütün gözlerden, baskılardan uzak kıvanç içindeydiler.

Duranın babası savaşa gitmiş Sarıkamışta kalmıştı. Künyesi daha gelmemişti ya, babasmm onun yanında can verdiğini bir asker arkadaşı köye kadar gelerek haber vermiş, kendisi de bir daha asker ocağına dönmemişti. Duranın anası güzel, güçlü, gösterişli bir kadındı. Babasının ölümüne ağlamamıştı bile. Köydeki asker kaçaklarından İmam Hüseyin Hocayı çoktan evine almıştı. İmam Hüseyin kırmızı yüzlü, kara çember sakallı, geniş omuzlu, kaim dudaklı, iri gözlü, lacivert külot panto-lonlu, körük çizmeli, gümüş savatlı kuburunun içi altın dolu, altın köstek saatli bir hocaydı. Hep ağzı kıpır kıpır dualıydı da. Yepyeni bir Alman filintasını da hiçbir zaman cüppesinin altından eksik etmiyordu. Çaprazlama bağladığı fişeklikleri sırma işlemeliydi. Ve her işleme bir tılsıma işaretti.

Hüseyin Hoca köyde ne kaçaklarla, ne de yerli hiç kimseyle konuşmuyordu. Varsa da yoksa da ev, hem de Duranın anası. Hoca, hiç uyumadan her gece sabaha kadar onunla sevişiyor, ilk günlerde Duranı uyutmuyorlardı bile. Duran da ne yapsın onları her gece dinlemek zorunda kalıyordu. Çok da hoşuna gidiyordu ya uykusuzluğa fazla dayanamıyordu.

Hocadan Duranın üç tane kız kardeşi oldu. Bu arada Duran da semirdi, boy attı. Hoca onu seviyordu. Yalım gibi kara gözlerinde derin, hırslı bir ışık vardı. Bu da Hüseyin Hocanın gözünden kaçmadı. Az bir sürede ona okuryazarlık, dualar öğretti. Birlikte namaz kılmaya, Kuranı bile birlikte ezber okumaya başladılar. Hüseyin Hoca öğrencisinin başarısından dolayı kıvançlıydı ve onunla övünüyordu.

Bir gün Duran, Hocanın hazırlandığını, köyü, anasını, çocuklarını bırakıp kaçacağını anladı, onu izlemeye başladı. Bir gece yarısı, anası derin uykudayken, Hüseyin Hoca yataktan kalktı, giyindi, filintasını aldı, yastığının üstüne bir kese bırakıp dışarıya çıktı. Duran çoktandır bu anı bekliyordu, giyinikti. O da az sonra onun arkasından dışarıya fırlayıp uzaktan Hocayı izlemeye başladı. Bahardı, ılık bir yel esiyor, hışırdayan orma-

526

nın üstüne de yoğun bir ay ışığı dökülüyordu. Köyü çok hızlı çıktılar, Hocaya birkaç köpek havladı, öteki aldırmadı. Yardaki keskin kayalıklı, yüksek gediği aştılar, gün burnuna derinliği birkaç kilometre, kuyu dibi gibi bir uçurumun dibine indiler. Yolda Hoca birkaç kere kuşkulanmış, arkasından birisinin geldiğini anlayıp durmuş yöreye bakınmış, dinlemiş, kimseyi göremeyince de yürümesini sürdürmüştü. Derin koyağı yukarı çıkarken, tam öğleüstü Hoca bir pınarda aptes almış, büyük zekerini tutup bir süre oynamış, sonra da namaz kılıp oturmuş yemeğini yemişti. Duran da acından ölüyor, karnı gurulduyor, Hoca yemeğini atıştırırken onun ağzının suyu akıyordu.

Yemekten sonra azıcık kestiren Hoca, sağına soluna kuşkuyla bakındı, gözleri birilerini arıyordu. Kesinlikle bir şeyleri sezinlemişti ya, Duran onun ardınca öylesine gizli, ürkek bir kuşmuşcasına yürüyordu ki öteki bir türlü, ne kadar kuşkulanırsa kuşkulansın onu göremiyordu.

Hoca akşam yemeğine oturuncaya kadar Duranın durumunda öyle pek bir değişiklik olmadı. Biraz bacakları feldirdi-yor, başı dönüyordu ya gene de Hocayı izleyebiliyordu.

Hoca bir yaylanın düzünde, tek bir ağacın altından kaynayan oluğun başında durdu, azık torbasını gövdenin dibine yerleştirdi, sağa sola şahin gözleriyle bir bakıp namaza durdu. Duran artık dayanamadı, bir kedi gibi sürünerek, çıt çıkarmadan ağacın dibine geldi, elini azık torbasına uzattı, tam bu sırada da Hüseyin Hocanın sert pençesi onun bileğini kavradı.

“Biliyordum mendebur köpek, biliyordum senin benim peşimde olduğunu. Acıktın değil mi?” diye gülümsedi. “Seni mendebur seni. Dur namazımı bitireyim de sonra konuşuruz seninle, bekle.”

Yeniden namaza durdu, bir rekattan sonra duasını topladı.

“Gel bakalım Molla Duran Ağa, şöyle bir karnımızı doyuralım. Ondan sonra…”

Torbada çok peynir, çok soğan, çok katı yumurta, çok patates, çok ekmek vardı. Bu kadar büyük hazırlığı kimsenin haberi olmadan Hüseyin Hoca ne zaman, nerede yapmıştı, Duran bu işe gerçekten şaşırdı.

“Daha fazla ben o köyde kalamazdım, Duran oğlum. Ana-

527

na gelince, o daha genç, çok da güzel. Ben de ona epeyce altın bıraktım. Bir haftaya kalmaz, genç, beğendiği birisiyle evlenir. Beni çoktan unutmuştur bile. Yalnız, o seni benim kaçırdığımı sanır, bana düşman kesilir. O sensiz yapamaz. Benim ondan olan kızlarımı kendisinin saymıyor. Sen döneceksin köye.”

Duran çok dingin:

“Dönmeyeceğim,” diye kesin konuştu.

“Pekiyi, nereye gideceksin?”

“Sen nereye gidersen oraya.”

Yemeği çabucak bitirdiler. Hüseyin Hoca olukta ellerini yıkadı, döndü. Duran azık torbasını topluyordu.

“Sen benimle gelemeyeceksin.”

“Geleceğim.”

“Sen benim başıma bela mısın?”

“Ne var, belayım…”

“Bak Duran, seni çok severim bilirsin. Kızlarımdan da, anandan da seni fazla severim. Ama şimdi hemen dönmezsen geriye seni öldürürüm.” Filintasının mekanizmasını şakırdattı, namluya fişek sürdü, tüfeği omuzuna dayayıp Durana çevirdi. “Derhal geriye dönmezsen yersin kurşunu.”

“Dönmeyeceğim.”

“O üç kız çocuğuna kim bakacak, sen gidiyorsun, ben de…”

“Onlar kendilerine bakarlar, anam da üç güne varmaz evlenir.”

“Ulan mendebur, dön diyorum sana, şimdi tetiğe bastım basacağım.”

“Bas,” diye soğukkanlı konuştu Duran.

“Öldürürüm seni,” diye dişlerini sıktı Hüseyin Hoca.

“Öldür.”

“Al öyleyse…”

Duranın ayağının dibine bir kurşun salladı. Çocuğun yüzü azıcık sarardı ya başkaca durumunu hiç bozmadı. Hüseyin Hoca bir kurşun, bir kurşun daha salladı, öteki hiç aldırmıyor, gözlerini bile kırpmıyordu. Hüseyin Hoca bu çocuğun bundan da daha gözü pek bir çocuk olduğunu biliyordu ya onu geriye döndürmenin de bir yolunu arıyordu. Kurşun para etmeyince onu kan-

528

dırmayı denedi. Ölümü göze almış bir kişi birkaç söze kanar mı? Yalvardı yakardı, türlü diller döktü, oğlan aldırmadı bile, orada öyle ağaç gibi dikilmiş kalmıştı. Paralar önerdi, gene olmadı.

“Ben de senden daha inatçıyım, sana kıyamadım, buna güvenme, sen benimle uzun bir süre kalamayacaksın. Bunu böyle bil de başının çaresine öyle bak.”

Hüseyin Hoca önde, Duran arkada yola düştüler. Çukuro-vaya kadar yalnız yemeklerde bir araya geldiler ama, bir tek sözcük konuşmadılar. Önde güçlü kuvvetli Hüseyin Hoca, arkada ayakları şişmiş, boynu sönmüş direnen Duran, Akdenizin kıyısındaki ak badanalı evleri portakal ağaçlarının arasındaki bir köye geldiler. Burada Hocayı herkes tanıyordu. Karısı, çocukları onu ağlayarak, sevinçten deli olarak karşıladılar. Köyde kimse gözlerine inanamıyordu. Hocanın üç yıl önce Sarıkamış-tan künyesi gelmişti.

Hoca hiçbir şey olmamış gibi evine yerleşti, çoluk çocuğuna karıştı, Durana da bir yatak verdiler, hiç kimse de neci olduğunu, nereden gelip nereye gittiğini sormadı. Köye geldiklerinden bir hafta sonra Hüseyin Hoca bir dükkan açtı, dükkanda tozlanmış kavanozlar, boş kutular, telis çuvallar, çuvalların hepsi de sabun kokuyordu, büyük büyük sandıklar… Kolları sıvadılar, sabahtan akşama kadar dükkanı sildiler süpürdüler, yıkadılar ovdular, dükkan pırıl pırıl oldu. Ama hiç konuşmadılar. Konuşmak değil, Hüseyin Hoca bir kerecik başını kaldırıp da onun yüzüne bakmadı.

İkinci gün, boğazlarına mavi boncuklu ziller takılmış iki biribirisinin tıpkısı doru at koşulmuş yeşil, nakışlı, koşumları pırıl pırıl, yağ kokan yepyeni bir arabaya binip kasabaya indiler. Çok alışveriş ettiler.

Dükkan açılır açılmaz bütün köylü saldırdı. Birkaç kez kasabaya gene gittiler, köylü mal almaya doymuyordu. Savaş içinde öteki köyler ne kadar fıkaralaşmışsa, bu köy o kadar zenginlemişti. Bir yandan kaçakçılık yapıyor, Suriyeye sığır, keçi, koyun götürüyorlar, bir yandan da İskenderundan gelen teknelere portakallarını yüklüyor, az da olsa yetiştirdikleri pamuklarını gene aynı teknelerdeki tüccarlara veriyorlardı. Köylülerin tümü de Girit göçmeniydiler.

529

I

Molla Duran tam üç yıl kaldı Hüseyin Hocanın yanında. Üç yılda bir tek sözcük bile konuşmadılar. Üç yılda bir kere olsun göz göze bile gelmediler. İkisi de Allahm belası iki çetin cevizdi.

Üç yıl doluncadır ki bir gün kasabada bir kebapçı dükkanında karşılıklı oturmuş sumaklı kebap yerlerken, Molla Duran Hüseyin Hocanın gözlerine dostlukla bakarak ilk olarak konuştu:

“Gidiyorum Hocam,” dedi. “Beni başımdan da büyük gö-nendirdin, sağ olasın. Senin bu iyiliğini ölünceye kadar unutmayacağım. Hakkını helal et.” Sesi karıncalanmış, elleri de usuldan titriyordu.

“Helal olsun ne hakkım geçmişse sana Duranım. Sen de var ol, sağ ol… Artık gideceğini biliyordum.” Elini koynuna soktu, büyük bir cüzdan çıkardı. “Üç yıldır dükkandan kazandığın paraları bile hazırlamıştım. Al paranı.” Cüzdandan kalın bir deste para çekti, kıvançlı, gülümseyerek Durana uzattı. “Al!”

Duran parayı aldı, boğazına asılı kesenin büzgüsünü açıp desteyi oraya güzelce yerleştirdi, ayağa kalktı. “Sağlıcakla kal Hüseyin Hocam,” dedi, çıktı gitti.

Hoca onun arkasından sevgiyle baktı. Bu çocuk çok hırslı, diye düşündü, öyle bir adam olacak ki bütün Çukurovanm şaşkınlıktan parmağı ağzında kalacak.

Molla Duran hemen, gün geçirip fırsat vermeden zamana pazara gidip görkemli, at gibi bir Kıbrıs eşeği satın aldı, bir çift de camekan uydurup içini cıncık boncukla doldurdu, hemen o gün de köylere çıktı.

Gittiği köylerde hem öteberilerini satıyor, fırsat buldukça da imamlık ediyor, namaz kıldırıyordu. Nereye gitse, dağ başında da olsa bir vakit için namazını geçirmiyordu.

Altı ay sonra eşeği satıp yerine bir at aldı. Atıyla kaçak mal satmaya başladı. O da yetmedi, yanma dört beş kişi uydurup Halepten kaçak mal getirdi. Bu kaçak mallarla Antepte, Kiliste dükkanlar açtı. Bu da yetmedi, büyük bir kaçakçı şebekesinin başı oldu. İşi olağanüstü bir beceriyle yönetti, çok para kazandı. Kaçakçılığın da sonunun olmadığını biliyordu. Her şeyi, şe-

530

bekeyi, dükkanları yüzüstü bırakıp sandık sandık altınlarla kasabaya geldi. Köprünün üst başını oldum olası severdi. Otuz dönümlük bu büyük bahçeyi üç altına aldı. Bir yıl içinde kasabada büyük bir ün yaptı. O, yedi yaşındaki Hafızı Kuran olmuş, bunu duyan Adana Valisi de onu Mısıra Camiyülezhere okumaya göndermişti. O da orada öyle bir tahsil yapmıştı ki değme din bilgini onun eline su dökemez. Ankarada ona Diyanet İşleri Başkanlığını önermişler, o bütün önerileri geriye çevirmiş, hiçbir şey kabul etmemişti…

Bundan sonra onun büyük aşkı tarla olmuştu. Zülfüyle anlaşmış, hazinenin açık artırmaya çıkardığı toprakları birkaç altına bir uçtan almaya başlamıştı. Birkaç yıl içinde hazineden, köylülerden o kadar çok tarla almıştı ki tapularının sayısını kendi de unutmuştu. İlk karısı babası ölmüş bir Ağanın kızıydı, ondan da binlerce dönümlük çiftlikler gelmişti. Aldığı en güzel tapu da on yedi dönümlük, bir köylüden iki buçuk altına düşürdüğü bir tapuydu. Bu tapu Torosun tam ovadan başlayan, en gür ormanlı, her ağacının gövdesini iki adam el ele verse çe-viremez bir yamacını tutuyordu. Bu on yedi dönümlük tapunun sınırları öylesine sünekti ki bir yanı ovadan başlıyor, dağların ilk tepelerine kadar gidiyordu. Batıdan doğuya da kilometrelerce uzuyordu. Molla Duran bu tapuyu alınca kendisini mahkemeye verdirmiş, mahkeme yıllarca sürmüştü ama, o da kazanmıştı. Bu sefer de Yargıtaya göndermişti kendisini, o da yetmemiş Genel Kurulca da tapusunun sınırı kesinleştirilmişti. Ve orman sedir ormanıydı. Sedir ağacı değerli ağaçtı ve Mersin limanında yabancı bandıralı gemiler, bu değerli sedir ağaçlarını bekliyorlardı.

Molla Duran Efendi bu güzel, büyük ormana bin baltayla birlikte girdi. Acele ediyordu. Hükümet bir kendine gelirse, bu ağaçları ona yedirmezlerdi. Birkaç yılda sınırlarının içinde dikili bir fidan bile kalmadı. Bu yüzden de öylesine bir zenginleşti ki parasını koyacak yer bulamadı. Ormanın kökünü sökmek çok zor oldu. Bereket ki bütün ova, bütün dağlar işsizdi. Gündeliği on kuruşa, boğazı tokluğuna adamlar çalıştırdı. Ormanın yerinden inanılmaz verimlilikte bir toprak çıktı. Çukurovanın Akdeniz kıyısında, Yüreğir ovasında bile böyle bir toprak yok-

531

tu. Molla Duran Efendi karasevda bağlamıştı bu toprağa. Bu zamana kadar karıyı üçlemişti ya onlarla fazla ilgilenemiyordu. Varsa da yoksa da orman toprağı… Kasabaya giren birkaç traktörden üçü de onundu. Bir batöz, bir sürü de orak makinaları almıştı. Makinaya çok meraklıydı.

Aldığı topraklar içinde dört Yörük obasının kışlakları da kalmıştı. Önceleri Yörükler direttiler, baba dede kışlakları için bir de para mı vereceklerdi? Sert, dişli, gözü kanlı adamlardı. Ama kim olurlarsa olsunlar Molla Duran Efendinin karşısında kısa bir sürede pes etmek zorunda kaldılar, kuzu kesildiler. Molla Duranla başa çıkmak her adamın harcı değildi. Ve Molla Duran, Yörüklerden otlakiye parası olarak kağıt para değil de altın istiyordu. Yörükler de her yayla dönüşü kadife keselerde ona altınlarını biltekmil sunuyorlardı.

Topal Ali:

“Battal Ağa geldi, Molla Efendi.”

“Atını tavlaya çektiniz mi?”

“Çektik.”

“Buyursun gelsin.”

Molla Efendi Battal Ağayı ayakta karşıladı. Onu seviyordu. Böyle hem ölüp giden, hem de kuyruğu dik gidenlere oldum olası hayranlığı vardı. Yörükler bitmişler tükenmişler, açlıktan da ağızları kokuyor, obalar da gün geçtikçe tükeniyor, her gün bir, birkaç çadır obalardan ayrılıp buldukları yerlere gidip yerleşiyorlar ama Battal Ağa kılığı kıyafeti, çadırının görkemi, elindeki şahiniyle eski halini olduğu gibi sürdürüyordu. Buraya bile şimdi elinde şahiniyle gelmişti.

Battal Ağa burulmuş bıyıkları, Halep işi, siperliği geniş şapkası, cepleri sırmalı kumaş şalvarı, lacivert ceketi, çizmeleri, ipekli mintanıyla bir erkek güzeliydi. Kucaklaştılar.

Kahveler geldi, ilk yudumdan sonra Battal Ağa cebinden kırmızı kadife keseyi çıkartıp Molla Efendiyle kendi arasına, sedirin üstüne usulca koydu.

“Bizimkilerin güçleri bu yıl bu kadar,” dedi.

“Al onu oradan,” diye güldü Molla Duran Efendi.

“Al ve de koynuna olduğu gibi koy.”

“Ama… Nasıl olur… Bu… Kışlak parası…”

532

“Al ve cebine koy!”

Battal Ağa şaşırmıştı. Elinde tuttuğu keseyi bir türlü ne yapacağını bilemiyordu.

“Biz sana bir şey yapmadık. Ne oldu, Efendi? Sen bizden, biz de senden hoşnutuz…”

“Al ve de cebine koy!”

“Bunun ne olduğunu bana söylemeden… Belki seni gücendirdik. Öyleyse, insan halidir, kusura kalma. Ne oldu, kulun olayım söyle?”

“İnce Memed geldi.”

Battal Ağanın yüzü sapsarı kesildi.

“Vallahi onu biz sana göndermedik, Efendi.”

“Biliyorum haberiniz yok. Ona bir iyilikte mi bulundunuz?”

“Yaralanmış, bizim obanın yanında atından düşmüş, yarası çok ağırmış, bizimkiler de almışlar onu kurtarmışlar.”

“İyi yapmışsınız,” diye onun omuzunu okşadı Molla Duran Efendi. “İyi yaptınız ki, ben yerden göğe kadar memnun oldum. Onun gibi insanlar bizim bu dünyamıza gerek. Bu kadar kötülük, pislik, ikiyüzlülük ve hem de zalimlik dolu dünyamıza böyle ışıklı pınar suları gibi temiz olan insanlar gerek ki bize, azıcık soluk alalım. Onu kurtardığınıza iyi yaptınız ya, o da beni çok kızdırdı. Gelmiş buraya, bana Yörüklerin eski kışlakları Yörüklerin olacak, diyor.” Birden parladı, bu sözler onu yüreğinden yaralamıştı. Onun tepkisiydi. Yoksa Molla Duran Efendi soğukkanlılığını hiç yitirmez, yitirdiği zamanlarda da burnuna esrikleştirici portakal çiçeklerinin kokusu gelir, onu dingin-leştirirdi. “Ulan İnce Memed, bir daha söyle hele bir daha, sen eşkıya oldun diye kimin malını alıp da kime veriyorsun, dedim. Ben kızınca o da indirdi. Yörüklerin ata kışlağıymış benim tarlalarım, hem de bin yıllık. Olsun, bana ne, ben çil çil altınları sayarak almadım mı o topraklan? Yörüklerin aklı yok muydu, niçin benden önce akıl edip de kendi kışlaklarının tapusunu almadılar? Ben kızdıkça o indirdi, o indirdikçe ben kızdım… Sonunda anlaştık. O benim tapuma karışmayacak, ben de sizden, ben ölünceye kadar otlakiye almayacağım.”

“Vallahi billahi, Kuran üstüne yemin ederim, buraya İnce

533

Memedin geldiğinden haberimiz olmadı, yoksa göndermezdik.”

“Cebine koy o keseyi!”

Battal Ağa kuşkulu, onun gözlerinin içine bakarak, altından bir çapanoğlu çıkmasın diye çekinerek keseyi koynuna

soktu.

“Bizi bilen bilir. Biz gökteki kartallarla dövüşerek, dişimizle tırnağımızla bu hale geldik. Bizi Allahtan başka kimse yolumuzdan çeviremez. İnce Memed gibi çocuklar bize bir lokma bile olmazlar. Lokma olmazlar da ne demek, dişimizin kovuğuna bile girmezler. Ama öyleyse ben niçin sizden bundan sonra ölünceye kadar otlakiye, kışlak parası almayacağım? Söyle neden?”

“Allah seni inandırsın ki onu biz buraya göndermedik. Bize gücenme ve de kusurumuza kalma…”

“Neden mi, çünkü siz İnce Memed gibi bir yiğidi kurtardınız. Kurtarıp da bu mübarek vatana iade ettiniz. Bundan dolayı ben de size minnetimi bildirmek için… Bundan sonra siz benim için İnce Memed gibi bir ermişi, kahramanı kurtarmış kişisiniz. Başım üstünde her zaman yeriniz var.”

Battal Ağa ikircik içindeydi, bu adam İnce Memedi gerçekten seviyor mu, diye düşündü. Böyle adamlar dünyada kendilerinden başka da hiç kimseyi sevmezler, dedi kendi kendine. Böylesi canavarlar öyle kolay kolay da korkmazlar.

Molla Duran Efendi onun ne düşündüğünü anlamış gibi, biraz acı, biraz alaylı gülümsedi:

“Bir insan ne kadar yürekli olursa olsun İnce Memedden korkmalı. Çünkü o, ölümün ötesinde yaşıyor. Bu ne demektir, biliyor musun?”

“Biliyorum ya, İnce Memed öyle değil.”

“Doğru, her zaman değil. Çoğu kez herkes gibi bir adam. Yumuşak, iyi huylu, küçük bir çocuk gibi nazlı… Kimisinde de…”

“Korkulur,” dedi Battal Ağa.

Molla Duran Topal Aliyi çağırdı.

“Ali, şöyle otur hele. İnce Memedi konuşuyorduk.”

“Duydum Efendi. Doğru konuştunuz ikiniz de. Onu iyi ta-

534

nıyorum, çocukluğundan bu yana, bir iş yapmaya kalkıştı mı gözlerine önce bir çelik ışıltısı gelip yerleşiyor. İşte o zaman o ölümün ötesine geçiyor. İşte o zaman ondan korkulur.”

“Benden de korkulur,”  dedi Molla Duran  Efendi.  “Biz onunla aynı demirdeniz.”

“Anladım,” dedi Ali. “İkinizi bir arada görünce hemen anladım. İkinizin de gözlerine o ışık geldi aynı anda yerleşti.”

“Ben bir karış kışlağı vermem deyince, bu toprakları benden alacak yürekli bir kişi varsa gelsin de görüşelim deyince, o anladı ki olmayacak. Ben de ona otlakiyeyi hediye ettim. Bir de onu kurtardığınız için size… Bir de Aliyi bağışladı benim hatırım için. Belki Ali onun adamıdır, o başka. Ali onun, dedikleri gibi düşmanı da olsa benim için bağışlardı.” “Bağışlardı,” dedi Ali, kıvançlı.

“Size bir gizlim var, ama adamım Aliye güvenemiyorum. Bilsem ki bu adam İnce Memedin adamı rahat edeceğim.”

“Bana sen güvenmelisin. İnce Memed de güvenmeli. Benden de korkulur.”

“Bunu biliyorum işte. Sen hepimizden betersin.” “Siz ayda, yılda bir ölümün ötesinde gezersiniz. Bana gelince ben her gün ölümün ötesindeyim. Benden ben bile korkuyorum. Ama İnce Memedle sen bana güvenmelisiniz.”

“Dinleyin öyleyse, birkaç gün önce eşkıya Kuzgun Veli bana haber salmış. Diyor ki, İnce Memedi ben öldürürsem, beni bağışlatır da düze indirtir misiniz? Bu adam kafasına koymuş, bu işi yapacak. Ben önayak olmasam bile başkasına, Taşkın Halil Beye, Zülfüye, Murtazaya başvuracak. Onların da İnce Memedden o kadar ödleri kopuyor ki onun her istediğini kabul edecekler. Şimdi size söylüyorum, Kuzgun Veli feleğin çemberinden geçmiş bir kişidir, otuz otuz beş yılık eşkıyadır. Yanında da gün görmüş, turnayı gözünden vurur sekiz kişisi var. Belki de, gaflete getirip İnce Memedi avlayabilir. İşte o zaman da ben kendim de ölmüş, yenilmiş gibi olurum. Topal Ali de öyle olur. Ben onun ölümüne dayanamam. Bunu şakacıktan değil, taa yüreğimin kökünden söylüyorum. Bir çare…” Sustu, yüzü kararmıştı, başını önüne eğdi, bir süre düşündü. “Tek çare, bunu İnce Memede ulaştırmaktır. Temkinli ol, üstüne gelen Kuzgun Ve-

535

lidir diye. O Kuzgun Veli ki, pis bir adamdır, öldürdüğü insan elliyi geçer. Bunu ona kim ulaştıracak, Battal Ağa sen mi, izci Ali sen mi?”

Aliyle Battal Ağa biribirlerine bakıştılar, Battal Ağa çabucak:

“Ben,” dedi, “ben, ona bu haberi ulaştırırım. Sağ ol Molla Duran Efendi. Senin de bize bir emrin olursa…”

“Estağfurullah…”

Battal Ağa ayağa kalktı, yanına yöresine bakındı. “Ali Ağa, benim heybem nerede?”

“Kapının arkasında, getireyim mi?”

“Zahmet olmazsa.”

Ali kapının arkasındaki halı heybeyi aldı getirdi onun önüne koydu. Battal Ağa cebinden bir anahtar çıkardı halı heybenin kilidini açtı. Kilit üç kere çınnn etti. Heybeden büyücek bir külek çıkardı.

“Bunda arı sütü var,” dedi. “İnsanı gençleştirir. Arıların yuvaları en yüce dağın doruğunda bir çakmaktaşı, cam gibi bir kayanın kovuğundadır. İşte bu bal oradandır.” Bir külek daha çıkardı. “Bu da tereyağıdır. Bu yağı sen de, sen de iyi bilirsiniz.” Üçüncü külek biraz daha büyüktü. “Bu da mor peynirdir, otlarla yapılır. Yalnız bizim Yörükler yapmasını bilirler. Yiyince rayihası on gün insanın bedeninden gitmez. Hoş, deli, esrik bir koku içinde dolaşır insan. Bir de her derde devadır. Bana izin.”

Molla Duran onu cümle kapısına kadar uğurladı, kucaklaştılar.

“İnce Memede haberi ulaştırmayı unutma.”

“Bu gece.”

Ali onu bahçenin dışındaki yola kadar uğurladı.

Battal Ağa atın üstünden ona eğilip yavaşça:

“Sana yarın Müslüm çocuğu yolluyorum buraya. O, İnce Memedi neredeyse bulur.”

Molla Duran yatsı namazını kılmış, duasını topluyordu, aşağıdan biraz telaşlı gelen Topal Ali:

“Geldiler,” dedi.

“Al getir.”

536

Kepenekli üç çoban girdi odaya. Molla Duran ayaktaydı, Kuzgun Veliyle kucaklaştılar.

“Bu dünyada bir tek sana güvenirim Molla Duran. Malımı, mülkümü, karımı ve hem de canımı. Sen de çiğ süt emmiş bir insanoğlusun ya, sana şu insanlar içinde en çok güvenirim.”

“Sen otur hele otur, şu kepeneğini çıkar da… Sana çobanlık eşkıyalıktan daha çok yakışıyor.” Öteki eşkıyalara döndü. “Siz de kepeneğinizi çıkartın.”

Kuzgun Veli, ötekiler kepenekleri üstlerinden atınca altından pırıl pırıl, menevişli silahları çıktı. Göğüsleri çaprazlama fişeklikten gözükmüyordu. Dürbünleri, tabancaları, hançerleriy-le dişlerine kadar silahlanmışlardı.

Kuzgun Veli çok uzamış gitmişti. Bir zenci kadar yanık yüzlüydü. Yaşını hiç göstermiyordu. Molla Duran onu tanıdığı günden beri o hep otuzundaydı. Onuncu yıl affında İnce Me-medle birlikte affı kabul etmeyerek dağdan inmeyen eşkıyalardan birisi de oydu. Niçin düze inmiyorsun diyen dostlarına, daha yükümü tutmadım, birkaç kuruşla düze ineyim de Çuku-rovada onun bunun oyuncağı mı olayım, demişti. O zamandan bu yana da soymuş, öldürmüş, yol kesmiş, evler basmıştı. Dört karı, bir çiftlik almış, çiftliği atlar, soylu boğalar, koyun sürüle-riyle doldurmuştu. Hepsi de kendisine benzeyen çok çocuğu olmuştu. Urfadan, Maraştan, Halepten, Malatyadan, Kayseri-den bu yana birçok zenginin ocağına incir dikmişti.

“Artık yaşlılık geldi kapıya dayandı. Dinlenmenin de sırası geldi. Ölüme ne kadarcık günümüz kaldı ki Duran Efendi… Çok insan öldürdük Duran kardaş, çok ocaklar söndürdük. Al-laha çok şükür çiftliğimiz de, her şeyimiz de var. Sen benden iyi bilirsin, sandığımızdaki altınları saymaya kalksak üç gün üç gece sürer sayması. Bundan sonra bir kör kurşundan gitmek de var. Şimdiye kadar kimse bize yaklaşamadı ama yaşlılığımızı anlayınca yaklaşırlar. Otuz beş yıldır çete başıyım, ölümü göze almazsan kimseyi ölüme gönderemezsin. Öldürme de öyle… Kocadım artık, can tatlılaşıyor insan kocayınca, artık ölümü göze alamıyorum. Öldürmekte de yüreğim yumuşadı. Kolay kolay adam öldüremiyorum. Eskiden olsa insanı bir kasabın bir koyunu doğradığı gibi gözümü kırpmadan doğrardım. Çok da

537

doğradım. Ölümü, öldürmeyi göze alamayanı da dağda yaşatmazlar, öldürürler. Ben tez günde dağdan düze inemezsern, uzun yaşayamam artık, beni öldürürler. Şu iki kişi, bak başlarını önlerine eğmişler, öyle duruyorlar, insan insanın yüreğinde-kini her zaman okur, onlar bilsinler ki benim içime en küçücük bir korku gelmiş yerleşmiş, bunlar bile beni öldürürler.”

Adamlar durumlarını hiç bozmadılar. Dizlerinin üstüne koydukları tüfeklerine sıkı sıkıya yapışmışlardı. Çünkü Kuzgun Veli de öyle yapmıştı.

“Ben kendimi iyi biliyorum, benim içime korku düştü. Bir insana bir kurşun sıkarken de ellerim titriyor. Ben bundan sonra iflah olmam. Ben artık dağdan yüze inmeli, çiftliğime yerleşmeli, çoluk çocuğumun arasına karışmalıyım. Artık kuru toprakta da yatamıyorum, sırtım, belim tutuluyor. Çiftliği kale gibi yaptım. Ben düze inince kimseye bulaşmazsam kimse bana karışamaz. Her şeyi, düze inmek için her şeyi yıllar yılı ona göre hazırladım. Hiç olmazsa ölmeden önce birkaç yıl rahat yaşamak, bir Arap ata binip şöyle korkusuz, gece de olsa dolaşmak istiyorum. Bunu göremeyeceğim diye de korkuyorum. Bunun için çok çok insan öldürdüm, çok zulmettim, hakkım değil mi birkaç yıl dinlenmek?”

Karanlık bir kuyu gibi derinde olan, gökyüzü düşmüş bir kuyu aydınlığındaki gözlerini Duran Efendinin gözlerinin içine dikti baktı, ondan bir umar bekliyordu.

“Çarem sensin Molla Duran Efendi. Benim halimden bu kasabada yalnız sen anlarsın. Anamla Çukurovanın sarısıcağın-da başak topladığımız günleri, susuzluktan kavrulup da bir damla su bulamadığımızı, sıtmalı, kurtlu, kan kesilmiş çeltik sularını içtiğimizi, ben anamla sıtmadan titrerken köylülerin bizi tarladan tarlaya kovaladıklarını…”

İki eski arkadaş, uzun yıllar önce aşağı yukarı haftada bir iki kere ya dağda, ya kasabada buluşurlar, dertleşirler, biribir-lerine çocukluklarını anlatırlardı. Kuzgun Veli, Molla Duranın acı yaşamına ağlar, Molla Duran da ötekinin…”

“Yalnız sen bilirsin. Ölüm korkusuz bir tek günü yaşamak istiyorum, bir tek geceyi güzel bir yatakta rahat uyumak istiyorum. Allahtan daha fazla bir şey istiyorsam, o koca Allah bin belamı versin.”

538

Sonra güldü:

“Bir şey daha istiyorum, Hacca gidip, Allahımıza günahlarımı da bağışlatmak istiyorum.”

“Hacca birlikte gideceğiz. Kavli kararımız öyle değil miydi?”

“Hani aklında mı, oraya, Akdeniz kıyısına, seninle birlikte giderken mübarek Hacca gideceğimize de biribirimize söz vermiştik. Sen o adamdan çok korkuyordun, Hüseyin Hocadan.”

“Doğru, çok korkuyordum.”

Molla Duran Hüseyin Hocanın portakal bahçesinin içindeki evini eliyle koymuş gibi bulmuştu bunca yıl sonra. Hüseyin Hoca onu görünce önce deliler gibi sevinmiş, sonra da yüzü sapsarı kesilerek titremeye başlamış, salt, o da bir kere, “Beni öldürmeyeceksin, değil mi,” diye sormuştu.

Hüseyin Hoca çok zengin olmuştu. Portakal bahçesinin sınırını taa Akdenize kadar götürmüş, birkaç tane de gemi almış Akdenizde yüzdürüyordu. Portakal ağaçları sikirdim gibi çiçek açmıştı ve dünya kokudan deliriyordu. İki arkadaş Hocayı almış al köpüklü, yüksek dalgalı, büyük denizin kıyısına götürmüşlerdi.

“Son sözün Hocam?”

Molla Duranın sesinin titrediği Kuzgunun gözlerinden kaçmamıştı.

“Beni tanyerleri ışırken vuracaksınız. Böyle olacağını, senin bir gün geleceğini biliyordum. Anandan, çocuklardan bir haber var mı?”

Molla Duran karşılık vermedi. Sabaha kadar denizin sesini dinleyerek dingin beklediler. Tanyerleri ışıdı ışıyacak Molla Duran sapı fildişi tabancasını çekti, Hüseyin Hocanın karşısına geçti.

“Daha var,” dedi Hüseyin Hoca. “Tanyerleri az sonra ışıyacak, o kadar acele etme canım…”

Molla Duran elinde tabanca onun karşısında bir süre bekledi.

“Tamam mı, bak ortalık ağardı.”

“Tamam,” dedi Hüseyin Hoca. Yüzü kül gibi olmuştu.

Molla Duranın tabancasından çıkan üç kurşun doğru gitti Hüseyin Hocanın yüreğine saplandı. Hüseyin Hocanın çok

539

kanı aktı. Hoca son soluğunu verinceye kadar başında beklediler.

“Nasıl da soğukkanlı, hiçbir şey olmamış gibi, tanyerleri ışırken öldürmüştün onu… Sonra da çiçekli bir portakal dalı kırmış doya doya koklamıştın. Birlikte Hacca gidip günahlarımızdan arınacağız.”

“Arınacağız,” dedi Molla Duran Efendi.

“Şimdi senden isteğim, ben İnce Memedi yakalamaya, ya da öldürmeye geldim.” Konuşurken Topal Aliye gözü ilişti.

“Bu mu?” dedi Molla Duran. “Bu izci Topal Alidir. İnce Memed bunun kanına susamıştır. Geçen gün öldürüyordu Aliyi, onun elinden zor aldım. Bana ne kadar güvenirsen, ona da o kadar güven.”

“Ben Topal Aliyi bilirim,” diye güldü Kuzgun Veli. “O da beni bilir.”

Topal Ali biraz yakma gelip ona elini uzattı:

“Hoş geldin,” dedi.

“Hoş bulduk Ali kardaş. Korkma, o İnce Memedi öldüreceğim. Dünkü çocuk o.”

“İnşallah.”

“İnce Memedi öldürmek için bir tek şey istiyorum, o da bağışlanmam. Anladın mı, Molla Duran Efendi?”

“Anladım.”

“Ben İnce Memedi öldürdükten, ya da yakaladıktan sonra, elimde bana bir şey yapılmayacağı üstüne, en büyük yerden bir söz kağıdı olacak. Bunun üstesinden gelirsen ben de sana…”

“Haydi şimdi biz uyuyalım. Gün açıla, hayır ola…”

Molla Duran Efendi sabahleyin Taşkın Halil Beye giderken, Topal Aliden talimatını almış çoban Müslüm de dağlara İnce Memedi aramaya gidiyordu.

Gece kasabanın ileri gelenleri Molla Duran Efendinin konağında toplandılar. Kuzgun Veli, İnce Memedi yakalamak ya da öldürmek için, bu işi yaptığında onu affeden yazılı bir söz istiyordu. O da Arif Saim Beyden.

Zülfü:

“Ben bu kağıdı sana iki gün içinde alır getiririm. Arif Saim Bey şimdi Adanada. Beni de çağırmış.”

540

“Ben de sana böyle bir kağıdı Validen alırım,” dedi Murta-za Ağa. “Ben seni iyi tanırım. Gelsen gelsen bu işin üstesinden sen gelirsin.”

“Ben de candarma komutanından alırım,” dedi Taşkın Halil Bey. “Askerler mert olurlar, hem de sözlerinin eri…”

Kuzgun Veli çetesi bir hafta sonra cebinde kağıtları Molla Duran Efendinin bahçesinden, suyun kıyısındaki ılgınların arasından, İnce Memedi aramak için dağlara çekiliyordu. Bundan Kaymakamın, Yüzbaşının, öteki hükümet adamlarının hiç haberi olmamıştı. Kuzgun Veli, işini sağlama almak için bunu Ağalardan, Beylerden özellikle istemişti.

İnce Memedden korkulur, ona göre kendini sakın, demişti Molla Duran. Kuzgun Veli düşünüyordu. Acaba ne demek istiyordu Molla Duran? İnce Memed kimdi, küçücük, zavallı, ağzı süt kokan, zorlan eşkıyalığa itilmiş, tek başına dağlarda gezen, ne yapacağını bilemeyen bir kişiydi. Allah ondan razı olsun. Eğer o bu kasabalıları bu kadar korkutmamış olsaydı, yıllardır beklediği düze inme düşü gerçekleşemezdi. İnce Memed onun başına konmuş altından bir devlet kuşuydu. Onu öldürmek istemezdi ya, ne yapsın, o öldürülmek için karşısına çıkmış, bunun için ona devlet kuşu olmuştu. Ne kadar istemezse istemesin onu öldürecekti.

Sevincinden uçuyor, kendi kendine türkü söyleyerek, oynuyordu yürürken arada bir de… Gençliğinde de bir adam öldürdüğünde, yol kesip altın keseleri koynuna koyduğunda, ev bastığında da hep böyle keyiflenir, sevincine sınır olmazdı. Tez, tez günde öldürmeli bu İnce Memedi, güzel çiftliğine yerleşmeliydi.

O kadar çabuk yürüyordu ki öteki eşkıyalar, en gençleri bile arkasından yetişemiyorlardı.

Kale boynunu bu minval üzere aştıktan sonra Kuzgun Veli geriye döndü:

“Bu böyle olmayacak çocuklar,” dedi. “Yürümekle ona yetişilmez hemen. Birer at bulmalıyız, yukardaki Çerkeslerden.”

Öğleye doğru atlar hazırlanmış, çınarın dibinde onları bekliyorlardı.

Bir dağlan tutarlarsa, gerisi kolaydı ve İnce Memed avuçlarının içindeydi.

541

“Bizi asacaklardı, biliyor musun Memed,” dedi Ferhat Hoca. “İyi ki yetiştin de kurtardın bizi.”

Tam on gündür bu sarp, kuytu köydeydiler. Köye yalnız bir tek yoldan gelinebilirdi, o yol da çırılçıplak gözlerinin önündeydi. Yoldan karınca geçse köyden gözüküyordu. Köyde bir eski zaman kalesi kalıntısı, kalıntılarda da yabanıl aslan kabartmaları vardı. Buradaki bütün insanlar da Ferhat Hocayı tanıyor, onu seviyorlardı. Kimse bir şey söylemiyordu ya, Ferhat Hocanın her ne sebeptense burada birkaç yıl kaldığı belliydi. Memed, Hocayı çok yakından tanıdığı için, bu köyde hangi sebepten kaldığını merak bile etmiyordu.

Yobazoğlu onlardan daha yolda, nereye gideceğini, ne yapacağını söylemeden ayrılmış gitmişti.

“İnsanın bu kadar korkağı da…”

Ferhat Hoca en çok Yobazoğluna şaşıyordu. Diline pelesenk etmişti, “İnsanın bu kadar korkağı da…” diyordu da başka bir şey demiyordu.

Memed Ferhat Hocayla birlikte olduğundan hem çok mutluydu, hem de ona büyük bir güven duyuyordu.

O gün bugündür de İnce Memedle Ferhat Hocanın tartışmaları sürüyordu.

Hoca:

“İnsanın yolunu Allah çizer. Allah benim yolumu çok eskiden çizmişti de ben anlamamıştım. Ben, sen eşkıyalığı bırakıp gitsen de ben bu dağlarda kalacağım. Bunun bir mümkünü ça-

542

resi olmadığını anladım. Benim sonum kurşun. Bunu düşümde de gördüm. Hapisten kurtulacağımı, dağlara geleceğimi de düşümde görmüştüm. İnsan hem kendi yolunu kendi çizer, hem de Allah çizer. Ben dağda kalmamak için her şeyi yaptım, ama baktım ki alnıma yazılmış, kaderin önünden kaçamıyorum. Dağda bir tek eşkıya kalmasa da ben dağda kalacağım. Böylesi benim için daha iyi. O sığındığım köyde Allah seni boş yere karşıma çıkarmadı.”

Hoca sonunda çok kesin konuşmuştu, Memed üstelemedi. Çoktan da atıcılık talimlerine başlamıştı. Her sabah erkenden kalkıyor, namazını kıldıktan sonra:

“Haydiyin çocuklar, benimle gelen var mı?” diyor, yanma kim takılırsa onunla köyün arkasındaki düzlüğe çekiliyor, atışlara başlıyordu. Bir de durmadan dağ tırmanıyor, yürüyor, koşuyordu.

Memed, Hocanın her şeyine şaşırıyordu ya, onun atıcılığına hayran kalmıştı. Gözünün gördüğü neye nişan alıyorsa onu vuruyordu. Memed böyle bir nişancıyı ömründe ne görmüş, ne de duymuştu.

Köyde bir ay kaldılar. Memed anladı ki bu köylüler, yakın köyler Hocayı bir ermiş eylemişler, onu kutsuyorlar. Sebebini de öğrendi.

Ferhat Hoca kıtlık yılında üç arkadaşıyla bu köye sığınmış, yol kesmiş, Kayseriden, Develiden, Sivastan, köylerden zengin evleri basmış, sürüler talan etmiş getirmiş bu köylerin aç insanlarına dağıtmıştı. Gücünün yettiğince de buralardaki aç asker kaçağı sürülerinden onları korumuştu.

İşte bundan dolayıdır ki Ferhat Hocanın buralarda yeniden gözükmesi düğün bayram karşılanmıştı.

Memed:

“Hocam,” dedi, tüfeğini onun önüne uzattı, “ben senin emrindeyim. Çetebaşı sensin, bundan önce olduğu gibi, ben de senin çetenim.”

“Köylüler mi söyledi bunu sana?” “Köylüler söylemediler. Ben öğrendim.” Ferhat Hoca onun öğrendiklerini bura köylülerinin hiçbir zaman, hiç kimseye söylemeyeceklerini biliyordu. Onun mace-

543

rasını, buralara geldikten sonra, bir yabancıdan, saf bir çobandan cin gibi Memedin öğreneceğini de biliyordu.

“Bir gün sana her şeyi, bütün başıma gelenleri en küçük ayrıntısına kadar anlatırım. Al tüfeğini önümden. Çetebaşı sensin.”

“Alamam. Kabul edemem.”

“Al onu önümden. Ben kimin çetebaşı olacağını bilirim.”

“Ben de bilirim Hocam.”

Hoca kızdı:

“Al onu yerden. Eski köye yeni adet çıkarma.”

“Çıkarırım.”

“Başıma bela mısın sen?”

“Belayım.”

“O zaman arkadaşları çağıralım, hemen şimdi, çetebaşını seçelim. Sen olduğun yerde kal. Çocuklar gelin.”

Kasımla Temir onları biraz ötede durmuşlar izliyorlardı, yakma geldiler.

“Çetebaşını seçeceğiz. Memedi isteyenler?”

Üçü de Memedi istediler…

Memed bu oldubittiye bir düşte, bir yarı uykuda gibi küskün bakıyor, bir şey söylemiyordu.

Üçü de silahlarını aldılar, götürdüler Memedin ayaklarının dibine koydular. Memed birden duygulandı, gözleri yaşardı, hemen vardı Ferhat Hocanın elini kaptı alnına götürdü.

Köylüler olanı biteni görmüşler, duymuşlardı. O gece Memedin onuruna büyük bir şölen verdiler. Yakındaki köyden davulcular, aşıklar, türkücüler, kavalcılar geldiler. Köyün ortasındaki alana büyük bir ateş yakıldı, orman, kayalıklı yamaçlar sabaha kadar aydınlandı.

Bir hafta sonra Memed:

“Çok küflendik buralarda,” dedi, onun aklı fikri hep Seyrandaydı. Bir gün önce Seyranı alıp bilinmeyen yerlere, üstelik de portakal bahçelerinin olduğu deniz kıyılarına gitmek istiyordu. Bunun için de birazıcık olsun paraya gereksinmesi yok muydu?

“Çıkalım buradan. Yalnız burasını unutmayalım. En kötü günlerimizde… Buranın köylülerini teker teker kesseler, bizi kimse ele vermez.”

544

“Biliyorum, vermezler Hocam.” “Burası bizim kalemiz…”

Köylüler, kadın erkek, çoluk çocuk onları aşağıdaki gediğe kadar uğurladılar.

Ferhat Hoca köylülerden ayrılıp tepeyi çıkınca, gökte uçan kartallardan birisini gösterdi:

“Memed,” dedi, “şuna iyi bak. Bu benim ilk avım, eğer vu-rabilirsem talihim yaver gidecek.” Tüfeğini kaldırdı, tetiğe çöktü, kurşunun sesinden kayalar yankılandı ve kartal tıngır mıngır gökten düşmeye başladı. “Demek ki talihim yaver gidecek.” Hoca buradaki yolları, köyleri avucunun içi gibi biliyordu, akşama doğru bir küçük, ortasında tek parça kırmızı bir kayadan adacığı olan bir gölün kıyısına kurulmuş bir köye geldiler. Köylüler öteki köyden daha büyük bir sevgi, coşkuyla karşıladılar Ferhat Hocayı. “Hocam seni ölmüş biliyorduk. Candar-malar seni öldürmüşler diye çok haberin geldi, çok şükür bu günümüze Hocam,” diye sevinerek onu karşıladılar. Hocaya kurbanlar kestiler, onları orada bir hafta ağırladılar.

Gölde alabalık vardı. Ferhat Hoca bacaklarını çemreyip göle girdi, eskiden olduğu gibi elleriyle kovuklardan çok alabalık yakaladı.

Bu köyde çok güzel soylu atlar yetiştirirlerdi bilinen zamandan bu yana. Köyün atları Urfanın, Arabistanın soylu atlarından da daha ünlüydü. İnce Memedin bindiği Ali Safa Beyin atının ünü buralara kadar da gelmişti.

“Kimi atlar böyledir, bir tezikmeyegörsünler, onları kimsecikler yakalayamaz. İnsana düşman kesilirler. Yangın onu çok korkutmuş, bir daha ölünceye kadar kendine gelemez.”

Ferhat Hocayla Memedi iki katlı, güzel bir eve konuk etmişlerdi. Ev gölün üst başındaki kayalığın uçundaydı. Aşağıdaki göl som maviydi. Ortasındaki kırmızı kayalığa tanyerleri ışıyıp da gün vurunca göl de, o yörelerdeki ağaçlar, toprak, otlar da som kırmızıya kesiyor, gün yükselince de kırmızı kaya ışıltılara boğulup göl maviliyordu.

Hocayla Memed yan yana serili yataklarında sabahlara kadar konuşuyorlardı. Memed soruyor, öteki karşılık veriyordu. Hoca şu dünya üstüne, insanlar üstüne çok şey biliyordu. İnsa-

545

ran bir gözlerinin içine bakmayagörsün, yüreğinin en derin yerini bile okuyordu.

“Sen kafana takmışsın Memed, sana söz, öğüt para etmez. Al Seyranı yanma, git o deniz kıyısına, portakal çiçeklerinin arasına… Ama bil ki sen gene uzun süre oralarda kalamayacaksın, dağlara geri döneceksin. Senin mayanda dağlar var. İnşallah portakal bahçelerinde başına bir iş gelmez. Oradan çabuk kurtulursun… Bir insan İnce Memed olunca, İnce Memedlik insanın sırtına en büyük yüktür. Bir insan İnce Memed olunca başka hiçbir şey olamaz. Portakal bahçelerinin içinde bir gün, iki gün, bir yıl ancak kalabilir. Bir yıl ancak, o da en çok karısının koynunda kalabilir, bundan sonra bağlasalar hiçbir yerde duramaz.”

“Bayramoğlu otuz yıldır nasıl durdu?”

Ferhat Hoca güldü:

“Ben onun çetesinde kaldım,” dedi, “hem de uzun bir süre. Ondan boyuna haber alırım. O her gün, her sabah silahını kuşanır, karşı dağa kadar gider geriye döner. Onun silahını bir gün elinden alsınlar, bir sabah silahını kuşanamasm, gör sen ondan sonra Bayramoğlunu. Bayramoğlu bir gün dağa gene çıkacak. Belki de son soluğunda, ama çıkacak. O, yatağında osu-ra osura ölecek adam değildir. Sen Abdi Ağayı öldürdüğünde kaybolup gitmiştin, niçin döndün, kim zorladı seni, kim tanırdı seni?”

“Döndüm…” dedi Memed.

“Gene döneceksin. Senin de mayanda onların mayasında olandan var. Köroğlunun, Pir Sultan Abdalın, Sakarya Şeyhinin…”

Birisi aşık, hem pir, hem aşık. Güzel türküler söyler. Alevi, Kızılbaş, asi. Şahın adamı, Şah Alinin, hani Düldül atının sahibi Hazreti Ali var ya, onun adamı. Bu yüzden de padişaha düşman, ona asi.

Bir sabah yanında çalışan Hıdırı çağırır, ben bu gece bir düş gördüm Hıdır, der. Düşümde İstanbula gidiyormuşsun, orada Vali olup Sivasa geliyor, beni burada Sivas çarşısında ası-yormuşsun. Haydi güle güle. Yazgının önüne geçilmez. Hıdır-dır, pirin ellerine, ayaklarına düşer, aman pirim, yaman pirim,

546

ben seni nasıl asarım, yeter ki Vali olayım. Pir Sultandır, yürü git Hıdır, der, onu yolcu eyler. Hıdır gider, aradan yıllar geçer, Sivasa bir Vali gelir Hızır adında. Bir gün Valinin aklına gelir ki onu düşünde görerek, himmet edip İstanbula yollayan piri Yıl-dızelinin Banaz köyündedir. Hani o Vali olup beni asacaksın demişti ya, ben ona büyük, misli görülmemiş bir şölen çekeyim de görsün, der. Sivasla Banaz arası üç günlük yol. Şölen gününü hazırlar, Sivasın ileri gelenlerini, Beylerini, Ağalarını da çağırır ki pirine nasıl bir saygı gösteriyor Vali, Vali olduğu halde. Sivasla Banaz arası üç günlük yoldur, Vali adamlarını gönder-tip Pir Sultan Abdalı sarayına getirtir, o şölen yerine gelirken huzurunda niyaza varır. Pir buna derecesiz sevinir ya içinde de bir kuşkusu vardır. Bu Hıdır Hızır olmuştur ve hem de Osmanlı… Bir kişi Osmanlı olmuşsa ona güven olmaz. Bir de düşünü görmüştür pir. Derken şölen başlar. Sofrada türlü yemekler vardır, buralarda görülmemiş, bilinmemiş. Sofrada kuş sütü eksik. Herkes yemeği yemeye başlamış, Pir Sultan öyle elleri kolları bağlı gibi durup durmuş. Hızır Paşanın bu gözünden kaçmaz. Buyur pirim, yemek ye. Pir karşılık vermez, herkes iştahla yemeğini yerken o el bile sürmez. Aman pirim… Pir Sultan başını kaldırır, gözlerini oradaki Ağaların, Beylerin, yüksek devlet adamlarının üstünde teker teker dolaştırır, ben bu yemekten yi-yemem, der, çünkü bu yemekte tüyü bitmedik yetimlerin hakkı, kan ter içinde çalışanların kanı var, bu yemek zulüm yemeğidir, ben bu yemeği yiyemem, haramdır. Bu yemeği ben değil, köpeklerim bile yemez.

Hızır Paşa çok kızar, saçını başını yolar, öfkeden delirir. Durumunu birazıcık kurtarmak, bu Beylerin önünde daha fazla rezil olmamak için, çağır köpeklerini, pirim, der, bakalım yemeyecekler mi… Pirdir, hemen buradan Banaza el eder, köpekler yola düşüp gelirler. Buyur Paşa, işte köpekler. Yemekler Pir Sultanın köpeklerine sunulur, köpekler, yemekleri şöyle uzaktan, burunlarının ucuyla koklarlar, Paşanın adamları ne yaparlarsa yapsınlar yemezler.

Paşa bu kadar insan önünde çok bozulur. Bu aşağılanmayı nasıl yutacaktır, durumunu kurtarması gerekir.

Düşün gerçek çıkıyor, pirim, der Hızır Paşa. Yalnız sana pi-

547

rim olduğun için bir kapı daha açıyorum, bu bana yaptıklarına karşılık seni çoktan sallandırmayıydım. Şimdi sen, şu insanların huzurunda üç deme söyleyeceksin, bu üç demede de Şah adı geçmeyecek. Böyle yaparsan seni bağışlarım. Yoksa seni bu sabaha karşı şehrin meydanında en yüce ağaca astıracağım.

Pir Sultan sazı kucağına çeker, ilk demesini söyler. Başta Paşa, ortadakiler donar kalırlar. Pir Sultan şiirinin her dizesinde bir kere Şah demiştir. Şölendekiler ikinci demeyi beklerler. O da baştan aşağıya Şahla doludur. Üçüncü deme de öyle.

Hızır Paşa, pirim, düşün gerçekleşti, der, asesler piri alırlar Sivas meydanında asarlar. O yüzden Sivasm adı kanlı Sivas kalır. Kıyamete kadar da bu şehir böyle anılacaktır.

O sabah günle birlikte bütün Sivasta Pir Sultan Abdalın bu minval üzere asıldığı konuşulur. Bir tanesi der ki, ben ala şafakta Pir Sultanı ak libaslara bürünmüş Kayseri kapısından çıkıp giderken gördüm. Ötekisi, ben de onu Tokat kapısında gördüm, der. Kimi onu şehrin doğu, kimi batı kapısında görmüştür. Kimse pirin asıldığına inanmamaktadır. Kuşkuda olanların bir kısmıysa, Halep oradaysa arşın buradadır, derler. Haydi meydana gidelim de görelim, Pir Sultan asıldıysa oradadır. Şehrin alanına gelirler ki ortalıkta hiç kimse yok. Yalnız bir kalın, uzun ip bir ağacın dalında sallanır durur…

Ferhat Hoca güzel sesiyle Pir Sultanın o üç, her dizesinde Şah adı geçen şiirini söyledi. Memed:

“Karacaoğlan, Dadaloğlu gibi bir aşıkmış. Hak aşığı…” “Dadaloğlu gibi,” dedi Ferhat Hoca. “Pir Sultanın atı yokmuş, öyle mi?” “Yok,” dedi Ferhat Hoca.

Sakarya Şeyhini sorarsanız Sultan Dördüncü Murat devrinin Mehdisidir. Mehdi olaraktan Sakarya dağlarında zuhur ve huruç eylemiştir. Padişah üç kere üstüne ağır asker göndermiş/ Mehdi üç keresinde de Osmanlı askerini birkaç bin kişisiyle püskürtmüştür.

Sultan Murat ordusunu çekmiş Bağdat seferine giderken ordu Konyada konaklamış. Bu arada serasker, sadrazam, vezirler, aman biz ne yapıyoruz, diye ayıkmışlar, Padişaha gitmişle1″‘

548

Padişahım, biz böyle ne yaptık, biz askeri aldık Bağdada gidiyoruz, o melun Sakarya Şeyhi nam Mehdi de İstanbulun burnunun dibinde, bizim altmış bin kişilik ordumuzu yenen beş bin kişilik orduyla kaldı. Ya İstanbulu işgal ediverirse? Sultan Murattır, düşünmüş, demiş ki, gidin benden selam söyleyin Şeyhe, ona bir soylu at, bir hilat kürk, bir de vezirlik tuğu gönderiyorum. Bağdadin fethine, Kızılbaş üstüne gidiyorum, ordusunu alsın gelsin, sevaptır, o da Bağdadin zaptına katılsın. Serasker, sadrazam, vezirler almışlar armağanları gelmişler Sakarya dağlarına. Buldurmuşlar Şeyhi.

“Padişah sana vezirlik ihsan eyledi hem de üç tuğlu. Bu atı, bu hilatı da yolladı. Kızılbaş üstüne seferim var, sevaptır, o da ordusunu çeksin gelsin de birlikte fethedelim Bağdadi, dedi.”

“Kabul edemem.”

“Ne? Ne, vezirliği mi kabul edemezsin?”

“Edemem.”

“Nasıl edemezsin?”

Serasker, Sadrazam şaşırmışlardı. Karşılarında uzun boylu, çökük avurtlu, kara abanoz sakallı, solgun, yanık tenli, yalım karası ışıltılı, keskin gözlü bir genç adam kaya gibi duruyordu.

“Edemem.”

“Edemezsen biz de seni burada, İstanbulun burnunun dibinde bırakamayız.”

“Biliyorum.”

“Senin beş bin kişin var, Bağdat ordusunun yekunu neredeyse üç yüz bin kişi…”

“Biliyorum.”

“Bu orduyu geriye döndürüp seni hallettikten sonradır ki ancak biz Bağdat seferine gidebiliriz.”

“Biliyorum.”

“Bu ordu seni yenecek. Sen yakalanınca Konya çarşısında bir eşeğe ters bindirilip çırılçıplak dolaştırılacaksın.”

“Biliyorum.”

“Derdin ne öyleyse?”

“Zuhur ve huruç etmeye mecburum.”

Ve mecbur adam, Sakarya Şeyhi kapıda duran kır atına atladı mor dağlara doğru uçtu gitti.

549

Ve Sultan Murat Bağdat ordusunu onun üstüne çekti. Sakarya dağlarında mübalağa cenk olundu. O gün akşama kadar Şeyhin ordusundan hemen hemen kimse kalmadı. Ve akşamüstü Şeyhi yakaladılar. Yalım karası gözlerinde korku, soluk, güzel yüzünde keder yoktu.

Konya şehrinde onu bir eşeğe ters bindirip cellada teslim ettiler. Cellat onun derisini ağır ağır yüzdü, mafsallarını kanır-dı. Onun yüzünde en küçük bir sızlanma gözükmedi. Cellat boynunu uçurmadan: “Eriş ya Dede Sultan,” dedi.

Sabaha karşı biraz uyumuşlardı. Memed hiç uyumak istemiyor, günlerce, gecelerce Hocayı dinlemeye can atıyordu. Bu Ferhat Hoca da ne çok şey biliyordu… İnsanı, ağacı, otu, çiçeği, yıldızları, şu dünyada ne var ne yoksa, tekmil gizleri ondan sormalıydı. Bu dağlarda niçin bu kadar çok dolaşmıştı, eşkıya desen eşkıyaya, imam desen imama, kaçakçı desen kaçakçıya, asker kaçağına, şehirliye, köylüye benzemiyordu. Memed şaşkınlık içindeydi, bu yaşa gelmiş buna benzer hiçbir adamı görmemişti.

Tanyerleri ışırken, bütün bir gece uyumuşlar gibi dipdiri kalktılar, giyinip gölün kıyısına indiler. Sabahın sisi içindeki gölün dibinin aydınlığında yıldırım hızındaki kırmızı benekli alabalıklar oynaşıyorlar, bir anda bir yere toplanıp, bir anda da ortalığa kıvılcımlar fışkırtarak kayıyor yitip gidiyorlardı. Suda balıklarla ışıkların oyunu karmakarıştı.

“Eriş ya Dede Sultan, demiş, başka bir şey dememiş öyle mi, cellat palayı çalarken öyle deyişi, kellesinin kanlar saçarak yere düşmesi olduğu gibi gözlerimin önünde. Bu gece düşümde Pir Sultan oturmuş bir ak taşın üstüne türkü söylüyor, Şeyh de durmadan, eriştin mi bana Dede Sultan, diyor, ışık gibi arı, gökyüzü gibi duru gülüyordu.”

“Bu dünya işte onlardaki mayanın yüzü suyu hürmetine duruyor, onlar olmasa bu dünyayı zulüm, kötülük, pislik alır götürürdü çoktan.”

“Götürürdü,” diye onu onayladı Memed. Gözlerini suya dikmiş çok derin, etiyle kemiğiyle, saçlarının köklerine, tırnaklarının uçlarına kadar bütün bedeniyle düşünceye kesmiş dü-

ORHAN KEMAL    550 Ü. HALK KÜTÜPHANESİ

sunuyordu. Suyun dibindeki çakıltaşlarının üstünde ışıklar dalga dalga genişleyerek kıyıda tükeniyorlardı.

“Demek kellesi uçarken, eriş ya Dede Sultan, demiş, başka bir şey dememiş, ne yalvarmış ne de yakarmış, başkaca hiçbir şey dememiş?”

“Dememiş,” dedi Ferhat Hoca gülümseyerek.

Kaldıkları eve döndüklerinde çoban Müslümü eşiğe oturmuş kendilerini bekler buldular.

Onları görünce ayağa kalktı:

“Beni bildin mi İnce Memed?” diye sordu.

“Bildim. Hani sen o Yüzbaşının köpeğini öldürdüğü çoban çocuk değil misin, kan işeyen?”

“Benim,” dedi Müslüm. “O Kertiş Aliyi de, o Yüzbaşıyı da öldüreceğim.”

“Dur hele,” diye gülümsedi Ferhat Hoca. “Dur hele, onları sonra öldürürsün, şimdi sen buraya niçin geldin, onu söyle?”

“Amma da bulunmaz adamlarmışsınız siz de, hay yiğen. Sizi araya araya ayaklarım şişti, çarığım delindi,” diye gücenik konuştu Müslüm.

Ayağının altını gösterdi. Çarığının bütün tabanı aşınmış gitmişti.

“Sana yeni bir çarık alırım. Buraya niçin geldin?” “Beni sizi bulmaya Topal Ali Ağa gönderdi.” Ferhat Hocaya, eğil işareti yaptı, bu adamı İnce Memedden daha çok gözü tutmuştu. Ferhat Hoca eğilip kulağını onun ağzına dayadı: “Bakın, beni buraya Topal Alinin gönderdiğini sizden başka kimse bilmeyecek. Bilirse olmaz. Dünya ağzı gevşek adamlarla doludur. Olur mu?”

“Olur,” dedi Ferhat Hoca doğrulurken. “Sen getirdiğin haberi söyle.”

Çoban Müslüm kuşkulu gözlerle yanma yönüne bakındı, kimseyi göremeyince, alçak sesle:

“Kuzgun Veli çetesi sizi öldürmeye geliyor.” Sesini daha alçaktı. “Topal Ali Ağa dedi ki, kasaba Beyleri ona çok para vermişler sizi öldürsün diye. Bir de onun suçlarını bağışlayacak-mış Hükümet, o da gidip çiftliğinde yan gelip yatacakmış ölene kadar. Topal Ali böyle dedi işte.”

551

“Sağ ol Müslüm,” dedi Ferhat Hoca, onu kucakladı. Ardından da bir dua okuyup onun üstüne üfledi.

“Bildim,” diye güldü Müslüm. “Sen Ferhat Hocasın. Hııı-ım… Sen ne yaman adamsın sen…” Müslüm onu tanıdığına sevinmişti.

“Sen beni nereden biliyorsun?”

“Ben seni bilirim, hem de çok iyi,” diye övündü Müslüm.

“Sen bizi nasıl buldun Müslüm?” diye merakla sordu Me-med.

“Ben bulurum,” dedi Müslüm. “Sen onun orasına karışma-san iyi edersin. Üzümünü ye bağını sorma. Şimdi ben Kuzgun Veliyi kovalamaya gidiyorum.” Sesini alçalttı, sağma soluna ba-kındıktan sonra: “Topal Ağa bana dedi ki, haberi ver onlara, sonra da Kuzgunun yerini bul, onlara bildir dedi. Ben gidiyorum, bir diyeceğiniz var mı, sizi neredeyseniz ben bulurum…”

“Bir yemek yeseydin ya Müslüm.”

“Azığım var belimde. Cebimde de param var.” Bir iki topallayarak yürüdü. “İşte o dedi ki bana, gün geçirip fırsat verme zamana. Sağlıcakla kalın.” Yürüdü, bir elli altmış adım gittikten sonra döndü: “Senin at var ya, senin at? O delirmiş yahu Memed Ağa. Çok bela bir at olmuş. Onu geçen gün Karsavuran düzünde gördüm. Kendi kendime, bu İnce Memedin atıdır, dedim, yanına varayım da azıcık boynunu okşayım, dedim, aman varmaz olsaydım, az daha beni öldürüyordu. Yüzbaşı da emir vermiş, o at demiş, görüldüğü yerde, İnce Memedden de önce vurulacaktır, demiş. Yaaa, duydun mu Memed, onun hakkında da vur emri var. Benim köpeğimi de öldürdü o Yüzbaşı. Ben de onu öldüreceğim. Senin atını öldürürse de… Köylüler de senin atma yaklaşamıyorlarmış. Köylüler dediler ki, o ata yaklaşınca at görünmez oluyormuş. Olmaz olsun öyle at, iyi huylu bir şey değil. Vururlarsa hiç üzülme. Aaah, benim köpeğim öyle miydi ya…”

İçini çekti.

552

26

Yağız at yel gibi uçarak geldi geniş yeşil çayırlığın ortasında durdu. Başını kaldırıp kulaklarını dikti. Düzlüğü çepeçevre sarmış orman uğulduyordu. Sarı yapraklar yer yer yeşili örtmüştü. Uzaktaki yarı puslu dağın koyaklarına sabahın gölgeleri düşmüştü. Dimdik at kımıldadı, gerindi, sağrısı ince ince kırıştı. Bedeni upuzun uzamış, karnı yere değecek kadar gerilmişti. Bir süre böyle durdu. Dikeldiğinde kuşkuyla sağa sola bakındı, bir kayalık ayna gibi arada bir şavkıyor, ışıklar atın gözüne geldikçe at bir irkiliyor, kulaklarını dikip sağa sola bakmıyordu.

Çayırlığın ortasından yöresini mor çiçekli yarpuzlar almış, dibi ak çağşaklı üç pınar kaynıyordu. Pınarlardan suların yüzündeki kaygan böcekleri son hızla oradan oraya kayıyorlardı.

Yağız at çok ağır, yürümez gibi en yakınındaki pınara yürüdü, eğildi, kuyruğunu usulca sallayarak suyu içmeye başladı. Başını sudan bir türlü çekmiyordu. Yukarda, gökte atmacalar, göğüslerini esen yele vermişler, öyle süzülüyorlardı. Pınarın başına üç tane ardıç kuşu kondu. At bundan ürker gibi oldu, başını kaldırdı, sonra geri indirdi. Az sonra bir ak bulut gibi bir kelebek sürüsü geldi, pınarların yöresindeki mor yarpuzlara kondu. At, çayırlık, bir süre ak kelebek bulutu içinde kaldı. At huylandı, başını aşağı yukarı, kuyruğunu yana yöreye hızla salladı. Kelebekler bir uçuyorlar, sonra gerisin geri yarpuzlara konuyorlardı. Bir ara geliyor, at kelebeklerden gözükmüyordu. Durmadan başını silkeleyen, kuyruğunu da daha hızlı sallayan

553

at aldı yatırdı. Kelebekler onu bırakmıyorlar, onunla birlikte, onu sarmışlar uçuşup gidiyorlardı. Güneşte çok ışıltılı, saydam, pul puldular.

At çayırlığı bir uçtan bir uca kelebeklerle gidiyor geliyor, duruyor eşiniyor, çifte atıyor, alıyor yatırıyor, şaha kalkıyor, kelebeklerden bir türlü kurtulamıyordu.

Düzlüğün ortasında yorulmuş, teslim olmuş durdu. Ak kelebekler üstünde kaynaşıyorlar, o inatla öyle durmuş hiç kıpırdamıyordu. Üç pınarın üçünün de suyu taştı, fokurdadı, ak köpükler kabardı yeşil çimenlerin üstünden çağıldadı. Atın dizlerine kadar çıktı sular. Kelebekler atın üstüne sıvanmışlardı. Sular ormana çekildiler gittiler. Güneş pınarların dibine vurdu. Atmacalar orada, göğün mavisine yapışmış daha öyle duruyorlardı.

Aşağıdaki ormanın içinden bir yalım patladı sündü, at yalımı görür görmez olduğu yerde bir süre pisti, karnı yere yapıştı, kulaklarını indirdi, perçemi başının ucundaki sarı çiçekli çalıya değdi. Üstünde kelebekler, nereden geldikleri belirsiz gittikçe çoğalıyorlar, at da gözükmüyordu. Güneş ortalığı kavurdu, gözleri kör eden tozlu bir sarı sıcak aldı ortalığı, otlar, pınar, mor çiçekli yarpuzlar kurudu. Bir toz tabakası ormanı, otları, çiçekleri, suları kapladı. Kar yağmış gibi her yer tozlar altında kaldı. Yağız at silkindi, tozlar, kelebekler döküldü. Bir ara Hürü Ana elinde bir urgan, bir tutam ot ata yaklaştı. Bir yalım patladı aralarında at şahlandı ileriye sıçradı, yöresini sarmış yalımlarla birlikte kendi yöresinde hızla döndü. Hürü Ana, atın ötesinde durmuş yalımlarla birlikte dönen atı seyreyliyordu. Ormandan elleri urganlı, bir tutam otlu bir sürü köylü çıktı. Yalımlarla birlikte dönen ata doğru geldiler, Hürü Ananın arkasında döndüler. Ormandan çıkıp geliyorlar, çıkıp geliyorlar Hürü Ananın arkasında toplanıyorlardı. Sonra ortada yalımlarla dönen atın yöresinde halkalandılar. Kalabalık büyüyordu atm yöresinde. Yalımlar söndü. At gene ak kelebek bulutu içinde kaldı. O döndükçe de kelebekler savruluyor ama onu bırakmıyorlardı.

Urganlar sağıldı ata doğru. At döndükçe atılan urganlara dolanıyordu. Dizlerinin üstüne çöktü. Bu anda da gözden yitti gitti. Köylüler şaşırdılar. Atın döndüğü yere geldiler. Otlar bir

554

harman yeri kadar ezilmişler, at izleri toprağı çakur çukur etmişti.

Sert bir yel esti, sarı yaprakları savurdu. Köylüler yaprakların altında kaldılar. Hürü Ana gülerek, ata söverek yaprakların altından çıktı elindeki urganla. Köylüler de yapraklan yararak onu izlediler. Hürü Ana bir kayanın üstündeki atı görünce ona koştu. Köylüler de onun arkasından… Kayalığı çevirdiler. At hiç aldırmıyor, kayanın sivrisinde, yönünü güneşe dönmüş, uzun gölgesi kayayla birlikte toprağa serilmiş orada dimdik duruyordu. Köylüler kayalığa tırmanmaya başladılar. Dik kayayı yarıya kadar tırmanıyorlar, oradan öteye bir karış bile çı-kamıyorlardı. Kaya sallandı, tırmanan köylülerin hepsi yere döküldüler. Eli mavzerli, kara yüzlü bir adam çıktı ortaya, durun siz, dedi. Diz çöküp toprağa, ata nişan aldı, arka arkaya beş el ateş etti, at yerinden kıpırdamadı bile. Onun ardından Yüzbaşı Faruk geldi kayanın dibine, köylüler süklüm püklüm, elleri karınlarının üstüne kavuşturulmuş yana çekildiler. Azgın yüzlü Yüzbaşı Faruk ata bakınca yüzünü geniş bir gülümseme kapladı, yere diz çöktü, ata nişan aldı, arka arkaya beş kere ateş etti. At hiç aldırmadı. Yüzbaşı Faruk mavzerini çabucak doldurdu, gene beş kere tetiğe bastı. At hiç oralı değildi. Yüzü güneşe dönük, olduğu yerde öyle durdu kaldı. Yüzbaşı tüfeğini doldurup doldurup boşaltıyordu. Hiç de yorulmuyordu. Bir kelebek bulutu geldi, atı sardı. At kendi yöresinde kelebekleri savurtarak döndü, ardından da kayanın doruğundan, kelebeklerle birlikte, tam Yüzbaşının üstünden bir kuş gibi süzülerek, uzaktaki çayırlığa indi. Seyran onu yelesinden tutmuş çekiyordu. Yüzbaşı köylülere döndü, İnce Memedin canı bu attadır, sizden bunun ölüsünü ya da dirisini istiyorum, dedi. Eğer tez günde bunun ölüsü ya da dirisi bana gelmezse siz bilirsiniz. Köylüler, gözümüzden iste bu atı Yüzbaşım, dediler. Asım Çavuş orada, kayanın dibine sinmiş, çömelmiş, tüfeği kucağında üst üste sigara içiyor, üzgün düşünüyordu.

At yeşil çayırlığın ortasında duruyor, yelesini sarkıtmış, kuyruğunu sallıyordu. Ayaklarındaki dört nalı da attığı, tırnaklarının genişlemesinden belli oluyordu. Biraz zayıflamış, tüyleri de domur domur kabarmış, uçları güneşten solmuştu. Atma-

555

çalar gökyüzünde oldukları yerde, mavi göğe yapışmışcasma süzülüyorlardı.

Bir sürü kuş, hepsi de ak, ormandan top top çıkıp çayırlığa kondular. Yağız at, çayırlığın aklığının üstünde bir kara leke gibi kaldı. Uzaktaki dağdan bir ak bulut koptu geldi, atın tam üstünde durdu. Bulutun gölgesi ak kuşların, yağız atın üstüne düştü. Bir mavi, küçücük gölekte atın yansıması gün ışığıyla birlikte çalkalanıyordu. Yağız atın yansıması gölün aydınlığında bir kırılıyor, kayanın doruğuna çıkıyor, ardından süzülerek iniyordu. Altın pırıltısmdaki balıklar atın üstünde dolaşıyorlardı.

Gök, çayır, mor yarpuzlar, sarı yaprakları esen yelde uçan orman, at, her şey silindi, her şey ak, saydam bir ışığa kesti. Ormanın üstündeki ışık şırlıyor, dünyanın öteki ucu gözüküyordu. Portakallar çiçek açmış, kokuları taa Akdeniz kıyılarından dalga dalga dağlara kadar vuruyordu.

Kırmızı, pembe, ak, sarı keven dikenleri birer yalım öbeği gibi yanıyordu uzak dağın yamacında. Gün ışığında dönüyorlardı. Tanyerleri ince, bulutlu işiyordu. At, upuzun uzatmıştı bacaklarını, gerinince karnı yere değdi değecek. Gözleri dışarıya fırlamış, gözlerinin akında kırmızı damarlar, boynu kuğu boynu gibi uzun, güzeldi. Dağın doruğundan ışığa batmış, keven dikenlerinin cümbüşüne karışmış, ayağının altındaki taşları yuvarlayarak kır, güzel, ince boyunlu, nazlı bir kısrak geldi yağızın biraz ötesinde durdu, otlamaya koyuldu. Yağızı sanki hiç görmemişti. Yağız yeni gelene başını kaldırdı baktı, o da onun gibi, onu görmemişcesine atlamaya başladı. Aralarında vızıldayarak, ondan ona gidip gelen yeşil, bir parmak büyüklüğünde ışığa gelince çakıp sönen bir arı mekik dokuyordu.

Yağız at, usulca kısrağa yaklaştı. Öteki oralı olmadan, karşı koyağa otlayarak ilerledi. Koyakta insan boyu kadife kırmızı çiçekler el büyüklüğünde, el büyüklüğünde buradan ormana kadar sık, yılan giremez açmışlardı. Kısrak çiçeklerin arasına daldı ve ilk olarak yağıza baktı. Yağız ona koştu. Onunla koklaşmak istedi. Kısrak birden onun yelesine bir diş attı, yağız geriye sıçradı. Kısrak, az aşağıya, koyağın dibine çekildi, yağız onu bırakmadı, burnunu kuyruğunun dibine götürdü. Kısrak, sert

556

bir çifteyle onu durdurdu. Yağız kızmıştı. Sağında solunda dönüyor, kokluyor, öteki ısırıyor, beriki aldırmıyordu. Kısrak, geriliyor, arada bir bacaklarını açarak işiyordu. Yağız onun işemi-ğini kokluyor, başını göğe dikiyor, burun deliklerini alabildiğine açarak havayı kokluyordu. Öteki duruyor, işiyor, yağız koklayarak onun yöresinde dönüyordu.

Kısrak durdu, arkasına döndü, yağıza baktı, yağızın burun delikleri titriyor, açılıp kapanıyordu. Aletini çıkarmış, dikmiş, karnına yapıştırıp yapıştırıp indiriyordu. Kısrak bacaklarını açmış, gerilmiş, sağrısı ince bir titreşimde bekliyordu. Yağız ön bacaklarını açtı, uzattı, kısrağın üstüne attı, dişleriyle onu boynundan kavradı, tutturamadı indi. İkincide de tutturamadı. Üçüncüde artık dişleri kısrağın yelesini bırakmadı, kısrağa aştı. Sağrısı gerildi, önce çabuk çabuk, sonra yavaştan devinmeye başladı. Atın üstündeki ön bacakları, baldırları, sağrısı uğunan bir titremedeydi. Bu sırada ak bir kelebek bulutu ortalığı ışığa boğarak geldi, onların üstlerini örttü. Yağız, kısrağın üstünden inince de kelebekler, geldikleri gibi ışıldayarak, top top savrularak, havada zikzaklar çizerek çekildiler gittiler.

Yağızla kır kısrak orada, oldukları yerde kulaklarını düşürmüş, başlarını toprağa sarkıtmış kaldılar.

Doğudan bir yalım parçası sündü geldi, çiçeklerin arasından geçti, atların yöresinde halkalandı. Yağız bir sıçrayışta yalımları aşıp yönünü dağa döndü, bir anda da keven dikenlerinin kırmızı, sarı, pembe dumanının arkasında yitti gitti.

Bir koyağın diz boyu taze çayırlarının ortasmdaydılar. Yağızla kısrak, kıtlıktan çıkmışçasına, başlarını yerden kaldırmadan otluyorlardı. Uzakta, ormanın üst yanında bir yerden gür bir duman tütüyor, yamaca doğru yayılarak ağıyordu. Atmacalar, göğüslerini yüksekte esen serin yele vermişler, alabildiğine kanatlarını açmışlar, bomboş, duru gökte salmıyorlardı.

Çalının arkasından turunculara bürünmüş, uzun kara belikleri kalçalarına kadar inmiş bir kız çıktı, yayılan atlara doğru yürüdü, kır kısrağın yanına geldi. Yayılan kır kısrak kızı görünce başını kaldırdı, baktı, kızı bekledi. Kız onu yelelerinden tuttu, üstüne bindi sürdü. Yağız bir süre kır kısrağın kuyruk altını koklayarak onların arkasından gitti, kız atı doldurunca yağız

557

olduğu yerde kaldı. Ötekiler uzaklaştılar. Yağız uzun uzun üst üste birkaç kere kişnedi, arka ayaklarının üstüne dikilerek, onların arkasından, onlar gözden ıralıncaya kadar baktı. Mahzun geriye dönüp yeniden otlamaya koyuldu.

Yağız at tanyerleri ışırken o çok mavi gölün kıyısmdaydı. Suyun üstü dumanlanıyordu. Ormanın sarı yapraklarının üstünden bulutlar kalkıyordu. Kır kısrak karşı kıyıda kişniyor, eşiniyor, bacaklarını gerip işiyor, yağız da burun deliklerini açarak derin derin, bütün havayı içine çekiyordu.

Yağız dayanamadı, kendisini mavi sulara bıraktı, öbür kıyıya doğru suları köpürterek yüzmeye başladı. Kır kısrak da kendisini suya attı, ortada buluştular. Yağız onu dişleriyle boynundan yakaladı, kısrak kurtulmaya çalıştı, çabaladı, sonunda da kurtuldu. Birlikte kıyıya çıktılar. Kısrak sırtından sular akarak bacaklarını alabildiğine gerip işemeye başladı, çırpındı, üstündeki suları döktü. Yağız onun yanma geldi, aşmak istedi. Yörelerini urganlı, silahlı köylüler alıverdiler. Kısrak huysuz-landı, kişnedi, arkasını döndü yağıza çifteler yağdırdı. Yağız şahlandı, kişnedi, kudurdu. Eli urganlı köylü kalabalığı gittikçe kalabalıklaşarak üstlerine geliyorlardı. Aralarına nereden geldiği bilinmeyen bir yalım düştü, patladı, sündü, üstlerine bir ak bulut indi, yağız kalabalığın üstünden göle süzüldü, yüzerek karşıya geçti. Kır kısrak da arkasından geldi. Gölü çıktılar, çırpınıp sularını döktüler, ormana daldılar.

Güzel bir bahar ılıklığında toynakları yumuşacık toprağa gömülerek, ak çiçekler açmış portakal bahçelerine düştüler. Esen yel, dalga dalga şimdiye kadar hiç bilmedikleri bir koku getiriyordu burunlarına. Portakal bahçelerini geçtiler. Irgatlar iki büklüm olmuşlar, tarlalarda çalışıyorlardı. Aralarından sıyrıldılar. Çalışan adamlar o kadar işlerine vermişlerdi ki kendilerini, önlerinden geçen atları görmediler bile… Kıyılarına vardıkları uçsuz bucaksız serilmiş büyük deniz minare boyu dalgalarla köpükleniyordu. Biribirlerine sokularak yan yana denizi beklediler. İkisinin de gölgesi kumlara düşmüştü. Bir incecik yel çıktı, sonra durdu. Kısa aralıklarla yel bir fisiliyor, bir duruyordu. Çok sıcak vardı. Sıcakta deniz duruldu, üstü dümdüz oldu, kırışıksız. Denizin ortasından bir aygır başı gözüktü, bu

558

yana geliyordu. Kır kısrak huylandı, kaçmaya davrandı. Portakal kokuları denize doğru esti. Kır kısrağın burun delikleri titredi. Denizdeki at başı gittikçe yaklaşıyordu. Geldi geldi, tam önlerinde denizden çıktı. Lekesiz kır, iri, gözleri büyük, kulakları kalem, yeleleri mavi boncuklu bir aygırdı. Silkindikten sonra kır kısrağa yaklaştı. Onu kokladı. Kısrak hiçbir şey yapmıyor, hiçbir devinimde bulunmuyordu.

Yağız şaşırmış, kır kısrak ne yapacak diye bakıyordu. Aygır onun her bir yerini kokluyordu. Denizden kıpkırmızı bir yalım sağıhverdi kıyıya, yağız şahlandı, aygıra saldırdı. Kır kısrak bir yana çekilmiş bu biribirine girmiş azgın atlara bakıyordu.

Dövüşleri uzun sürdü. Kuyruk, yele kılları havada uçuşuyor, keskin dişlerin yaraladığı bedenlerden kanlar akıyor, atlar kırmızıya boyanıyordu. Sonunda ikisinde de kıpırdayacak bir durum kalmadı ya, yağız biraz daha canlıydı. Aygırı önüne kattı, tarlalardan, portakal bahçelerinden onu dağlara sürdü. Aygır ormanda yitinceye kadar arkasından kovaladı. Döndü denizin kıyısına geldi. Kır kısrak onu orada bacaklarını açmış bekliyordu. Yağız yorgunluğuna bakmadan ona aştı. Bu sırada da bir kelebek bulutu gelip pır pır üstlerini örttü.

Bulut dağılınca eli urganlı köylü kalabalığını karşılarında buldular. Bu sefer çok daha kalabalıktılar. Hep birden onları yakalamak için urganlarını attılar. Bir yalım patladı. Yağız kendi yöresinde üç kere döndükten sonra denize atladı, kır kısrak da arkasından… Kalabalığın bağırtısı, şamatası az sonra gerilerde kaldı. İki at yan yana uçsuz denizde sonsuza doğru yüzüyorlardı.

559

Gediği aşınca Sakızlı köyü karşılarına çıktı. Köy bir koyağın üst ucundaki düzlükteydi. Sırtını mor kayalıklı Kekilli dağına vermişti. Evlerin çoğu yarı yarıya yıkılmış, duvarların taşları arasından yaban otları, eşek incirleri, çiçekler fışkırmış, köyün dışındaki ağaçsız küçük mezarlığın da bütün hece taşları devrilmişti.

Kasım köyün üst başına gelince durdu, bir taşın üstüne sekilendi.

“Şu ev bizimdi,” dedi kaşlarını çatarak. Koyağın karşı yamacındaki, yığma taşlardan geniş bir avlusu olan iki katlı, sıvaları dökülmüş, bağdadi kirişleri görülen bir evi gösterdi. “Köy sürüldükten sonra buraya bizim köyden tek gelen insan benim. Ne yapalım, bütün keçilerini yemiştik Çiçeklidereli Mahmut Ağanın. Açlık bu. Dini imanı, vicdanı yok açlığın…”

Konuşkan bir adam olmayan Kasımın dili çözülmüştü.

“Benim yutamadığım, bizi buradan kovdu anladık, keçilerini yemiştik. Ama Çukurovadaki köyümüzü neden elimizden aldı? Biz o toprakları canımızı vererek çıkarmıştık.”

Ellerini gösterdi. Ellerinde çalı yırtmamış, orak, tahra, balta kesmemiş azıcık bir yer bile kalmamıştı. Elleri bir tuhaf hayvana benziyordu.

“Öldürdüğün Mahmut Ağanın küçük kardeşiydi, değil mi?” diye onun yanma çömelmiş Ferhat Hoca sordu.

“Bir kurşunda başı paramparça oldu, taşa düşmüş karpuz gibi.”

560

“Senden başka, öteki köylüler hiç mi diretmediler?”

“Diretmediler. Diretseler de hiçbir şey gelmezdi ellerinden. Mahmut Ağanın başında çok silahlı adam vardı. Bir de Hükümet arkasında. Çok da gözümüzü korkutmuştu bizim Mahmut Ağa. Bu kadar korkan insanlar hiçbir şey yapamazlar.”

“Sen nasıl yaptın öyleyse?”

“Ben onların on misli, yüz misli korkuyordum da ondan. Nasıl yaptım, ben de bilmiyorum. Parmağım tetiğe dokunuver-miş.”

“Ya şimdi Kasım?”

“Şimdi o kadar çok öldüm ki, korkuya alıştım.”

“Duyduğuma göre senin Sakızlı köylüleri, yani Yalnızkurt köylüleri başlarını almışlar, uzak, adı sanı duyulmadık diyarlara gitmişler. İmleri timleri belirsiz olmuş.”

“Antakyaya, Amik ovasına gittiler. Orada saklanıyorlar. O kadar korkuyorlar ki Mahmut Ağadan, orada da gelir kendilerini bulur diye, delik delik kaçıyorlar. Böylesine bir korku görülmüş değil. Böylesi bir korku ölümden de beter.”

“Beter,” diye onu onayladı Ferhat Hoca. “Bir aşabilselerdi içlerindeki o korku dağını, bir kırabilseler o zinciri bir daha kimse o köylüleri zapt edemez. Ne kadar güçlü olursa olsun Mahmut Ağa toz ediverirler onu. Ama gel gör ki…”

İnce Memed de Ferhat Hocanın yanma tıpkı onun gibi çömelmiş, elindeki bir çöple toprağı karıştırıyor, hiçbir söze varmıyor, salt dinliyordu. Temirse aşağıdaki çitlembik ağacının altına oturmuş, sırtını gövdeye dayamıştı, boynunu uzatmış ıpıssız köye bakıyordu.

Kasım içini çekti:

“Bir daha dönmeyecekler bizimkiler bu köye, Çukurovaya da… Çöl Arabistanda yitecekler.”

Ayağa kalkıp köye aşağı yürüdü. Ötekiler de onu izlediler. Kasım vardı evlerinin avlusunun önünde durdu, orada bir süre bekledi.

“Ne o Kasım, eve girmeye korkuyor musun?”

“Ben bu evde doğdum da, büyüdüm de…” Başını kaldırdı Ferhat Hocaya, Memede, Temire baktı, evi baştan aşağı süzdü. “Giremeyeceğim,” dedi, arkasını döndü, koyağın dibinden, su-

561

yun kıyısından yokuş aşağı yürümeye başladı. Ötekiler onun ardından zor yetişiyorlardı. Yıkık köy, ortasındaki çıplak, uzun kavak ağacıyla gözükmez oluncaya kadar bu minval üzere yürüdüler. Memed varıp da Kasımı tutup kolundan durdurma-saydı onun duracağı yoktu. Soluk soluğa kalmışlardı.

Bir taşın üstüne çöken Ferhat Hoca tabakasını çıkardı, kalın bir sigara sardı, iri demirci çakmağını çaktı, ortalığı güzel bir kav kokusu aldı.

“Köyün neresinde saklandın Kasım, kendi evinizde mi, kaçak olduğun sıralar? Mahmut Ağa seni fellik fellik aradığında boş köyden korkmadın mı?”

“Korkuyordum,” dedi Kasım. “Ama burada, boş köyde gizlendiğim sürece beni kimse ele vermezdi. Bir de benim gelip de boş köyde sığınacağım Mahmut Ağanın aklına gelmezdi.”

“Boş köylerden, eski örenlerden insanlar kadim zamanlardan beri korkarlar, şimdi az önce Kasımın kendi evinden korkup da kaçtığı gibi.”

“Korktum, ürktüm,” diye Ferhat Hocayı onayladı Kasım. “Ölülerden çok korktum.”

“Köyde saklandığın sıralar yemek için ne yapıyordun?”

“İlk günlerde Çiçeklideresine gidiyordum yemek yemeye. Herkes bana sofrasını açıyordu. Az bir sürede bütün köyler benim boş köyde barındığımı öğrendi. Ben hiç korkmadım. Bir keresinde Çiçeklideresinin içinde Mahmut Ağayla karşı karşıya geldik. O beni tanımazdı ya bütün adamları beni görmüşlerdi, tanıyorlardı. Korkumdan dizlerim çözüldü, ileriye bir adım atamadım. Onların karşısında sararmış yaprak gibi titreyerek öylece kaldım. Ne onlar beni yolun ortasında bırakıp gidiyorlar, ne ben yerimden kıpırdayabiliyordum. Sonunda Mahmut Ağa bir şeylerden kuşkulanmış olacak ki beni yanma çağırdı, sen kimsin, nereden gelip nereye gidiyorsun, bu halin nedir, niçin böyle yaprak gibi titriyorsun, diye sordu. Ben de ona, Ağamı, Mahmut Ağamı görünce böyle oldum, deyince onun hoşuna gitti, gülmeye başladı, ardından da atını sürdü, bana daha başka bir şey sormadan çekildi gitti. Mahmut Ağanın adamları giderlerken, atlarının üstünden bana dönüp dönüp bakıyorlardı. Onların bakışlarından Mahmut Ağa hilelenir de geriye dö-

562

ner diye ödüm koptu. Yolun az ötesindeki dama canımı zor attım. Çok tuhaf değil mi, Mahmut Ağanın adamlarından hiçbirisinin beni ele vermemeleri? Oysa aylardır dağ taş beni arıyorlardı.”

“Ferhat Hoca, sen ne dersin bu işe?”

“İnsanoğlu yiğit yaratıktır,” dedi Ferhat Hoca. “İnsanoğlu mert, onurlu yaratıktır. Kasımın o kadar korktuğunu görünce kimse onun aradıkları Kasım olduğunu söylememiştir Mahmut Ağaya. Bunu küçüklük, alçaklık saymışlardır. Herkes insanların kötü, alçak yanlarını görüyor da bu yanlarını görmek istemiyorlar.”

Kasımı omuzundan tuttu:

“Söyle oğlum,” dedi, “sen boş köyde kalırken bütün bu yöre köylüleri, Çiçeklideresi de içinde senin orada kaldığını yediden yetmişe biliyorlardı, biraz önce öyle demiştin, değil mi?”

“Biliyorlardı. Biliyorlar, şu tepedeki ağacın dallarına getirip benim için yiyecek asıyorlar, çıkını dala bağladıktan sonra da bir ay ıslığıyla bana haber veriyorlardı. Bazan gece ben uyurken ay ıslığını duyuyor, yatağımdan çıkıyor, bir köylü de bir yatak bırakmıştı bir seferinde ağacın dibine, ağaca geliyor, daha sıcacık yemek çıkınını daldan alıyordum, bir gecede üç kez ıslık sesi duyduğum da oluyordu. O kadar çok yemek geldi ki bana, sonunda köyden hiç çıkmaz oldum. Ardından da Temir düştü köye.” Temir:

“Buradan, şu karşıki yoldan yaylaya gidiyordum,” diye söze karıştı. “Bir ıslık duydum. Bir adamın da ağaca bir çıkın bağladığını gördüm. Köyün bomboş kalmış bir köy olduğunu, başından da neler geçtiğini biliyordum. Bir çalının içine saklanıp bekledim, baktım Kasım çıktı köyden, geldi çıkını daldan aldı, oracığa, ağacın altına çöktü, çıkını açtı atıştırmaya koyuldu. Sonra ben çıktım ortaya, Kasımın yanına geldim, afiyet olsun arkadaş, dedim, sağ ol, dedi başını kaldırıp, buyur… Ben de gidip onun yanına çöktüm, birlikte yemeği yedik.”

“Mahmut Ağa bütün bu olan bitenleri duysaydı, önce Çiçeklideresi köylülerini, sonra da bu dağların köylüklerim Sakızlı köyü gibi sürgün ederdi, değil mi?”

563

“Ederdi.”

Yöreyi çepeçevre çevirmiş dağların doruklarını bulut almıştı. Bir de batıdan, Aladağ üstünden kapkara bir bulut yığını kabararak geliyordu. Ortalık da usuldan kararıyordu. Yalnız Sakızlının ortasındaki alana bir harman yeri büyüklüğünde çok parlak bir ışık düşmüştü uzun, çıplak kavağın tam üstüne.

“Yağmur geliyor.”

“Gelsin,” dedi Memed. “Biz de Sakızlıya sığınırız. Kasımın evi olduğu gibi duruyor.”

“Ben gitmem,” dedi Kasım. “Yağmurdan boğulsam da, beni seller alsa götürse de ben o köye bir daha girmem. Mahmut Ağanın elinden bir daha kaçsam da, katlime ferman çıksa da, ben de bu köye girince yüzde yüz kurtulacağımı bilsem de o köye bir daha giremem. Siz girin köye yağmur gelince, ben sizi burada oturur, beklerim.”

“Haydi kalkın,” dedi Ferhat Hoca. “Burada da daha fazla kalmayalım. Ortada kum gibi candarma kaynıyor. Durup dururken bir çatışmaya girmeyelim.”

Yamaca yukarı yürüdüler. Soğuk yağmur yelleri esmeye başlamıştı. Yağmur yeli kimi çok sert, sağdan soldan aşağıdan yukarıdan esiyor, kurumaya yüz tutmuş keven çiçeklerini çatır-datıyor, kırıyor, savuruyor, kimi yumuşuyordu. Yamacı çıkınca iri, ağır damlalar da pat pat diye toprağı dövmeye başladı. Aşağıdaki yolda atını bir oraya, bir buraya süren, arada bir de durup yöreyi araştıran, dinleyen bir yolcu gördüler.

Kasım:

“Tanıdınız mı şu atlıyı?” diye yolu gösterdi. “Çoban çocuk o. Ne de güzel at sürüyor, atının üstünde oynuyor.”

“Bizi arıyor,” dedi Memed, “o şeytan.”

Temir koşarak, bağırarak aşağıya indi. Yolcu atının başını çekti, Temiri bekledi.

“Merhaba Müslüm. Ne var, ne yok?”

“İyi haberler var.”

“Dur, bekleyelim, ötekiler gelsinler de…”

Müslüm attan indi, atı götürdü yolun kıyısındaki çam ağacına bağladı.

“Yaralarım daha sızılıyor. Kertiş Ali beni dövmüştü ya…

564

Yağmur yağınca yaralarım sızılıyor.”

“Çok yağmur yağıyor…”

“Siz ne biçim eşkıyasınız?” diye çıkıştı Müslüm. “Eşkıyanın yamçısı olur ki Çerkesden gelme. Top güllesi bile işlemez, değil yağmur.”

“Bizim yok. Biz fıkara eşkıyayız.”

“Zengin olun. Dağlar taşlar zengin adamlarla dolu. Ben çıkmalıyım ki bir dağa, o zaman görün siz! Bütün bu dağları, ovaları, zenginleri soyarım.”

“Onlar da seni öldürürler.”

“Öldürsünler, ölüm haktır. Ölümden korkup da sen geri durma, yiğidin alnına yazılan gelir.”

Yağmur hışım gibi iniyordu. Eşkıyaların da, Müslümün de cıcığı çıkmıştı. Ortalık da gittikçe kararıyor, yalnız karşıda düz bir kayanın üstü pul pul ışılıyordu.

“Hoş geldin Müslüm.”

“Hoş bulduk İnce Memed.”

“Sende iyi haberler olacak.”

“Var,” dedi Müslüm. “Beni size Hıdır gönderdi.”

“Kimmiş o Hıdır?”

“Sen onu tanıyormuşsun. Bir Hasan varmış, hani senin ar-kadaşınmış. Onu Sarıçiyan öldürmüş de, ben de İnce Meme-dim, demiş. İşte bu Hıdır o Hasanın babasıymış. Anladın mı?”

“Bildim,” dedi Memed.

“İşte bu Hıdır bana dedi ki tez ulaş İnce Memede… Onlar benim senin ulağım olduğumu biliyorlar nasıl bellemişlerse… Bir onlar mı biliyor,” diye övündü Çoban Müslüm, “bütün dağ köylükleri biliyor.”

“Bir de candarmalar bilirse kemik koymazlar sende…”

“Bilemezler, bilseler de beni bulamazlar, bulsalar da yakalayamazlar, yakalarlarsa da ellerinden kaçırırlar, kaçırmazlarsa da hapsedemezler, asamazlar. Ben çok kurnazım, hem de akıllıyım.”

“Anlaşıldı. Şimdi sen Hıdır Ağa ne dedi, onu söyle bana.”

“Hıdır Ağa dedi ki, ölmüş Hasanın babası, Kuzgun Veli onların köyüne gelmiş. Bu Kuzgun Veli Hükümete söz vermiş, seni öldürecekmiş. Hükümet de onun için af çıkarmış. Hıdır Ağa

565

dedi ki, o senin kanına susamış. Hıdır Ağa dedi ki, amanın İnce Memede söyle, bu gece Çamlıyol köyüne ulaşsın. Biz Kuzgun Veliye bu gece delice ekmeği yedireceğiz, o da iki gün iki gece baygın düşecek. Gelsin de kellesini kessin.”

“Bu gece nasıl yetişiriz Çamlıyola? Atla bile gitsek oraya yetişmenin mümkünü yok.”

“Hıdır Ağa bir de dedi ki aman temkinli olsunlar, Çiçekli-deresinden Mahmut Ağa da otuz adamıyla onun ardmday-mış.”

“Ohhooo, dünya bizim ardımıza düşmüş,” diye güldü Ferhat Hoca. “Biz de hapisaneyi basmasaydık, kasabayı kurşunlat-masaydık. Daha da çok adam yollayacaklar üstümüze. Her şey iyi de Mahmut Ağaya ne oluyor, onu anlamıyorum.”

“Ben onu çok yakından tanırım,” dedi Memed. “Onun gibi nam düşkünü bir adam yoktur bu dağlarda, şu aşağı ovada.”

“İnce Memed bu kadar ünlendi ya, ondan pay kapacak teres,” diye öfkesini belli ederek konuştu Kasım. “O benim kurşunumla gidecek. Allah…” Ellerini havaya açtı: “İnşallah,” diye de indirdi.

“Önce şu Kuzgun Veliyi ortadan kaldırmalıyız.” “O kolay,” dedi Ferhat Hoca. “Kuzgun bizi bir karınca kadar bile görmüyor. Bu yüzden onun işi kolay. Onu çabuk avlarız. Ben Mahmut Ağadan korkuyorum. Bir, başında çok adamı var. İki, şu dağlarda onun yandaşı olan epeyce de çete çıkar. Üç, candarmaları da alır yanma. Dört, köylülerin de hepsi onun kulu. Kasımın işine bakmayın. O bir kere olur. Yoksa köylüler, salt Mahmut Ağanın gözüne girmek için, hepimizin derisini, babaları, anaları, çocukları olsak da derimizi yüzerler. Söyleyin şimdi ne yapacağız?”

“Çamlıyola gideceğiz. Ne yapıp edeceğiz bu gece, sabaha karşı da olsa oraya ulaşacağız. Hadi sen yola çık Müslüm.” “Nasıl ulaşırız Memed?”

“Ulaşırız Hocam. Ben kese yolları biliyorum. Şu dağı aşınca Çamlıyolun üstüne düşeriz. Yolumuz çok sarptan geçiyor ya, ne yapalım.”

Müslüm atının başını çevirdi, doludizgin kırbaç gibi inen yağmurun altında gözden uzaklaştı.

566

Ötekiler kayaların arasından yer yer çamlar, çalılar çıkmış eğe gibi pütürlü, çarıklarını dolayan dağa vurdular. Durmadan yağmur biteviye usul usul yağıyordu. Tüfeklerinin ağzını yere çevirmiş eşkıyalar dik yamacı tırmanıyorlardı. Memed en öndeydi ve bir geyik gibi sekiyor, ötekiler onun ardından zor ulaşıyorlardı.

Gece ortalık göz gözü görmez bir karanlıktı. Hiçbirisi nereye bastığını, ne yaptığını, ne yöne gittiğini bilmiyordu. Gün açılıncaya kadar Ferhat Hoca iki kere sele kapıldı. Birincisinde onu zor kurtardılar. İkincide Hoca bir dala yapışmış avazı çıktı-ğmca bağırıyordu, yerini kolay buldular. Kasım da bir uçurumun kuyu gibi derin dibine düştü. Ondan umudu kestiler. Bir yarım saat sonra düştüğü yerden çıkageldi. Düştüğü yer yumuşacık bir dere yatağı, kumlukmuş, azıcık sol bacağı incinmişti.

Kaya, çalı, orman, dağ, su demiyor, önlerine düşmüş Memed kedi gözleriyle karanlık demiyor ilerliyordu. Gediğe geldiklerinde ortalık azıcık ışımıştı. Aşağıdaki köyün birkaç evinin de bacaları tütüyordu.

“Geldik,” dedi Memed.

“Geldik ya, öldük,” diye karşılık verdi Ferhat Hoca.

Memed:

“Temir,” dedi, “köyün şu en ucundaki eve gidecek kadar halin kaldı mı?”

“Kaldı,” dedi Temir. “İstersen bir bu kadar daha yürürüm.”

“Öyleyse o eve git, evde kim varsa, kadın, erkek, çocuk Hı-dırın evine gönder. Hıdırı al buraya gel.”

Temir koşarak, sanki bu kadar yolu o yürümemiş, gecenin karanlığında, yağmur altında o çalılıklara düşmemiş, ağaçların gövdesine o toslamamış gibi yamacı aşağı indi. Berikiler, büyük bir sedirin duldasında oturdular. Burasını hiç yağmur tutmamış, sular biribirinin üstüne yapışmış geniş dalların üstünden kayıp gitmişti.

“Bir ateş yaksak mı?” diye sordu Kasım. “Kururduk. Ben titriyorum.”

“Hepimiz titriyoruz,” dedi Ferhat Hoca.

567

“Dört bir yandan kuşatıldık Kasım,” dedi Memed. “Farkında değil misin, nasıl ateş yakarız?”

Kasım üstelemedi.

Bundan sonra hiçbirisi bir daha konuşmadı. Başlarını önlerine düşürüp daldılar gittiler. Aşağıdan bir çatırtı duyuncaya kadar da öyle kaldılar.

“Geldik,” dedi Temir. Koşarak yokuşu çıkıyor, ardından da, çok gerilerde kalmış Hıdır Ağa geliyordu. Ağacın altına geldi, daha soluğunu toparlayamadan: “Konuşmuyor,” diye yakındı, “bu Hıdır mıdır nedir, ağzını açmıyor. Bir şeyler dönmüş olacak bu köyde ya ben bir şey anlayamadım. Gelsin hele.”

Gitti, sırtını ağacın gövdesine dayadı.

“Buyur Hıdır Ağa,” diyerek Memed Hasanın babasını yolda karşıladı, koluna girdi sedirin altına getirdi. Ferhat Hoca da, Kasım da onu biraz aşağıya inerek karşıladılar.

“Hoş gelmişsiniz Ağalar. Bu kardeş Ferhat Hoca mı?”

“Odur,” dedi Memed.

“Biz Hocamızı bu dağlarda çok severiz. O, Allahm bir ermişidir. Uzun yıllar biz onu Hızır sandık. Sonra da anladık ki o Ferhat Hocaymış.”

“Hızırdır,” dedi Memed. “O Hızırdır da bizi Ferhat Hoca donuna girmiş kandırıyor.”

“Kandırmam,” diye güldü Ferhat Hoca.

“Buyurun eve gidelim öyleyse. Sıcak çorba sizi bekliyor evde. Hem de dumanı üstünde.”

“Kuzgun Veli nerede?”

“Boş verin Kuzgun Veliye de siz eve gelin.”

“Hani bu gece?”

“Geç kaldınız, kaçırdık onları. Merak etmeyin, bir daha gelecekler.”

Arkasına döndü yürüdü, ötekiler de onu izlediler.

Köye girdiklerinde bütün köylülerin dışarıya dökülmüş, onları beklediklerini gördüler. Aralarından geçip Hıdır Ağanın evine, konuk odasına geldiler. Konuk odası çok geniş, büyük pencereleri aşağıdaki çok derin, bakınca baş döndüren uçuruma açılmış, damı kırmızı kiremit döşeli, bütün duvarları tahta oymalı, tabanı seçme kilimli, çinke taşından örülmüş büyük

568

\

ocaklı, iki duvarına boydan boya karşılıklı sedirler konmuş bir odaydı.

“Çok ıslanmışsınız, soyunmaz mısınız?”

Hıdırm dilinin altında bir şeyler olduğunu Memed çoktan anlamıştı. Yoksa bu sabahın erkeninde, daha gün yeni doğdu doğacakken, kırbaç gibi indiren yağmurun altında bütün köylüler dışarıya dökülüp niçin onları beklesinlerdi? Bu köyde bir şeyler dönmüştü ya, acaba neydi? Ferhat Hocayla kiminde göz göze geliyorlar, bir şeyler döndüğünü gözleriyle konuşuyorlardı ya, ne olduğunu çıkaramıyorlardı.

“Soyunuruz,” dedi Memed.

Biraz sonra Hıdır Ağa elinde dört kat çamaşırla geldi.

“Bunları giyin. Çocuklar giyitlerinizi ateşe tutup hemen kuruturlar siz çorbanızı içerken.”

Teker teker yan odaya girip soyundular, kuru çamaşırları giyinip çıktılar. Onlar giyininceye kadar da büyük bir bakır sini gelmiş ortaya konmuştu. Sinide üstü yağlı, kırmızıbiberli, sarımsaklı tarhana çorbası tütüyordu. Hıdır Ağa da uzun, ağzı geniş tasları ortadaki büyük kaptan tarhanaları kepçeyle alıyor dolduruyordu.

“Buyurun hele…”

Ocak gürlüyordu. Dört aç kaşık dört yerden tarhana taslarına saldırdılar. Ardından tereyağı, ak petekli, püren kokan bal geldi. Bir iyice karınlarını doyurdular. Bir genç kızla bir delikanlı geldiler siniyi, tasları, kapları kaldırdılar.

Memed kendini bırakmış, ocağın sıcağına kendisini kaptırmış gitmişti. Hocaysa tetikteydi. Çorba içerken bile tüfeğini kucağından ayırmamıştı.

Sofra kaldırılır kaldırılmaz, önce yaşlılar, ardından da ötekiler birer ikişer odaya gelmeye başladılar. Her gelen, “merhaba, hoş geldiniz,” diyor, bir yere oturuyordu. Oda iyice dolup da yükünü alınca Hıdır Ağa eşkıyaların kurumuş giyitlerini getirdi. Gene teker teker öteki odaya gittiler giyinip geldiler.

Kırmızı çizgili, ağızları geniş, kulpsuz fincanlarda kahveler geldi. Sıcak odanın içi ağır bir kahve kokusuyla koktu. Adamlar kahveyi içerlerken Hıdır Ağa:

“Getirin,” dedi.

569

İki delikanlı önlerinde çırılçıplak, zayıf, zayıflıktan kasık kemikleri dışarıya fırlamış, çok uzun boyunlu, yanık tenli, gözlerinin feri sönmüş, elleri arkasına bağlanmış bir adamı odaya getirdiler. Adam korkulu gözlerle yöreye bakıyor, öne eğilmiş hayasını bacağının arasına alıp saklamaya çalışıyordu.

“Buna Kuzgun Veli derler. Çetebaşıdır. İnce Memedi öldürmek için buraya, bizim köye kadar gelmiştir. Buyurun, biz de onu Çamlıyol köyü olaraktan size teslim ediyoruz.”

“Sağ olun,” dedi İnce Memed.

“Ötekileri de getirin.”

Delikanlılar öteki çıplak eşkıyaları da getirdiler. Hepsinin de kolları arkadan bağlanmıştı. Hepsi de öne eğilmişler hayalarını saklamaya çalışıyorlardı.

“Beni niçin öldürecektin Kuzgun Veli?”

“Şunun için ki İnce Memed, seni öldürürsem beni affedeceklerdi. Ben de şu dağlardan bıkmıştım. Aşağıda ovada çiftliğim, varlığım, karılarım, çocuklarım, her bir şeyim vardı. Kırk yıldır bu dağlara nasıl dayandım, bilmiyorum. Kırk yıl her gün her gün öldüm. Ömrüm kalmışsa bir yılcık da, bundan sonra ölünceye kadar da rahat yaşayayım, dedim, her gün ölmekten-se… Nasip değilmiş. Bu alçak, insanlıktan çıkmış köylüler beni al ile avladılar. Bir kurtulabilsem şimdi, hiç umut yok ya, bu köylülere yapacağımı bilirim ben. Hiç yerinme, sevinme İnce Memed, senin sonun da benim sonum gibi olacak. Sen temiz bir çocuksun. Bu köylüler seni de benim gibi yakalayacaklar, üstelik İnce Memede değil de candarmaya teslim edecekler. Şimdi benim azıcık da olsa bir umudum var. Senin hiç olmayacak.”

“Neymiş o senin azıcık umudun?”

“O da sensin. Sen azıcık yiğit bir eşkıyaysan beni bırakırsın. Çünkü hiçbir eşkıya böyle eli kolu bağlı bir hasmını öldürecek kadar küçülmez.”

“Sen benim hasmım değilsin.”

“Ben kim olursam olayım, seni öldürmeye geliyordum. Bu yüzden de şimdi ben senin eline düştüm, beni öldüreceksin. Silahsız, çırılçıplak, o da şu alçak köylülerin yakaladığı bir düşmanını öldüremezsin. Bu insanlığa yakışmaz. Eğer be-

570

ni öldürürsen, azıcık mertlik kalmışsa sende, ölünceye kadar kendini bağışlamazsın. Ben ölürken senin insanlığını, yiğitliğini, cömertliğini, içinde ne güzel şeyin kalmışsa onun hepsini de alıp götüreceğim. Beni bırakmak zorundasın. Beni bırak, ver silahımı elime, seninle karşı karşıya, teke tek dövüşelim.”

“Haklısın,” dedi İnce Memed. “Dur da Ferhat Hocaya sorayım.”

“Kuzgun Veli haklı,” dedi Ferhat Hoca. “O bizim düşmanımız.”

“Hoca,” diye bağırdı Memed, “sen yanlışsın. Ben onu kendim için, o, beni öldürmeye geldi, diye öldürecek değilim. Şimdi teke tek biz onunla vuruşursak, o da beni öldürürse bu köylüler ne olur? Kuzgun canavarı bütün bu köyleri yakmaz mı, taş üstünde taş, gövde üstünde baş bırakır mı? Benim derdim bu. Yoksa ben böyle zalim, böyle bir kan içiciyi, yol kesiciyi, fakir fıkarayı soyucuyu karşıma alır da konuşturur muydum.”

“Ben fakir fıkarayı hiçbir zaman soymadım. Sen beni bırakırsan eğer, belki seninle bir daha hiç karşı karşıya gelmem ama bu köylüleri senin dediğinden de beter ederim.”

“Söyle Hocam, buna ne diyorsun?”

“Ben söyleyeceğimi söyledim Memed.”

Köylüler susmuşlar, olanı biteni seyrediyor, düşünüyorlardı.

Hıdır Ağa olduğu yerden ayağa kalktı:

“Bırak gitsin Kuzgun Veliyi İnce Memed,” dedi. “Bizim içinse sen hiç küsüm çekme. Biz de senin o bildiğin adamlardan değiliz. Eşkıya Sarıçıyan bizi gafil avlamıştı. O zaman köyümüzde üç dört tüfekten başka tüfek yoktu. Şimdi köy bir cephanelik gibi. Bizim de gözümüz açıldı. Sen bırak Kuzgun Veliyi istiyorsan. Bizi düşünme, onun bu köye bir daha geleceği varsa, göreceği de var.” Köylülere döndü: “İnce Memed bıraksın mı Kuzgun Veliyi?”

Köylüler hep bir ağızdan:

“Bıraksın,” dediler.

“Getirin şunların giyitlerini, silahlarını da…”

57i

Delikanlılar eşkıyaların silahlarını, giyitlerini getirip önlerine koydular. Hıdır Ağa, Kuzgun Veliyi elinden tuttu yandaki odaya götürdü. Öteki eşkıyaları da oraya soktu.

Ferhat Hoca allak bullak bir suratla ayağa kalktı dışarıya çıktı. Memed de onu izledi. Dışarıya çıkınca Hoca gözden yitti. Memed, gözleriyle onu aramaya başladı. Yağmur dinmişti. Sırtını, avludaki iki adam el ele verse çeviremez ceviz ağacının gövdesine verdi. Merak ediyordu, Hocaya böyle ne olmuştu, böyle allak bullak olmuş bir yüzle nereye gitmişti?”

Uzun bir süre ağacın altında bekledi. Hoca bir türlü bir yerlerden çıkıp da gelmiyordu.

“Allahaısmarladık İnce Memed. İnşallah, Allah seninle beni bir daha karşı karşıya getirir.”

Kuzgun Veli onun yanından, arkasında yedi adamıyla geldi geçti. İçerdeki köylüler, Kasımla Temir de dışarıya çıkmışlar Kuzgun Velinin gidişini seyreyliyorlardı.

Kuzgun Veli yığma taş avlu duvarını aşınca ayağı kayar gibi oldu, bu sırada da tüfeği patladı, kurşun Memedin abasını deldi, omuzunu sıyırdı geçti. Ardından da Kuzgun:

“Ateş,” diye emir verdi adamlarına. “Hepiniz İnce Memede… Ateş!”

Memed kendini ağacın arkasına çoktan atmış, o da ateşe başlamıştı.

Kuzgun Velinin adamları öyle, açıkta dimdik durmuşlar, hiçbir şeye karışmadan, olanı biteni seyreyliyorlardı. Kuzgun Veli taş yığınlarının üstünden ağacın arkasındaki Memede kudurmuş gibi ateş ediyordu. Dehşet nişancıydı. İlk kurşunda İnce Memedi tutturamaması, onun yapamayacağı bir işti. Kırk yıldır da başına böyle bir iş gelmemişti.

Kuzgun, Memedin ağacın arkasından gördüğü en küçük bir parçasına ateş ederken, arkadan, kayaların arasından Ferhat Hoca şalvarının bağını bağlayarak çıktı. Kuzgun Velinin çıldırmış sırtı önünde tabak gibiydi.

“Kuzgun Veli!”

Kuzgun Veli Ferhat Hocanın sesine döndü, dönmesiyle de, tam alnının ortasından kurşunu yemesi bir oldu, taş yığınının üstüne ağzı yukarı serildi.

572

Tam bu sırada da aşağıdan bir çoban kan ter içinde kalmış, boyun damarları şişmiş, körük gibi soluyarak geldi:

“Köy sarıldı,” dedi.

Ferhat Hoca yaklaştı, Kuzgun Velinin adamlarının önünde durdu:

“Bakın çoban kardaş ne dedi, köyü sarmışlar. Siz bize katılıyor musunuz, yoksa gidiyor musunuz?”

Öndeki kısaca boylusu:

“Bir yere gidemeyiz zaten, sarıldık,” dedi.

“Memed…”

Sapsarı kesilmiş Memed:

“Adam bizi öldürüyordu. Sen mahsustan dışarı çıkmıştın Hocam, bunu bilerek.”

“Ben Kuzgunu yakından tanırım.”

Karşı yamaçtan köyün üstüne bir yaylım ateşi açıldı, ardından da kesildi.

“Teslim ol, İnce Memed!”

Memed:

“Kasım, sen yanma iki kişi al, şu kayanın altına sığın, orayı tut. Temir sen de iki kişi al, şu aşağıyı tut… Hocam sen de şu karşıya…”

Ortada kısacık adam kalmıştı.

“Sen de yanıma.”

Bir yaylım ateşi daha başladı.

“Yere yatın. Köylüler, sizler de evlerinize…”

Yaylım ateşi sürüyordu.

“Teslim ol İnce Memed, kurtuluşun yok. Her bir yerden sarıldın.”

Köyün dört bir yanından gelen yaylım ateşine bakarsan büyük bir kalabalıkça sarılmışlardı. Kurtulmaları olanaksızdı hemen hemen…

“Hocam söyle ne yapacağız?”

“Çarpışacağız.”

“Böyle kaç gün dayanırız?”

“Köyde de çok cephane var, belki üç gün, dört gün. Bilemedin beş gün.”

“Üç gün içinde bütün yöremiz yüzlerce, binlerce askerle

573

dolar. Bugün bu kuşatmayı, en çok da bu gece yarıp çıkamazsak bizden hayır bekleme Hocam, hepimizi teker teker keklik gibi avlarlar.”

“Ne düşünüyorsun?”

İnce Memed Hocayı elinden tuttu, uçurumun başına götürdü. Üstlerine kurşun yağıyordu, taş yığınlarının ardında durdular. O kısa boylu eşkıya da yanlarındaydı. Az sonra, nereden çıktıysa, çoban Müslüm de geldi aralarına.

“Ben şu uçurumdan aşağı insem de, bu gece onları varsam da arkalarından kuşatsam, onlar da…”

Ferhat Hoca uçurumun ucuna geldi, aşağıya baktı:

“Abooov, ocağın yana Memed,” dedi, “bakamadım bile, dibini bile göremedim uçurumun! Sen buradan nasıl aşağı ineceksin? Bir düşersen bin parça olursun.”

“Ben çok indim böyle uçurumlardan. Eskiden, geyik avlarken.”

“Bu uçurumdan inemezsin. Kuş kanadıyla, yılan beliyle de inemez.”

“Ya inerim, ya da burada hepimiz candarmalara yem oluruz. Candarmalar bizi yakalarlarsa sağ mı bırakırlar sanıyorsun.”

Memedle Ferhat Hoca arasındaki tartışma uzayıp gidiyor, köyü saranların yaylım ateşi de gittikçe çoğalıyor, Kasımla Te-mir de yanlarındaki Kuzgun Velinin adamlarıyla aynı yoğunlukta onlara karşılık veriyorlardı.

“Senin Kasım iyi dövüşüyor.”

“Gece yarısına kadar onları arkalarından…”

“Bu uçurumu inemezsin. Baksana, uçsuz bucaksız, bir de duvar gibi dimdik.”

Bu sırada orada durmuş bekleyen, bir kızarıp bir bozaran çoban Müslüm:

“Ben Memed Ağamı buradan indiririm,” dedi.

“Nasıl indirirsin?”

“Ben yolunu biliyorum. Önce ben önlerinden inerim, sonra da onlar benim ardımdan gelirler. Eğer bana da bir tüfek verirseniz…”

“Sen tüfeği ne yapacaksın?”

“Ben de işte onlara…” Köyün dışından ateş edenleri eliyle

574

gösterdi. “Ben de… Bana tüfek vermezseniz, ben de burada kalırım. Ben bir çoban çocuğum, kimse bana bir şey yapmaz.”

Ferhat Hoca duvarların dibine sinerek Kuzgun Velinin ölüsüne kadar gitti. Müslümün bu tüfeğe göz koyduğunu anlamıştı. Eşkıyanın üstündeki bütün silahları, kurşunları, bir de onun kuburunu aldı geldi, “Al,” dedi çoban Müslüme verdi. Çoban Müslüm, elleri ayaklan biribirine dolanarak silahlan kuşandı.

“Memed, sen de bu kuburu al… Ağzına kadar altın dolu. Sana bir gün para gerekebilir.”

Memed hiçbir söze varmadan, gümüş savatlı, çok güzel bir deriden işlenmiş, gül, ceren, at başı kabartmalı kuburu aldı beline bağladı. Kubur çok ağırdı ve ancak altın bu kadar ağır olabilirdi.

Ferhat Hoca, “Ben gidiyorum, adamlar bizimkileri çok sıkıştırıyorlar. Böyle giderse akşama kadar dayanamayacağız,” dedi, yanındaki iki kişiyle köyün sol yanma, uçurumun öteki ucundaki kayalığa kaydı.

“Hoca orayı tutarsa bir gün de, iki gün de dövüşür, karşısında bir ordu da olsa.”

Az ilerde durmuş kalmış Kuzgun Velinin kısa boylu çetesi hiçbir söze varmıyordu.

“Senin adın ne?” diye onun varlığının farkına varan Memed sordu.

“Sahan.”

“İnebilir miyiz dersin buradan aşağıya parçalanmadan?”

“İneriz.”

“Öyleyse Müslüm, düş önümüze.”

Müslümün yüzü kıpkırmızı olmuş, suratı asılmıştı. Olağanüstü bir işe hazırlanmış insanların temkinindeydi. Yönünü gündoğuya döndürdü, uçurumun kıyısındaki uzun, hendek gibi bir çukura indi. Çukurun içini keven dikenleri, çalılar, kurumuş otlar ağzına kadar doldurmuştu. Memedle Sahan da onu izlediler. Müslüm, kiminde göbeğe kadar suya batıyor, ama hendekten çıkıp da dışarda yürümeyi nedense düşünmüyordu, ateş etkisinin dışına çıktıkları halde. İster istemez Memedle Sahan da, bir şey söylemeden onun arkasından gidiyorlardı.

575

Sık ağaçlıklı, ağaçlarının her birisinin gövdesini iki kişi çe-viremez bir ormana geldiler. Bir sel yatağı ormanı çok derin ikiye biçmişti.

“İşte, inersek buradan, bu sel yatağından aşağı inebiliriz. Ben eskiden hep sel yataklarından inerdim. Keçiler de sıkışınca sel yataklarından inerler uçurumu. Ben keçilerden öğrendim uçurumlardan böyle inmeyi.”

Sahan, Memede döndü:

“Şu ormanın içinden vursak da, arkalarına geçsek, ne dersin?”

Memed:

“Çevirmişlerdir. Burasını boş bırakmazlar. Müslümün kılavuzluğundan başka çaremiz yok. İn Müslüm.”

Memed:

“Ya Allah, ya fettah, ya bismillah,” dedi, uçurumu inmeye başladı. Bıçak gibi kayaların arasından, suyun açtığı yollardan kolaylıkla aşağı iniyorlardı. Bu yollar da çok sarptı, tutundukları kayalar, çalılar, ağaç kökleri, dikenler ellerini bıçak gibi doğruyor, giyitlerini dalıyordu. Az bir sürede üçünün de elleri kızıl kan içinde kaldı.

Müslüm arada sırada biraz durup da onları beklediğinde öğütlerini eksik etmiyordu. “Uçurumdan aşağıya bakmayacaksınız. Sonra başınız döner düşersiniz. Toprağa, küçük taşlara basmayacaksınız. Kaya bulacaksınız basmak için. Kayalardan değil, köklerden tutacaksınız, sağlam köklerden,” diyordu. Öğütleri birer buyruktu.

Büyük bir cebelleşmeden sonra uçurumu indiler ama onlarda da insanlık hali kalmamış, elleri, dizleri, ayakları parçalanmıştı.

Müslüm:

“Şimdi şu derenin içinden aşağıya inersek oradan yukarıya çıkılacak bir dere bulacağız. O dereyi de çıkınca onların tam arkasına düşeriz. Ondan sonra da, allooooş, Allah ya onlara verir, ya bize. Memed Ağam, sen de benim nasıl bir kurşunlar sıktığımı göreceksin,” diye sevindi. “Ne yazık ki bu mendebur Kuzgunun çok kurşunu yokmuş.”

“Ne diyorsun sen Müslüm, sendeki kurşunla bir ordu durdurulur.”

576

“Az, az,” dedi Müslüm. “Haydi yürüyelim, daha çok yolumuz var.”

“Müslüm, sen buralarını çok iyi biliyorsun. Daha önce gelmiş miydin bu köye?”

“Ben buraya hiç gelmedim.”

“Öyleyse az ilerde bir dere olduğunu ne biliyorsun?”

“Bilirim,” diye övündü Müslüm. “Belli olur o. İndiğimiz sel yatağından dolayı. Her sel yatağının yanında birkaç dere olur. Sen bunu bilmez misin?”

Dere çakıltaşlı bir kuru dereydi. Sel suyu azalmıştı. Yokuşu da azdı. Suların içinden yürüdüler. Kurşun sesleri daha durmadan geliyordu.

Derenin üstüne ormana çıktıklarında karanlık kavuşmuştu. Bir süre ormanda bekleyip soluklandılar.

Sahan:

“Ben bu yukarıları iyi bilirim. Şu koyaktan yürüyelim.”

Islak dallar yüzlerini acıtıyordu. Koyağı çıkarlarken Memed:

“Durun,” dedi. “Önümüzde birisi var.”

Durdular, kulak verdiler yöreyi dinlediler.

“Kıpırdama! Kim o?”

“Benim İnce Memed,” dedi bir ses.

“Sen kimsin?”

“Sefil Aliyim ben, Sefil… Anladın mı?”

“Gel Ali, buradayız, bekliyoruz seni.”

Ali çalıların arasından, çalıları yararak sesler çıkararak bir süre sonra geldi onları buldu. Memedle kucaklaştılar.

“Sizi arıyordum. Burada olduğunuzu duydum, ata bindim sürdüm. Buraya gelince de sarıldığınızı anladım. Ben de arkadan candarmalara ateş etmeye başladım. Neye uğradıklarını bilemediler. Şimdi, nedense, az önce köyü kurşunlamayı durdurdular. Gelin şu ilerdeki kayaya gidelim. Atım orada. O kayayı tutarsak, dört kişi olduk şimdi, ateşe bir başlarsak sarıldıklarını sanarlar, hele bir ikisini vurursak…”

“Vururuz,” dedi Memed. “O kolay. Tüfeklerinin yalımına ateş açarız, o tamam. İstediğim kadarını…”

“Dana gibi böğürtürüz,” dedi Sahan.

577

“Bu kardaş kim?”

“Bu Sahan,” dedi Memed. “Bu da çoban Müslüm.”

“Kuzgun Veli çetesinden Sahan bu mu? Abooov Memed, sen de adamın hasmı bulurmuşsun! Kuzgun Veli kim ki, onu Kuzgun Veli eden bu Sahandır derler. Ne oldu Kuzguna, size mi katıldı?”

Memed olayı olduğu gibi ona anlattı.

Sefil Ali:

“İyi olmuş,” dedi. “Şimdi benim kayaya gidelim. Kayanın arkası bir sarp ki kartal bile uçamaz.”

Kayaya vardıklarında Sefil Alinin atı onları kişneyerek karşıladı. Yukardaki on altılık ayın önünden hızla bulutlar geçiyordu.

Atın üstünde bir sazın karartısını gören Memed:

“Demek sen daha aşıklığı bırakmadın Ali,” dedi.

“Ben eşkıyalığı bıraktım. Öncesi gün köye geldiğimde senin yeniden dağa çıktığını, bu köyde olduğunu duydum. Tüfeğimi aldım düştüm yola.”

Ali daha sözünü bitirmeden önlerinden yoğun bir cayırtı başladı.

Çoban Müslüm:

“Ben de çok candarma öldüreceğim.”

“Eşkıyalar candarma öldürmezler,” diye onu azarladı Memed.

“Ya, onlar eşkıyaları öldürüyorlar.”

“Onlar öldürürler.”

“Eşkıyalar candarmaları öldürmezler de ne yaparlar öyleyse?”

“Çok sıkışırlarsa yaralarlar.”

“Sıkışmazlarsa?”

“Kaçarlar.”

“Ya ben Kertiş Aliyi görürsem?”

“Onu vur,” dedi öfkesini belli ederek İnce Memed. “Öldür onu. O bir zalim, işkenceci…”

Candarmalara ilk ateşi Müslüm açtı. Üçüncü kurşununda aşağıdan bir bağırtı geldi.

“Gördüm,” dedi Müslüm. “Tüfeğinin yalımıyla birlikte de nişan aldım. Öldürmedim. Omuzunu deldi geçti kurşunum.”

578

“Sus , konuşma,” dedi Memed.

Dağılmışlar, aşağıyı yoğun bir ateşe tutmuşlardı. Sanki dört adam değil de kırk adam ateş ediyordu. Koşarak, sağa sola atlayarak, elleri makina gibi işleyerek kendilerini çoğaltıyorlardı. Candarmalar iki ateş arasında kaldıklarını çoktan anlamışlar, şaşkınlıktan ateşlerini seyrekleştirmişler, ateş çemberinden bir an önce, gün doğmadan sıyrılmanın yollarını arıyorlardı. Bu eşkıya kalabalığı gün doğunca hepsini keklik gibi avlayacaktı.

Kimseye haber vermeden adamlarıyla İnce Memedi izlemeye çıkan Mahmut Ağa Kızılkartallıda Yüzbaşı Şevketle karşılaşmış, Kuzgun Velinin Çamlıyol köyünde İnce Memedi yakaladığını duymuş, Yüzbaşıyla birleşerek hızla bu yöne kaymışlar, Çamlıyol köyünü kuşatmışlardı. Mahmut Ağa da, adamları da bu köyü, bu yöreleri taş taş, çalı çalı biliyorlardı.

“Bastırıyorlar Yüzbaşım. Sandığımız gibi bunlar birkaç kişi olamazlar. Sarıldık. Hem sarıldık, hem de köydekiler yaman dövüşüyorlar. Çok usta adamlar. Biz onlardan ancak bir kişiyi vurabildik, onlarsa bizim yarıya yakınımızı yaraladılar. İstesey-diler hepimizi vururlardı. Sıkışırlarsa, sabah da olursa bizim bir tekimizi bırakmazlar. Onlar, candarmadır diye öldürmeye sıkmıyorlar. Gün doğup da bizi böyle görürlerse… Ben çekiliyorum, şuna aşağı doğru.”

Yüzbaşı Şevket çok öfkelenmişti:

“İnce Memedi bir daha mı kaçırdık?”

“Belki kaçamamış, belki onu öldürmüştür Kuzgun Veli.”

“Ya o Kuzgun Veliyi öldürmüşse?”

“O öldüremez Kuzgunu. Kuzgun kurt gibi bir adamdır.”

“Demek ben artık hiçbir zaman İnce Memedi öldüremeye-ceğim, öyle mi?”

“Kim bilir, belki…”

“Faruk Yüzbaşı benim şu halimi duyarsa çok sevinecek. Çekilelim Mahmut Ağa.”

Memed bir süre sonra onların çekilmekte olduklarını anladı.

“Ne yana gidiyorlar Müslüm?”

“Şimdi öğrenirim.”

579

Müslüm kayalara tutunarak aşağıya indi, ağaçların arasından, çalıların içinden çıtırtı çıkarmadan yürüdü, yok oldu. Döndüğünde ay batıya iyicene yıkılmış gitmişti.

“Geldiğimiz yöne aşağı çekiliyorlar. Oradan aşağıdaki büyük ana yola inecekler. Aralarında çok sivil var. Birisi tam önümden geçti. İstesem öldürürdüm.”

“Sivil mi?”

“Sivil” dedi Sefil Ali. “Seni bizim köyün Ağası Mahmut Ağa üstüne almış.”

“Mahmut Ağanın benimle ne alıp veremediği varmış?”

“Seni yakalamak, seni öldürmek herkes için bir şan… Şimdi artık şu ağaçlar bile sana düşman. Mahmut Ağayla adamları olacak o siviller.”

“Haydin öyleyse yollarını keselim.”

Geldikleri koyağa indiler, son hızla inmeye başladılar. Bulutlar ayın önünden akıp gitmişler, ortada testekerlek, koskocaman ay gökte yüzer gibi kalakalmıştı. Çok uzaklarda, göğün eteklerinde de birkaç yıldız ipiliyordu. Yaprakların üstlerindeki damlalar da parlayıp sönüyorlardı.

Koyağa inip de dirseği dönünce Memed:

“Ayak sesleri geliyor, şu karşı yamaca, kayalığa siz, bu yamaca da Müslümle ben çıkalım, onları aramıza, çapraz ateşe alalım. Sivillerin iğne ucu kadar bir yerlerini görürsek vuracağız. Herkes sivillere öldürmeye kurşun sıkacak.”

Biraz sonra ilk candarmanm deredeki karartısını gördüler. Sefil Ali onun ayaklarının dibine bir tarak kurşunu boşalttı. Candarma bağırarak geriye doğru aldı yatırdı. Ardından da, ormanın içinden kayalığa kurşunlar yağdı. Karşılıklı dövüş gün ışıyıncaya kadar sürdü. İnce Memed, Mahmut Ağayı arıyordu. Onu vurmak sevap olacak, bütün bu dağlar, aşağıdaki Çukurova bayram edecek, diye düşünüyordu. “Sen Mahmut Ağayı tanır mısın?” “Tanımaz olur muyum, köyümüzün Ağası…” “Ben de yakından tanırım,” dedi Sahan. “Benim de onunla bir geçmişim var.”

“Haydi öyleyse bitirelim şimdi şu adamın işini.” Bulundukları  yerden  aşağılar  tabak  gibi  gözüküyordu.

580

Ağaçların, büyük taşların arkasına siperlenmiş candarmalar apaçık ortadaydılar. Ne tuhaf, bir tek sivil kişi yoktu ortalıkta. Yüzbaşı, sol elinde kırbacı, sağ elinde tabancası ortada dönüp duruyordu.

Gün kuşluğa kadar, ne candarmalar, ne de Memed çıt çıkarmadan beklediler. Sonunda Yüzbaşı, kalkın komutu verdi. Candarmalar birer ikişer ağaçların, taşların ardından çıktılar, tek sıra olup koyağın içinden aşağıya yürüdüler, çektiler gittiler.

Onlar çekilip gidince Memed:

“Köye gidelim. Belki Mahmut Ağadan da bir haber alırız.”

İkindi olurken köye geldiler. Açtılar, yorgunluktan bitmiştiler. Onlar köye girerken Hıdır Ağa onları gedikte karşıladı. “Ferhat Hoca yaralandı, durumu da hiç iyi değil. Aşağıdan da iki bölük candarma köye doğru geliyormuş,” diye haber verdi.

Memed hemen Ferhat Hocanın yanma koştu. Hoca ak çarşaflar içindeki sabun kokan bir yatakta rahat yatıyor, arada sırada acıdan yüzünü buruşturuyordu.

“Geçmiş olsun Hocam.”

“Sağ ol Memed, hemen kalkıp bu köyden uzaklaşmalıyız. Bizi burada bir daha kıstırırlarsa bizim için artık kurtuluş yok. Önüne gelen, aşağıdan buraya doğru yürüyen candarmalara bizi haber veriyor. Sabahtan bu yana belki on beş kişi geldi.”

“Yaran nasıl?”

“Kolumda. O kadar önemi yok. Silah bile sıkabilirim sıkışırsam. Hemen gitmeliyiz. Benim için bir at bulun.”

“Sefil Alinin atı var.”

“Kim bu Sefil Ali?”

“Benim eski arkadaşım. Bir ara birlikte dolaştık, yiğit oğlandır. Bizim sarıldığımızı duyunca…”

Memed Ferhat Hocayı kendi eliyle giydirdi, Sefil Alinin atı kapıda bekliyordu. Binektaşına çıkabilen Hoca ata kolaylıkla bindi. Köylüler onları köyün dışına kadar uğurladılar. Ferhat Hocaya, onun kurşun sıkışına, yiğitliğine, kurnazlığına hayran kalmışlardı. İnce Memedin adını bile etmiyorlardı.

Köyü dışarı çıkıp bir sigara içimliği yol gidince durdular.

“Nereye gidiyoruz?”

581

“Nereye gidelim Hocam?”

Herkes bir köyü, saklanacak bir yeri söylüyordu. Hocanın yarası, Hoca aldırmaz görünmesine karşın iyice şişmişti. Ağrısı da çoğalıyordu.

“Yakın bir köy olsa daha iyi olur. Bir de cerrah gerekecek bana. Biraz şişiyor.”

Sefil Ali:

“En yakın köy bizim köy.”

“Sizin köyün Ağası da bizim kanımıza susamış. Gidip de Mahmut Ağanın kucağına mı düşelim,” diye acı gülümsedi Ferhat Hoca.

“Daha iyi ya,” diye diretti Sefil Ali. “O bizim ardımızdaysa, bizim kendi köyüne saklanacağımız hiç aklına gelmez.”

“Bir tanesi bizim orada olduğumuzu haber veremez mi?”

“Bizim köyde öyle insan yoktur,” dedi Sefil Ali. “Sonra cerrah da hazır.”

“Kasımın boş köyüne gitsek?”

“Ben oraya gitmesem iyi olur,” dedi Kasım.

Aralarında uzun bir süre tartıştılar. Karanlık kavuşmuş, dondurucu bir yel esiyordu.

“Biz Memedle bizim köyde o kadar kaldık da, söyle Me-med, kimse bizi kancıkladı mı?”

“Kimse.”

“Bir kişi bile çıkmaz mı Mahmut Ağaya haber verecek?”

“Çıkmaz.”

“İkiye ayrılacağız,” dedi Memed. “Ben, Hoca, Ali, Kasım, bir de eşkıya Müslüm, Çiçeklideresi köyüne gideceğiz. Temir, Sahan, ötekiler de Sakızlı köyüne gidecekler. Hangimizin başı dara gelirse, o ötekinin imdadına yetişir. Yiyecek var mı yanımızda?”

“Var,” dedi Temir. “Hıdır Ağa o kadar çok azık koymuş ki hepimize bir hafta yeter.”

Düzlükteki yol ayrımında biribirlerinden ayrıldılar. İnce Memedle Ferhat Hoca, Kasım, Müslüm, Ali Çiçeklideresine, ötekilerse boş Sakızlı köyüne gittiler.

Çiçeklideresine vardıklarında neredeyse gün ışıyacaktı, horozlar daha ötmemişlerdi. Sefil Ali ötekilere köyün dışında bir

582

süre beklemelerini söyleyip köye girdi. Sarı Çavuş onun dayısı olurdu, onun evine vardı, durumu anlattı. Sarı Çavuş: “Gelsinler, başım üstünde yerleri var. Bu köyde de onları kimse bulamaz. Bizim evi aramak kimsenin aklına gelmez.” Sefil Ali geriye döndü arkadaşlarını aldı, Sarı Çavuşun evine geldi. Çavuşun evi çok büyük, altı gözeli bir damdı. Odalar biribirine ula-lıydı ve odadan odaya geçilebiliyordu.

“Bu son oda sizin,” dedi Sarı Çavuş. “Düşmanlar kapıdan girerlerse, beş odayı geçip size gelinceye kadar siz şu kapıdan kaçar, hemen arkadaki kayalığı tutarsınız. O kayalığı tutunca da sizi kimse yakalayamaz.”

Yerlere kilimler, keçeler serilmiş, üstlerine kalın döşekler atılmıştı. Harlı yanan ocakta da büyük bir çaydanlık kaynıyordu.

“Siz oturun, kahvaltı şimdi hazırlanır. Bizim Köroğlu şimdi yanınıza gelir, ben de cerraha gidiyorum. İnşallah evdedir.”

Sarı Çavuş öğle olurken yanında bir kara eşeğe binili yaşlı cerrahla köye girdi. Cerrahı Sarı Çavuşun yanında gören köylüler, ortada olağanüstü bir şeylerin geçtiğini, Çamlıyolda kuşatılmış İnce Memed çetesinden yaralıların buraya düştüklerini anladılar, sus pus oldular. Bunu Tazı Tahsin de duydu. Sarı Çavuşun evinin arkasındaki kayalıklara saklanıp evi gözetlemeye başladı. Köy evlerinde ayakyolu yoktu. Herkes işini kayalıkların arasında görüyordu. Eğer eşkıyalardan birisi dışarıya çıkacak olursa, nasıl olsa çıkacaklardı, Tazı Tahsin de onları görecek, kim olduklarını öğrenecekti. Önce Kasım çıktı kayalığa, ay ışığında sağma soluna uzun bir süre bakındıktan sonra şalvarının bağını çözdü taşların duldasına, Tazı Tahsinin az ilerisine çömeldi çatladı. Bir hoş bir koku aldı ortalığı. Kasım işini görürken bile eli tüfeğinin tetiğindeydi. Tazı Tahsinin ödü koptu. Bir öksürse, bir ses çıkarsa yanmıştı. Bu korkunç adam onun gözünde gittikçe şişiyor, uzuyor, kocamanlaşıyordu.

Ardından Sefil Ali, onun ardından da Müslüm. Müslümün de eli tetikteydi. Az daha da Tazı Tahsini görüyordu. Bir adım ötesindeki uzun taşın yanma gelmiş uzun uzun çövdürmüştü. Sidiğinden sıçrayan damlalar Tazı Tahsinin yüzünü gözünü ıslattı. İnce Memed Ferhat Hocanın koluna girmiş dışarıya çıktı.

583

I

Aralarında fısır fısır konuşuyorlardı. Sonra yan yana çömeldi-ler, öyle çömelerek de konuşmalarını sürdürdüler. Onları görünce Tazı Tahsin kendinden geçmiş, yüreği göğsünü küt küt dövmeye başlamıştı. Yerinde duramıyor, ötekilerse çömelmiş-ler, kıçları açık konuşmalarını sıçarak sürdürüyorlardı. O kadar yavaş konuşuyorlardı ki Tahsin onların bir sözcüklerini bile du-yamıyordu. Kan ter içinde kalmış titriyordu. Bir ara kendini çont olmuş sandı. Elini kolunu, başını bile kımıldatamıyordu. Onların orada çömelmiş konuşmaları ona bir yıl kadar sürmüş geldi. Onlar kalkıp gittikten, dama girdikten uzun bir süre sonra bile Tazı Tahsin kendine gelemedi. Kalkmak, yürümek, koşmak istiyor, bir türlü bedenine hükmünü geçiremiyordu.

İlk horozlar ötünce doğrulabildi. Ayaklarını sürükleyerek Muhtarın evine geldi. Muhtar avluda aptes alıyordu. Onu görünce, aptesini yarıda kesti, ayağa kalktı:

“Ne var, ne oldu Tahsin?” diye sordu. Tahsinin bu sabah vakti niçin geldiğini hemen anlamıştı.

İçeriye girdiler.

“Burada,” dedi Tahsin. “Şu iki gözümle gördüm. İnce Me-med, bir de yaralı adam. Bir de bizim Sefil Ali, bir adam daha, hepsi de Sarı Çavuşun evindeler. Mahmut Ağaya hemen haber vermeliyim. O da bana çok para verecek, Murtaza Ağadan da bile çok. Bizim Mahmut Ağamız herkesten zengin değil mi?”

“Zengin.”

“Hemen gidiyorum.”

“Ya İnce Memed kaçarsa, ondan sonra düşündün mü senin halin ne olur?”

“Ben de kaçarım.”

“Herkes biliyor senin İnce Memedi herkese haber verdiğini.”

“Bilsinler. Ben kaçarım.”

“Peki benim halim neye varacak?”

“Mahmut Ağa İnce Memedi kaçırmaz.”

Muhtarla Tazı Tahsin arasındaki konuşma epeyce sürdü. Tazı Tahsini bir türlü kandıramadı Muhtar. Bu küçücük adamın gözü dönmüştü. Başına da çok kötü işler gelecekti. Ancak kapıdan çıktığını görebildi. Gitse Sarı Çavuşa, Tazı Tahsinin Mahmut Ağaya konuklarını kancıklamaya koştuğunu söylese miy-

584

I

di? Sarı Çavuşun damının kapısına kadar yürüdü, orada bir süre durduktan sonra geriye döndü. Yerinde duramıyor, bir Sarı Çavuşun damının önüne gidiyor, orada bir süre bekliyor, sonra kendi evine geri dönüyordu. Evden eve mekik dokuması öğleye kadar sürdü. Öğleyi biraz geçiyordu, Sarı Çavuşla ağacın altında karşılaştılar.

“Dur,” diye kükredi Sarı Çavuş. “Sen beni bilirsin. Ben Mustafa Kemal Paşayla silah çatmış bir adamım. Onunla birlikte Çanakkale denizini ben göğe fışkırttım. Sen ne demek istiyorsun da, daha gün doğmadan bu yana evimin kapısına ayağı yanmış it gibi durmadan geliyor gidiyorsun? Bana bak,” diye çimeni yeşil gözlerini belertti. “İnce Memed bu evde. Kıçında donun varsa, onu git de senin o zalim, alçak, kan emici Ağana söyle. Gelsin de İnce Memedi benim evimde öldürsün. İşte o zaman ben de, sen bu Sarı Çavuşu iyi tanırsın, işte o zaman ben de senin de, o Ağan olacak itin de kökünüzü kuruturum. Unutma bunu Muhtar, ben Çanakkalede Mustafa Kemalle çakmak çaktım, gökyüzüne sular fışkırttım. Haydi yürü. Sen düşün gerisini.”

Muhtarın dili tutulmuştu sanki. Tazı Tahsinin Mahmut Ağaya gittiğini, kendini zorluyor zorluyor, bir türlü söyleyemiyordu Sarı Çavuşa.

“Çavuşum bana kıyma,” sözcüğü ağzından dökülüverdi. “Ben sana bir şey yapmadım.”

“Sen düşün gerisini,” diye Çavuş ona sırtını döndü evine girdi. Çok kızmıştı Muhtara. Öfkeden seyrek sakalları titreyerek ona sövüyordu.

Muhtar birkaç kere daha Sarı Çavuşun kapısına kadar gitti. Tazı Tahsini söylemek istiyor, kapıya gelince orada bu düşüncesinden vazgeçiyordu.

Akşam olunca Muhtar konuk odasına girdi, anahtarı karısının eline verdi, “Üstüme kilitle,” dedi, “yarın sabaha kadar da bağırsam çağırsam, evde yangın çıksa, Mahmut Ağa gelse kapıyı bana açma. Yemin et, adı güzel Muhammedin, üstü bulutlu Kırkgöz Ocağı üstüne…” Kadın yemin etti ve onun üstüne kapıyı kilitledi.

585

28

Kayalıklardan esen yel köye kekik kokuları getiriyordu. Silme ay ışığında kayalıklar billurdanmış gibi ışılıyor, aşağıdan yukarıya dağı çevirmiş ova apak bir göl gibi dalgalanıyordu. Uzun kavakların gölgeleri toprak damların üstüne düşmüştü. Önde Mahmut Ağa arkada adamları bir kedi sessizliğiyle, konuşmadan, sigara içmeden, ince dağ yolundan köye iniyorlardı. Çok uzaklarda, durup durup bir puhu ötüyor, arada sırada da kayaların çatırtısı duyuluyordu.

“Gel bakayım yanıma Tazı.” Mahmut Ağa duyulur duyulmaz bir fısıltıyla konuştu. Tazı Tahsin arkasmdaydı, yanına geldi.

“Kapıda nöbet bekleyen bir kişi var mıydı?” “Dün gece yoktu, belki bu gece koymuşlardır.” Yürüdüler, köyün yukarısına, Sarı Çavuşun evinin üst başına geldiler. O kadar sessiz yürümüşlerdi ki ayaklarının altından bir taş bile kayıp aşağıya yuvarlanmamıştı. “Git bak bakalım, dışarda bir nöbetçi var mı?” Tahsin yamaçtan aşağıya kayarak indi. İnmesiyle de dönmesi bir oldu.

“Nöbetçi var. Tam kapının önünde. Allalem nöbetçi de Sefil Ali.”

“Sefil Ali mi, hani saz çalan bir eşkıya vardı, o mu? Bizim

“Gözüm iyi seçtiyse, odur,” dedi Tazı Tahsin. Ağa yanındaki iriyarı adama buyurdu:

586

“Sen bu işin ustasısm, Sefil Aliyi al da buraya getir. Eğer onu kaçırırsan, en küçük bir sesi çıkarsa, hepimizi ölmüş bil. İstersen Tazıyı da al yanına.”

Uzun boylu, iri adam ayakkabılarını çıkardı, oraya taşın üstüne koydu, “Haydi Tahsin,” dedi, “düş önüme.”

Bir kelebek gibi sessiz kayıyorlardı. Köyün ortasından akan suyun sesi taa buralarda patlıyordu. Ortalıkta başkaca en küçük bir çıtırtı yoktu, kayaların çatlamasından başka.

Onlar Sarı Çavuşun damının duldasına girdiklerinde Sefil Aliyi sırtını köşeye vermiş, başını da önüne düşürmüş buldular. Ona beş adım, dört adım, üç, iki adım yaklaştılar, Sefil Ali daha durumunu bozmuyordu. Önce iri adam Alinin üstüne atıldı, mengene gibi kollarıyla Alinin ağzını kapadı. Ali depre-nirken Tazı Tahsin de üstüne atladı. Onu kıskıvrak yapıp yukarıya, Mahmut Ağanın yanma götürdüler.

“Elini ayağını bağlayın, o burada kalsın. Biriniz de başını bekleyin.”

Damın duldasına indiler, duvarın dibine arka arkaya sıralandılar. Bu anda uzaktaki puhu öttü, Sefil Alinin atı kişnedi, kocaman, ak bir çoban köpeği de kuyruğunu patançları arasına sıkıştırmış büzülerek yanlarından geldi geçti, gitti Sarı Çavuşun, ağacın altında uyuyan köpeğinin yanında durdu. Köyün alt ucundan birkaç köpek sesi geldi, çok seyrek, o da kesildi.

Mahmut Ağa biraz önce Sefil Aliyi yakalayan iri adamı kolundan tuttu yanma çekti:

“Kapı açık değilse, üçünüz birden yükleneceksiniz kapıya. İnşallah kapı açıktır. Yanınıza mavzer almayacaksınız. Karşı koyarlarsa hançerlersiniz. Tazı, sen de köpeklere mukayyet ol. Hiç köpek sesi istemem.”

Üç kişi daha ayırdı.

“Siz de kapı açılır açılmaz, onların arkasından…”

Kapı açıktı ve öndeki üç adam ellerindeki cep fenerlerini yakarak içeriye daldılar. Ötekiler uyuyorlardı, deprenemediler bile.

“Tamam mı?” diye heyecandan kısılmış, titreyen sesiyle sordu Mahmut Ağa.

İri adam:

587

1

“Tamam,” diye bağırdı.

“Ellerini kollarını bağlayın.”

“Bir tanesi yaralı.”

“Onu da bağlayın.”

Kısa bir sürede dört kişinin kollarını arkalarına bağladılar, Sefil Aliyi de yukardan getirdiler.

“Muhtarı çağırın.”

Sarı Çavuş olanı biteni duymuş, don gömlek dışarıya çıkmış aval aval Mahmut Ağanın yöresinde konuşmadan dönüp duruyordu.

“Sarı Çavuşu alın getirin.”

“O burada,” dediler.

“Vay, seni kocamış köpek, demek benim köyümde, benim evimde düşmanlarımı, bu milletin canına kast etmişleri saklarsın ha? Seni kocamış uyuz it seni. Başına neler geleceğini hiç şu akılsız başının köşeciğinden geçiriyor musun?”

“Ağzını topla Mahmut, ben kocamış köpek değilim, kocamış köpek olan sensin.”

“Söyletmeyin şu deyyusu, bağlayın ellerini. Senin derini yüzeceğim senin, kocamış çakal.”

“Çakal senin baban. Hem de sensin. Hem de sülalen.”

“Getirin şu dinsizi yanıma.”

Mahmut Ağanın boğa aletinden kırbacı arka arkaya yılan ıslığı gibi öterek sakladı.

“Muhtar gelemiyor Ağamız.”

“Nedenmiş o?”

“Avradı onu odaya kitlemiş.”

“Gidin de kırın kapıyı.”

İki ev ötedeki evden bir süre pat küt, kapı gıcırtıları geldi, az sonra da kesildi.

“Oooo Muhtar, baba dostu, insan Ağasını böyle kilitli kapılar ardından mı karşılar?”

“Kusura kalma Ağam, avrada kendimi kilitlettim.”

“Nedenmiş o?”

“Çünküleyim ki Tazı Tahsini sana ben gönderdim. Pişman olurum da onlara, Tazı Tahsini sana gönderdiğime…”

“İyi yapmışsın.”

588

“Bize buyurun.”

“Size geleceğiz ya, şu eşkıyaları nereye koyacağız?”

“Hele eve gidelim de… Onları da alıp…”

“Doğru…”

Köyde iki katlı topu topu iki ev vardı. Bir tanesi Mahmut Ağanın konağı, bir tanesi de Muhtarın eviydi. Eşkıyalar önde, Mahmut Ağayla adamları arkada, bir anda olayı duyup alanları, ev aralarını doldurmuş köylü kalabalığını yardılar, Muhtarın evine geldiler. Kalabalıktan çıt çıkmıyordu. Sanki hepsinin kanı çekilmiş, kupkuru ağaçlara dönmüşlerdi.

Muhtarın konuk odasının kapısı açıktı ve karısı elinde anahtarlarla kapının kırık kanadının önünde duruyordu. Kadın ocağa da üst üste üç kütük atmış, kütükler tutuşmuşlar, bol yalımlarla yanıyorlardı. Oda aydınlıktı.

Mahmut Ağa geçti başa oturdu. Adamlarından beşi de alt alta onun aşağısına sedire sıralandılar. Öteki adamlarının bir kısmı dışarda, bir kısmı da içerde elleri tetikte bekliyorlardı.

“İndirin onları sedirden, o eşkıyaları… Kim oluyormuş onlar! Aşağılık yol kesiciler, soyguncular… Getirin onları, yere, şu ayağımın dibine oturtun. Bizim Muhtar da bu kefen soyuculara paşa muamelesi yapıyor.”

Muhtarın sedire oturttuğu eşkıyaları Mahmut Ağanın adamları aldılar, Ağanın ayaklarının dibine yan yana dizdiler.

Mahmut Ağa bir süre onları süzdükten sonra, baştakine:

“Hey yaralı, sen kimsin bakalım? Çok da utangaç bir adama benziyorsun.”

Ferhat Hoca başını kaldırdı, inceden, alaylı gülümsedi:

“Ben Ferhat Hocayım.”

“Oooo, sen misin o? Duydun mu, sen hapisi yarıp da kaçtıktan sonra beraat ettin, kurtuldun yani. Ama şimdi, İnce Me-medin yandaşı, çetesi olaraktan asılacaksın. Seni neden, sizi neden şu anda öldürmüyorum, biliyor musunuz, siz benim elimle öldürülmeye layık değilsiniz, siz asılarak ölmeye layık canavarlarsınız. Bilseydim ki içinizde azıcık adamlık var, sizi ipe göndermez, hemen buracıkta öldürürdüm. Seni uyuz köpek, bir de hoca olacaksın. Dediklerine göre çok da bilgili, derin bir hocay-

589

w

mışsın. Hiç de suçun yokmuş kaçtığında, şimdi idam edileceksin. Bacakların sallanacak, böyle böyle.”

Sağ elinin iki parmağını açtı açtı kapadı.

“Sen kimsin?”

“Ben İnce Memedim.”

“Vay anasını, süt dökmüş kediye benziyorsun ulan, İnce Memede de hiç benzemiyorsun.” Muhtara döndü. “İyi bak bakalım şu babayiğide, şu aç kalmış bir sıçana benzeyen Toros dağlarının kahramanına! Bu adam İnce Memed mi? Sen daha önce Memedi tanıdın mı?”

“İnce Memedi bu köyde kim tanımaz ki… Bu adam İnce Memed.”

“Allah Allah! Allah Allah, şu yakaladığım, bunca ardında koştuğum adam da bari bir adama benzeseydi. Bunu İnce Memeddir diye kasabaya götürsem herkes benimle alay eder, beni tefe koyar da diyar diyar gezdirirler! Ben böyle bir sümüklüyü, solucanı kasabaya götüreceğime bırakırım. Bunu salıveririm de utançtan kurtulurum. Kasabada Ağalara, Beylere dedim ki yarın gider de onu kulağından tutar getiririm. Bakın şu övündüğüm adama, ben bunu kapıma uşak yanaşma bile almam! Şu murdarın suratına bakın, Abdi Ağayı, Ali Safa Beyi öldüren kokmuş tilki taşağmın suratına! Tuuuu, senin pis yüzüne… Daha da durmuş, şuna söz söylüyorum, şu kokmuş sırtlan leşine. Ben Hükümetin yerinde olsam, şöyle bir adama benzemezi aşmazdım bile. Bok kuyusuna atardım, bok kuyusuna…”

Mahmut Ağa kimi öfkeleniyor, ayağa kalkıyor, eğilip Me-medin yüzünün ortasına tükürüyor, onu tekmeliyor, kimi yerine oturup ayak ayaküstüne atıyor, onunla alay ediyor, alayın ardından da küfürlere başlıyordu. Sonunda yoruldu, sesi bile çıkmaz oldu. Ama Memedden hıncını daha alamamıştı.

“Sen kimsin?” Kasıma sordu.

“Ben Hacı Temirim. Anavarza köylüklerinden olurum. Kuzgun Veli çetesindenim. Kuzgun Veli vurulunca bunlara katıldım. Kader…”

Mahmut Ağa onun üstünde durmadı.

“Çocuk, sen kimsin?”

590

“Ben de Sarıkeçili oymağından olurum. Benim adım da eşkıya Müslüm.”

“Neee, eşkıya mısın sen?” “Eşkıyayım ya…” “Ne zamandan beri?”

“İki gün önceden…” Müslüm, iki gün demeyecekti ya, iki yıl diyecekti belki de, ağzından kaçırdı.

Mahmut Ağa:

“Çözün şunun kollarını,” diye buyurdu.

Adamlar Müslümün kollarını açtılar.

“Ben sana ne kötülük yaptım da Ağa beni bırakıyorsun? Ben eşkıya değil miyim?”

“Atm şunu dışarıya.”

Müslüm somurtuyordu. Dışarıya attılar.

“Seni biliyorum, sen bizim Aşık Sefil Alisin. Sana bir şey yapamam. Baban benim has adamımdı, Allah rahmet eylesin. Balkan Savaşma gitti, o kadar önüne geçmeye çalıştım, askere gitme, dedim, beni dinlemedi gitti, bir daha dönmedi. Seni eşkıyalığı bıraktı, dediler bana.”

“Bırakmıştım. İnce Memedin yeniden dağa çıktığını duyunca, iki gün önce ben de gittim onu buldum.”

“İyi ki buldun. Sen olmazsan o bu köye gelmez, ben de onu böyle, dalında olmuş bir armut gibi koparamazdım. Açın şunun kollarını.”

Sefil Alinin kolunu açtılar.

“Çek sazı da bir iki tıngırdat bakalım.”

Sefil Ali karşılık vermedi, herhangi bir devinimde de bulunmadı.

“Al sazı eline,” diye sert buyurdu Mahmut Ağa.

Sefil Ali gene oralı olmadı.

“Bana saz çalmıyor musun?”

Sarı Çavuş başını kaldırdı:

“Sana, değil benim yiğit yiğenim, sana benim köpeğim bile saz çalmaz, Mahmut.”

“Öyle mi?” diye alaylı güldü Mahmut Ağa. “Öyle mi, Mustafa Kemalin has adamı, öyle mi Çanakkalede bir mermide denizi göğe uçurup da dünyayı denizsiz koyan martavalcı?”

591

“Mustafa Kemal Paşanın adını senin gibi köpekler ağızlarına alamazlar. Senin gibi kan içiciler. Senin gibi atına adam çiğneterek öldürenler…”

Mahmut Ağa ağır ağır yerinden kalktı. Gözleri sapsarıydı. Sarı Çavuşun yanına geldi. Bu böğrüdür diyerek yaşlı adama bir tekme savurdu. Ardından bir daha, bir daha… Sonra elindeki kırbaçla, ayaklarıyla, bütün gövdesiyle San Çavuşun üstüne abandı. Yaşlı adamın ağzı burnu, saçları sakallan, mintanı ayakları kızıl kan içinde kaldı. Öteki dövdükçe hırslanıyor, yerdeki adamın üstünde dolanıyor, hırslandıkça dövüyordu. Sarhoş gibi yalpalayın-caya, ayakta duramaz bir duruma düşünceye kadar Çavuşu çiğnedi. Çavuşsa en küçücük bir ses çıkarmadı, of bile demedi.

“Eğer bu gece sabaha kadar ölmezsen, yarın sabah seni Öldüreceğim. Şu itin de elini tekrar bağlayın.”

Sefil Alinin elini arkasına yeniden bağladılar.

“Şimdi Muhtar, bu gece biz burada kalacağız. Muhkem bir yer gerek bunlara sabaha kadar. Sabahleyin candarmalar gelecekler, kasabaya bu canavarları öyle götüreceğiz.”

“Bu odada kalsınlar.”

“Burası olmaz. Belki adamları basıverirler köyü. Bunların bir yarısını Sakızlıda kıstırdım. Senin Tazı gelince de hemen onları orada bıraktım geldim. Onlar bu gece belki burasını basarlar. Senin ev olmaz…”

Başını elleri arasına aldı, düşündü.

“Buldum,” diye de başını kaldırdı. “Bizim konağa… Orası kale gibi muhkemdir. Bin kişi kuşatsa orasını üç kişi on gün koruyabilir.”

“Doğru,” dedi Muhtar.

“Anahtarlar sende mi?”

“Bende.”

“Haydi kalkalım da bu ahır zaman kahramanlarını bizim konağa misafir edelim. Şu kocamış uyuz domuzu da ortadan kaldırın. Kaldırın da, yarına sağ çıkarsa eğer, bunu da kasabaya götürüp asalım.”

Dışarıya çıktılar. Köyün içinde kimsecikler kalmamış, in cin top oynuyordu. Ortalıkta ürkütücü bir sessizlik vardı. Bu, eski kurt Mahmut Ağanın gözünden kaçmadı.

592

“Bu köyde bir şeyler dönüyor, Muhtar.”

“Ne gibi, Ağam?”

“Bilemem. Köy çok sessiz.”

“Bizim köyümüz her zaman sessizdir.”

“Bu başka bir sessizlik. Köye ben gelmişim, İnce Memedi yakalamışım, Sarı Çavuşu çiğnemişim, bunu da bütün köylü duymuş, sonra da bu sessizlik…”

“Korktular. Sen gelince bizim köylü hep böyle sessizleşir, saygıdan.”

“Belki de…”

Muhtar önce kale kapısı gibi muhkem kemerli yüksek avlu kapısını, ardından da konağı açtı, merdivenleri çıktılar. Bir delikanlı, elinde büyük bir gemici feneri taşıyarak önlerinden gidiyordu.

“Şu odaya koyalım. Bir gecelik. Bu odanın dışarıya açılan penceresi yoktur. Zaten babam suçlu köylüleri hep bu odaya hapsederdi.”

Önce Sarı Çavuşu getirdiler, odanın ortasına attılar, arkasından da ötekileri.

“Bütün konağı ışıklandırın. Avlunun ortasına da büyük bir ateş yakın. Sabaha kadar sönmeyecek.” Adamlarına da buyurdu: “Sen, sen, sen… Gözünüzü kırpmayacaksınız. Ben bu geceden korkuyorum. Keski şu eşkıyaları alıp hemen gidebilsey-dik… O da olmazdı… Pusu… Candarmalan bekleyeceğiz. Tazı Tahsin kasabaya uçtu mu? Bir de atlılar gitsinler, bizimkilerden, çabuk.”

“Gönderelim. Tazı Tahsin çoktan uçtu.”

“Yorulmuşum. Gözlerimden uyku akıyor.”

Konağın her köşesine bir lamba asılmış, avlunun ortasına da kütükler yığılmaya başlanmıştı.

“Gözlerinizi dört açın. Yoksa canınızdan olursunuz.”

O önde, Muhtar, adamları arkada, eve geldiler. Muhtarın karısı sofrayı sermiş, bir de büyük şişe rakıyı sofranın ortasına dikmişti. Ağalarının içkisiz yapamayacağın bilirlerdi. Sinide de haşlanmış birkaç keklik tütüp duruyordu.

“İşte buna sevindim Muhtar. Ama bu sessizlik beni ürkütüyor.”

593

“Uykudalar.”

“Elimi keserim ki bu anda, bu köyde kimse uyumuyor, bebeler bile.”

Mahmut Ağa kendi köylüsünü iyi biliyordu. İnce Memed ve arkadaşlarının yakalandığı andan bu yana köyü çok sessiz bir fısıltı almıştı. Kadınlar, kızlar, kız çocukları lisanı hal ile biri-birleriyle konuşuyorlar, onların konuşmalarını hiçbir erkek, erkek çocuklar bile duymuyorlar, duysalar da konuştuklarından hiçbir şey anlamıyorlardı.

“İnce Memedi asacaklar.”

“Ne de güzel ağıtlar yakmıştık ona!”

“Şimdi de bizim köyümüzde yakalandı.”

“Lanetli, uğursuz sayılacak bizim köy…”

“İnce Memed aşılırsa…”

“İnce Memed aşılırsa…”

“Başımıza gökten taş, ateş, yılan çıyan, ejderha, solucan yağacak…”

“İnce Memed aşılırsa…”

“Bu köy, bu dünya…”

“Bu koca Binboğalar yıkılacak.”

“Topraktan kan fışkıracak su yerine…”

“Kıyamete kadar.”

Emiş Hatun, arkasında yedi tane genç kız köyün içine düşmüşler, ev ev, kadın kadın dolaşıyorlardı.

“Bu bize yakışır mı?”

“Bizim köy İnce Memedin yakalandığı yer, diye anılacak kıyamete kadar.”

“İnce Memed de bizim yüzümüzden asılacak.”

“Sarı Çavuşu da öldürdü o dinsiz.”

“Eskiden atına adam çiğneterek öldürürdü.”

“Şimdi kendisi çiğniyor.”

“Atının yerine…”

“Varınca öbür dünyaya ölülerin yüzüne nasıl bakacağız?”

“Çocuklarımızın..?”

“Elalemin..?”

“Şu koca Toros dağlarının..?”

“Pamuk topladığımız Akçadenizin..?”

594

“Ekin biçtiğimiz Çukurova toprağının yüzüne nasıl bakacağız..?”

“İnsanoğlu bizden bunu kıyamete kadar sual etmez mi?”

“İnsanoğluna ne diyeceğiz?”

Tanyerleri neredeyse ışıdı ışıyacaktı. Köyün bütün kadınları sessizce gelmişler, Mahmut Ağanın konağının kapısında durmuşlardı. Üç kadının ellerinde siniler, sinilerin içinde de yiyecekler vardı. Bütün kadınlar ak çarşaflara sarınmışlardı.

“Açın kapıyı yavrular, size yiyecek getirdik.”

Nöbetçi, kadınların sesini duyunca kapıyı açtı, kadın kalabalığını görünce bir tuhaf oldu.

Emiş Hatun:

“Ne o, yavrum?” dedi. “Ürküttük mü seni? Korkma bir şey olmaz.”

Kadınlar içeriye doldular. Nöbetçiyi ortalarına aldılar. Adam bir anda aralarında yitti gitti, sesi soluğu çıkmadı. Kadınların bir ucu çoktan konağa çıkmışlar, oradaki nöbetçileri de aralarına almış, yitirmişlerdi. Muhtarın yaşlı karısıyla, o da İnce Memede güzel ağıt yakanlardandı, Emiş Hatun, onların arkalarında da genç kızlar mahpusların odasına girdiler.

Emiş Hatun:

“Çözün şunların ellerini,” diye bağırdı.

Kızlar göz açıp kapayıncaya kadar onların ellerini çözdüler.

“Bunlar giyitleriniz, alın da hemen giyinin.”

Eşkıyaların silahları da kızların kucaklarındaydı.

“Bunlar da silahlarınız, kuşanın. Sabaha az var. Neredeyse gün ışıdı ışıyacak. Dağı tutun. Sarı Çavuşu bize bırakın. Biz ona bakarız.”

Önce İnce Memed, sonra ötekiler, yaralı Ferhat Hoca bile, nasıl giyindiklerini, silahlarını nasıl kuşandıklarını bilemeden giyindiler kuşandılar, “Sağlıcakla kalın, sağ olun, var olun,” dediler, ikiye ayrılarak, onlara yol veren kadın kalabalığının arasından çıktılar, az sonra da kayalıkları tuttular. Kadınlarsa hiçbir şey olmamış gibi ellerindeki tepsileri yere, nöbetçilerin önüne koydular, “Yiyin afiyet olsun,” dediler, geldikleri gibi gene sessizce çekildiler gittiler.

595

Bir süre sersem sersem orada kalakalmış nöbetçiler bir koşu Mahmut Ağaya gittiler. Mahmut Ağa daha yeni sızmıştı, onu kendine getirmeye çalıştılar. Kendinden geçmiş Ağa bütün çabalara karşın ancak bir kere gözlerini açtı. “İnce Memed kaçtı Ağa, kaçtı,” dediler, o aldırmadı, gözlerini kapayıp yeniden derin uykulara daldı.

Sabah oldu, gün ışıdı, Ağayı kimse uyandıramıyordu. Yöresinde dönenip duruyorlar, bağırıp çağırıyorlar, kıyamet koparıyorlar, Mahmut Ağa bana mısın demiyor, rahat uykusunu sürdürüyordu.

Öğle vaktinin horozları öterken Ağa kendiliğinden uyandı, eline tutuşturulan ibriği aldı, uykulu sersem, sallanarak, evin arkasındaki kayalığa gitti, bir taşın arkasına çömelip çatladı. Yıkandıktan sonra döndü, yöresindeki herkes sus pustu, köyden de, horoz seslerinden başka bir ses gelmiyordu.

Büyük bir sini içinde kahvaltı geldi. Mahmut Ağa kahvaltısını tek başına yaptığının farkına varmadı. Sofradan kalktı, bir kız ibrik sabun, havlu getirdi, Ağa ellerini, ağzını yıkadı, ayağa kalkınca, önünde el pençe durmuş, süt dökmüş kediye dönmüş Muhtara sordu:

“Candarmalar daha gelmediler mi?”

“Gelmediler ya Ağam…”

“Ne var?”

“Yani daha gelmediler de… Hani…”

“Söyle, dilinin altında ne var?”

“Hani demem odur ki… Ağam daha iyi bilir ya, bu gece ya… Yani ya…”

“Ne var, ne oluyor?”

“Bu gece İnce Memed de…”

“Ne oldu İnce Memede?”

“Onu götürdüler…”

“Kim? Candarmalar mı? Gösteririm onlara. Benim yakaladığım eşkıyayı… Olamaz. Onların ellerinden alacağım. Beni neden uyandırmadınız onlar geldiğinde?”

“Uyandırdık Ağam, sen uyanmadın.”

“Binin atlara, candarmaların arkasından yetişelim, İnce Memedi ellerinden alalım.”

596

Bu sırada o iriyarı adam ortaya çıktı, ellerini ovuşturuyordu:

“Ağam,” dedi, “İnce Memedi candarmalar götürmedi.”

“Ya kimler götürdü?”

“Periler, cinler…”

“Nasıl periler, cinler? Yani düpedüz kaçırdınız, öyle mi?”

Olayı duyunca Mahmut Ağanın bağırıp çağıracağını, kıyameti koparacağını, nöbetçileri, Muhtarı, öteki adamlarını kan işetinceye kadar döveceğini sanıyorlardı, tam tersi oldu, Ağa çok soğukkanlı davrandı.

“Şimdi anlat bakalım sen.”

İriyarı adam ellerini daha çok ovuşturuyordu.

“Ben avlu kapısında nöbet bekliyordum. Ortalıkta çıt bile yoktu. Bir ara dalmışım, bir kadının sesiyle ayıktım. Sana yemek getirdim, dedi kadın. Tepeden tırnağa ak libaslar içindeydi. Şu yukarı kayalıklardan, şu aşağıdaki alandan, yandan yönden hiç ses çıkarmadan ak libaslar giyinmiş kadınlar geliyorlardı. Sonra ne olduğunu anlayamadım. Gözümü açtığımda kollarımın, ağzımın bağlı olduğunu anladım. Öteki nöbetçiler de yanımda yatıyorlardı, avlunun ortasında, taşların üstünde. Ayağa kalktım, odaya koştum, İnce Memed yoktu. Dağa yukarı baktım, binlerce ak libaslı kadın doruğa yukarı ağır ağır çekilip gidiyorlardı. Arkalarından koştum, birkaç el de ateş ettim, bir baktım ortada kimsecikler yok. Cin miydi, peri miydi, insan mıydı bu kadınlar, artık onun orasını ben bilemem, Allah bilir.”

“Çiçeklideresinin canavar kadınlarıydı. Hani o İnce Memede ağıt yakan kadınlar. Onlar ne cin, ne peri, ne feriştahtı, düpedüz insandı.”

Öteki nöbetçiler de aşağı yukarı buna benzer şeyler söylediler. Yalnız, onlara göre kadınlar çırılçıplaktılar, hepsinin de memeleri dimdik, sert ve sivriydi. Bunlar da onları yakalamak için arkalarından koşmuşlar, yetişmişler, kadınlardan tuhaf, bayıltıcı bir koku esince kendilerinden geçmişlerdi.

“Atımı getirin.”

Hemen atını getirdiler, bindi:

“Muhtar, bütün köylü toplansın.” Adamlarına buyurdu: “Siz de ata binin.”

597

Muhtar yanındaki bekçiye:

“Şu taşın üstüne çık da tellal çağır, bilumum köylü burada toplanacak, Ağamız gidiyor.”

Bekçi taşın üstüne çıktı, gür sesiyle köylünün alanda toplanmasını söyledi. Bu bir gelenekti. Yıllardan bu yana Ağa, Ağanın babası, dedesi ne zaman isterlerse köylü alana hemencecik dakika sektirmeden toplanırdı.

Az bir sürede kalabalık bütün alanı doldurdu. Mahmut Ağa da, arkasında adamlarıyla atını sürdü kalabalığın kıyısına geldi durdu. Bıyıklarını burarak güldü. Köylü, bunca yaş yaşamışlardı, Mahmut Ağanın güldüğünü ilk kez görüyordu.

“İyi yaptınız,” diye söze başladı. Sesi soğuk, düz, kesindi. En küçük bir öfke, bir kırgınlık, üzüntü yoktu. “Çok iyi yaptınız da benim yakaladığım İnce Memedi bıraktınız. Bizim ahmakları da, İnce Memedi periler aldı götürdü diye de kandırdınız, uyuttunuz. Ne yaptıysanız iyi yaptınız. İnce Memed size mübarek olsun. Onu tepe tepe kullanın, sevin, sayın. Şimdi ben bugün gidiyorum. Az sonra gelecek candarmalara da yolda rastgelirsem, size bir fiske bile vurmamalarını söyleyeceğim. Siz benim bin yıllık köylümsünüz, aşiretim kanımsmız. Onun için hiç kimsenin size hakaret etmesine dayanamam. Şimdi sizden istediğim, on gün içinde bu köyü bırakacak gideceksiniz. Bugünden sonra bu köyde hiçbir tavuk, keçi, sığır, koyun kesilmeyecek. Göndereceğim çobanlara hayvanları teslim edeceksiniz. Biliyorsunuz, oturduğunuz evler, bastığınız toprak, köyde ne var ne yoksa, şu akan su bile, hepsi benim. Kıçınızdaki donunuz bile benim. On gün sonra buraya geleceğim, burada bir tek kişi bulursam, artık onun orasını kendisiyle bir de Allah bilir.”

Atını sürdü, arkasına bile dönüp bakmadan köyü çıktı.

Kalabalık karıştı. Uzun bir süre kimin ne söylediği anlaşılmadı. Ardından da top top dağılıştılar.

“Ayağı kademli geldi İnce Memedin, batası!”

“Batıp da yerlere gecesi…”

“Olmaz olası!”

“Yıktı viran etti köyümüzü.”

“Öldürdü hepimizi.”

598

“Söndürdü ocağımızı.”

“Zaten yüzünde de meymenet yoktu.”

“Gözleri de yılan gözleri.”

“Boyu da bir karış.”

“Boyu yerin dibine gecesi…”

Biraz sonra köyün içini bir çığrıltıdır aldı. Sürgün ağıtları yakılıyor, İnce Memede kargışlar yağıyordu. Emiş Hatun evinin karşısına geçmiş, kuş gibi çığırıyor, bu evde geçen güzel yaşamını anımsıyor, dile getiriyor, senden nasıl, nasıl ayrılacağım tellice evim, diyordu her sözünün sonunda da… Senden nasıl ayrılacağım tellice kavağım, senden nasıl ayrılacağım gün gibi suyum, alakarlı dağım, savran kurmuş sarı çiçekli, mor kevenli koyağım, yaz bahar ayları gelince nennilenen ormanım, sarıasmalarım, üveyiklerim, ballı incirlerim, bin çiçekten bin koku derleyen arılarım?

“Gelmez olaydın da Çiçeklideresine, İnce Memed!”

“Görmez olaydık o devrilesi boyunu.”

“Pörtlemiş kurbağa gözünü.”

“Ölü, dağarcık yüzünü.”

“Yağlı kurşunlardan gidersin inşallah, İnce Memed.”

“Leşini itler sürükler inşallah İnce Memed.”

“Kartalların ağzında kalır her parçan, her bölüğün inşallah İnce Memed.”

“İnşallah seni bir çingene asar, İnce Memed.”

“Onmayası…”

“Gün görmeyesi…”

“Yılın yılın, yılancıklar çıkararak da hapislerde çürüyesi İnce Memed.”

“Mezar yüzü görmeyesi…”

Kayalıklara saklanmış eşkıyalara kadar köyün çığlıkları, patırtıları gürültüleri geliyordu.

“Hocam, bir şey var bu köyde. Bir şey oldu onlara.”

“Oldu,” dedi Ferhat Hoca. “Mahmut sabahleyin uyanınca…”

“Ne yapar onlara Hoca?”

“Kasımın köyüne ne yapmışsa, ondan beterini de, hem de bin beterini bunlara yapacak.”

599

“Ne yapalım öyleyse, Hoca?”

Hoca ona karşılık vermedi.

Aralarında uzun bir sessizlik oldu. Hiç kimse konuşmuyordu. Köyün üstünden bu yana durmadan top top kuşlar uçuşarak yorgun geliyorlardı.

Köyde seslerin kesildiğini neden sonra fark ettiler.

“Ne oldu, Hocam?”

“Kötü bir şey oldu. Seslerin böyle birdenbire kesilmesi hayra alamet değil.”

“Tam bizim köyde de böyle olmuştu,” dedi Kasım. “Allah düşman başına vermesin böyle bir derdi.”

Bu sırada aşağıdan, kayalıkların arasından Müslümün kırmızı fesli başı gözüktü.

“Nereden buldun o fesi?” diye ona takıldı Ferhat Hoca.

“Sarı Çavuş verdi.”

“Nasıl o?”

“Çok inliyor ya, iyi.”

“Köy nasıl?”

Müslüm köyü, köylüleri, Memede şovenleri en ince ayrıntısına kadar onlara bir bir anlattı.

“Demek böyle ha!”

“Böyle,” dedi Müslüm. “Hiç anlamadım bu işi, ne var bir göçmede de bu kadar ağlıyorlar, kıyameti koparıyorlar? Biz her gün göçüyoruz. Göçmek daha iyi değil mi?”

Ayağa kalkmış Hoca onun omuzunu okşadı:

“Konup göçmek daha iyi ya, bu insanlar o tadı çoktan unuttular yavrum. Müslüm. Senin çocukların da unutacak. Göç sözü edilince de aşağıdakiler gibi kıyameti koparacaklar.”

“Sanki dünya batıyormuş gibi…”

Ferhat Hoca Memedi elinden tuttu, kendine doğru çekti:

“Gel,” dedi, “gel de şurada birazıcık kendi kendimize konuşalım.”

Bir kayanın dibine, sırtlarını taşlara verdiler oturdular.

“Şimdi iyice anladım ki, oğlum Memed, bu eşkıyalık sana göre değil. Aşağıdan sesler gelirken öldün öldün de dirildin. Eğer köylü sürgün edilir de, öyleye benziyor, Çiçeklideresi köyü Sakızlıya benzerse sen kolay kolay ayakta kalamaz, yaşaya-

ORHAK Khff^t     ,

 6o°

mazsın. Bu iş başka iş, senin gibi çocuk yüreklilere göre değil. Senin yüzünden bir köy azıcık ağladı diye neredeyse düşüp şu kayaların içine ölecektin. Ya yarın senin yüzünden Faruk Yüzbaşı, Ağalar, Beyler bütün Torosları dayaktan, işkenceden, zulümden geçirirlerse, ya yarın öbürsü gün bütün Toroslar bir fer-yadü figana dönerse, senin halin nice olur Memed?”

Memed boynunu bükmüş konuşmuyordu.

“Bak yavrum, sen bir deli atın bile tek başına dağda kalmasına dayanamıyorsun. Neredeyse üzüntünden çont olacaksın. Seni öldürseler de sen bir insana ateş edemezsin. Benim anlamadığım, sen nasıl Abdi Ağayı, Kel Hamzayı, Ali Safayı öldürdün? Bana öyle geliyor ki onları sen öldürmedin. Azıcık anlıyorum ya, az daha Yobazoğlunu öldürecektin atını yakalamaya gitmiyor da, başını alıp kaçıyor diye. Bak Memed, senin o belindeki kuburda çok altını var Kuzgun Velinin, sana bir ömür boyu yeter. İyi ki Mahmut görmedi. Ben de İnce Memed adını bu dağlarda eksik etmem. Ölünceye kadar seni başımda, yanımda taşırım. Hiç kimse senin düze indiğini bilemez ben ölünceye kadar. Ben ölünce de bir başka İnce Memed çıkar.”

“Çıkar mı, dersin?”

“Çıkar,” diye toprağı yumrukladı Ferhat Hoca. “Sen nasıl çıktın? Şu topraktan, şu sarı çiğdem, bak, toprağı nasıl yarmış çıkmışsa, bak, nasıl yüzümüze gün ışığı gibi gülüyorsa, insanların içinden de İnce Memedler böyle çıkacak. Beni merak etme. Ben şimdi dağlardan, ormanlardan benim köye giderim.”

“Sefil Aliyle birlikte gidin.”

“Olur.”

“Ben de Kasımı, Müslümü alırım. Temir ne oldu acaba?”

“Sen onları merak etme, ben yakında bulurum.”

“Hakkını helal eyle Hocam.”

“Çok çocuğun olsun.”

Kucaklaştılar.

Eşkıyaların yanına geldiler. Ferhat Hocanın sakalı titriyordu. Durmadan da gözlerini kirpiştiriyor, ellerini ovuşturuyordu.

“Haydi siz sağlıcakla kalın. Ben, Kasım, bir de Müslüm, biz gidiyoruz.”

601

Helallaştılar.

Memed arkadaşlarıyla köye geldi. Gün yıkılmış gitmiş, gölgeler uzamıştı. Köylüler alanda durmuşlar kalmışlardı. Yamaçtan inen İnce Memedi, o daha çok uzaklardayken görmüşlerdi.

İnce Memed aralarına gelince hiçbir tepki göstermediler. Ne başlarını çevirip baktılar, ne konuştular, ne de ona bir kötü söz söylediler, öyle orada balçık gibi devinimsiz kalakaldılar. Sadece Emiş Hatun ona sırtını döndü. Memed, yanında Kasımla Müslüm köyün içinde bir oraya gitti, bir buraya… Bir süre dolandı durdu. Köyden çıt çıkmıyordu. Sonunda Sarı Çavuşun evine yollandı. Evde kimsecikler yoktu. Sarı Çavuş da ocağın yanına serilmiş yatakta tek başına inliyordu.

Memed vardı, Çavuşun yanma diz çöktü:

“Geçmiş olsun Çavuş Ağam.”

“Sağ ol Memed. O kafir gitmiş. Gitmiş, gitmiş ya köyü de bitirmiş. Ben bunu ona bırakmam. Sarı Çavuşun bunu ona bırakacağını sanıyorsa aldanıyor. Ayağa kalkar kalkmaz onu öldürecek, başını da kesip İsmet Paşaya yollayacağım, bunları başımıza siz cellat eylediniz diye. Mustafa Kemal Paşama da bir mektup donatacağım ki mektup derim sana. İşte o zaman bu kasaba ağaları görürler Hanyayı Konyayı… Köyü sürgün ediyor sidikli Mahmut, varsın, ne olacak, biz de Çukurovaya gideriz. Gider de karaçalılıklardan, kamışlıklardan, sazlıklardan toprak çıkarırız. Bizim köyümüzün delikanlıları çok güçlüdürler.. Bir köye yetecek kadar ormanı, karaçalılığı altı ayda hopur eder, tarla çıkarırlar.”

Yanına çökmüş Memedi kolundan tuttu:

“Sen çok üzülmüşe benziyorsun. Aldırma bizim köyün kadınlarının senin için ileri geri konuştuklarına. Canları yanıyor da, köylerinden sürgün ediliyorlar da onun için öyle azıcık acı konuşuyorlar. Yoksa onlar sana hiç kıyarlar mı? Sen ölünce, bizim köyün kadınları senin üstüne öyle bir ağıtlar yaktılar ki, şu dünyada hiçbir kadın adı güzel kendi güzel Hazreti Muham-med üstüne bile böyle güzel ağıtlar yakmış değil… O kadınlar işte dün gece de…”

Gözleri ışıladı, sözünün gerisini yuttu.

602

“Dün gece de peri kızları, bin tane, iki bin tane, ak libaslara bürünmüşler geldiler de, bizim kadınlar da onlara, salt sizin gülden nazik hatırınız için ballı börekler verdiler de… Onlar da sizi o yılan Mahmudun dişlerinden kurtardılar da… Ol sebepten bizim kadınların kusuruna bakmayasm Memedim. Seni Çukurovadaki köyümüzde de beklerim. Ben o zamana kadar da Mahmudu öldürürüm, sen de rahat rahat köyümüze gelir gidersin.”

Dişsiz ağzını açarak içten güldü:

“Başın dara gelirse de Çukurovada gene peri kızları gelirler de seni kurtarırlar.”

Elini Memedin kolundan çekti.

“Ben iyiyim. Cerraha adam gönderdim, az sonra gelir. Tez günde iyi eder beni. Haydi sen git. Allah yolunu açık, kılıcını keskin etsin.”

Memed eğildi, onun elini öptü. Kasım da, Müslüm de…

Sarı Çavuş, onlar giderlerken yataktan doğruldu, gözleri yaş içinde kalmıştı:

“Aaah,” dedi arkalarından, “aaah, sizin bu yiğitliğinizi, insanlığınızı, insanlara saygınızı Mustafa Kemal Paşa bir görse, bir duysaydı size canını verirdi. Ben onunla Çanakkalede omuz omuza çarpıştım. Her top mermisi atışımızda düşman gemilerine, bütün deniz olduğu gibi göğe çıkıyordu, gemiler de havalarda uçuyorlardı.”

Memed başını geriye çevirdi, ona çok güzel bir şeyler söylemek istiyor, bir türlü de bulamıyordu.

“Allah sana çok, çok uzun ömürler versin Emmi,” diyebildi sonunda. “Hazreti Nuh kadar uzun ömürlü olasın.”

603

I

İnce bir yel esiyor, ovadaki yeşil ekinleri yatırıyor, bol ışıkta yatan ekinlerin sırtları ışılıyor, gökte, köyün üstünde de büyük bir kartal geniş halkalar çizerek, kanatlarını kıpırdatmadan dolanıyordu.

Ay ışığı bataklığın üstünde sallanıyor, bataklık yerleri sarsarak, çok uzaklarda soluklanıyordu. Buradan Torosa doğru fırıldak gibi dönerek, yöresinde ay ışığını savurtarak akan toz direkleriyle birlikte gölgeler gidiyorlardı.

Bir suyun üstüne geldiler toz direkleriyle gölgeler. Ay ışığının derinliğinde göklerin ucunda yüzlerce kartal geniş halkalar çizerek dönüyorlar, koyu gölgeleri toprağa düşüyor, ağaçların, çalıların, kırmızı, ak, mor, sarı çiçeklerin, akarsuların üstünde bir tuhaf oyun oynuyorlardı, gölgelerin, kanatların, yıldızların… Hiçbir yerden hiçbir ses çıkmıyordu.

Soğuk bir yel esti, çok uzaklardaki Aladağm ardında üst üste şimşekler çaktı, şimşek ışıkları oradan buraya ancak ulaşabildi. Ardından birdenbire koyu bir gece çöktü, ortalık ışık sızmaz bir karanlığa kesti. Gecenin içinden, üstünden kır donlu atlar indiler yamaçtan aşağıya, upuzun uzayarak, apak çizgiler bırakarak karanlığın ucunda. Atlar gecenin üstünde, kartalların altında dönüyorlar, ak çizgilerini parlatarak, geceyi oyarak aşağıya iniyorlardı. Çok, çok atlar çıktı karanlığın içinden, kuyruklarında, yelelerinde yıldızlar. Parladılar, söndüler, köyün içini baştan sona doldurdular, üst üste, burun buruna, yele yeleye, başları havada, horulayarak soluklandılar, göğüsleri körük gibi

604

indi çıktı. Baş, yele, kuyruk, gövde ayak biribirine karıştı, savruldu. Birden dünyayı bir kişneme aldı. Bütün kır atlar başlarını göğe kaldırdılar, kulaklarını diktiler. Göğün ötesinden onların kişnemelerine bir tek at onlara uzun bir kişnemeyle karşılık verdi. Kişneme yaklaştı, bu sırada da karanlığın içini bir tünel gibi oyarak bir top ışık çıktı geldi. Işığın içinden bir kır at, kır atın üstünde bir yeşil donlu, yeşil sarıklı atlı, atlının elinde yeşil ışıklar fışkırtan bir kılıç… Yeşil atlı köyü ev ev dolaştı, her evin kapısının önünde durdu. Ardından da konağa vardı. Zincirler şangırdadı gecede, kayalıklar, karanlık, yıldızlar un ufak oldu.

Yeşil donlu adam atını duvara sürdü, duvar ortadan ikiye biçildi, kapılar ardına kadar açıldı. Hızır Aleyhisselam, bin terkime İnce Memed, dedi. Öteki onun terkisine atladı, ala donlu, mor çiçekli Aladağına doğru uçtular gittiler. Onun arkasından kızıl külahlı bir kır atlı, onun ardından da ak külahlı bir kır atlı geldiler, Ferhat Hocayla Kasımı aldılar götürdüler.

Kayalıklarda kurşun sesleri kaynıyordu. Ortalık yalıma kesmiş, cehenneme dönmüştü. Bir turna çıkmıştı göğün öteki ucundan, gelmiş, üstlerinde usulcana dönüyordu. Memed, Kasım, bir de çoban Müslüm sarılmışlardı. Mahmut Ağanın adamları yüz kişiden de fazlaydı. Bir yandan da bölük bölük candarmalar geliyorlardı. Belki bin kişi kuşatmıştı üç kişiyi. Ormanı da üst yandan ateşlemişlerdi. Orman, bütün dağ tutuşmuştu. Yalımlar doludizgin geliyordu Memedin üstüne doğru. Yalımların önünden yılanlar, tilkiler, kurtlar, böcekler, ayılar, tavşanlar uçarak, çığlık çığlığa kaçıyorlardı. Az bir sürede bütün dağ yalıma kesti, dünya bir köz yığını oldu. Öterek çığlık çığlığa gelen yılanlar, tilkiler, kurtlar, böcekler, tavşanlar, çakallar kendilerini akarsuya atıyorlar, su onları alıyor, aşağılara götürüyordu. Yağız at da geldi kuyruğu tutuşmuş, yalımların üstünden, karnında yalımlar… O da kendini suya bıraktı. Memed arkadaşlarıyla yüksek bir uçurumun başındaydı, yalımlar burunlarının dibine kadar gelmiş, onları neredeyse içine alacaktı.

Turna geldi, tam tepelerinde, yalımların, dumanların üstünde durdu. Yağız at sağılarak ormanın içinden çıktı. Memed atın yelesini yakaladı. Kasım da kuyruğunu tuttu, Müslüm atın üstüne bindi. At uçurumdan aşağıya süzüldü indi. Sonra aşağı-

605

ya binlerce, on binlerce at geldi. Üst üste suyun kıyısına yığılıştılar. Yağız at onların arasına karıştı çekildi gitti.

Çamlıyol köyünde Yüzbaşı Şevket, Ferhat Hocayı kuşatmıştı. Memed ortaya çıktı. Çiçeklidereli Mahmut Ağa Ferhat Hocayı yaraladı. İnce Memed onları kuşattı. Berikiler onun elinden canlarını zor kurtardılar, üç gün üç gece savaşarak. Sonra Memedle arkadaşları, Ferhat Hoca yorgun düştüler. Sarı Çavuşun evinde uyudular. Mahmut Ağa geldi onları yakaladı. Ellerini kollarını zincirledi, onlar o kadar yorgundular ki uyanamadılar. Mahmut Ağa, onlar uyuyorlar diye onları öldürmedi, uyuyan insanlar öldüklerini bilemezler, hiç ölmemiş gibi olurlar diye. Götürdü onları kendi konağına hapseyledi, yedi kapı arkasına. Bir bulut çıktı Aladağın üstünden, ışığa doymuş, ışıkta patlayacak bir duruma gelmiş, güneş gibi aydınlatan, koskocaman, göğün yarısını almış bir bulut. Ak, çakmaktaşı kayalıkların üstünde durdu ışık bulutu. Geceye ışık yağıyordu. Kayalıklardan bir kadın kalabalığı, hepsi de ak libaslar giyinmiş, köye indiler. İndikçe iniyor, indikçe iniyorlar, kadın kalabalığının ardı arkası kesilmiyordu. Çiçeklideresinden Emiş Hatun onlara, hoş geldiniz, dedi. Ak libaslı kadınlar köyün içinde büyük bir toy düğün kurdular. Yöredeki bütün dağlar, üstteki gök, yandaki orman aydınlandı. Sabaha karşı kadınlar konağın kapısına geldiler, silahlı adamlara, açın kapıları, dediler, biz İnce Memedi alacağız. İnce Memedi, arkadaşlarını aldılar götürdüler, köyün üst başındaki mağaraya bıraktılar.

Sabah olunca yağız at kuyruğu sırtında, kulakları dikilmiş, yelesi kabarmış, köyün içinden üç kere yel gibi geçti. Üç keresinde de Mahmut Ağa, adamları tüfeklerinde ne kadar kurşunları varsa yağızın üstüne boşalttılar, ata değmedi. Sonra atlar indiler yamaçlardan aşağıya, hepsi de kırdı. Ovada buluştular. Gelen ovanın ortasına birikiyor, gelen birikiyordu. Ovaya ak bulutlar inmiş gibi oldu. Atlar, ovanın bir ucundan öteki ucuna çekiliyorlardı. Memedi, yaralı Ferhat Hocayı aralarına aldılar, Çukurovaya indiler, Akdeniz kıyısına çekildiler gittiler, denizde yittiler.

Dağlardan gelen atlı atının başını Murtaza Ağanın kapısında çekti. Murtaza Ağa onu konaktan gördü, aşağıya indi.

606

“Mahmut Ağa İnce Memedi yakaladı, elini kolunu bağladı hapsetti, kapısına da on beş silahlı adamını dikti. Candarmaları bekliyor, onlar gelince alıp kasabaya getirecekler. Bana dedi ki selam et, dedi, Murtaza Ağaya, gözleri aydın olsun, dedi. Ona haber vermeden çıktım dağlara, dedi, kusuruma kalmasın. Ona da, kimseye de haber veremezdim.”

Daha onlar konuşurlarken Tazı Tahsin sallanarak geldi, atın tırnağının dibine düştü. Yüzüne kolonya serperek, epeyce uğraşarak onu ayıktılar.

“Şu iki gözümle gördüm,” dedi. “İnce Memed Ferhat Hocayla Sarı Çavuşun evinde uyurlarken, ben Muhtara söyledim, bir gece sabaha kadar evin ardındaki kayalıklarda bekledim de… Mahmut Ağa da geldi, onları kıskıvrak yakaladı, ellerini ayaklarını zincirlediler, kapıya da yüz silahlı adam diktiler. Muştuluğumu isterim.”

Tazı Tahsin sözünü yeni bitirmişti ki bir atlı daha geldi. Atının burnu şişmiş, körük gibi soluyordu.

“İnce Memedi yakaladı Mahmut Ağa.”

O gün akşama kadar atlılar geldiler geldiler gittiler. Tazı Tahsin çarşıya düşmüş İnce Memedi nasıl yakalattığını önüne gelene anlatıyor, ama o eski kebapçı dükkanının önünden geçmek yürekliliğini bir türlü gösteremiyor, pazaryerine gelince belki üç yüz adım ötesinden geçiyordu kebapçının.

Sonunda Topal Ali buldu onu. “Gel bakalım Tazı Tahsin,” dedi. Tazı Tahsin olayı ona da bire bin katarak, kıvançtan kendinden geçerek anlattı.

“Eğer bu yaptığın doğruysa seni öldürürüm ulan boklu Ta-

zı.”

“Neden, ne yaptım ki ben sana?”

Gözü dönmüş, boyun damarları şişmiş, bıyıkları diken diken olmuş Topal Ali hışımla onun üstüne yürüdü. Tazı eğer atik davranmayıp da Alinin eline bir geçseydi, kırılmadık yeri kalmazdı.

Topal Ali öfkesini yenemeyince Molla Duran Efendiye gitti, onu gören Duran Efendi:

“Duydum Ali, duydum,” dedi. “Çok yandım İnce Meme-” de. Diri yakalamış onu üstelik de o kafir. Keski onun ölüsünü

607

ele geçirseydi Mahmut. Çok kötülük edecekler İnce Memede. Ona çok hakaret edecekler. İnsanlığa yakışmaz zulümlerle, işkencelerle aşağılayarak öldürecekler. Ölümden de bin beter edecekler onu. Bu yoz kasabalılar, ben bunları çok iyi tanıyorum, öç almaları yaman olur. Bunlar insanlığın dışına düşmüş, hiçbir hayvanın da…”

“Onu kurtarmak mümkün değil mi?”

“Dur hele, dur Ali, gün doğmadan neler doğar. Dur hele dur, o kadar üzülüp de kahretme kendini. İnce Memeddir o.”

“O bir çocuktur, iyi, temiz yürekli bir çocuk. Bu iş burada bitti. Ben de o Mahmudu yaşatırsam bana da Topal Ali demesinler.”

“Dur hele dur Ali. Ben şimdi Belediyeye gidiyorum. Sen de çarşıya çık. Dur Ali, üzülme, biz de varız. Gün doğmadan neler doğar.”

Yüzbaşı Faruk çok üzgündü. Kaymakamın, Belediye Başkanının, ötekilerin dediklerini hiçbir zaman yapamayacak, can-darmalarını alıp Deveboynunda Mahmut Ağayı, Yüzbaşı Şevketi karşılayamayacaktı. Arif Saim Bey, Vali, İl Candarma Komutanı, İçişleri Bakanı da emir verse bu işi yapamayacaktı.

“Asım Çavuş, bir olay çıkmalı bu gece kasabada. Biz de askerimizi çekip ya şu yana, Düldül dağına doğru gitmeliyiz, ya da ovaya aşağı inmeliyiz.”

“Olur Yüzbaşım. Ali Onbaşı bu gece sivil giyinip başına kırmızı bir fes takar, geçer kasabanın üst başına sabaha kadar kasabayı kurşunlar. Biz de onu Hemite dağına, Osmaniye üstüne doğru kovalarız.”

Yüzbaşı kıvançlanmıştı. Ne olursa olsun, kendisine haber vermeden İnce Memedi yakalamaya dağa çıkan Mahmut Ağayı, ona yardakçılık eden, üstelik de kendi bölgesine girerekten eşkıya avlayan o işgüzar Şevketi karşılamayacaktı. O, önce İnce Memede fiske bile vurdurmayacak, ne boynuna ip takılıp kasabada dolaştırılacak, ne ona kimse tükürecek, ne de onu en küçük bir biçimde de olsa kimse aşağılayabilecekti.

“Biz gidiyoruz Yüzbaşım. Biz kasabada yokken bu katil İnce Memede neler yaptırmaz ki…”

“Hiçbir şey yaptıramaz,” diye yumruklarını sıktı Yüzbaşı.

608

“Ben Kaymakama tembih ederim, o da benim sözümden çıkamaz. Kasaba dışına çıkmasak da, o katili karşılamasak… Onu da ele aleme ilan etsek… Olmaz, değil mi? O zaman kıskandı da Yüzbaşı… Demezler mi?”

“Derler.”

“İnce Memede en küçük bir hakarette bulunsunlar da göreyim onları. Hepsini deliğe tıkarım.”

“Korkarlar.”

“Üstelik de İnce Memedi astırmayalım, Asım Çavuş, öyle değil mi? Onun Abdiyi, Ali Safayı, Kel Hamzayı öldürdüğünü gören var mı?”

“Yok. Hiç kimse onun karıncayı incittiğini bile görmemiştir.”

“İstersek onu beraat bile ettiririz.”

“Ettiririz Yüzbaşım.”

“Bana haber vermeden İnce Memedi yakalamak nasıl olurmuş, görsünler.”

“Bu gece kasabadan çıkıp gidecek, birkaç gün de dönmeyeceğiz, öyle mi Yüzbaşım?”

“O Mahmut Ağayı, o katili, o köyleri sürgün eden sömürücüyü, o halk ve insanlık düşmanını karşılayacak değilim ya… Her bakımdan bizim, o gelirken kasabada olmamamız daha iyi. Bir asker bir katilin elini sıkmamalı. Bir asker bir eşkıyayı bir katilden teslim almamalı.”

Çarşıda bir uyurgezer gibi dolaşan Topal Ali neredeyse kahrından ölecekti. Yukarlardan, dağlarlardan kim geliyorsa İnce Memedin yakalanma haberini getiriyor, herkes kendince başka başka biçimlerde onun yakalanışını anlatıyordu.

Belediyede toplanmış kasaba ileri gelenleri de artık İnce Memedin yakalandığından şüphe etmiyorlar, Mahmut Ağayı nasıl karşılayacaklarını, ona nasıl görkemli bir tören düzenleyeceklerini düşünüyorlardı.

Murtaza Ağa, Zülfü, Taşkın Halil, ötekiler, bu olaydan dolayı buruktular. İnce Memedi bu adam yakalayacağına, keski İnce Memed dağlarda kalsa da, bunlar da ölüm korkusundan geberseler, sokağa çıkamasalardı. Herkesin içinden de bu, buna benzer düşünceler geçiyor, kimse de yüreğindekini dışarıya vu-

609

ramıyordu. Şimdi artık Mahmut, Arif Saim Beyin, Ankaranm gözünde bir iyice milli kahraman olur, isterse eğer onu milletvekili de yaparlardı. İşte o zaman yaklaş yaklaşabilirsen Çiçek-lidereli Mahmudun yanına. Artık, o isterse Çukurovadaki, To-roslardaki bütün köyleri sürgün edebilirdi. Çarşıda daha şimdiden onun yiğitliği üstüne destanlar düzülmeye başlamıştı. “Çangal bıyığını burar, atına adam çiğnetir, buna Mahmut Ağa derler, parmağında dünyayı oynatır.”

“Yüzbaşıya yüreğim acıyor.”

“Git de avını elinden al onun.”

“İnce Memedi kimseye haber vermeden git de sen yakala.”

“Olur mu böyle şey!”

“Yüzbaşı da, bu soylu, öz Türk kanlı bu Yüzbaşı da böyle ağır bir hakareti de onun yanma bırakırsa, ben de ona Yüzbaşı Faruk demem.”

“Olamaz.”

“Bırakamaz.”

“Durun hele,” diye gürledi Murtaza Ağa. “Durun hele arkadaşlar, İnce Memed daha gelmedi kasabamıza, hapisane-ye girmedi. İnce Memedi o dağlardan indirip de kasabaya getirmek, bir alay candarma da olsa yanlarında kolay mı sanıyorsunuz? Azıcık sabırlı olalım ve hem de bekleyelim. Kim bilir o dessas İnce Memedi ne hilelere başvurarak yakalamıştır. Yüzbaşı diyor ki, İnce Memede hiçbir hakarette bulunamayacak kimse, diyor. Muhterem Yüzbaşımız Faruk Bey diyorlar ki, o aslan yavrusu Memedi mahkum etmek için elimizde hiçbir delil yok, diyor. Onun Abdi Ağayı da, Kel Ham-zayı, Ali Safa Beyi de vurduğunu gören bir kimseyi şimdiye kadar bulamadık, diyor. Evet, doğru söylüyor. Böyle olunca bu adamı adil Türk mahkemesi nasıl mahkum edecek? Sen söyle Taşkın Halil Bey, sen hem büyük bir hukukçu, hem de Milli Mücadele kahramanısın. Cumhuriyetimizin hem de gözbebeğisin, sen söyle.”

“Delil yoksa İnce Memedi kimse mahkum edemez.”

Molla Duran Efendi:

“Onu, bu kadar ünlenmiş bir eşkıyayı bırakabilecekler, demek?”

610

Taşkın Halil Bey sağ elini yeni kabaran göbeğinin üstüne koyup Molla Duran Efendiye döndü:

“Delil yoksa ne yapabilir mahkeme?” diye sordu. “Hele böyle kılı kırk yaran bizim Hakim gibi bir hakime düşerse, o hiç kimseyi, babasını bile, devleti bile dinlemez, kanun neyse onun bütün gereğini yerine getirir, İnce Memedi de kimsenin gözünün yaşma bakmadan bırakır.”

“İnce Memedi dağlardan alıp getirebilirse o Mahmut, o Mahmudun kim olduğunu tekmil bu kasaba bilir,” diye konuştu Zülfü. “Hiç kimse bu zavallı köylü çocuğunun aleyhine bir tek delil bulamayacaktır. Eğer bir ülkede adalet yozlaşırsa, o memleketin dibi oyulmuş demektir. Adaleti çökmüş bir milleti yok olmaktan hiçbir güç kurtaramaz. Kanun karşısında eşkıya İnce Memed de birdir, Başvekil İsmet Paşa da… O zaman öyleyse kim, hangi kuvvet İnce Memedi mahkum edebilir? Yakında İnce Memed de, bu talihsiz kişi de, bu halkımızın bir ermiş mertebesine yükselttiği mübarek insan da bizim gibi hür, serbest bir vatandaş olarak bu topraklarda dolaşacaktır. O bir şehit yavrusudur. Dedesi Çanakkalede, babası Yunanda, bir amcası Sarıkamışta, dayısı Kanalda, öbür amcası Galiçyada kalmıştır. Bütün bunlardan ötürü bu vatanda hür ve serbest dolaşmayı o hepimizden daha çok hak etmiştir. İcap ederse ben onun için Hakim Beyle de, Arif Saim Beyle de görüşeceğim. İcap ederse ben onun için Ankaraya kadar giderim. Siz hiç üzülmeyin, ben İnce Memedi, bu mübarek kişiyi, o Çiçeklidereli Mahmuda yedirmem, o kan içiciye, o zalim, o köyleri sürgün edene, o sülük gibi bütün bu dağların, ovanın kanını somurana… Tanrı şahidim olsun ki, şu koca ovadan ona, bundan sonra da değil bir dönüm, bir karışlık bir toprak parçasını bile vermeyeceğim.”

Belediyeden sonra konuşmaları gece geç zamanlara kadar da lokantada içerek sürdürdüler.

Sabah olurken de karşı tepeden bir cayırtı koptu. Eşkıyalar gene kasabayı basmışlardı. Yüzbaşı yarından tezi yok kasabayı basanları izlemeye çıkacak, o sırada da Mahmut Ağa kasabaya gelecekti. Kasaba ileri gelenleri de ister istemez, Yüzbaşıyı karşıladıkları gibi değilse de, onu gene görkemli karşılayacaklardı. Yüzbaşının kasaba baskını oyununu oynayaraktan böylece ay-

611

rılması iyi olacaktı. Onun yanında kimse Mahmut Ağayı ku-caklayamaz, coşamaz, onu gökyüzüne çıkaramazdı. Öyle görkemli karşılayamazlar, kasaba bayraklarla donatılamaz, Turgut Saim o göz yaşartıcı söylevini, yırtınarak, kendini paralayarak, ölüp ölüp dirilircesine söyleyemezdi. Bütün bunları yapsalar da tadı olmazdı. Genç, Cumhuriyet çocuğu Yüzbaşıya karşı biraz ayıp olurdu. Zaten Mahmut Ağa İnce Memedi yakalamakla ona yapacağını yapmıştı.

Molla Duran Efendi eve gece yarısından sonra ancak gidebildi. Topal Ali gözleri şişmiş, yüzü bir iyice kırışmış, on beş yaş daha kocamış, onu bekliyordu.

“Haydi gözün aydın Ali, müjdemi isterim.”

“İnce Memed kaçmış mı?”

“Kaçmamış Ali.”

“Ya ne olmuş öyleyse?”

“İnce Memed Abdi Ağayı öldürmedi mi?”

“Benim bildiğim…”

“Senin ne bilip bilmediğini bilmem. İnce Memed Abdi Ağayı öldürmemiş. Kel Hamzayı da, Ali Safayı da öldüren İnce Memed değilmiş.”

“Hiçbir şey anlamıyorum, Efendi.”

“Ben de anlamıyorum Ali ya, dur da sana anlatayım anla-tabilirsem.”

Molla Duran Efendi gitti sedire oturdu, doksan dokuzluk tespihini eline alıp dualar okumaya başladı.

“Gel yanıma otur, Ali. İnce Memedi Çiçeklidereli Mahmut Ağa yakalayınca burada bizimkiler öldüler dirildiler. Yüzbaşı da çok öfkelendi, onu karşılamamak için bir oyunlar çevirecek. Emir vermiş Yüzbaşı, İnce Memede kimse…”

Her şeyi olduğu gibi baştan sona anlattı.

Ali:

“Her şey aklıma gelirdi de işte bu gelmezdi.”

“İnce Memedi de yanımıza alırız.”

“O zaten hiç eşkıyalık yapmak istemiyordu, bu iyi oldu.”

“İnce Memed beş altı yıl çok işimize yarar. Ondan sonra eşkıya, ermiş değil de peygamber olsa da unutulur. Beş altı yıl da bize yeter de artar bile.”

612

Sabaha kadar uyumadan konuştular, tasarımlar kurdular, düşler, çiftlikler gerçekleştirdiler.

Ali uyumadan çarşıya çıktı, camiye gidip sabah namazını orada kıldı. Namazdan sonra berber Kör Salihe uğradı. Berbere daha hiçbir müşteri gelmemişti, Kör Salih onu güzelce bir tıraş etti. Tıraş ederken de durmadan konuştu.

“İnce Memed beraat edecek. Bir eşkıya adam, dağa alışmış adam düzde ne yapabilir ki…”

“Daha o çok genç, bir çocuk o.”

“Demek Abdi Ağayı, Ali Safayı da o öldürmedi?”

“Öldürmedi,” diye kesin konuştu Ali. “O, karıncayı bile incitmez, nereden adam öldürecek… İftira.”

“İftira bir ateşten gömlek,” dedi Kör Salih hayıflanarak.

Ali Kör Salihe para verdi, berber Aliden para almadı. O çıktıktan sonra dükkana Murtaza Ağa girdi, girer girmez de:

“Salih, Salih, kardaşım Kör Salih,” dedi, “insanoğlu yanı-lan bir yaratıktır. Ne çok yanılmış da, ne kadar çok korkmuşuz. Meğer İnce Memed hiç kimseyi öldürmemiş.”

“Ben de biliyorum Ağa, o karıncayı incitmemiş bir kimsedir. O küçük bir delikanlıdır, bu koskocaman Ağaları nasıl öldürür ki?”

Murtaza Ağa biraz düşündü, bıyıklarını sağa sola oynattı:

“Herkes biliyor bu Ağaları, Beyleri kimin öldürdüğünü. Bir biz bilmiyormuşuz. Daha doğrusu bir ben bilmiyormuşum. Yüzbaşı da, Taşkın Halil Bey de, Molla Duran da, Zülfü de, An-karadaki Arif Saim Bey de, bütün Türkiye biliyormuş, bes bir ben bilmiyormuşum. Benim de onun adını söylemeye dilim varmıyor.”

“Kim Ağa? Kurbanın olayım söyle…”

Ağa nazlandı.

“Kimdir o, Ağa? Ben, ben, ben nasıl olur da ben bilmem? Bu kasabada benim bilmediğim bir şey olabilir mi, söyle kulun olayım.”

“Diyorlar ki, bütün kasaba, bütün Çukurova yediden yetmişe onu konuşuyor, maalesef, diyorlar ki, Abdi Ağayı, Ali Safayı da, Kel Hamzayı da öldüren Çiçeklidereli Mahmuttur, diyorlar.”

613

“Vay anasını!” diye bağırdı Kör Salih. “Bunu bilmeliydim işte. İnce Memed gibi ayağı çarıklı bir garibanın bu kaplan gibi Ağaları öldüremeyeceğini bilmeliydim. Nasıl, nasıl oldu da bu kadar atladım? Kendimi ölünceye kadar bağışlamayacağım. Talip Beyi kim öldürdü öyleyse?”

“Bu kadar ahmak olma Kör Salih,” diye ona çıkıştı Murta-za Ağa. “Ayıp etme artık’. Artık onu da kimin öldürdüğünü sen bul.”

“Vay be, onu da Mahmut Ağa ha? Vay namussuz kan içici adam vay! Diyorlar ki Mahmut Ağanın o kadar çok altını varmış ki hepsini de bankaya koymuş, on bir sandık… Doğru mu?”

“Herkes biliyor, var. Nasıl olmasın, onun sülalesi yüz yıldır Torosu soyuyor. Artık Çukurova da ona kaldı. Bundan sonra da bütün Türkiyeyi soyar soğana çevirir. Bundan sonra bu kasabada onun önüne duracak bir kuvvet yok. Bundan sonra o daha çok, daha çok kaplan gibi Ağaları öldürmeye devam edecek.”

“Allah seni esirgesin Ağa.”

Murtaza Ağa boynundan kuyruksokumuna kadar ürperdi.

“Dilim varmıyor ya, Allah bizi bu adamların elinden kurtarsın. Zavallı İnce Memed, zavallı çocuk bihakkın bu dağlarda aç kurt gibi yıllarca kovalandı, bok yoluna. Ne haksızlık, ne vicdansızlık, ne zulüm, ne adaletsizlik.”

Tıraşı bitti, berber Kör Salih hiç konuşmadan eski bir fırçayla onun üstündeki kılları aldı.

“Hırslı, doymaz insanlar, gözlerini toprak doyursun. Onu, o zalimi, o kan içiciyi bir de merasimlerle karşılayacağız, milli kahraman ilan edeceğiz Çiçeklidereli katili. Hay Allah, şu başımıza gelenlere bakın! Bir katil, bir masumu yakalamış diye merasimler yapıyoruz. Ne yapalım bizim milli geleneğimiz bu, Oğuz dedelerimizden bu yana göreneğimiz bu.”

Çarşıda esnafın bir kısmı dükkanlarına ay yıldızlı kırmızı bayrakları çekmişlerdi bile. Dağlardan murt dallan, yaban çiçekleri getirilmiş, taklar dikilmişti. Ustalar hırsla çalışıyorlardı. Pazaryerine kürsü kurulmuş, kürsünün üstü, yanı yöresi bayraklarla örtülmüştü. Davulcular pazaryerine daha gün doğmadan gelmişler, sabırsızlanıyor, bir sorumlu kişinin, çal demesini

614

bekliyorlardı. Köylüler dağlardan, ovalardan daha şimdiden kasabaya çekilmeye başlamışlardı.

Öğleye doğru bütün hazırlıklar bitti. Herkes heyecan içindeydi. Artık kasaba, bunca zamandır beklediği İnce Memedi görecekti. Çiçeklideresinden Mahmut Ağayı da daha iyi, daha yakından tanıyacaktı.

Çarşının ortasına üç tane tak kurulmuştu, yemyeşil, mavi susamlarla, yaban çiçekleriyle, kasımpatılarla donatılmış, her zamankilerden daha güzel. Kurbanlar hazırlanmıştı, koyun, keçi, boğa… Boğayı Murtaza Ağa Mahmut Ağanın ayaklan dibinde kestirecekti.

Taşkın Halil Bey:

“Olamaz,” diyordu. “Bile bile bir katili biz böyle karşılayamayız. Ankara duyarsa bunu, bizim için hiç de iyi olmayacak.”

“Ya ne yapalım, adam İnce Memedi almış getiriyor, zincirlemiş onu kanlı katiller gibi.”

“Ab keski Yüzbaşı gitmeseydi.”

“Ne olurdu?”

“Bir katili karşılamamıza müsaade etmezdi.”

Belediye Başkanı:

“Ben de etmiyorum,” diye dikeldi. “O adam, o katil bu kasabaya sessiz sadasız, bir tabut gibi girecektir. Bundan Yüzbaşı da çok memnun olacaktır.”

“Öyleyse bayraklar indirilsin.”

“Taklar sökülsün.”

“Davulcuları def edin.”

“Çok güzel olacak, böyle bir karşılama bu adama.”

“Onun İnce Memedi yakaladığını Vali duymayacak.”

“Ankara bilmeyecek.”

“Tıs yok.”

“Sorarlarsa inkar ederiz.”

“Belki de kendi içeriye girecek.”

“İnce Memed de…”

Belediye Başkanı, “Siz beni burada bekleyin,” diye dışarıya çıktı. Bu görkemli takların yıkılmasına bizzat nezaret edecekti. Çarşının ortasında yeşil bir daim, bir tek çiçeğin, bir bayrağın bile asılı kalması bu katile büyük bir onur vermek olurdu. Çar-

615

şıya aşağı hızla yürürken karşısından gelen, atı kan köpüğe batmış atlı doludizgin giden atının başını onun önünde çekti, atından da hızla kaldırıma atladı.

“Felaket Reis Bey, felaket,” dedi.

“Ne oldu?”

“İnce Memedi kaçırdılar.”

“Gel Belediyeye gidelim.”

Belediye Başkanı önde, haberci arkada^ körük gibi soluyan atı bir memura bırakıp salona girdiler.

“Kaçmış,” dedi Başkan.

“Kim?”

“İnce Memed.”

Herkes ayağa kalktı, haberciye soru üstüne soru yönelttiler. Haberci, onun yalnız, onun ve arkadaşlarının Mahmut Ağanın Çiçeklideresindeki kale gibi konağından, elleri ayakları zincire vurulmuş, kapıda da on altı silahlı adam beklerken kaçırıldıklarını biliyordu. Mahmut Ağa ona bu kadarını söylemişti. Bu haberciden sonra kasabaya haber üstüne haber gelmeye başladı. Her önüne gelen İnce Memed üstüne bir haber getiriyor, her haber de önce çarşıyı bir anda dolaşıyor, sonra da kasabanın en uç mahallesindeki en küçük eve kadar ulaşıyordu.

Murtaza Ağa Belediyeden doğru çarşıya koştu:

“İndirmeyin bayrakları,” diye bağırdı. “Muhterem Mahmut Ağa İnce Memedi elinden kaçırmış. Takları da daha güzel süsleyin.”

Pazaryerine geldi. Pazaryerinin alanı kalabalıktı, davulcular, zurnacılar beklemekten yüzleri kararmış, yorulmuşlardı.

“Çalın!”

Dağlardan ak libaslar giyinmiş kadınlar iniyorlardı gecenin karanlığında, bir ellerinde yalın kılıçlar, öteki ellerinde ışıklar. Kadınlar dağlardan, yamaçlardan, aşağı ovadan çekildiler geldiler, çekildiler geldiler, köyün alanını, ev aralarını, arkadaki kayalığı doldurdular. Sonra da ardından Mahmut Ağanın kale gibi konağını sardılar, duvarlarını yıktılar, silahlı adamlar onları görünce durdular kaldılar, yerlerinden kıpırdayamadılar bile. Ak libaslı kadınlar gittiler İnce Memedle arkadaşlarının zincirlerini kopardılar, aralarına aldılar, çakmaktaşından kayalıklı

616

dağlara çekildiler gittiler. O sayısız ak libaslı kadınların her birisinin üstünde de bir kırmızı kartal dönüyordu gecenin arkasında yalımlar saçarak.

Mahmut Ağa İnce Memedi yakaladığında yağmur yağıyordu. Dağ başıydı, karanlıktı. Soğuk, dondurucu bir yel esiyordu. Memed kaçıyor, Mahmut Ağa onu kovalıyordu. Memed kaya kovuklarına, ağaçlara, mağaralara saklanıyor, Mahmut Ağa, o neredeyse eliyle koymuş gibi bulup çıkarıyordu. Memed ne yapacağını, nereye saklanacağını bilemiyor, kayalıklarda dönüp duruyordu. Sonunda Ferhat Hoca işi anladı, “Görmüyor musun Memed,” dedi, “parmağındaki yüzük seni ele veriyor. Nereye gitsen, nereye saklansan, ateşböceğinin götündeki ışık gibi elindeki bu yüzük gün gibi ışıyarak…” İnce Memed, “Ben bu yüzüğü parmağımdan çıkaramam. Çıkarırsam eğer, Mahmut Ağanın pireyi vurur nişancıları beni delik deşik ederler.” İnce Memed yürürken bir aydınlık selinin ortasında kalarak, gün gibi ışıyarak öyle yürüyordu. Mahmut Ağa onu bir duvara dayadı, yirmi yedi adamının yirmi yedisini de önüne dizdi, ateş, dedi. Yirmi yedi kurşunun yirmi yedisi birden sapır sapır yere döküldüler. Ateş, ateş, ateş… Mahmut Ağa hırsından kudurdu. Işık içinde balkıyan Memed gülüyordu. Bunun üstüne büyük kamasını çekti Mahmut Ağa, uzağa çekildi, gerindi, gerindi, İnce Memede gelha eyledi. Kama, çeliğe gelmiş gibi ortadan küt diye kırıldı. Ateşe attı kamayı Mahmut Ağa, o dağ gibi yığılmış közlerin içinden seher vakti açmış, üstü çiyli iri apak bir gül gibi açtı, esen yelde ığralanmaya başladı. Elini kolunu zincirleyerek, en yüksek uçurumun başından onu derin suya attı Ağa, o elini kolunu sallayarak bir ışık yumağı içinde, yöresine kıvılcımlar fışkırtarak geriye geldi. Mahmut Ağanın onun parmağındaki yüzükten haberi yoktu. Dört yanında pembe kiraz çiçekleri açtı. Çalılar, otlar, çamlar, kayalar, akarsu, toprak, gökyüzü, yeryüzü, bulutlar hep birden çiçeğe durdular, evren ağzına kadar çiçekle doldu.

Çaresiz Mahmut Ağa ağlamaya başladı, bu başıma gelen nedir diye.

Kısa boylu, apak, uzun sakallı asık yüzlü bir Derviş çıktı ortaya. Senin gücün buna yetmez, dedi Mahmuda. Çünkü sen

617

eli kanlı birisisin. Baksana kör adam, İnce Memed bir ışık denizinde yüzüp durur. Kısa boylu Derviş, gel buraya Mahmut, diye buyurdu. Mahmut onun huzurunda hazır ola geçti, el pençe divan durdu, boyun kırdı, buyur pirim, dedi. Sen öldürmedin mi Abdiyi, söyle bana? Ben öldürdün pirim. Kel Hamzayı, Ali Safayı, Talip Beyi sen öldürmedin mi? Ben öldürdüm. İnce Memed, sağ ol sen pirim, dedi. Aşağıda, ovada ak libaslar giyinmiş binlerce, yüz binlerce kızoğlan kız arasına karıştı gitti. Ak-denizin kıyısına vardılar, portakallar hep birden çiçek açtılar, yer gök, deniz çiçeğe kesti. Kızoğlan kızlar hep birden denize türküler söylediler, deniz onların ayaklarının dibine geldi. Taa buradan Torosa kadar incecik bir mavi aldı ortalığı. Maviye yürüdüler. İnce Memed ışığı ortalarında parlıyordu, uzaklarda yittiler gittiler.

Ferhat Hoca kolundan yaralıydı. Şişmişti. Acısından yerinde duramıyor, dişlerini sıkıyordu. İnce Memedin zincire vurulduğunu, Mahmut Ağanın kalesine hapsedildiğini duydu. Dağlardan aşağıya yürüdü. Onunla birlikte köylüler, taşlar kayalar da birlikte iniyordu Çiçeklideresinin üstüne. Köyün içini ağzına kadar candarmalar doldurmuşlardı. Ferhat Hocanın taşlarla, kayalarla, yer götürmez insanla köye indiğini görünce korkularından deliye dönüp, soluğu aşağıdaki ovada aldılar. Hocadır, İnce Memedin hapsedildiği kaleye gitti, açılın ya kapılar, dedi, kapılar açıldı. İnce Memed bir köşeye sinmiş, korkusundan gözleri ışılıyordu karanlıkta. Ferhat Hocadır, silinin ya karanlıklar, dedi, karanlıklar silindi, bir top ışık altındaki İnce Memed gözlerini kirpiştirdi. Çözülün ya zincirler, zincirler İnce Memedin üstünden sıyrıldılar, olduğu gibi yere düştüler. Hışım gibi yağmur yağdı. Ferhat Hoca, İnce Memed, ötekiler dağın doruğuna çıktılar. Buradan Düldül dağına, oradan Aladağa görkemli gökkuşakları uzandı. Gökkuşakları bütün gece gün ışıyıncaya kadar da gökyüzünde yalp yalp ederek, tekmil yıldızlarla birlikte savruldular.

İnce Memed nereye yönünü dönse orada kendi boyundan da uzun bir çiçek açıyor, üstünde incecik, salkım saçak gökkuşakları dönüyordu.

Yağmur yağdı, sellerden sonra ak çakıltaşları çıktı ortaya.

618

Kaymakam, Belediye Başkanı, yargıçlar, savcı, öğretmenler, Murtaza Ağa, Taşkın Halil Bey, Zülfü, ötekiler Mahmut Ağayı yukardaki çınarın orada karşıladılar. Mahmut Ağa yorgun, sarı bir yüzle atından indi, ona karşıcı çıkanlarla kucaklaştı. Arkasındaki atlıları put gibi kıpırdamadan oldukları yerde, başları önlerinde duruyorlardı.

Kaymakam, Mahmut Ağa, Belediye Başkanı, Murtaza Ağa, Molla Duran Efendi, Hamza Dayının otomobiline sıkışarak Murtaza Ağanın evine, o üç görkemli takın altından geçerek yollandılar, onlar takın altından geçerlerken davullar, zurnalar da başladı, esnaf, bu güzel günü kutlamaya gelenler de yollara dökülmüşlerdi, kıyamet alkışladılar.

Büyük bir şölen hazırlanmış, cicim sofralara bakır siniler konmuştu. Yemeğe oturmak için geride kalan arkadaşlarını beklediler. Onlar daha yeni soluklanmışlardı ki ötekiler yetiştiler. Murtaza Ağa, o eli kanlı, iri, can, vatan millet düşmanı İnce Memedi yakalamış arkadaşı yiğitler yiğidi Mahmut Ağa için öyle yemekler pişirtmişti ki yiyen beş parmağını da birlikte yer, öyle lezzetli.

Mahmut Ağanın adamları dört yandan İnce Memedin yerini ona haber veriyorlardı. Bütün dağlar da, o Kırkgözün piri olacak orospu yüzünden İnce Memedi tutuyor, onu saklıyordu. Mahmut Ağa tam yedi kere kapana kıstırdı o kan içiciyi. Beriki hem cıva gibi bir adam, hem de bütün bu fakir Toroslar onun yanında. O orospu Anacık Sultan yüzünden de, onun yarasını Anacık Sultan iyi eylemiş, ocağın mührünü de ona vermiş, işte bundan dolayı da bu kanlı katil bir ermiş olmuş çıkmış. Ama meramın elinden ne kurtulur ki, sonunda Mahmut Ağa onu Çi-çeklideresinde yakalayıp zincire vurmuş, kendi kale gibi konağına da, yedi kapı arkasına hapseylemiş. Ve gece yarısı bir gürültü kopmuş, Mahmut Ağa dışarı çıkmış ki ne görsün, bütün köylüler yediden yetmişe dışarda bekleşip dururlar. Konağın yöresini de almışlar, köyü hıncahınç doldurmuşlar. Sonra dağlardan, aşağı ovadan daha çok, daha çok insanlar akmış gelmişler, akmış gelmişler. İğne atsan adamdan yere düşmüyormuş. Ayağı çarıklılar kalabalığı da nedense gittikçe öfkeleniyor, homurtuları uğultuya dönüşüyormuş. Sabah olmuş gün açılmış

619

ki, Mahmut Ağa ne görsün, dünya bir adam denizi olmuş. Ne yapsın Mahmut Ağa, atma binmiş, adamlarını yanına almış, kalabalığı yararak, canını köyün dışına zor atmış. Bir de bakmış ki, ne görsün, kalabalık, başta da kendi köylüleri, hepsi onun köylüleri ya, hepsi de onun nam nimetiyle perverde olanlar ya, konağa yürümüş, bir kapanmışlar, sonra da kalkmışlar, konağın yerinde yeller esiyor. Bu, ejderhadan korkmayan Mahmut Ağanın, o azgın kalabalıktan ödü patlamış. İnce Memedi, Ferhat Hocayı almış kalabalık, hiç durmadan, Mahmut Ağanın gözünün önünden, zincirleri parçalayarak dağlara çekilmiş gitmişler.

Murtaza Ağanın rakı kadehini tutan eli titriyor, ağzına kadar dolu kadehten yöreye rakılar saçılıyordu. Taşkın Halil kıpkırmızı kesilmiş, boyun damarları şişmiş, elinde bir keklik bu-du öyle kalakalmıştı. Molla Duran Efendi bir yandan tespihini çekiyor, bir yandan sakalını sıvazlıyordu. Zülfü çenesini avuçları arasına almıştı. Kaymakam bir şeyler homurdanıyor, Savcı şaşkınlığını gizleyemiyordu.

“Ben demedim mi?” diye yakındı Murtaza Ağa. “Söyleyin, ben demedim mi yılanın başı küçükken ezilmeli? Şimdi artık bundan sonra Kuyucu Murat Paşa da gelse para etmez. Ayağı çarıklılar artık azdılar, dişlerine kan değdi, İnce Memedi Toros kaplanı Mahmut Ağanın bile elinden aldılar. Tamam, bu iş burada biter… İnce Memed artık bundan sonra bu kasabada taş üstünde taş, kelle üstünde baş bırakmaz. Ben söyledim. Ben kendimi paraladım, amanın, dedim, bu köylünün dişine bir kere kan değmesin, amanın yoldaşlar bunlar bizi perişan ederler, dedim. Bana inanmadılar, bana Murtaza korkusundan çıldırmış, karıncayı bile İnce Memed görüyor, dediler, buyurun, alın işte! Oysa bizim çok tecrübemiz vardı. Dişine kan değmiş ayağı çarıklıdan daha zalimi, daha kan içicisi bu dünyaya gelmiş değildir. Benim dedem, salt bir eşkıyayı, Devlete asi Kozanoğlunu yakaladı da Derviş Paşaya teslim etti diye, şu Çukurova bizimle, bizim soyumuzla, itimiz atımızla bile konuşmadı. Kendi elimiz, obamız bile o günden sonra yüzümüze bakmadı. Yahu, yüz yıl geçmiş, daha yüzümüze bakmıyorlar. İşte bundan sonra, şimdi ne yapacağız biz, söyleyin?”

620

Mahmut Ağa rakıyı içtikçe kendine geliyordu.

“O İnce Memedi bir daha yakalayacağım. Yakalar yakalamaz da öldüreceğim, hem de çok yakın bir günde. Çiçeklideresi köyüne de on gün içinde köyü boşaltsınlar diye emir verdim,” dedi, elindeki kadehi sonuna kadar başına dikti.

“O köy yerinde kalırsa olmaz,” dedi Murtaza Ağa. “O İnce Memedi elimizden alıp kaçıran köy cezasını bulmalı. Onların Çukurovaya yerleşmelerine müsaade etmemeli.”

“Onları hudut harici etmeli,” dedi Taşkın Halil Bey. “Bu kadarı da fazla. Bu, basbayağı Cumhuriyete, Devlete, hepimize kafa tutmadır. Bu fiil çok sert bir şekilde cezalandırılmalı.”

“Derhal,” dedi Zülfü Bey. “Bu gaileden, zecri tedbirler almadan kurtulamayacağımız anlaşıldı.”

“İnce Memed kurtulur kurtulmaz da geçen gece eşkıyalar kasabamızı bastılar. Bu hadiseden sonra, İnce Memedin kurtulduğunu bilmeliydik. İşte bu yüzden de Yüzbaşımız, kıymetli kardeşimiz Mahmut Ağayı karşılamak şerefinden mahrum kaldı. Çok dikkatli olacağız bundan sonra,” dedi Kaymakam.

İçki, muhabbet gece yarıya kadar sürdü. Çiçeklideresi köylülerine tanınan on günlük mühlet çoktu. O köylüler derhal köyü tahliye etmeliydiler. Mahmut Ağa bunun mümkün olamayacağını söylüyor, “Ben,” diyordu, “bu yaşa gelinceye kadar çok köy boşalttım. On günden önce ne yaparsak yapalım onlar köyü boşaltamazlar, bize de baş ağrısı olurlar. Benim sizden ricam, onlar Çukurovaya gelirlerse, onların bu altın topraklara yerleşmelerinin önüne geçilmesidir. Bunlar Suriyeye, Iraka, İrana sürgün edilmeliler. Çünkü dağlardan kovulanlar gelir Çuku-rovada köy kurarlarsa mükafatlandırılmış olurlar, tıpkı Sakızlı köyü gibi. Numuneyi imtisal olurlar.”

“Hayır,” diye bağırdı Zülfü. “Sana söz veriyorum Mahmut Ağa, o köylüler Türkiye topraklarından kendilerine bir ayak basacak yer bulamadıkları gibi, bir mezarlık toprak da bulamayacaklardır. Sana söz veriyorum, söz.”

Şerefe kadeh kaldırdılar.

621

Dağlardan, ormanlıklardan çok hızlı yürüyerek Avşarlara gelmişler, büklüğün içine saklanmışlardı. Uzun, tozaklamış mor kamışlar esen ince yelde ırgalanıyorlar, bulutsuz gökte kuşlar, buradan Akdeniz üstüne küme küme uçuyorlardı. İncecik bir otta da bir arı kadar küçük ak bir kelebek kanatlarını açıp kapayarak dinleniyordu. Yorulmuş bitmişlerdi. Bir türlü de onları uyku tutmuyordu. Kasım hep konuşuyor, Memed onu dinlemiyordu. Derin düşüncelere dalmış, kendi içine gömülmüş gitmişti. Kimi zaman o çelik ışıltısı geliyor gözlerine oturuyor, ayağa kalkıp yöreyi dinliyor, başında bir sarı ışık yumağı saçılarak şavklanıyor, toprağa pul pul sağılıyordu.

Kararsızdı. Burnuna çürümüş ot, kamış kökü, saz, çürümüş su, bataklık kokusuyla birlikte portakal çiçeklerinin, Seyranın güneşten yanmış bacaklarının, dik memelerinin kokusu güneşe, sıcağa karışmış geliyordu. Bataklık soluklanıyor, uğul-duyor, toprak sallanıyordu dünya her soluk alışta. Önce Seyrana gitmeli, onun sıcacık koynuna girmeli, gamzeli, gülerken sevgiden, sevecenlikten insanı çıldırtan yüzünü görmeli, karşısına oturmalı, gözlerini kırpmadan kıyamete kadar onu seyreylemeliydi. Seyran böylesi durumlarda hiç konuşmazdı. O da durur, hiç konuşmadan ona öylece bakar kalırdı. Onu bir kere daha görseydi… Belki gideceği yerden bir daha hiç dönemezdi. Seyranı görmeden ölmek ölümden de beterdi. Portakal kokuları, Seyranın güneş kokusu elle tutulacak gibiydi. Yöresindeki her şey silinmişti. Bataklık, dünya, Kasım, küçük kelebek…

622

Ortada yalnız Seyran kalmıştı. Korkmaya da başlıyordu. Seyranı bir daha görememek onu çıldırtıyordu. Çok acıkmışlardı. Yemek yemeden de, aç acına oraya gidilmezdi ki… Şimdi, Seyrana gitmeli, onun yanına varmalı, Seyran ona taze Çukurova sebzelerinden bir türlü yapmalı, onlar da karınlarını bir iyice doyur-malılardı.

Müslüm kasabaya, Topal Aliye gideli çok olmuştu. Bir türlü de gelmiyordu. Yakalanmış mıydı acaba? Yakalanmış da… Yok yok, bu Yörük çocuğunu yakalayıp diri diri derisini yüzse-ler, etlerini kıyma etseler, gözlerini oysalar bile onun ağzından kimse bir söz alamazdı. Gecikmesinin bir sebebi olmalıydı.

“Sabırsızlanma Memed,” dedi Kasım.

“Geç kaldı.”

“Az sonra gelir.”

Müslümün ay ıslığını yakında duyacaklardı. Müslüm gelince de buradan doğruca Seyrana gidecekler, ona bir yemek yaptıracaklar… Seyranın yemeğinin kokusu geldi burnuna… Seyranı candarmalar bekliyorlarsa, gene bir yakalanırlarsa Çi-çeklideresinin durumu neye varırdı… Sarı Çavuş onu bağışlamış görünüyordu. Ama ötekiler, kıyamete kadar onu bağışlayamayacaklardı. Belki de bin yıl, iki bin, üç bin yıl onun adı anıldıkça kargışlar okuyacaklardı ona. Ama Seyranı da görmeden olmazdı. Aç aç da bir şey yapılmazdı ki…

İkircik cehenneminde yanıyor, bataklığın dışına çıkıyor, bir kamış kümesinin arkasına gizleniyor, yolları gözlüyordu. Müslüm görünürlerde yoktu. İçine kurt düşüyor, Kasımın yanına gidiyor, ya bataklığı candarmalar sararlarsa diye düşünüyordu. O zaman hiçbir kurtuluşları yoktu. Sığındıkları bu bataklık yer, bu büklük küçücük, ada gibi bir yerdi. Dört bir yandan kuşatı-lırlarsa kurtulmanın mümkünü yoktu. Candarmalar, köylüler onları sararlar, çıkacak bir delik bile bırakmazlar, burada bataklığın içinde boğarlardı onları. Seyranın yanı, Vayvay köyü daha güvenli değil miydi? Orada sarılsa bile, bir koca köy vardı yanlarında, geceleyin dışarıya sızarlar, Akçasazı, Anavarzayı tutunca belki de kurtulabilirlerdi, geçen seferki gibi. Burada kapana kısılmışlardı. Tedirgindi. Kasıma da bir şey söyleyemiyordu. Kasımsa Aladağdan serindi, dingindi. Hiçbir şey olmu-

623

yor gibi sırtını bir kamış köküne dayamış, bacaklarını da upuzun uzatmış, gözlerini yummuştu. Kendisindeki tedirginliğin ona da geçtiğini bilmiyor değildi Memed. Öteki hiç renk vermiyordu. Aldırmıyor görünmek, korkmadığını göstermek için ya durmadan konuşuyor, ya da böyle gözlerini kapatıp, yüzü kıpırtısız öyle uzanıp kalıyordu. Sonunda içindeki ikirciğe dayanamayan Memed:

“Kasım,” dedi. Kasım gözlerini açtı. “Kasım, ya bizi haber alırlar da burada kuşatacak olurlarsa biz ne yaparız? Bu küçücük büklükten nasıl çıkarız, ben de o zaman Çiçekliderelilerin yüzüne nasıl bakarım?”

“Onların yüzlerine hiç bakamazsın.”

“Benim derdim ölmek değil, keski ölseydim de bu işler gelmeseydi başıma. Ölümümle karşılaşsaydım da o Çiçeklidereli-leri öyle görmeseydim. Ben ölünce benim üstüme öyle bir ağıtlar yakmışlar ki… Hazreti Peygambere bile böyle bir ağıtlar yakılmamış. Sen hiç o ağıtları duydun mu?”

“Nereden duyacağım, duymadım ya söylediler.”

“Ben şimdi öldürülürsem, bu anda, şu bataklığın içinde, bana bir daha ağıt mı yakarlar, kargış mı ederler dersin?..”

“Onun orası hiç belli olmaz.”

“Biz köye girince gördün ya yüzlerini. Hepsinin kanı çekilmişti. Her evden bir ölü çıkmış gibiydiler.”

“Allah başa vermesin onların düştüğü durumu. Allah bizim başımıza verdi, kul olanın başına vermesin. Zor.”

Ya şimdi ölürsek… Karnımız da aç. Gitsek de Vayvaya… Seyran… Seyran bize bir Çukurova türlüsü yapsa… Biz de bir iyice karnımızı doyursak… Ben de… Ben de hiç olmazsa bir kere olsun Seyranın yüzünü görsem, diyecekti, diyemedi. “Ben de işte…”

“Müslümü bekleyeceğiz. Zaten gün kavuşuncaya kadar buradan çıkmak olmaz. Bizi birisi görürse işte o zaman bittik. İşte o zaman Çiçeklidereliler öldüler, diri diri de toprağa gömüldüler.”

“Gerçekten Kasım, onların neydi o halleri öyle, yüzleri? Diri diri toprağa gömülmüş gibiydiler.”

Müslümün ıslığı taa bataklığın öbür ucundan geldiğinde

624

gün çoktan kavuşmuştu. Kasım ona karşılık verdi. Islıklar sustuktan biraz sonra Müslüm yanlarındaydı.

“Topal Ali Ağam size yemek gönderdi,” dedi. “Ben karnımı hemen oracıkta doyurdum. Siz acınızdan öldünüz, değil mi?”

“Öldük,” dedi Memed, hemen onun elindeki çıkını aldı açtı. “Gel Kasım.” Yemeğe başladılar, hiç konuşmadan çıkmdaki-leri sildiler süpürdüler.

“Topal Ali Ağam dedi ki hemen gelsinler. Candarmalarm hepsini Yüzbaşı almış kasabanın dışına çıkmış. Topal Ali Ağam dedi ki, Osmaniye üstüne gitmişler. Mahmut Ağa kasabaya geliyor diye, Yüzbaşı candarmalarını çekmiş, başını da almış gitmiş. Topal Ali Ağam dedi ki, tam sırası, Mahmut Ağa da Mur-taza Ağanın evinde, tam sırası, dedi. Aman bu gece yetişsinler. Gün geçirip fırsat vermesinler zamana. Ben iki atla Kabasakızm altında onları bekliyorum. Mahmut Ağa da adamlarını, dedi Topal Ağam, çiftliğine göndermiş.”

Müslüm sustu, somurttu:

“Benim atım yok,” dedi arkasından da.

Memed ayağa kalktı, daha önce kazdıkları çaykaradan su içti avuçlarıyla.

“Demek Seyranı göremeyeceğim. Belki de onu hiç bir daha dünya gözüyle göremeyeceğim. Ölürsem, bu yüzük sana teslim Müslüm, sen bu yüzüğü ne edip eyleyeceksin Seyrana ulaş-tırıcaksın…” İçini çekti. “Ölümü de burada, Çukurova toprağında bırakmayın. Ölümü Hürü Anaya teslim edin, o ne yapacağını, beni nereye gömeceğini bilir. Bir de Hürü Anaya söyle ki…” Sözünü bitirmedi. “Haydi, düşelim yola.”

Kabasakıza geldiklerinde Topal Alinin karartısını daha uzaktan gördüler. Ulu ağacın altında bir adamla üç at…

Topal Ali önce Memedi, sonra da Kasımı kucakladı.

“Ne yapalım Ali,” dedi Memed, “yazgı böyle imiş.”

Topal Ali güldü.

“Bunu ben hiç istemedim, Ali. Bil ki hiç mümkünüm çarem yok.”

“Allah yolunu açık etsin, kılıcım da keskin…” Sonra taşların üstüne oturdular, Ali, Murtaza Ağanın evini, merdiveni, odayı uzun uzadıya ona anlattı:

625

“Kapıyı ben açacağım,” dedi. “Seni taa odanm kapısına kadar ben götüreceğim. Bir şey olursa Kasımla ikimiz… Üçümüz, kasaba candarmayla dolu bile olsa, biz dağlan tutarız. Meraklanma.”

Memed konuşmadı. Üç kişi atlara bindiler, Müslüm orada

kaldı.

“Sen,” dedi, “Seyran bacına git, her şeyi ona olduğu gibi söyle. Memed diyor ki, de, kusuruma kalmasın. Sağlıcakla kal.” Atlarını sürdüler. Silme ay ışığı aşağı ovayı doldurmuş, dağları aydınlığa boğmuştu, gündüz gibi. Hızla kasabanın içinden geçtiler. Evlerin gölgeleri sokaklara, alanlara düşmüştü. Murtaza Ağanın kapısında indiler. Ali avlu kapısını kolaylıkla açtı. Evin cümle kapısının anahtarı da çoktandır kendisindeydi. Merdivenin başında bir gemici feneri yanıyordu. Ali önden çıktı. Sahanlıkta durdu, “İşte bu kapı,” diye fısıldadı, o aşağı inerken Memed oda kapısını açtı. Karpuzu büyük lamba biraz kısılmış yan duvarda yanıyordu. Kapı açılır açılmaz Mahmut Ağa uyandı, doğruldu, sol dirseğinin üstüne yaslandı, tabancası elindeydi, Memedi görünce öyle kalakaldı. Bu sırada Murtaza da uyanmış, o da onun gibi durmuş Memede bakıyordu.

“Beni tanıdın mı Mahmut Ağa, benim adım İnce Memed.”

Mahmut Ağanın elindeki tabanca son bir gayretle doğruldu, bu sırada da İnce Memedin elindeki filinta üç kere üst üste patladı. Kurşunların yelinden duvardaki lamba söndü. Kurşunlar patlar patlamaz da Murtaza Ağa yorganı başına çekti, yatağın içinde tortop oldu. Memed merdivenlerden indi, Alinin elindeki atı aldı atladı, kasabanın içinden yel gibi çıktı. O kasabadan çıkmış, uzaklaşmış gitmişti ki arkasından kurşun seslerinin geldiğini duydu.

Bütün bir gün, bir gece sapa yollardan, ormanlardan, sel yataklarından at sürdü, gün burnuna Çiçeklideresi köyüne geldi. Köyün orta yerindeki alanın ucunda, uzun kavağın yanı başında durdu. At köpük içinde kalmış, burun delikleri açılmış, göğsü körük gibi iniyor kalkıyordu. Gün doğdu, ortalığı yoğun bir ışık aldı. Kavak ağacının, atlının gölgeleri ipi-

626

leyen, gür akan suyu geçip öteye, günbatıdaki kayalara kadar uzandılar. Köyden çıt çıkmıyordu. Birkaç kız çocuğu, birkaç kadın başlarını kapılardan uzatıp geri çektiler. Karşı dağdan bir kuş sesi geldi, sonra da sustu. Boynu tohtlu turuncu iri bir çoban köpeği toprağı koklayaraktan köyün alt başına ağır ağır yürüdü, evlerin aralarında yitti. Dağın doruğundan kopan ak bir bulut geldi kavak ağacının üstünde bir süre salındıktan sonra yönünü gündoğudaki yüksek dağa döndü, tel tel saçılarak yukarı ağdı. Yeşil, kırmızı tüyleri yalbırdayan bir horoz, bir kül tümseğinden çıkmış hatmi çiçeklerinin yanında eşindi. Horozun, iri çiçekli mor hatminin yöresinde, güneşe gelince çakan, binbir kıvılcımda balkıyan boncuklu azgın bir arı gürültüyle dönüyordu. Suyun altına gün vurmuş, ak çakıl taşlan buradan aşağıdaki düzlüğe kadar ak bir yol gibi kıv-rımlaşarak serilmişti.

Memed atının üstünde öylece durmuş bekliyordu. Esmer yüzünde de pul pul ışıklar, derin çizgilerini iyice ortaya çıkarmıştı. Başı açıktı. Sırmalı fişeklikleri, filintasının namlusunu menevişliyordu.

Kuşluk oldu, vakit öğleye yaklaştı, köyde en küçük bir devinim yoktu. Memed ne yapacağını bilemiyor, orada, kavağın yanında durmuş bekliyor, küllükteki horoz da durmadan eşiniyor, boncuklu arı hızını, vızıltısını artırmış çakarak, kı-vılcımlanarak daha uçuyordu. Bu sırada karşı evden kıpkırmızı giyinmiş, saçları kırk örgülü, mavi boncuklu bir kız çocuğu çıktı, ürkek, ayaklarının ucuna basarak geldi atın önünde durdu, gözlerini hayretle açmış Memede dikmiş orada kalakaldı. Ardından bir kız çocuğu daha geldi. Tıpkı birinci gelene benziyordu. Sonra birer ikişer kız çocukları geldiler, öteki kızların yanına dikildiler. Memed onlara gülümsedi. At başını, kulaklarını dikti. Kuyruğu, yelesi kapkara dökülüyordu. Donu aldı, tüyleri domur domur olmuş, rengi de gittikçe açılıyordu. Çocukların ardından genç kızlar, onların ardından ak başörtülü kadınlar sessizce, akar gibi geldiler, alanı doldurdular. Memedin gözleri kalabalığın içinde o iriyan kadını, Emiş Hatunu arıyordu. Emiş Hatunu suyun öte gecesinde, kavak ağacının gölgesinin ucunda, orada, ak taşın yanında

627

dikilmiş gördü. Atı ona doğru sürdü, kalabalık usulca ikiye ayrılıp ona yol verdiler. Küllükteki horoz eşinmiyor, arı da artık o kadar hızla, dünyayı vızıltıya boğarak dönmüyor, kadınların başları üstünden uçarak köyün alt başına kadar inerek geniş halkalar çiziyordu.

Memed, Emiş Hatunun birkaç adım önünde atının başını çekti:

“Emiş Hatun,” dedi, biraz yorgun, biraz utangaç, “Emiş Hatun, bundan sonra bu köy kıyamete kadar yerinde kalacak. Hakkınızı helal edin.”

Atının başını Yıldızlı dağdan yana çevirdi, doldurdu, köyün içinden al bir rüzgar gibi süzüldü çıktı. Alanda kalan köylüler bir süre daha yerlerinden kıpırdayamadılar, o gözden yitip gidinceye kadar arkasından bakakaldılar.

İkindiüstü köye ilk muştucularla birlikte davulcu Abdal Bayram, zurnacı Cümek de geldi. Haberi alan öteki Toros köylükleri de dağlardan, ovalardan Çiçeklideresine aktılar. Çiçekli-deresi köyü bu kadar kalabalığı alamadı. Kayalıklar, aşağı ova insanla doldu taştı. Gece sabaha kadar davullar çaldı, halaylar çekildi. Mübalağa şenlik oldu. Toroslar şimdiye kadar böyle bir şenliği görmemişlerdi.

Sabah oldu gün açıldı, Sarı Çavuşu yatağından aldılar, koluna girip kalabalığın ortasına götürdüler. Sarı Çavuş:

“Uşaklar,” dedi, “öteki köylüler, İnce Memed atma binip de gözden ırayıp gidince bir şeyler yaparlarmış…”

Bu söz üstüne delikanlılar karşı çıplak, uçsuz bucaksız yamaca çekildiler, az bir sürede pembe, sarı, kırmızı kurumuş keven dikenlerinden bir tepe yığdılar, Sarı Çavuş çakmağını çakıp öbeği tutuşturdu. Köylüler yamacı doldurmuşlardı, iğne atsan insandan yere düşmezdi. Abdaloğlu Bayram davulunu çalarak, oynayarak, yalımların içine bir batarak, bir çıkarak o eski zaman oyununu oynadı. Kadınlar, el ele tutuşarak, şimdiye kadar görülmemiş dev bir halaya durdular. Yalımlar öbekten yamaca kaydı, bütün dağı bir anda sardı. Dağ yalımlarla dönerek çalkandı.

İnce Memedden bir daha haber alınmadı, imi timi bellisiz oldu.

628

O gün bugündür, Çiçeklidüzü köylüleriyle öbür köylüler kevenli yamaçta, İnce Memedin gittiği gün toplanırlar, büyük bir toy düğünle kevenlere ateş verirler. Yalımlar üç gün üç gece bir sel gibi yamaçta dolanır, bütün dağ tepeden tırnağa ateşe keser, yamaç bir yalım fırtınasında çalkanır, kevenlerden çığlık-.lar gelir. Bu ateşle birlikte de önce Yıldızlı, sonra Çakmaklı, ardından da Boranlı dağın doruğunda birer top ışık patlar. Dağların doruğu üç gece ağarır, ortalık apaydınlık, gündüz gibi olur.

629

İnce Memed3(2)

“Duayı ben okurum,” dedi. “Benim bildiğim dua kadar duayı kim bilebilir ki… Ben şimdi Kel Eşkıyaya duayı okuyup, onun ruhuna gönderiyorum. Haydiyin şimdi bir mezar yeri bulalım da kazalım.”

Bu da uzun süren bir tartışma konusu oldu. Sonunda mezarlığın ortasındaki dut ağacının altını seçtiler, ama orasının toprağı kurumuştu, taş gibi sertti. Kazmak zor oldu. Mezarı kazıp bitirdiklerinde kan ter içinde kalmışlar, yorgunluktan kıpırdayacak halleri kalmamıştı.

Ölüyü ağacın dibine getirdiler, Kadriye Hanımın turuncu güllü, mor kelebeklere benzeyen menekşe işlemeli çarşafına sardılar, onu incitmeden, yavaşça mezara indirdiler, üstüne de murt çalılarını yumuşacık yumuşacık serdiler. Sonra da toprakladılar. Ağacın altında taptaze, uzun bir toprak yığını oluştu.

“Durun, bekleyin,” diye koşmaya başlayan Fevziyi ister istemez beklediler. Fevzinin dönmesi uzun sürdü. Mezar taşlarına oturdular. Fevzi elinde boyu kadar bir salkımsöğüt fidanıyla döndü.

“Kökünden çıkardım,” dedi. “Bu kurumaz. Hele derin gömersek hiç kurumaz.”

Buna sevindiler. Elbirliğiyle derin bir de çukur kazdılar mezarlığın başucuna.

“Ben bu salkım söğüdü büyüyünceye kadar, her gün gelir sularım da,” dedi Gülbahar.

“Ben de her gün Gülbaharla birlikte gelirim,” dedi Veysi.

219

“Bu salkımsöğüt büyüyünce de kelebekler gelirler üstüne konarlar,” diye onlara katıldı Aşık Mustafa.

Çocuklar bir süre mezarın yöresinde sessizce durdular Mustafa, dudakları kıpır kıpır, dua okur gibi bir şeyler yaptı Ortalıkta hiçbir ses yoktu, bir arı vızıltısı bile duyulmuyordu. Ortalığa apaydınlık bir güneş çökmüş, iki çocuk eli büyüklüğünde masmavi, kanatlarının uçları yaldızlı bir kelebek de karşıdaki mezar taşının bu yanında sıcaktan kavrulmuş bir çiçeğin dalma konmuş, kanatlarını durmadan açıp açıp kapatıyordu.

Sonra çocuklar, bir mezara, bir biribirlerine baktılar, ardından da hep birden, “Allooooş,” diye bir sevinç çığlığı koyverip kasabaya doğru koşmaya başladılar. “Allooooş, allooooş!”

Onların bu şakıyan sevinç çığlıklarını duyan köpekler kaçıştılar, kartallar, akbabalar, geniş, ağır, kanatlarını açarak havalandılar.

220

12

Çukurovadaki köy evleri genellikle sazlarla kamışlardan, bir de cilpirti dedikleri çalılardan kurulur, huğ denilen bu evler dikdörtgen biçiminde, uzunlaması en çok yirmi beş, otuz adım, enlemesi on adımla on beş adım arası olurdu. Yan duvarları ka-mışsa, kamışlar, uzatılmış kalasların üstüne dikine dizilirdi, çit-se, dikilmiş kazıkların arası ince cilpirti çubuklarıyla örülürdü. Duvarın yüksekliği iki buçuk metreden fazla olamazdı. Kamış çitlerin de, cilpirti çitlerinin de içi toprakla kalınca sıvanır, bu sıvaların üstü de Hemite dağı yörelerinden getirilmiş mavi, sarı, yeşil, kırmızı topraklarla boyanır, süslenirdi. Huğların üstü çoğunlukla sazlarla örtülürdü. Yalnız çok zengin insanların evlerinin, o da çok seyrek, duvarları taştan örülür, damları da çinkoyla, kiremitle örtülürdü. Bu yörede yalnız Talip Beyin iki katlı konağının duvarları taş, damı kiremit, pencereleri de camlıydı. Ve bu konak düz ovanın ortasında apak parıldayarak yeni dikildiğinde uzun bir süre dillerde dolaşmış, salt bu konağı görmek için uzak köylerden, dağlardan meraklı konuklar gelmişlerdi.

Bu yöre köylülerinin Anavarza altından Kozana, Kadirli altına, oradan Osmaniye, oradan da Ceyhana kadar evlerinin kamışları, sazları yalnız Akçasazdan elde edilebilirdi. Akçasaza da Türkmen Beyi Talip Bey sahip çıkmış, Akçasazm her yanına eli tüfekli, boğa aletinden kırbaçlı bekçiler koymuştu. Gereksinimleri olan köylülere Akçasazm kamışlarını, sazlarını satıyor, dediklerine göre de sandıklara kese kese altın dolduruyordu.

221

Akçasaza sahiplendiği gibi Anavarza ovasının büyük bir kısmına da sahip çıkıyordu. Bu ovada yılkı yılkı atları, koyun, tosun, inek sürüleri yayılıyordu.

Ovanın her yıl bir kısmını Yörüklere satıyor, her nasıl ediyorsa bazan ikinci yıl, bazan da birkaç yıl sonra sattığı yerleri zorla onların ellerinden geriye alıyordu.

Bu ovada Talip Beyin elinden çekmeyen kalmamıştı ya, Homanlı Yörük obasının başına gelenler bin beterdi. Bu oba çoktandır yerleşmek istiyordu. Koyunu keçisi, sığırı, atı, devesi bol, çok zengin bir obaydı. Derlerdi ki, Homanlı Beyinin çadırının direği som altındandır. Bunu ovada gözleriyle görenlerin olduğu da söylenirdi.

İşte Talip Bey bu aşirete sahip çıktığı topraklardan bir kısmını sattı. O nasıl sattı, tapucu Zülfü ne yaptı, bunu kimse bilmiyor, yalnız birkaç yıl sonra başlayan yargılamada Homanlı obası bütün toprağı yitirdi. Obanın elinde avucunda hiçbir şey kalmamıştı. Neleri var neleri yoksa, hepsini satıp satıp parasını Talip Beye vermişlerdi. En soylu atlarını, develerini, sürülerini, kilimlerini, keçelerini, ta dededen kalma işlemeli, sedef, gümüş, altın kakmalı beşiklerini bile satmışlardı. Evlerinde neleri kalmışsa onu da mahkeme, avukat parası olarak vermişler, ipipullah sivri külah kalmışlardı.

Oba dağılmamıştı ya, çok perişan olmuştu. Eğer dayanışmayı, geleneğini daha yitirmemiş öteki Yörük obaları olmamış olsalardı, Homanlı oymağı çoktan dağılmış, ya da açlıklarından kırılmış gitmişlerdi. Ovada Talip Beyin adamlarının dayağını yememiş köylü mumla aranacak kadar azdı. Akçasaza girdin, yat boğa aletinden kırbacın altına, Talip Beyin toprağına bastın, gir Talip Beyin konağının yanındaki özel hapisanesine de orada gözlerin ışılayaraktan, üç gün üç gece aç kalaraktan, tuzlu su içerekten kal da aklın başına gelsin. Bu Talip Bey dayak faslında zaptiyeden de, candarmadan da bin beter bir kişiydi.

O sabah, erkenden, kasabaya Talip Beyin öldürülme haberi geldiğinde kimsenin bu habere pek inanası gelmedi. Onu, o kartal gibi adamı kim öldürebilirdi ki… Onun yüzlerce koruyucu silahlı adamı, dokuz oğlu, şu kadar akrabası vardı. O, devlet

222

I

içinde devlet, hükümet içinde hükümetten de daha güçlü hükümetti.

Öğleye doğru her şey açık seçikti ve gerçekten Talip Bey öldürülmüştü. İnce Memedden başka da kim öldürebilirdi bu Anavarza kaplanı Talip Beyi? Talip Bey de İnce Memedin eliyle öldürülünce kasabanın beli kökünden kırılmıştı. Böyle kaplan gibi bir beyi de öldüren İnce Memed çetesiyle artık başa çıkılamazdı. Ne Hükümet, ne de bir şey… Koskocaman düveli muaz-zamayı yenen ordu bile gelse İnce Memedle başa çıkılamazdı.

İnce Memed dün gece, tanyerleri ışırken, on bir tane tepeden tırnağa ak libaslar giymiş kişisiyle Talip Beyin köyüne gelmiş, hepsinin de altında birer kır at ki, Köroğlunun Kıratı örneği, ellerinde Alaman filintası gıcır gıcır, ay ışığında parlayan… Heybeleri fişeklerle, bombalarla dolu… On iki ak libaslı adam basmışlar köyü, Talip Beyin adamlarının ellerinden silahlarını alıp, onları muhkem bağlayarak domuz topu etmişler. Sıra konağa gelmiş, teslim ol, ya Talip, demişler. O da, ben teslim olmam, demiş, yiğit adam, Osmanlı adam, kurşuna kurşunla mukabele etmiş. Dokuz oğlu, İnce Memed adını duyar duymaz, korkularından çükleri düşüp, elleri başlarının üstünde hemen orada konaklarının önünde İnce Memede teslim olmuşlar. İnce Memeddir, “Ey arkadaşlar,” demiş, “benim sizinle hiçbir davam olamaz, benim davam Talip Bey dedikleri kan içici zalim-len. Şimdi sizin ikinizi geri bırakıyorum, gidin, onu bana yakalayıp getirin, çünküleyim ki ben, soylu Beyimiz Talip Beyi, ne kadar zalim, ne kadar ırz düşmanı, her ne kadar şu ovada zorla ırzına geçmediği güzel kadın bırakmamışsa da ben onu öldürmeyeceğim. Eğer o teslim olmaz, böyle direnirse, ben de onu öldürmek zorunda kalacağım. Çünkü bana kurşun geçmez, bense onu eleğe çeviririm. Eğer siz de gider geri gelmezseniz, onun iğvasma uyup da, ben de şu domuz topu ettiğim kardeşlerinizi ve hem de adamlarınızı, akrabalarınızı toptan gözbe-beklerini oyarak öldürürüm,” demiş. Çocuklar da gitmişler babalarının yanına, böyle böyle demişler. Talip Bey gene teslim olmamış. İnce Memed de bağırmış, “Konağı gaz döküp de yakıyorum,” diye. Talip Bey de, “Yak ulan,” demiş, “senin gibi bir Puştun elinden öleceğime, konağımın içinde yanarım onurum-

223

la ölürüm, daha iyi. Çık ortaya da, çık ortaya da seni göreyim bre İnce Memed,” diye bağırmış. “Çık ortaya da, bakalım sana nasıl kurşun geçmiyormuş, bir anlayalım.” Bunun üstüne Me_ meddir, ak libaslar içinde, bir mermer direk gibi gelmiş avlunun ortasına dikilmiş, her bir yanından ışıklar fışkırıyor, ortalığı onun ışıkları apaydınlık ediyormuş. “Buyur Bey, yüksek bir huzuruna geldim,” demiş, “başla taramaya beni.” Talip Beydir, bir tarak kurşunu onun üstüne boşalmış, o da bağırmış, “Al Talip kurşunlarını,” bedeninden aldığı beş kurşunu da Talip Beye atmış. Ne yapsın Talip Bey, bu işe çok şaşırmış ama gene de ateş etmeyi sürdürmüş. İnce Memeddir, artık sabrı tükenmiş, “Yakıyorum konağı” diye bağırmış. Çocuklardır, hileyle Talip Beyin yanma yaklaşmışlar, onu kıskıvrak yakalayıp İnce Memede getirip teslim etmişler. O da ortaya bir ateş yaktırıp, yere bir kazık çaktırıp ucunu kılıç ucu gibi sivrilttirmiş, Talip Beyi evladü eyalinin gözleri önünde kazığa geçirmiş. Talip Beydir çok zarılamış, gözlerinden kanlı yaşlar dökmüş. Öldürün beni, hemen öldürün, diye yalvarmış. Öldürün de beni evladü eyali-min karşısında bana bu kötülüğü etmeyin. Öldürmemişler, o kazıkta, güneşin alnında, üç gün üç gece inlemiş durmuş. Su istedikçe tuzlu su, yemek istedikçe gene tuzlu su vermişler. Talip Bey tam ölecekken İnce Memed gelmiş, tabancasını çekmiş, onun her iki gözünü de kurşunlamış. Koskocaman Türkmen Beyi Talip Bey de işte böylece rahmeti rahmana kavuşmuş.

Talip Beyin İnce Memedce bu biçimde öldürülme haberi, gelen haberlerin hepsi tıpatıp doğru olmasa da, her haberde az da olsa bir gerçek payı vardı. Bu haberler, bu sefer yalnız Mur-taza Ağayı korkudan çıldırtmamış, öteki Ağaları, Beyleri de, en çok da o soğukkanlı görünen, her şeye gülüp geçen tapucu Zül-füyü can telaşına düşürmüştü. Talip Beyi öldüren İnce Memed bile olmasa, daha kötüsü, o, neyin nereden geldiğini iyi biliyordu. Tez elden asayişi düzeltmeli, şu canileri ortadan kaldırmanın yollan bulunmalıydı. Kasabada herkesten önce kolları o sıvamış, Murtaza Ağayla işbirliğine geçmişti. Telgraflar çekiyor, mektuplar yazıyor, Kaymakamla, Yüzbaşıyla konuşuyor, önüne gelenden düşüncesini soruyordu. Bu İnce Memed artık çok olmuştu, ortadan kalkmalıydı.

224

Hemen, o sabah öğleye kadar, daha haber bütün çıplaklığıyla yayılmadan beş kişilik bir delege oluşturdular. Delegeler o gün yola çıkacaklar, trene binip Ankaraya gidecekler, İnce Memedi, onun ülke için nasıl bir çıban başı olduğunu İçişleri Bakanına bir bir anlatacaklardı.

Murtaza Ağa bu durumdan dolayı çok mutluydu. Önüne gelene:

“Nasıl, nasıl?” diyordu. “Herkesin canı herkes için kıymetli. Pezevenk Zülfünün kendi canı canken bizimki patlıcandı. O zaman gözleri bebeklerinden kurşunlayan, Beyleri kazıklara oturtan İnce Memed bir çalı kakıcı, masum bir köylü çocuğuydu. İş kendi canına gelip dayanınca, işbirliği yaptığı Talip kar-daşı kurşunlanınca derakap Ankaraya heyet, kendi de başında… Oooh… Gitsin bakalım.”

Beş kişilik heyetin içinde başta Taşkın Halil Bey, avukat Kozanoğlu, emekli yargıç Hüdai Bey, Türkmen Beyi Kaplanoğ-lu Halis Bey de vardı. Başta Zülfü, bunlar ağzı laf yapan dirayetli kişilerdi. Ne yapar ederler, elleri boş dönmezler, en azından bir alay askerle şu Torosların üstüne bir hışım gibi yürürlerdi. Dağda eşkıyaları olan Ağalar, Beyler, eğer adamlarını kayırıyorlar, seviyorlarsa, onları artık Toroslardan başka yere göndersinler, hiç olmazsa bir süre için izlerini yitirttirsinlerdi.

Bu arada Murtaza Ağa birkaç kere değirmene daha gitti, Topal Ali yoktu. Nereye gittiğini değirmenciye söylememişti. İşte şimdi şapa oturmuştu. Bu anlatılanların yarısı bile doğruysa, Zülfü bile can telaşına düştüğüne göre durum gerçekten vahimdi, sıra kesinlikle ona gelmişti. Şu alay gelinceye kadar canını saklayacak bir yer bulabilseydi. Aaah, Topal Ali, aaaah! O, İnce Memedin her huyunu suyunu biliyordu…

Çarşıda bir ara Molla Duran Efendiyi gördü, o tilki adam ona görünmemek için saklanmak istedi. Murtazanın hiç gözlerinden kaçar mı, vardı, hemen onu saklandığı dükkandan çıkardı. Molla Duran Efendinin, bu dünya kurnazı, Camiyül Ezherde okumuş bu dünya allamesinin bile, dünya yansa vurdumduymazın bile yüzü sapsarıydı. Konuşurken sesi titriyordu.

Onun koluna girdi, çarşıyı çıktılar, konuşa konuşa köprüye aşağıya indiler.

225

“Ne yapacağız?”

“Vaziyet feci. Çok acıdım haline Talip Beyin. Hem kazığa çakmışlar konağının içinde, hem de gözlerinin önünde evladü eyalinin, gencecik kızlarının, gelinlerinin üç gün üç gece ırzlarına geçmişler.”

“İntikam, intikam, intikam alıyorlar ayak yalınlar bizden…”

“Biz böyle olur da, gece gündüz biribirimizin kuyusunu kazarsak elbet de alacaklar. Biz birlik olmazsak… Ali Safa Bey öldürüldüğünde hepimiz senin gibi, soylu bir gayreti, Kara-dağlıoğlu Murtazanın güttüğü gayreti gütseydik, belki de şimdi, şu anda Talip Bey böyle feci bir şekilde öldürülmez, yanımızda olurdu.”

“Gözbebeklerinden vurmuş. Bu vaziyet bu işin İnce Meme-din işi olduğuna hiçbir şüphe bırakmıyor.”

“Evet, evet, evet,” diye kaşlarını çattı Molla Duran Efendi. “Evet insanları gözbebeklerinden kurşunlamak o kafirin huyudur, zavallı Abdi Ağayı da böyle öldürmüştü, değil mi?”

“Böyle…”

İkisi de düşünceye dalmışlar, kendilerini düşünüyorlar, bu işin altından nasıl kalkacaklarını hesap ediyorlardı. Ankara bu eşkıya işini ciddiye almıyor, kös dinliyordu. Niçin ciddiye alsınlar, tehlikede olan kendi canları değildi ki…

Molla Duran Efendi başını kaldırdı, Murtaza Ağanın yüzüne baktı, bir şey soracak gibi oldu vazgeçti. Aynı hareketi birkaç kez daha yapınca Murtaza Ağa:

“Sor,” dedi, “ne soracaksın, Molla Duran Efendimiz?”

“Şeyi soracaktım…”

“Neyi?”

“Hani şu Topal Ali meselesini… Dünden bu yana çarşıda, kasabada, şu Talip Bey haberi gelinceye kadar bu konuşuluyordu. Sen gitmişsin de Topal Alinin ayaklarını öpmüşsün, yalvarmış yakarmışsm, çiftlikler vaat etmiş, konaklar yaptıracak olmuşsun ona…”

“Doğru,” dedi Murtaza Ağa. “Sana hayatını bağışlayan bir adama, sen ne vermezsin ki, Hocam?”

Topal Aliyi, onun izciliğini, İnce Memede düşmanlığını/

226

onun İnce Memedden daha nişancı, daha yiğit, daha yürekli, becerikli bir kişi olduğunu bire bin katarak ona da bir daha anlattı.

“Biz bir büyük kusur işledik, Hocam, ona karşı, ve kendimizi bağışlatamadık. O çok onurlu bir zat. Adamoğlu adam o… Bir gün kendimizi, kusur işlediğimiz öz bir kardaşımız zata kendimizi bağışlatabilirsek ne mutlu bize.”

Değirmen olayından sonra nereye gitse, kimi görse Aliden söz açma fırsatını kaçırmıyor, kendi hakkındaki bu kanatlı, iyi sözleri duyar da imana gelir diye, onu göklere çıkarıyordu.

“Demek Topal Ali Efendi böyle bir insan? Ben zatlarıyla hiç müşerref olamamıştım. Ne yazık…”

“Yazık, yazık,” dedi Murtaza Ağa.

Bu sırada onlara doğru koşarak birisi geliyordu. Gelen delikanlı çok heyecanlıydı.

“Müddeiumumi Bey gönderdi beni. İlle de Murtaza Ağayı bul getir, dedi. Durum çok nazik, amanın iki eli kandaysa da hemen bana yetişsin.”

“Demek durum bu kadar nazik…”

“Çok nazik, çok nazik,” dedi delikanlı.

“Demek durum bu kadar nazik, birlikte gidelim seninle Molla Duran Efendi. Zatının yüksek tecrübelerinden müstefit oluruz.”

Birlikte Savcılığın yolunu tuttular.

Savcı ak bıyıklı, çökük avurtlu, dalgalı ak saçlı, zayıf, gırtlak kemiği dışarıya fırlamış orta boylu birisiydi. İnsan ona baktığında ilk olarak gırtlak kemiğini, sonra da uzun boynuyla kırışık içinde kalmış alnını görürdü. Her zaman sinirli, telaşlı bir hali vardı ve çabuk çabuk konuştuğundan söylediklerinin bir kısmı hiç anlaşılmaz, bir kısmı da zor anlaşılırdı.

“İyi ki çabuk geldiniz Beyler,” diye konuştu Savcı. Odasındaki kanepelerin üstüne çökmüş dokuz kişiyi gösterdi. Bunlar yaş sırasına göre kanepenin üstüne sıralanmış oturmuşlar, ellerini de dizlerinin üstüne koymuşlar, gözlerini karşıdaki Atatürk resminin gözlerine dikip öyle kalakalmışlar, hiç kıpırdamıyorlardı. Hepsinin de elmacık kemikleri çıkıktı. Az çok biribirleri-ne benziyorlardı. Hepsi de buğday benizli, büyük kulaklıydı.

227

“İyi ki, iyi ki çabuk geldiniz. Yoksa vaziyet nazik ve vahim. Çok vahim. Bu Beyler bir arzuhal getirdiler, bendeniz bunu kabul edemezdim. Hayatı memuriyetimde böyle bir şey gelmedi bendenizin başına… Bu kasaba çok tuhaf bir yer… Güya babaları Talip Beyi İnce Memed değil de başkaları katletmişler… Ben de onlara olamaz böyle bir şey, dedim, babanızı İnce Memed nam cani ve şaki katletmiştir, bundan başkasını biz mahkeme olarak kabul edemeyiz. Bu kasaba, hayatı memuriyetimde gördüğüm en acayip yerdir. Muhterem Beyefendilere rica ediyorum ki babanızı kanunen İnce Memedden başkası katledemez, anlamak istemiyorlar sözlerimi… Acayip, acayip, acayip…” Bundan sonra konuşmasını o kadar çabuklaştırdı ki, kimse bir şey anlayamadı. Soluk soluğa sözlerini bitiren Savcı: “İşte hal ve keyfiyet bu minval üzeredir Beylerim, Ağalarım,” dedi. Tilki gözleriyle bulanık, biraz şakacı, biraz da kendisiyle alay eden, babacan, dünyaya boş veren, bıkmış biri gibi Murtaza Ağaya baktı.

Murtaza Ağa her şeyi anlamıştı:

“Başınız sağ olsun kardaşlarım,” dedi.

Ötekiler hep bir ağızdan:

“Sağ ol, sağ ol,” diye toparlandılar.

Murtaza Ağa yüzüne ağlamsı bir hal vererek:

“Yandı yüreğimiz, kökten yandı Anavarza kaplanı Talip Beye. Demek onu da öldürdü, o kan içici canavar, demek Talip Bey gibi bir kaplana da kıydı! Vay kafir vay! Demek onu da gözbebeklerinden vurdu, vay alçak vay! Üzülmeyin çocuklar, kardaşlarım, benim acılı oğullarım. Bilirsiniz biz Talip Beyle kardaştan da ileriydik. Kasabaya gelir de beni görmez olur muydu hiç! Hiç üzülmeyin oğullarım, bundan sonra artık sizler benim oğuUarımsınız. Atmm üstünde, soylu kır atının üstünde onun bir kasabaya girişi vardı, Arabistan çöllerinden boşanmış bir kaplan sanırdın. Öyle dimdik, kırbaçlı eli sağ dizinin üstünde, gözler ilerde, göğüs kabarık… Sizler de tıpkı babanıza benziyorsunuz. Başınız sağ olsun. İnşallah her biriniz o babayiğidin, o dünya soylusunun yerini doldurursunuz. Ve dolduracaksınız. Çünküleyim ki göl yerinden hiçbir zaman su eksik olamaz. Bir de İnce Memed işini… O Anavarza kaplanını öldü-

reni…

228

Büyük oğul epeydir yutkunuyor, bir şeyler söylemek istiyor, ama Murtaza sözün arkasını bırakmıyordu ki…

Sonunda büyük oğul canını dişine takarak Murtaza Ağanın sözünü keserek konuştu:

“Bizim babamızı İnce Memed öldürmedi ki…” dedi.

“Ne? Ne, sen ne diyorsun ne?”

“Bizim babamızı öldüren İnce Memed değildir. Biz babamızın katilini biliyoruz. Bütün Anavarza yazısındaki köylüler de biliyorlar.”

“Olamaz, olamaz, İnce Memedden başkası olamaz. Kanunen yasaktır. Biz hemen bir heyet hazırlayıp, İnce Memedin tenkili için Ankaraya gönderdik bile. Bu hadise, Anavarza kaplanı Talip Beyin öldürülmesi üzerine…”

“Babamızı Aslan köylülerle Yörükler birleşip öldürdüler. Katiller ortalıkta dolaşıp duruyorlar. Saklanmıyorlar, kaçmıyorlar bile.”

“Kaçmazlar, kaçamazlar, niçin kaçsınlar, çünkü Anavarza kaplanını onlar öldürmemişlerdir. Çünküleyim ki o kan içici İnce Memed öldürmüştür. Başkası olamaz, kanunen yasaktır. İlle de Anavaıza kaplanı babamızı alelade bir köylü öldürdü demekte ısrar ederseniz pişman olursunuz. Pişmiş aşa soğuk su katmayın, hazır heyetimiz Ankara yolundayken. İnce Memed işi hallolunduktan sonra biz o köylülerin de, Yörüklerin de icabına bakarız. Değil mi, Müddeiumumi Bey?”

“Olur efendim, arz edeyim efendim. Siz bu arzuhali mevkii tatbike koymayın efendim. Doğru arz ediyorlar kendileri… Murtaza Ağa Beyefendileri, kendileri… Ben size arz etmedim mi daha önce, İnce Memedden başkası bu ovada, bu dağlarda, yani Çukurovada bugünlerde, kendileri ifna edilinceye kadar, hiç kimse, hiçbir insanı öldüremez. Muhterem babanızı da İnce Memed kendileri katleylemişlerdir. Meselenin tatbik biçimi, muhterem pederinizin kaçırılması biçimi, kendilerinin kazığa oturtulup gözlerinden kurşunlanması, muhterem ve kıymetli babanızın katli şekli gösteriyor ki babanızı İnce Memed katletmiştir. Anavarza kaplanı ve de muhterem…”

“Babamızı gözlerinden kurşunlanmamışlar ki…”

“Olamaz,” diye ayağa kalktı Murtaza Ağa,” olamaz! Çün-

229

kuleyim, alınan istihbarata göre babanız, Anavarza kaplanı Talip Bey gözlerinden katledilmiştir. Bu da yalnız İnce Memed nam caninin işi olabilir.”

“Böyle bir fiili yalnız be yalnız İnce Memed işleyebilir.”

“Yok,” dedi heyecanla büyük oğul, “yok. Babamızın ölüm biçimi başka, durum da, çok rica ederim anlatayım da… Çünkü bu iş böyle kalırsa, çok büyük hadiselere sebebiyet verilecektir. Ben bu çocukları, akrabaları, obamız köylülerini zor zapt ediyorum. Ben olmasaydım, bugün çoktan kan gövdeyi götürmüştü. Biz çok kuvvetliyiz ya, Aslan köyün köylüleri de, Aydınlı Yörüğü de çok yürekli, gözü kanlı insanlar.”

Bundan sonra, ister istemez Murtaza Ağa sustu, büyük oğul da olayı olduğu gibi anlatmaya başladı. Başta Aydınlı Kerem, Aslan köyden Kürt Zaro, Kısacık Hacı, Deli Kenan, daha üç kişi Talip Beyin yolunu günlerce bekleyip onu pusuya düşürmüşler Kozan yolunda, öldürmemişler, onu Akçasaz bataklığının en kuytu, insan ayağı basmamış, kaplan giremez, zıncarmdan, ağacından, kamışlarından gök görünmez bir yerine götürmüşler, çok da yalvartmışlar. Önce bir kulağını kesmişler, arkasından burnunu, sonra da kollarını… Göğsünün derisini yüzmüşler. Dudaklarına, gözlerine bir şey yapmamışlar. Gözleriyle olanı biteni görsün de, diliyle yalvarsm diye… Sonra kazığa çakmışlar, ondan sonra da Talip Beyi yarı canlı oradaki söğüt ağacının en sağlam dalma ayaklarından çırılçıplak asmışlar. Bütün bedenine de bal sürmüşler, arılar, sinekler çokuşsun-lar da, onu ölmeden yiyip bitirsinler diye.

“Bizim İnce Memede ne düşmanlığımız vardı ki babamızı böyle öldürsün?”

“Ali Safa Beyin ne düşmanlığı vardı ki onu gözlerinden kurşunlasın?” Murtaza Ağa içini çekti. “Vah Talip Bey vah, insan soyu canavar olmuş da bizim haberimiz yok…”

“İşte bu sebepten bizim arzuhalimiz mevkii muameleye konacaktır. Eğer bu kasabada bu işi başaramazsak Ankaraya, Adalet Vekaletine kadar gidip meseleyi en büyük merciye arz edeceğiz. Yoksa çok kan dökülecek, Anavarza ovasında sonu gelemeyecek bir muharebe başlayacaktır, eğer hükümet babamızın katillerini bulup asmazsa…”

230

“Babanızın katili İnce Memeddir.”

“Değildir,” diye kesinlikle konuştu büyük oğul.

Murtaza Ağa sıkışmıştı. Bu dokuz ahmak oğul bir çuval inciri neredeyse berbat edeceklerdi. İmdat ister gibi orada susup kalmış Molla Duran Efendiye baktı, ona bir de, konuş, diye, gizlice çimdik attı.

“Dur Murtaza Ağam, dur,” dedi Duran Efendi usulca.

“Ne durması be kardaş!” diye inler gibi bir ses çıkardı Murtaza Ağa. “Önce İnce Memedin yakalanma yalanı, şimdi de bunlar, Ankaraya çıkacak yüz bırakmadı bizde. Şimdi ben ne bok yiyeyim ben!”

“Sus!” dedi Molla Duran Efendi. “Dirayetli Müddeiumumimiz her şeyin üstesinden gelirler, her belanın altından kalkarlar.”

Bu sırada yargıçlar girdiler odaya, arkasından da Yüzbaşıyla Asım Çavuş. Savcının odası gittikçe doluyor, ayakta duracak yer bile bulamıyorlardı son girenler.

Yüzbaşı Savcıya bir selam çaktıktan sonra:

“Muhterem Müddeiumumi Bey, Belediye Reisimiz sizi orada bekliyorlar, hepimizi daha doğrusu. Kaymakam Bey ve öbür zevat da gelecekler.”

Murtaza Ağa buna çok sevinip hemen ayağa kalktı. Molla Duran Efendiyi de kaldırdı.

Molla Duran Efendi çember sakalını sıvazlayıp bir an düşünerek:

“Siz gidin, ben sonra gelirim,” dedi, sonra da onun kulağına eğilip: “Nasıl olsa siz orada uzun kalacaksınız. Ben sonra gelirim. Ben dönünce öyle zannediyorum ki her şey bir miktar yoluna girmiş bulunacak.”

“Çabuk gel Molla Duran Efendi.”

“Mümkün mertebe.”

Ötekiler de cümbür cemaat Belediye yoluna düştüler.

Belediyenin salonu geniş, oturacak yeri de çoktu. Kaymakam da çoktan gelmiş, orada onları bekliyordu. Kardeşleri görünce onların hepsini sert sert bakarak, tepeden tırnağa teker teker süzdükten sonra:

“Başınız sağ olsun Beyler,” dedi. “Sizin babanızı feci bir şe-

231

 

kilde öldüren İnce Memed bizim de düşmanımızdır, yani Cumhuriyetimizin de… Merak etmeyin, çok yakında o İnce Memed nam sergerdenin cesedi bu kasabada halka teşhir edilecektir. Ali devletimize başkaldıran hiçbir sergerde dokuz yüz yıldır payidar ve muvaffak olamamış, Selçukiler ve Osmanlılar, şimdi de son Türk Devletinin sığındığı Anadoludaki asil kanlı Cumhuriyetimiz İnce Memed denilen sergerdenin hakkından gelecek, asil babanız Türkmen beyi, Anavarza kaplanı Talip Beyin de intikamı pek yakında alınacaktır.”

“Babamızı İnce Memed öldürmedi, Aydınlı Kerem, Kürt Zaro, Kısacık Hacı, Deli Kenan, daha başkaları onu kaçırarak işkenceyle öldürdüler.”

“Ya onu gözlerinin bebeğinden kim kurşunladı?”

“Doktorla Müddeiumumi Bey otopside de göreceklerdir ya, babamızda hiçbir kurşun yarası yok. Kurşun yarası almamış bir insan nasıl olur da gözbebeklerinden kurşunlanır? İsterseniz şimdi gidip görelim, olduğu yerde asılı duruyor, gözleri faltaşı gibi…”

Tartışma uzun sürdü, kardeşler diretiyorlardı babalarını İnce Memedin öldürmediğinde. Babalarını öldürenler Aydınlı Yö-rükleriyle Aslan köylülerdi. Yukarda adları verilen kişiler, babalarını yüzlerce kişinin gözleri önünde kaçırıp büklüğe götürüp işkenceyle öldürmüşlerdi.

“Olamaz,” dedi Kaymakam.

“Olamaz,” dedi Yargıç.

“Ben her şeyi bütün teferruatıyla tetkik ettim, olamaz,” dedi Savcı. “Onlar İnce Memedi Aydınlı Kerem olarak görmüşler. Bu İnce Memed bir şeytan, bir cin taifesi… Her an başka bir dona giriyor. Bizi de aldatmadı mı?”

“Aldattı,” diye onu onayladı Yüzbaşı. “İnce Memed diye biz Kara Osman çetesini yok ettik.”

Büyük oğul sonunda öfkelendi:

“Siz beni deli mi sanıyorsunuz?” diye bağırdı. “Ben de yarın Ankaraya gidiyorum. Babamın da ölüsü o bataklıkta, ben dönünceye kadar öyle gözleri faltaşı gibi açılmış kalacak. Merak etmeyin, bizden başka da babamızın yerini kimseler bulamayacak.”

232

“İnce Memedden öğreniriz yavrum,” diye güldü Murtaza

. Onun ardından da ötekiler hep birden gülüştüler.

Bu sırada da içeriye yorgun argın, asık bir yüzle Molla Duran Efendi girince herkes sustu, bütün başlar ona çevrildi.

Molla Duran Efendi tecvitli sesiyle:

“Beyler,” dedi mübarek çember sakalını sıvazlayarak, “zannediyorum ki İnce Memed işinde sizler bir sonuca vara-mamışsınızdır.”

“Talip Beyin muhterem oğullan katil İnce Memed değildir diye diretiyorlar. Bu şekilde de bizim bütün planlarımız altüst olmuş bulunuyor,” diye üzüntüsünü belirtti Murtaza Ağa.

“Üzülmeyin Kaymakam Bey,” dedi aptes alır gibi kollarını sıvarken Duran Efendi. “Ortada bir yanlışlık olacak. Delikanlı Beyler yanılıyorlar. Kul olan yanılır, bes Allah yanılmaz. Peygamberimiz Efendimiz demişler ki…” Peygamberimiz Efendimizin dediğinden vazgeçti o anda. “Boş bir oda var mı burada?” diye de sordu.

Belediye Başkanı ayağa fırlayarak yandaki bir odanın kapısını açtı, “Buyurun,” dedi.

Oğullar hemen oturdular. Yüzleri allak bullaktı.

Molla Duran Efendi öne uzanıp boynunu bir leylek boynu gibi de uzatmıştı. Sağ elindeki tespihini hızla çekiyordu.

“Ulan deli misiniz siz?” dedi. “Öyle ne ısrar edip duruyorsunuz? Ulan aklınız mı yok sizin? Ulan hepten söndüreceksiniz ocağını Anavarza kaplanı Talip Beyin.” Kolunu birkaç kez daha çemredikten, aptes alır gibi yaptıktan sonra: “Size,” dedi, “birkaç küçük sualim var, doğru cevap vermeniz sizin menfaatinize olur.”

“Buyur,” dedi büyük oğul.

“Bir, babanız Aslan köyden, daha ergen altı kızın ırzına, kızları adamlarına kaçırttırıp geçti mi, geçmedi mi?”

“Geçti,” dedi büyük oğul.

“Kızları da adamlarıyla sonradan evlendirdi mi evlendirmedi mi?”

“Evlendirdi.”

“Bu duruma çok kızan Aslan köylü Hurşit Ağayı Akçasaza

233

götürüp orada işkenceyle, kulağını, burnunu, hayasını keserek öldürdü mü öldürmedi mi?”

“Öldürdü.”

“İşte şu Müddeiumumi babanızı bu beladan kurtardı mı kurtarmadı mı?”

“Kurtardı.”

“Demek bu Müddeiumumi sizin dostunuz?”

“Çok para alır ama, gene de dostumuz.”

“Pekiyi, Yörükleri perişan edip, donlarına kadar babanız onları soyup, sattığı tarlaları bir hilesini bulup, ellerinden geri aldı mı almadı mı?”

“Amenna aldı,” dediler, oğulların dokuzu da dokuz yerden.

Molla Duran Efendi gözlerini belertmiş, korkunç bir hal almış, tespihli sağ elini beline dayamıştı.

“Şimdi asıl mühim sualime geliyorum.” En küçük oğulu gösterdi. “Sen kalk ayağa bakalım. Kalk ve gelip karşımda dur.”

Delikanlı kalktı onun karşısına dikildi. Epeyce de utangaçtı, yüzü kıpkırmızı kesildi. Usuldan da terliyordu.

“Söyle bakalım, sen evlendiğinde, dünya güzeli bir kızla, baban kaç gün düğün dernek yaptı?”

“Yedi gün,” dedi utangaç delikanlı yere bakarak.

“Düğüne bütün Çukurovanın Ağalarını, Beylerini çağırdı mı?”

“Çağırdı.”

“Birkaç ay sonra da baban, senin güzel karını elinden alıp yedinci karısı yaptı mı?”

“Yaptı,” diye fısıldadı, kıpkırmızı, oluk oluk terleyen yüzünü gizleyerek delikanlı.

“Sen de kendini Anavarza kayalıklarından aşağıya atmaya kalkmadın mı, tam sen kendini uçuruma fıldırtıp atarken bu,” büyük oğulu gösterdi, “bu da seni kolundan tutmadı mı, sen de bundan dolayı ona ateş etmedin mi?”

Durdu, soluğu taşmıştı. “Git yerine otur,” diye buyurdu delikanlıya.

Delikanlı da ayağı ayağına dolanarak gitti yerine bir külçe gibi çöktü.

¦     234

“Şimdi babanızın sizlere yaptıkları üzerine birkaç sual daha sorayım mı? Çünkü babanızın size yaptıklarını, aramızda kalsın, siz benden de, şu koca ovadakilerden de, şu dağlardan da çok daha iyi bilirsiniz, sorayım mı?”

“Sorma,” dediler.

“Gördünüz, az önce çarşıdan geldim. Bütün çarşı neyi konuşuyor, biliyor musunuz? Sizi konuşuyor. Sizin babanızı, sonunda onun yaptıklarına, insan aklı almaz zulümlerine dayanamayıp, Akçasazm büküne götürüp onu işkenceyle öldürdüğünüzü konuşuyorlar. Şu anda çarşıda sizin Talip Beyi bağırta bağırta büklüğe götürdüğünüzü gören tam yirmi kişi dolaşıyor. Yirmisiyle de konuştum. Şimdi söyleyin bana, babanızın katili İnce Memed mi, Aydınlı Kerem mi?”

Oğullar susmalarını sürdürüyorlardı, başlan yerde.

“Şimdi ben dışarıya çıkıp, ortada bir yanlışlık olduğunu, on iki ak libaslı kişiyi, başlarında İnce Memed, sizin de gördüğünüzü söyleyeceğim.”

Dışarıya çıktı, haziruna her şeyi anlattı. Oğullar da onun arkasından geldiler ve herkes onları yürekten, şen şakrak, sevinç içinde kutladılar.

“Bu gece bizde misafirsiniz,” dedi Duran Efendi. “Allah bin rahmet eylesin, mekanı nur olsun, Peygamber Efendimiz onu şefaatinden mahrum etmesin. O ki iyi kimselerden, ermiş gibi bir adamdı, Allah indinde şehit olmuştur. Son Türk Devletinin temel direklerinden birisiydi, Allah ona bin rahmet eylesin. Benim de canı azizim ve de içtiğimiz su ayrı gitmeyen bir güzel dostumdu. Ol sebepten bu gece siz baba dostunuzun evinde misafir kalacak, yarın da Müddeiumumi ve Doktorla Akçasaza gidip zabıt tutacaksınız. Belki sizinle birlikte muhterem Karadağlıoğlu Murtaza Ağa Beyefendi de gelirler.”

Ve işi mutlu bir sonuca bağlayıp Belediyeden cümbür cemaat çıkarak soluğu Nazifoğlunun lokantasında aldılar. Bu gece bütün masraflar Murtaza Ağadandı. Elbirliğiyle bir vartayı daha atlatmışlardı ve İnce Memed delegeleri de Ankara yolunu tutmuşlardı. Murtaza Ağa çok mutlu olacaktı, hem de çok mutlu, şu Topal Ali işini de bir halledebilseydi. Ama yakında hiç

235

i

kimseye bir gereksinme kalmayacaktı, bir alay asker Ankara-dan Toroslara doğru yola çıkınca…

Ertesi sabah Hamza Dayının otomobiliyle Savcı, Doktor, Candarma Komutanı, bir de Murtaza Ağa yola çıktılar. Candar-ma Komutanı gitmek zorunda değildi ya, bu olayı çok merak etmişti. Bir de bu İnce Memed canisinin cinayetlerini, cinayeti işleyiş biçimlerini görmek, teker teker incelemek istiyordu.

Çiftlikle kasaba arasındaki toprak yol, bugünlerde hava kurak gittiğinden epeyce iyiydi. Otomobil de her zamanki huyundan vaçgeçip bozulmadığmdan çabuk vardılar. Molla Duran Efendinin evinden erken uyanıp atlarına binen oğullar çoktan yerlerine ulaşmışlar, konağın avlu kapısında durmuşlar onları bekliyorlardı.

“Bir kahvaltı yapalım da öyle gidelim vaka mahalline,” dediler.

Yukarıya çıkıp hazırlanmış kahvaltıyı hemencecik yaptılar. Aşağıda herkesin bineceği atlar hazır bekliyordu. Atlara bindiler, Akçasaza yöneldiler. Tam öğle sıcağında girdiler Akçasaza. Sık çalılarda görülmemiş irilikte örümcekler, çalıdan çalıya büyük örümcek ağlarını germişler, köşeye çekilmiş avlarını bekliyorlardı. Koskocaman sarıca arı petekleri dallara asılmışlar, asıldıkları dalları, o kadar iriydiler ki, çökertmişlerdi. Yolda her adım başında oradan oraya akan kara, yeşil, mor, kırmızıya çalan boz yılanlarla karşılaşıyorlardı. Her yandan kuş sesleri, onları görünce havalanan kuş kanatlarının şapırtıları geliyordu kulaklarına. Dallarda, havada, çalılıklarda yüzlerce biçim biçim kuş yuvaları, havada uçan cins cins kuşlar… Savcı bu bataklıktan epeyce ürkmüştü ya, epey de kıvançlıydı. İkide birde de yanındaki Yüzbaşıya:

“Ne harikulade ve korkunç,” diyordu.

Bir ara sık, yüksek bir kamışlığa düştüler, Savcı artık buradan hiç çıkamayacaklarını sanarak dehşete uğradı. Bereket ki oğullar, büklüğü çok iyi biliyorlardı da, kamışlıktan kolaylıkla ve çabucak çıktılar, az sonra da bir açıklığa geldiler. Küçük bir alan taptaze incecik, yeşil bir çimenle kaplıydı. Çimen öylesine ince, taze bir yeşildi ki, sanki az önce topraktan fışkırıvermişti. Düzlüğün ortasında kaim, görkemli, dalları yöreye yayılmış bir

söğüt ağacı yükseliyordu. Gündoğusundaki uzun, yatık, kalın dalında da çırılçıplak, uzaktan kapkara gözüken bir insan asılıydı. Başı topraktan üç karış yukardaydı. Söğüte yaklaşınca bir arı, sinek uğultusuyla karşılaştılar. Ölüye tepeden tırnağa, üst üste arılar çokuşmuşlar, ölünün teninden iğne ucu kadar gözükür bir yer bırakmamışlardı. Talip Beyin bir tek, ela gözleri sonuna kadar açılmış, şaşkınlıkla, hayretle öyle bakıyorlardı. Gözlere değil arı, bir tek sinek bile konmuyordu.

“Rahmetli babanızı oradan indirin,” dedi Savcı. Bir süre oğullardan hiçbirisi bu anlı, sinekli babaya yaklaşamadı. Ölüye sıvanmış arılardan başka, bir arı kümesi de, tıpkı arı oğul verir gibi ölünün yöresinde uğuldayarak dolaşıyorlardı. Balarıları, eşekarısı, sarıca, kara, kırmızı, alaca arılar, türlü türlü, hiç görülmemiş arılar karman çorman olmuşlar, azgmlaşmış, kaplan kesilmiş her birisi, uğuldayarak söğüdü sarmış dolaşıyorlardı.

Onlarla birlikte ölüyü götürmeye gelen çiftlik adamları tedbirli gelmişler, arıcıların bal keserken kullandıkları elek başlıklardan getirmişlerdi. Başlarına onları takıp söğüte yürüdüler, bir süre arıların içinde kalıp bocaladıktan sonra ölüye varabildiler. Ve ölüyü söğütten alıp çıplak bir atın sırtına attılar.

Çiftliğe ölünün üstünde oğul veren, uğuldayan arılarla girdiler. Orada onları yakın köylerden gelmiş, gelip yolun kıyısına sıralanmış, büyük çoluk çocuk, genç yaşlı, kadın erkek meraklılar kalabalığı bekliyordu.

Tutanağı orada, Talip Beyin konağında tuttular. Tutanakta, Talip Beyin her iki gözünden de kurşunla vurularak öldürüldüğü, öldürüldükten sonra da kulaklarının, burnunun kesildiği, sonra da üzerine bal sürülerek Akçasaz denilen nam mahalde bir söğüt ağacına asıldığı yazılıydı. Doktor daha birçok şey, bilimsel birçok terim kullanmıştı. Bu tür, gözlerden kurşunlayarak öldürmenin, bu ovada ve hem de Toroslarda, yalnız be yalnız bir kişinin, İnce Memed nam eşkıyanın marifeti olduğunun da eklenmesi unutulmamıştı.

Konakta av etlerinden, gerçekten de hiçbir yerde yenemeyecek kadar lezzette pişirilmiş yemeklerini yediler, gün daha kavuşmadan da kasabaya ulaştılar. Kaymakam, Belediye Başkanı ve öteki zevat rakı sofralarını kurmuşlar, çiftlikten gelecek

236

237

konuklarını bekliyorlardı. Hemen masaya çöküp Talip Beyin şerefine içmeye başladılar.

Yüzbaşı her kadehe asıldıkça:

“Feci, feci bir manzaraydı,” diyordu da başka bir şey demi-yordu. “Ben de o kan içici İnce Memedi… Tıpkı… Aynı…”

Murtaza Ağaysa sevinçten uçuyordu. Bugün büyük bir iş başarmışlar, işte Savcı, işte Doktor, işte köylüler, Talip Beyin de aynen Abdi Ağa, Ali Safa Bey gibi gözbebeklerinden kurşunlandığını görmüşlerdi. Eğer Belediye Başkanının söylediği bir söz onun midesini bulandırmamış olsaydı, bu sevinci belki de bir hafta sürecekti.

“Rica ederim Reis Bey, lütfen bir daha söyle.”

“Efendim, senin Topal Aliyi Molla Duran Efendi çağırtmış, büyük paralar vererek onu kendisine başmuhafız tutmuş.”

Murtaza Ağanın sevinci iğne sokulmuş bir balon gibi sönü-verdi. Hemen kalkıp Molla Duran Efendiye gitmek istedi ya, bunu da yapamadı. O gece o kadar içti ki, herkesin, özellikle Molla Duranın ikiyüzlülüğü, kalleşliği hakkında o kadar konuştu ki sonunda onu kimse dinlememeye başladı. O da bunu anlayınca azıttıkça azıttı.

Gece yarısına doğru artık kendinden geçmiş Murtaza Ağa, kollarına girmiş iki adamın yardımıyla, ayaklarını sürükleyerek evine gidiyordu.

Talip Beyin çiftliğine gidenler otomobile biner binmez Molla Duran Efendi de hemen evine koşmuştu. Adamlarına:

“Çabuk,” diye bağırdı, “bana Topal Aliyi bulun, yerdeyse de gökteyse de bana onu hemen bulacak getireceksiniz. İzciler başı Topal Aliyi. Kara Hasanın değirmeninde diyorlar. Orada değilse Kara Hasan onun nerede olduğunu bilir. Söyleyin ona Topal Aliyi bana kulağından tutup getirsin. Söyleyin ona, hemen şimdi Topal Aliyi ondan isterim. Hemen şimdi.”

Aradan bir saat geçmemişti ki Kara Hasan Topal Aliyi almış gelmişti.

“Buyur Efendi,” dedi, “izciler başı Topal Ali budur.”

Molla Duran Efendi sedirde oturmuş, gözlerini yummuş, tespihini çekiyordu. Usulca gözlerini açtı. “Topal Ali mi dedin?”

238

“Topal Aliyi istemişsin, ben de zatınıza onu getirdim.”

“İyi, gelsin bakalım.”

Elindeki doksan dokuzluk tespihi Topal Aliye doğru salladı, “Ali, gel otur şuradan bakalım.” Karşısındaki ceviz sandalyayı gösterdi. Değirmenci Hasana da, “sağ ol Kara Hasan, sen de git,” dedi.

Hasan hemen dönüp giderken Ali de vardı sandalyaya çöktü, dizlerini kavuşturup iki elini de çok saygılı üstüne koydu.

“Rahat otur,” dedi Molla Duran Efendi.

Ali birazıcık kıpırdandı.

“Bre Ali, ocağın batmaya, senin izciliğini anlata anlata bitiremiyorlar. Hele Murtaza Ağa seni yere göğe koyamıyor, Topal Ali kardaşım diyor da başka bir şey demiyor. Bir de İnce Me-med senin can bir düşmanmmış, bre Ali, nasıl ettin de öldüre-medin onu? Senin gibi bir adamın fendi, öylesi dünkü çocuğu havada yer, değil mi?”

“Öldüremedik Efendi…”

“Niçin, neden?”

“O çok yüreklidir Efendi.”

“Ya sen?”

“Onun yanında biz kimiz Efendi…”

“Ona kurşun geçmez diyorlar. Sen de buna inanıyor musun?”

“İnanıyorum Efendi. Onu Kırkgöz Ocağının Anacık Sultanı afsunlamış, Efendi. Bir de ben kendi gözümle gördüm, onda yıldırımın içinden çıkmış ateş gibi yanan, bakınca gözleri kör edecek kadar kamaştıran bir taş var.”

“Ne işe yararmış o taş?”

“O taşı üstünde taşıyanlara kurşun değmezmiş, değse de geçmezmiş. O taşı, yani yıldırım taşını üstünde taşıyanları kılıç kesmez, ateş yakmaz, su götürmezmiş.”

“Tevatür,” dedi Molla Duran Efendi. “Sen buna inanıyor musun?”

“Herkes inanıyor.”

“Ben böyle zırvalara inanmıyorum dersem, ne dersin?”

“Sen bilirsin, sen de nefesi taşı eriten ulularımızdan bir büyük hocasın.”

239

“Estağfurullah… İnce Memed mi iyi nişancı, sen mi?” “Karşılaşmadık hiç, karşılaşırsak ya Allah ona verir, ya ba-

na…

“O seni nasıl etti de öldüremedi, o kadar çok istediği halde?” Ali güldü:

“O daha dünkü çocuk, bizimle aşık atamaz, cebinde yıldırım taşı da olsa…”

“Anladım. Onun yakında işi tamamdır, ne olursa olsun. Ama köylüler onu çok tutuyorlarmış. Onu bir ermiş, keramet sahibi büyük bir alim seviyesinde yükseltmişler. O bu kadar iyi adam mı?”

“İyi bir adam.”

“İyi bir adam da seni neden öldürecek, hem de on bir tane çocuğunu öksüz bırakacak?” “Ben ölümü hak ettim de…”

Molla Duran Efendi tespihini hızlı hızlı çekmeye başladı, biraz şaşırmış, çenesini öne uzattı, birkaç kez lahavle dedikten sonra sakalını birkaç kez de sıvazladı:

“Demek sen ölümü hak ettin, nedenmiş ki o?” “Onun başına bütün bu belaları ben sardım. Onun izini sürerek Abdi Ağaya yakalattım.” “Ha, ha, ha, hikaye malum.” “İşte böyle Efendi.” “İnce Memedi çok mu seversin?” “Çok severim, hem de canımdan ileri.” Ali!”

“Buyur Efendi.” “Ben seni çok sevdim.” “Sağ ol Efendi.”

“Şimdi sen benim yanımda çalışacaksın.” “Senin yanında çalışırım Efendi.”

“O Murtazanm sana yaptığı ayıp, gayri insani bir hareket. Önce seni giyindirip kuşattı, sonra da elbiselerini elinden alıp/ ayak yalın başı kabak dışarıya attı, öyle mi?” Topal Ali başını önüne eğip sustu.

“Sonra da üç gün üç gece değirmene gelip yalvardı, ayaklarının altını öptü. Sen de onunla tenezzül edip konuşmadın.”

240

Ali, üzgün, başını kaldırdı, hızla tespihini çekmekte olan Molla Duranın gözlerinin içine baktı:

“Konuşmadım, konuşmak elimden gelmedi, dilim tutuldu.”

“Benim yanımda çalışmak için ne istersin Ali?”

“Bir fötür şapka ilk önce. Bir de takım elbise. Bir çift de kundura… Ondan sonra da soylu bir al at. Bir de Alaman filintası, bir de sapı fildişinden, yepyeni, menevişlenen toplu bir tabanca. Giyitlerin parasını hemen şimdi isterim. Aylık olarak da sen söyle, on bir çocuğum var dağda, getiremiyorum, ne verirsen çalışırım, senin vicdanına kalmış.”

“Benim vicdanıma kalmışsa iş kolay,” diye gülümsedi Molla Duran Efendi, elini kuşağının altına soktu, oradan eski, yıpranmış, koskocaman bir cüzdan çıkardı. “Şu parayı al Ali,” dedi, “çarşıya git kendine, çocuklarına, karına istediğini al. Bu parayı deftere yazıyorum. Sonra azar azar maaşından keserim.”

“Sağ ol Efendi.”

Parayı alan Topal Ali önce şapka satan adama gitti, öteki şapkanın tıpkısı olan bir şapkayı aldı. Sonra kumaşçıya, oradan terziye gitti. Terziye ısmarladığı takımın pantolonu külot olacaktı, tıpkı süvari subaylarının pantolonu gibi. Ardından da kunduracı Cafer Ustayı buldu. Cafer Usta onun ayağına baktı baktı:

“Ben bu ayağa nasıl kundura yaparım?” diye kendi kendine söylendi.

“Köşker nasıl postal yapıyorsa, sen de öyle bir çift çizme yapacaksın.”

“O köşker…”

“Sen de ünü bütün Çukurovayı tutmuş bir kunduracısın. Ferasetin elinden hiçbir şey kurtulmaz.”

Cafer Usta tepeden tırnağa onu şöyle bir süzdükten sonra, yüzü güldü:

“Sen,” diye sordu, “ünlü izciler başı Topal Alisin, değil mi?”

“Ben Topal Aliyim,” dedi Ali.

“Öyleyse sana bir çift çizmeyi yaparım, hem de seve seve.” Kağıtlar çıkardı, ölçüler aldı, hesaplar yaptı, ölçtü, biçti: “Tamam,” dedi. “Üç gün içinde gel. Biliyorum, senin işin ivedi.”

241

Bir hafta sonra Ali giyinmiş kuşanmış, çizmelerini çekmiş, topallamamaya çalışarak çarşının ortasından yürüyor, bana bakıyorlar mı diye de kaş altından yöreyi dikizliyordu.

Birkaç gün içinde al at da, filinta da, tabanca da gelmişti. Bütün bunlara Molla Duran Efendi bir de çok keskin bir Ala-man dürbünü eklemişti ki, gece karanlığını bile aydınlatan. Bunları hep Alinin hesabına yazmıştı.

Murtaza Ağa, Alinin böyle al bir at üstünde, boğazında da dürbün, üstelik de konağının önünden zort atarak geçtiğini görünce küplere bindi, bundan önce kendini zor tutmuştu ama tutmuştu. Aliyi böyle görünce kendisini son derece aşağılanmış saydı, doğru Molla Duran Efendinin evine gitti.

“Hoca, Hoca,” diye bağırdı, “yaktın beni. Ocağımı söndürüp üstüne incir diktin. Böyle de iş olur mu, Topal Ali benim elimden alınır mı?”

Hoca yumuşak gitti, onun ağzından girip burnundan çıkıp yatıştırdı. Aliye ondan daha çok kendisinin gereksinmesi olduğuna inandırmaya çalıştı.

Murtaza inanmış görünerek onun evinden ayrılırken, içinden de, bunu Molla Duran Efendinin yanına bırakmayacağı üstüne yeminler ediyor, Kurana el basıyordu.

242

Değirmenoluk köyü daha gün doğmadan karıştı. Evden eve sessizce gidip gelmeler, fısıltılar, anlamlı bakışlar… Biraz sonra da, gün dağların yamaçlarını aydınlatırken köy derin bir sessizliğe büründü, ortalık ıpıssız kaldı. İnce Memedin ölümünü duyduklarında da böyle olmuş, ağlayan bebekler bile susmuştu. Vurulan eşkıyanın İnce Memed olmadığını duyunca da bir sevinç kasırgası birden patlamıştı.

O zaman da, ne yapıp etmişler, İnce Memedin ölümünü Hürü Anaya bildirmemişlerdi. Hürü Ana çok görmüş geçirmiş, esen yelden hile sezen bir kişiydi ya, köydeki sessizlikten kötü bir anlam çıkarmamış, hiç üstüne alınmamış, kimseye de bu sessizliğin sebebini sormamıştı. Köy, İnce Memedin vurulmadığını duyup da, bir sevinç kasırgasında dönerken de Hürü Ana fazla coşkunluğa kapılmadan, salt, “Biliyordum,” demiş, o da onlarla birlikte kendini sevinç seline kaptırmış gitmişti. Yalnız, o da bir kerecik, yüreğinin başı cızz etti, o da kocası Durmuş Aliyi anımsadığında. O, şimdi sağ olsaydı, diye düşündü, hasta haline bakmadan, bir ayağını taa havalara kaldırarak, o eski zaman oyununu büyük coşkunlukta eserek oynardı.

Şimdi bu sessizliğe gene aldırmıyordu. Ama içinde azıcık da olsa, belli belirsiz bir acıyı, kuşkuyu taşıyordu. Benim oğluma hiçbir şey olmaz, diyordu kendi kendine, o fakir fıkaranın ekmeği, güvencesi, tek umududur, diyordu. Onun üstünde çok kişinin duası var. Koca, ala gözlü, güzel, ak sakallarından yeryüzüne ışık saçılan, yerin göğün yaratıcısı ne demeye koruma-

243

sın onu… Ona kurşun geçmez, onu ateş yakmaz, onu su boğmaz. Koca Allahımız kimi canı yürekten kayıracağını, koruyacağını bilmez mi?

Toprak damının günden yanına oturmuş, İnce Memedine dizleme bir çift çorap örüyordu, çorabın da bitmesine az kalmıştı. Bu çorap öyle güzel bir çorap olacaktı ki bitince, hiçbir ana on yıldır askerdeki, yüzüne hasret kaldığı oğluna, karasevdalı bir kız, ölümüne özlem duyduğu yavuklusuna, bir gelin ateşinden yandığı gurbetteki kocasına böyle bir çorap yapmamış olacaktı. Masmavi çiçeklerden büyüklü küçüklü nakışlar işlemişti çoraplara. Bu çorapları taa uzaktan İnce Memedde görenler, ağzına kadar çiçekle dolmuş bir tarlanın yürüdüğünü sanacaklardı. Böyle bir çorabı şahlar, padişahlar, koçyiğit Kö-roğlu bile giymemiş görmemişti.

Güz güneşi kızdırıyor, az ilerde uzun boyunlu mor bir çiçeğin yöresinde çakıp sönerek dolaşan bir kırmızı, mavi arı da çiçeğe konuyor, hemencecik de kalkıyordu.

Hürü Ana arada bir başını çoraptan kaldırıyor, gözlerini kırpıştırarak başını köyün içine çevirip bakıyor, sonra da mor çiçeklerine dalıp gidiyordu. İnce Memed bu çorabı giyince koca Allah onu daha da çok kazalardan belalardan koruyacaktı. Neden korumasmdı, Hürü Ana kime ne yapmıştı? Şu dünyada Al-lahm hiçbir yaratığına bir kötülüğü dokunmamış, onun bir kelebeğini, bir karıncasını bile incitmemişti. O dinsiz Topal Alinin dışında, hiçbir kulunun da gönlünü yıkmamıştı. O da hak etmişti, o kafir de. İnce Memed de, o öteki ayağı da kırılası Topalı bir adam sayıyordu da, işte Hürü Ana da buna cin ifrit oluyordu. Topal Aliye yüz veren, onunla konuşan hiç kimseyi de bağışlamıyordu. Ama İnce Memede gelince, ona toz kondurmuyordu. O, işini bilirdi. Zaten şu kadarcıkken, ufacıcık bir çocukken bir yürekliydi o! O da koca Allahımızm, ala gözlü de ışık sakallımızın bir karıncasını bile incitmemişti.

Köylünün böyle içine kapanmasına, günlerce susmasına da kızıyordu ya, susuyordu. Ne olacak, ahmak köylü, diyordu. Ahmak, hem de nankör… Abdi Ağayı öldüremedi diye köylünün İnce Memed hakkında atıp tuttuklarını, onu köyden kovduklarını hiç unutamıyor, kızıyordu. Şimdi Kel Hamza da git”

244

mis” ya, oooh, artık rahatlardı. Bol bolamadı topraklan vardı, ekinleri de harmanlardan taşacak, inekleri, kısrakları, keçileri koyunları çifter çifter doğuracaktı. Bu ahmaklar bilmiyorlardı ki, bu onların başına konmuş devlet kuşudur, İnce Memed bereketidir. Bakın hele şunlara bakın, onlara bunca iyilik eden İnce Memedin bir tek anası, Hürücenin yanma da hiç uğruyorlar

mı:

Çorabını öğleye kadar ördükten sonra, azıcık bir şey kalmıştı zaten, azıcık daha çalışırsa belki akşama bitirecekti, Hat-çeyi anımsadı, ona üzüldü, ne iyi bir kızdı diye aklından geçirdi, o da İnce Memede böyle çoraplar yapardı, karasevdasını belli etmek için, o ölmüşse, İnce Memed çorapsız mı kalacaktı, çok şükür onun Hürüce Anası daha yaşıyordu, hem de turp gibiydi, şişleri, yün yumaklarını, çoraba sarıp eve götürdü, usul-lacık ocaklığın yanındaki iskemlenin üstüne koydu, belini iyice doğrultup çatırdattı, köyün içine çıktı.

Ev aralarında kimseyi göremedi. Onu görenlerin saklanır, kaçar gibi bir halleri vardı. Varsın kaçsınlar, kaçsınlar. Varsın sussunlar, sussunlar… Gene bir hal mi geldola İncemin başına? Bu domuz köylüler de benim yavrumu ölmeden öldürecekler, tu, tu, tu… Ocaklardan, evlerden ırak…

Vardı Hösüğün evinin önünde durdu, kapı kapalıydı, buna öfkelenip bağırdı:

“Ne oldu böyle gözü çıkasılar, ne var gene? Köyün her evinden bir ölü çıkmış gibi…” Sesini sertleştirdi. “Beni duymuyor musunuz hörtüklerden gidesiler, açın kapıyı!”

Pancar Hösüğün evinin kapısı açıldı, Hösük dışarıya çıktı, gözleri kızarmıştı.

“Ne o, ne var?” diye gürledi Hürü Ana.

“Bir şey yok,” dedi kollarını yana açarak Hösük. “Sen hele buyur hele Hürüce Bacı.”

“Bir şey var,” diye yüzü öfkeden gerilmiş konuştu Hürü

Ana.

Pancar Hösük daha da yumuşak:

“Gel hele, gel hele şöyle içeri de…” diye onu yumuşacık kolundan tutup çekti.

“Gene İnce Memedi mi öldürdünüz, varsm ölsün,” diye

245

meydan okudu Hürü. “Varsın vursunlar, İnce Memed ölünce dünya durulur mu sandılar. Analar daha nice İnce Memedler doğurur. O, İnce Memed ölmez. İnce Memed ölür ölür dirilir. Ölmüşse İnce Memed canımız sağ olsun. Ölmüşse o, düşmanın karşısında düğün bayram ederim, hem de göbekler atarım, anladınız mı?”

“Gel hele Hürüce Bacı, içeriye gel hele.”

“İnce Memed öldürülmüşse göbek göbek atarım,” diye bu sefer arkaya dönüp bütün köye bağırdı Hürü. “İnce Memed bir sefer ölür, bin sefer dirilir. Analar sağ olsun, analaaar, ahmak köylü beni dinleyin, analaaar. İnce Memed bizim köyden değil miydi, Sefil İbrahimin oğlu değil miydi, ya anası, eline vur ekmeğini elinden al fıkaracık Döne değil miydi, nedir bu böyle, evlere kapanıp her biriniz bir mezar taşı olmuşsunuz.”

Hösük sesini daha indirerek:

“Gel bacım, sen azıcık içeriye gel de yornuğunu al da…”

Hürü kolunu onun elinden kurtarıp köyün ortasına doğru, bağırarak çağırarak yöneldi, geldi küçücük alancıkta durdu. Köylüye, candarmaya, yüzbaşıya, kim aklına gelirse, İnce Me-medden başkasına veryansın ediyordu.

O, orada o kadar çok bağırdı çağırdı ki, köylüler meraktan birer ikişer evlerinden çıkıp, alancıkta, onun yöresinde birikiş-meye başladılar. O da köylüler kalabalıklaştıkça azıttıkça azıttı. “Siz erkek değil misiniz, insan değil misiniz, İnce Memedin de iki gözü, iki eli, iki kulağı var, sizin de… İnce Memed vurulursa vurulsun. Koçyiğit Köroğlu yitti gitti de, bir daha gelmedi, Kırklara karıştı da dünya duruldu mu, Demircioğlunu delikli demir deldi de dünya Demircioğlusuz mu kaldı, Gizik Duranı vurdular da ne oldu, dünya padişaha mı kaldı, öldürsünler İnce Memedi, öldürsünler…”

Öldürsünler derken, her öldürsünlerle birlikte onulmaz acısını da dile getiriyordu. Her öldürsünler derken, kendi de bir kere ölüyordu.

Sonra sustu, dinginledi, köylü biltekmil çocuk, yaşlı gelmişler, onun yöresinde halkalanmışlar, bu acıdan, öfkeden taş kesilmiş yaşlı insana bakıyorlardı.

Hürünün susması uzun sürdü.  Ellerini beline koymuş,

246

gözlerini Alidağmın doruğuna dikmiş, dalmış gitmişti. Gittikçe çözüldüğü, bir iyice yaşlandığı, çöktüğü belli oluyordu. Kendini bıraksa, dizleri ağırlığını çekemeyip oracığa çöküverecekti. Bunun farkına varınca, kendine geldi, acısını, merakını içine itip gene dikeldi, gözlerini kalabalığın üstünde dolaştırdıktan sonra:

“Gene ne oldu İnce Memede?” diye sordu, tepeden, alaylı, gülümseyerek. “Onu gene ala gözlerinden kurşunladı mı Yüzbaşı Ağa? Ne oldu? Onu gene kancıkladı mı soyu tükenesi Topal Ali? Varmış da uşak olmuş Molla Durana… Oooh, çok şükür Allahıma, benim ahım yerde kalmaz, koca Allahım da ala gözlüm, onu daha kötü, daha beter edecek, uşaklıktan da beter edecek…” Ellerini havaya açtı, dudakları kıpır kıpır etti, “Çok şükür Allahıma,” diyerek ellerini gene beline indirdi. “Bana haber vermiyorsunuz İnce Memedin ölümünü, değil mi, Hürüce Ana yaşlandı, dayanamaz, dayanamaz diye, öyle mi?”

Sustu, gözlerini gene kalabalığın üstünde dolaştırdı, iki üç kere el çırptı, oynar gibi birkaç kere sallandı.

“Dayanırım yavrularım, dayanırım,” dedi. “Ben bilmez miyim, kurban olduklarım…”

Sesi acıdan titriyordu.

“Ben bilmez miyim ki eşkıya dünyaya payidar olmaz? Sultan Süleymana kalmayan dünya, o Süleyman kuş dilini bilirdi, Kaftan Kafa hükmederdi, işte ona kalmayan dünya, hiç kimseye kalmaz. Biliyorum, İnce Memed de bir gün ölecek, ya da Köroğlu gibi, Köroğlu Ürüşan Ali gibi, o da yitiklere karışacak…”

Kırklara diyecekti, dilini tuttu, o, İnce Memedin, ölse de yitse de sonunda Kırklara karışacağına, koca Allahına ne kadar inanıyorsa o kadar inanıyordu. Şimdi şu köylülerin dilini açarsa, nasıl olsa açacaktı, o köylülerin bin çeşit huyunu suyunu bilirdi.

“Dayanırım yavrularım dayanırım. Eşkıyanın sonu yoktur, bilirim yavrularım bilirim. Bilirim, bilirim de gene de yüreğim yanar, demircilerin köresi gibi.”

Sesi gene gürledi:

“Susmayın, konuşun,” diye buyurdu. “Ben İnce Memedin Hürü Anasıyım, ben dayanırım.”

247

Sesini indirdi, şimdi sesi sevecen sımsıcacıktı: “Demir olsaydım çürürdüm, toprak oldum da dayandım, toprak oldum da dayandım, toprak oldum da…”

Birden dikleşti. Sanki az önceki yumuşacık, ipek gibi yumuşacık, okşayan sesli kadın değildi.

“Söyleyin bakalım gene ne geldi İnce Memedin başına?” Kalabalık başını önüne indirmiş, taş gibi donmuş susuyordu.

“Ne susuyorsunuz hörtükler?” diye bağırdı. Sonra da gene öfkelendi, ağzına geleni kalabalığın üstüne kustu.

Bir şeyler olmuştu, bir şeyler ya, bu hörtüklerden gidesiler susuyorlardı. İçine düşmüş kurt onu gittikçe kudurtuyordu. Ya gerçekten İnce Memede bu sefer bir şey olmuşsa, toprak oldum da dayandım ya, demişti de övünmüştü, bu sefer dayanamazdı. Durmuş Aliden on dört çocuğu olmuş, hepsini de kara topraklara koymuştu, koymuştu da toprak olup dayanmıştı, İnce Memede taş olsa da, gökyüzü olsa da dayanamayacak, çürüyecekti, ölmese bile.

Tam önünde süklüm püklüm, ellerini karnının üstüne kavuşturmuş Kısacık Mahmudu görünce, içinde bir umut uyandı. Kısacık Mahmuda, anası o bir yaşındayken ölmüştü, o bakıp büyütmüş, evlendirmişti. Onun huyunu suyunu bilirdi.

“Gel yanıma Mahmut,” diye buyurdu.

Mahmut geldi, onun önünde durdu.

“Söyle, ne oldu İnce Memede? Bana bir daha sordurma!”

Sesi öylesine buyurucu ve kesindi ki Mahmut değil, kim olsa onun sorusuna karşılık vermemezlik edemezdi.

Mahmut:

“At,” dedi sustu.

“Ne atı?” diye kaşlarını çattı Hürü.

“İnce Memedin atı, bindiği at… Hani, o gün…”

“Anladım, kara at. Ne olmuş ona?”

“Orada… Orada duruyor,” dedi Mahmut.

“Üstünde binicisi var mı?”

“Çıplak,” dedi Mahmut.

Hürü sapsarı kesildi, çıplak sözünü duyunca. Birkaç kere sallandı, bu çok az sürdü, kendini toparladı.

248

“Nerede?”

“Orada, kayalarda.”

Hürü yürüdü, Kısacık da arkasından. Kalabalık sessizce aralandı, ona yol verdiler.

Hürü hızlandı, yürüdükçe hızı artıyor, uğunuyor, Kısacık Mahmut arkasından zor yetişiyordu. Kayaların dibine gelince durdu. Göğsü körük gibi alıp alıp veriyordu. Başını kaldırdı, yağız at sarp kayalığın tam doruğunda duruyordu. Yönünü güneşe döndürmüş, başını dikmiş, kuyruğunu usul usul bir sağa bir sola sallıyor, dünyayı ağzına kadar doldurmuş bol ışığın altında tüyleri yıldırdıyordu.

Hürü bir kayanın üstüne çöküp, gözlerini attan hiç ayırmadan yornuğunu aldıktan sonra ayağa kalktı:

“Sen burada bekle Mahmudum,” dedi, kayalığa tırmanmaya başladı. “Birkaç sualim var şu kara attan, bakalım o ne söyleyecek, ben ne dinleyeceğim.”

Kayanın tepesine çıkan incecik bir çiğir buldu kendine. Al-lalem, bu da buradan çıkmış tepeye, diye düşündü. Hem dinlene dinlene çıkıyor, hem de atla konuşuyordu. Güzelim elma gözlü, kız suratlı yağız at. Keklik sekişlim de ceren bakışlım. Sırma yelelim de ipek kuyruklum, sen Köroğlunun Kıratına benzersin, kanat takarsın da göğe uçarsın, yedi günlük yolu, bir göz açıp kapayıncaya kadar aşarsın. Senin binicine kurban olsun Hürüce, sen onu neyledin nettin, söyle bana, nolursun? Onu alıcı kuşlara, yırtıcı kaplanlara, yedi dilli yılanlara mı kaptırdın, söyle sana kul olayım, sen ne yaptın binicini? Söyle bana binicini, bir haber ver ondan, Hürüce Ana da kurban olsun sana, hemi de tırnaklarına, onu bir derin yardan mı uçurdun, derin derin sulara mı düşürdün, onu gittin de azılı, kurt dişli can-darmanm kurşununa mı teslim ettin, söyle elma gözlü, kız suratlı yağız at… Sen Hazreti Alinin Düldülüne benzersin. Yüz bin kılıç içinden de süzülerek çıkarsın, söyle bana ne yaptın binicini, yangınlar mı onu elinden aldı, hasta mı, sayrı mı oldu, söyle ona ne oldu? Sen, adı güzel, kendi güzel Muhammedin Burağma benzersin, pervaz vurup gökyüzüne uçan. Hızırın Benlibozuna benzersin, yedi denizler üstünde yürüyen, söyle bana binicini şu moraran yüce dağlara mı verdin, kara çadırlı,

249

çimeni yeşil gözlü Yörüklere mi teslim ettin, iyi yürekli, tez canlı köylüler mi kaptılar senin üstünden onu, söyle bana, kurban olsun İnce Memedin anası Hürüce sana. Söyle ne yaptın binicini, tüyleri yıldır yıldır gün altında yanan yağız at?..

Böyle, atla konuşa konuşa atın yanma kadar çıktı, onun birkaç adım berisinde durdu. At yerinden hiç kıpırdamıyor, öylece kuyruğunu sallayıp duruyordu. Bundan yüreklenen Hürü atın yanma kadar yanaştı, sağ elini kaldırdı yelesine dokundu, okşadı usul usul, çekinerek.

“Kurban olsun Hürüce senin sırma yelene, söyle nereye götürdün binicini sen, sağ mı, hasta mı, sayrı mı, iyi ellerde mi, başı darda mı?”

Yağız at tam bu anda kıpırdadı, arkasından da şaha kalktı, ön ayakları havayı dövüyordu, Hürü onun birden kayalıklardan aşağıya süzüldüğünü gördü. Olduğu yerden az daha çekil-meseydi Hürü, yağız at onu kayalıklardan aşağıya yuvarlayacak, o da bin parça olacaktı.

“Boyu devrilesi de elma gözleri çıkasıca şeytanın öz bir oğlu kara domuz, sen insanlıktan, atlıktan ne anlarsın, delirmiş de aklını oynatmış imansız, merhametsiz! O senin gibi pise… İncemde de akıl mı var sanki, onda hiç akıl olsaydı, can bir düşmanı, hemi de kurdun kuşun, dünyadaki tekmil canlıların düşmanı, Molla Duranın da kölesi Topal Aliyi hiç yaşatır mıydı? Ben de sana koç Köroğlunun Kıratı, dedim! Var da sen kurban ol Köroğlunun, o kıyamete kadar yaşayacak bengisu içmiş Kıratının tırnaklarına. Sana adı güzel kendi güzel Muhammedin Burağı dedim, var sen de…”

Ata kızmış veriştiriyordu. Öfkesi biraz geçince kayalardan indi.

“Nereye gitti o huysuz, kötü yağız?” diye Kısacık Mahmu-da sordu.

“Köye,” dedi Mahmut.

Yan yana, ağır ağır köye yöneldiler. Hürü Ana başını önüne eğmiş, hiç konuşmuyordu.

Böylece eve geldiler.

Hürü:

“Kısacık,” dedi, “şimdi gitme de bu akşam sana bir güzel

250

yemek pişireyim. İstersen sana bir horozlu soğan yahnisi yaparım. Çocukken ne kadar severdin, aklında mı?”

Kısacık Mahmut güldü:

“Senden sonra ben hiç horozlu soğan yahnisi yemedim, Ana.”

“Şimdi bugün ye işte,” dedi Hürü.

Dışarıya oturup sırtlarını duvara verdiler. Onlar daha otururlarken at doludizgin, süzülerek, bir yel gibi önlerinden sü-nerek geçti gitti. Hürü onu görünce başını çevirdi:

“Ne yaparsa yapsın, o kara domuzlan bir daha konuşmam,” dedi. “Onun bir daha da yüzüne bakmam, o boyu dev-rilesinin.”

Aradan çok geçmemişti ki at gene süzülerek önlerinden geçti, kayalıklara doğru gitti. Onun yüzüne bakmamaya ant içmiş Hürü, o gözden ırayıp yitinceye kadar özlemle arkasından baktı.

Gün yıkılıp gitmişti, önce Hürü Ana ardından da Kısacık Mahmut ayağa kalktılar.

Hürü:

“Mahmudum,” dedi, karşıda eşinen iri, apak ışılayan, açık sarı telleri sarkan horozu gösterdi, “şunu yakala da kes, kes de sana…”

Kısacık Mahmudun koşmasıyla, horozu kesmesi bir oldu. Başı kesik horoz oradan oraya sıçramaya başladı.

“Kısacık, ocağı batasıca Kısacık,” diye bağırdı Hürü Ana, “böyle de horoz kesilir mi, haydi git de yakala onu. Eziyet çekmesin fıkara. Yakala da üstüne kestiğin bıçağı koy, kıpırdamaz o zaman horoz.”

Kısacık Mahmut koştu, horozu yakaladı, yere yatırıp, üstüne bıçağı koydu, horoz kıpırdamadı.

Hürü Ana kolları sıvayıp gün batmcaya kadar Kısacık Mahmuda bir yahni yaptı ki kokusu bütün köyü doldurdu. Karşı karşıya geçip horozu bir güzel yediler. Hürü Ana bu güzel yemeğin üstüne bir de çay pişirdi.

Bir at ayağı tapırtısı duyup Hürü Ana dışarıya fırladı, eşikte bir süre durup alacakaranlıkta uçan bir kuş gibi yumuşacık akan atı seyretti.

251

İçeriye dönünce:

“Mahmudum,” dedi, “biliyor musun, bu İnce Memed ölmedi, daha sağ. Sağ ama başında da bir hal olduğu besbelli. Onun başında bir hal olmasaydı, bu at böyle başıboş dolaşmaz-dı buralarda. Vurulmuş olsaydı gene dolaşamazdı.”

“Doğrusun Ana.”

“Şimdi ben onun nerelerde olduğunu biliyorum. Bu at bize haberci geldi. Keski ben de ona o kadar sövüp, kargış etmeseydim. İnce Memed beni istiyor. Benimle gider misin?”

“Giderim Ana. Giderim ya, ben senin için cehenneme desen de giderim ya, İnce Memedin yeri uzak mı yakm mı?”

“Epeyce uzak,” dedi Hürü Ana.

“O zaman bu kadar yolu sen nasıl gidersin?”

“Ben giderim,” diye dikleşti Hürü Ana. “Yeter ki sen yorulma.”

“Bizim eşeği de alırım yanıma. Semerini de daha yeni yapmıştım. Üstüne de bir minder atarım, yorulursak bineriz. Benim eşek at gibidir, Ana. Şu İnce Memedin atı bile onun kadar yürüyemez.”

“Olur,” diye güldü Hürü Ana. Ardından da ekledi: “Yürüyemez. Yarın gece yarısı yola çıkarız, kimse bilmesin nereye, ne yana gittiğimizi. Sen de karına kasabaya gittiğimizi söyle, olur mu?”

“Olur,” dedi Kısacık Mahmut.

Kısacık Mahmut tam gece yarısı Hürü Ananın kapısının önündeydi. Hürü Ana da bütün gece uyumamış onu bekliyordu. Elinde büyücek bir bohça ve bir sepetle dışarıya çıktı.

“İnce Memedime de incir kuruttuydum, Delice koyağın narından da ona nar sakladıydım. İnce Memedim taa çocukluktan bu yana Delice koyağın narlarını sever. O narların her birisi pespembe olur da, insanın yüzüne gülen, adam kafası büyüklüğünde her birisi… İşte bu bohçada da ona don gömlek, bir de mintan, birkaç tane de dizleme çorap götürüyorum. Bu gece şimdiye kadar oturup ördüm de mavi çiçekli çorabı bitirdim-Dönünce sana da yaparım yavru, bu çoraplardan, üstüne de ce-renler işlerim.”

“Sağ ol Ana. Eşeğe binsene.”

“Dur hele, dur Mahmut, dur hele köyü bir çıkalım.”

Hürü Ana önde, yedeğindeki eşeğiyle Kısacık Mahmut arkada, köyü usullacık çıkıp Alidağı yoluna düştüler. Alidağma ay vurmuş, dağ bir ay dumanı içinde kalmış, bir mavi, incecik, ardından gökyüzü gözüken bir bulutmuşcasma Dikenlidüzüne inmişti- Ay ışığında bir ortadan siliniyor, sonra da ardından ay ışığında apak kesilerek, inceden de mora dönüşerek yeniden ortaya çıkıyordu. Hürü Ananın elleri üşümüş, o da ellerini koynuna sokmuş, üstüne de yumulmuştu.

“Ana binsene eşeğe.”

“Binerim ya, üşüyorum, soğuk var, hele biraz, gün doğuncaya kadar yürüyeyim.”

Tam Alidağmın dibine varmışlardı ki gün doğdu. Hürü Ana dağın dibinde durup uzun uzun dağa şöyle bir baktı. Çıplak dağ baştan sona çiçeğe durmuş, kısa boyunlu masmavi çiçekler dağı gökyüzü mavisine boyamıştı. Alidağının kırmızı, mor, tüten kayalıkları mavinin içine bir batıyor, bir çıkıyorlardı.

Hürü Ana yolun üst başında, kayayı yarıp çıkmış koskocaman, turuncu, uzun boyunlu, ipileyen bir çiçek gördü.

“Bak Kısacığım, bak,” dedi. “Şu Allahm işlerine, şu güzel çiçeğe bak, ne de güzel ipiliyor, ışığın içine batmış da…”

“İpiliyor,” dedi Kısacık Mahmut.

“Onu oradan usulca kopar getir de İnce Memedime götü-reyim, solar ya biz onun yanma varana kadar, varsın solsun. İnce Memedim Alidağımızm çiçeğini belki de çok özlemiştir.”

Mahmut koşarak gitti, çiçeği köküyle birlikte kaya yarığından söktü çıkardı.

“Şu bohçayı al da eşeğin üstünden içine koy. Kokuyor mu?”

Kısacık Mahmut çiçeği uzunca burnunda tutarak kokladı.

“Kokuyor Ana,” dedi. “Hem de ne güzel kokuyor, Çukurova nergisi gibi.”

Getirdiği çiçeği Hürünün eline verdi. Hürü de çiçeği incitmeden uzun uzun kokladı.

“Kokuyor,” dedi, “çok da güzel. Solsa bile Memedimin çamaşırları burcu burcu kokacak.”

Mahmut bir kayanın üstüne koyup bohçayı çözdü, Hürü

252

253

Ana da turuncu, güzel kokulu çiçeği, Memede kendi eliyle diktiği Maraş inanışından kırmızı çizgili mintanın içine koydu usulca, incitmeden, mintanı katladı, bohçayı da eskisi gibi bir güzel bağladıktan sonra eşeğin semerine astı.

“Bin artık Ana, gün de doğdu. Benim eşeğim marzıman, benim eşeğim Kıbrıs eşeği.”

Eşeğini övüyor, yere göğe koyamıyordu. Hürü Ana da onu hoşgörüyle dinliyordu. Eşeğinden başka hiçbir şeyi yok ki fıka-racığm, varsın övsün, diye içinden geçiriyordu. Üstü düz bir taşa gelinceye kadar övmesini sürdürdü Kısacık Mahmut. Düz taşın önünde durup arkadan gelen Hürüyü bekledi. Hürü hiçbir şey söylemeden taşa çıktı, oradan da eşeğe atladı.

“Oooh, yorulmuşum,” diye eşeğin yularına yapıştı. “De-

eeh…”

Eşek Mahmudun övdüğünden de iyiydi, at gibi gidiyor,

Mahmut arkasından zor yetişiyordu.

Öğleye doğru ormanın ilk ağaçlarına ulaştılar. Buralarda ağaçlar seyrek ve kısaydı. Bir pınarın başında durdular, Hürü Ana eşekten atlayarak indi. Mahmut onun huyunu iyi bildiğinden, onun ne eşeğe binişine, ne de inişine yardım edebiliyordu.

Pınar apak çakıltaşlarmın altından kaynıyor, dibine gün vurmuş suyun içinde küçücük küçücük balıklar ışıldayarak oradan oraya dolaşıyordu. Sular pınarın altında uzun, geniş bir çam oluktan dökülüyor, aşağıdaki dereye çamların arasından akarak gidiyordu. Yöreyi, mosmor açmış, diz boyu yarpuzların keskin kokusu, ılık güneşte biraz daha keskinleşerek dolduruyordu.

Hürü Ana dağarcığı sırtına bağlamıştı, onu oradan aldı, pınarın başına çöküp oturdular. Dağarcıktan kalın, kızarmış, yer yer de yanmış, dilim dilim kesilerek üst üste konmuş soğanlı kömbe çıktı.

Mahmudun ağzı sulanıp yutkundu. Derin derin, daha yeni ılımaya yüz tutmuş kömbenin kokusunu içine çekti:

“Ne güzel Ana,” dedi, “ne güzel kokuyor kömbe!”

Kömbeden bir parça aldı ısırdı. Hürü Anaya baktı, o yemi-yordu. Mahmut elindeki parçaya yumulmuş, dünyayı gözü görmüyordu. Karnını bir iyice doyurduktan sonradır ki, ancak yeniden Hürüye bakabildi, o daha ağzına bir lokma atmamıştı-

254

“Niçin yemiyorsun Ana?” diye sordu.

Hürü Ananın gözleri yaş içinde kalmıştı:

“Ben batayım ben,” dedi. “Hürü Anan batsın da şu kara topraklara gömülsün. Benim kömbe boğazımdan geçer mi ki, sen bilir misin hay oğul, hay Mahmutcuk, eşeği güzel yiğidim, İnce Memed de çok severdi soğanlı kül kömbesini. Ben de ona taa çocukluktan bu yana kömbe yapardım.

“Gene yaparsın Ana, üzülme.”

“Yaparım,” dedi Hürü, “üzülmem…” Pınara eğildi, dudaklarıyla sudan kana kana içti. “Kalk gidelim,” dedi. “Belki Allah bize İncemin izini gösterir.”

Mahmut önde, eşeği yedeğinde, en arkada da Hürü Ana, gene yola düştüler. Mahmut yol kıyısında iri bir kütük görünce eşeği çekti, gene onun önünde durdular, Hürü Ana kütüğe çıkıp eşeğe atladı. Eşeğin semeri yeniydi. Semerin üstüne Mahmut, daha yeni yapılmış bir pamuk minder atmıştı, Hürü Ana bu yüzden çok rahat ediyor, ikide birde de arkasına dönüp Mahmuda:

“Sana,” diyordu, “köye döner dönmez, bir çorap yapacağım ki İnce Memedime yaptığım çoraba da benzer.”

Ormanda on bir tane Yörük kadınıyla karşılaştılar. On birinin de çocukları işlemeli kırmızı kolanlarla sırtlarına bağlanmıştı.

“Durun hele kadınlar,” dedi Hürü.

Yörük kadınları durdular, eteklerinde kabuklu yeşil ceviz vardı.

“Bereketli olsun Yörük kadınları.”

“Sağ ol Ana,” dediler.

“Size bir sualim var, iyi düşünün de öyle konuşun. Siz, dün, ya da öncesi gün, ya da bir hafta, on gün önce burada bir at gördünüz mü, bir yağız at, eyersiz, dizginsiz, pusatsız, belle-mesiz, çırılçıplak…”

Kadınlar hiç konuşmadılar, bir süre ona, Kısacık Mahmuda baktıktan sonra ormanın içine kaçarcasına çekildiler gittiler. Hürü onların ardından bakakaldı. Sonra eşeğini tekmeledi:

“Deeeh!” Sesi sevinçliydi. “Gördün mü başımıza gelenleri, bu işin içinde bir iş var, İnce Memedim sağ… Yoksa biz atı sorunca onlar niçin kaçsınlar…”

255

Bundan sonra ormanda kime rastgelmişler, kime atı sor-muşlarsa, hepsi de onlara bu kadınlar gibi davranmışlar, önce onları tepeden tırnağa süzdükten sonra ormana kaçıp gözden ırayıp gitmişlerdi.

Hürü Ana artık kızmaya başlıyordu:

“Bu da ne, bu da ne, bu Yörükler dil bilmiyorlar mı, bunlar akıllarını mı oynatmışlar?”

İyi ki yağız atı soruyor Hürü Ana, bir de İnce Memedi sor-saymış, bunlar ne yapacaklarmış acaba?

“Nereye kaçıyorsunuz, nereye, ben adam yiyici değilim…”

Eskiden olsa, yüreğinde de acısı olmasa Hürü bunlara, kasıklarını tuta tuta bir güler, bir gülerdi ki aklı başından gidene

kadar.

Geceyi iri bir sedir ağacının altındaki pınarın başında geçirdiler. Kısacık Mahmut gece yarısı ormanın içine şöyle girivermiş, birkaç tane irice, yağlı, ağır kuşla gelivermişti. Oluğun alt başına, çimenlerin üstüne bir ateş yakmışlar, kuşları yolup yıkamışlar, tuzlayıp közlerde bir güzelce pişirmişlerdi. Hürü ömründe bu kadar yağlı, güzel kokulu, lezzetli et yememişti.

“Bre ocağın batmaya Kısacık, sen bu kuşları nasıl yakaladın?”

“Yakalarız biz Ana.”

“Bre Kısacık, bu kuşlardan bizim Dikenlidüzünde de var

mı?”

“Bizde de çok olur Ana.”

“Köye döner dönmez, senden bu kuşları isterim, hem de beş tane.”

“Ohhooo Ana,” dedi Kısacık, “istersen sana her gün on tane de tutarım.”

“İnce Memed eve geldiğinde de…” “O zaman elli tane iste Ana, şu benim gözümden.” Parmaklarını yaladıktan sonra, sırtlarını biraz ağaca verip kestirdiler. Eşeği az ilerdeki çalıya örklemişler, bol çimende o da iştahla yayılıyordu.

Hürü Ana uyandığında ay daha tepedeydi:

“Kalk yürü Kısacık,” dedi. “Uyan, yolcu yolunda gerek.”

Kısacık sıçrayıp uyandı.

256

“Yolcu yolunda gerek Ana, yolcu yolunda,” diyerek eşeğe eitti, onu çalıdan çözdü. “Bin Ana,” dedi.

Hürü güldü.

“Haydi, haydi tut ayağımdan bineyim. Bu gece yarısı binit kütüğünü nerede bulacağız.”

Gün burnuna ormanı çıktılar. Keven dikenlerine gün vurmuş, bir pembe ışık bulutu yamaçlarda savruluyor, tozukuyor-du. Ormanın üstünden de yer yer, yeşil, sarı dumanlar kalkıyordu.

“Baksana Kısacık, şu karşı dağın ardından bir duman yekiniyor gibi. Benim gözlerim iyi seçemiyor, ocak dumanı mı o, yoksa yekinen bulut mu?”

Kısacık sağ elini gözlerine siper edip baktı:

“Bu duman ocak dumanı Ana,” dedi. “Dikine tütüyor.”

“İyi.”

Eşeği tekmeledi.

Yemyeşil bir küçük koyağa indiler. Koyağın ortasından incecik bir su çakıltaşlarını yuvarlayarak akıyordu. Aşağıda, tek ağacın dibinde birçok kadın karartısı gördüler. Kadınlar ya yere çömelmişler, ya oturmuşlardı, buradan belli olmuyordu.

“Oraya gidelim.”

“Gidelim Ana,” diye eşeğin önüne düştü Kısacık Mahmut.

Onlar yaklaşınca kadınlar hep birden ayağa kalktılar.

“Selamünaleyküm kadınlar.”

“Aleykümselam,” dedi kendi yaşında bir kadın.

“Kolay gelsin, yunak mı yuyordunuz?”

“Yunak,” dedi yaşlı kadın.

Bunların Yörük kadınları olduğu uzaktan bile belli oluyordu. Başlarına taç başlık dedikleri işlemeli bir gümüş tas kapatıyorlar, onun da yöresini incik boncukla, zenginleri altınla, inciyle donatıyorlardı. Önlükleri de köylülerin önlüklerinden başkaydı. Çok renkli, çok işlemeliydi.

“Hangi obadan olursunuz?”

“Sarıkeçili,” dedi Yörük kadını.

“Ben de Hürüyüm, bu da Kısacık Mahmut. Ben büyüttüm bunu, yani bu da benim doğurmadığım oğlumdur.”

Kadınlar gülüştüler.

257

“İkimiz de şu aşağıdan Değirmenoluk köyünden oluruz. Size bir şey soracağım ama, kaçmayacaksınız, sorduğum şeyi duyunca herkes başını alıp yitiyor da…”

Kadınlar gene gülüştüler.

Biraz önceki, iriyarı yaşlı kadın:

“Belki biz de kaçarız. Sen bize de hiç sorma istersen.”

“Sormasam olmaz.”

“Sor öyleyse bacı, belki de kaçmayız.”

“Siz buralarda yağız bir at gördünüz mü, dün ya da öncesi gün, ya da on günden bu yana. Yağız, görkemli bir at, azıcık deli. Kimse onu yakalayamaz, kimse onu vuramaz. Bir kişiden başka, kimse onun üstüne binemez. Bir yerlerde başıboş gezer durur.”

Az önce konuşan yaşlı Yörük kadın:

“Ben de kaçıyorum bacı,” dedi. “Kusura kalma. Böyle bir şeyi ne sen bize sordun, ne de biz sana bir şey söyledik. Sağlıcakla kal.”

Gerçekten de ormana aşağı yürüdü gitti.

Hürü eşeğinden indi, bir yere sekilenip konuşmaya başladı. Kadınlar orada, suyun başında taş kesilmişler çıt çıkarmıyorlardı. O konuştukça ötekiler biraz daha başlarını önlerine eğip susuyorlardı. Hürü de bendini yıkmış sel gibi konuştukça konuşuyordu.

En sonunda yoruldu, dayanamadı:

“Abooov, analarım,” dedi, “siz de ne biçim kadınlarmışsı-nız, altı üstü bir at, varın söylemezseniz söylemeyin! Biz o atı görmedik deyin ne olur.”

Ayağa kalktı, kadınlara tepeden, küçümseyerek baktı, Mahmut eşeği onun önüne kadar getirmişti, öfkeyle bindi.

“Bunda bir iş var Mahmut,” dedi.

“Var Ana.”

Koyağı yukarıya çıktılar. Uzakta sivri, çakmaktaşındanmış gibi ipileyen bir kayalık gözüküyor, kayanın altına doğru bir yerden göğe uzun dumanlar ağıyordu. Sarı yeşil bir çalılığı geçince alt çukurun içinde küçük bir koyun sürüsü gördüler. Sürüyü küçük bir kız çocuğu otlatıyordu, on, on bir yaşlarında.

Hürü Ana kız çocuğunu görünce:

258

“Mahmut,” dedi, “baksana şuna, şu kız çocuğuna, onun yanına gidelim.”

Kızın yanına indiler, sürünün genç köpeği hışımla onları karşıladı. Küçük kız hemen köpeğin önüne geçti.

“Benim küçücük kızım,” diye eşekten indi Hürü, “sırma saçlı da çimeni yeşil gözlüm. Benim bu güzel, kırk örgülü saçlı da elma yanaklım Sarıkeçili oymağından olur, öyle mi?”

Utangaç kız, pespembe yanakları kızararak:

“Biz Sarıkeçiliyiz,” dedi.

“Kurban olam senin güzel dillerine, ne güzel de konuşuyor benim gül kızım. Sen kimin kızı olursun, benim sürmelicem?”

“Aslanoğlanın kızıyım.”

“Ben bilirim Aslanoğlanı.”

“Sen gördün mü babamı?”

“Görmez olur muyum hiç, bizim evimize gelir, bana Ana der. Kocaman, çimeni yeşil gözlü bir adam.”

“Sen şakacıktan söylüyorsun, değil mi teyze, benim babam küçücük.” Kısacık Mahmudu gösterdi. “İşte bunun kadar.”

Hürü hemen toparlandı:

“Ya, ya, şakacıktan söylüyorum.”

Utangaç kız sıkılmış, yüzü ter içinde kalmıştı.

“Ben de kızıma neler getirdim, Aslanoğlanın kızına. Senin adın neydi hele?”

“Fatmalı.”

“Yaaa, ben de güzel Fatmalıma nar getirdim ki, bal akıyor içinden… İncir getirdim ki, kendi elimlen kuruttum. Mahmut!”

Mahmut eşekten bir kocaman narla, bir avuç incir almış getiriyordu.

“Al kızım al!”

Kız utanıyor, zırıl zırıl da terliyordu. Sonra birden gülmeye başladı, gülerek:

“Ben de seni tanıyorum teyze,” dedi.

“Teyzen sırma saçlarına kurban olsun,” diye onun saçlarını usul usul okşadı Hürü. “Ye, ye bakalım incirleri.”

Kız bir ona, bir Mahmuda baktı, sonra da sırtını onlara dönüp ağzına bir incir attı. Döndüğünde gözleri ışılıyordu.

Az öteye çekilip düzlüğün yamacına yan yana oturdular.

259

Kız bir yandan incirleri atıştırıyordu. Bir Hürüye sevgiyle, gözleri parlayarak bakıyor, bir atıştırıyordu. İncirleri bitirdikten sonra:

“Bu narı çadıra götürsem de Müslüme versem olur mu teyzem? Ben yemesem de Müslüm yese. O hasta da…”

“Mahmut, bir nar daha getir.”

Mahmut bir nar daha getirdi kıza verdi. Kız sevincinden uçuyordu.

“Bunu da evde kesip yesek olur mu? Anam babam da yer.”

“Olur,” dedi Hürü onun saçlarını okşayarak. “Olur güzel kızım, Fatmalım benim.”

Küçük kız ona minnetle baktı, sırtından dağarcığını çıkardı, iki narını da güzelce dağarcığa yerleştirip yeniden sırtına bağladı.

“Müslüm hasta,” dedi.

“Müslüm senin kimin olur?”

“Ağam olur,” dedi. “Onu hasta etmişler. Sen buralarda ne arıyorsun teyze?”

“Bir at arıyorum,” dedi Hürü Ana. “Bir at, kara, yağız… Güzel bir at arıyorum. Sen buralarda öyle bir at gürdün mü hiç?”

“Gördüm,” diye heyecanlandı Fatmalı, yüzü de yeniden kızardı. “Görmez olur muyum hiç, o at işte… Her gün uçarak gelir, şu kayanın tepesine konar, orada hiç kıpırdanmadan durur. Yaaa, bir de kuyruğunu sallar. Sonra kartallar gelince, kartallar da onun üstünde çok çok dönünce o da ışığa karışır gider.” Birden kuşkulandı, gözlerini Hürünün gözlerinin içine dikti uzunca baktı. “Sen o atı niye arıyorsun teyze?”

“Oğlumun atı da, oğlum da…”

“Sen yalancıktan böyle diyorsun, değil mi teyze?” diye gü-lerekten sordu Fatmalı. Daha öyle gözlerini Hürünün gözlerine dikmiş kuşkuyla bakıyordu. “O atın hiç sahibi yokmuş ki. O at cinli bir at imiş. Diyorlar ki o Köroğlunun Kıratı imiş. Babam diyor ki Köroğlunun atı hiç ölmez imiş. İşte bu yaşlanınca böyle kara olmuş. Babam diyor ki Köroğlunun o hiç ölmeyen atı, yaaa… Babam diyor ki dondan dona da girer imiş.”

“O ata birisi biniyormuş,” dedi Hürü Ana.

260

“Yok, yok,” diye telaşlandı Fatmalı. “Olur mu hiç? O at var ya, çok yıllardan beri, ben doğmadan önce, babam da doğma-mışmış, sen benim dedemi biliyor musun, ak sakalı var, nah bu kadar.” Kollarını açtı. “İşte böyle bir kucak… Bu at o doğmamışken bile bu kayalığa gelirmiş, orada da öyle dururmuş. Kartallar onun can düşmanıymış, kartallar gelince de o kaçarmış. Yaaa…” Daha kuşkuyla bakıyordu Hürüye. Sonunda gülerek: “Yalancık,” dedi, “sen o atı aramıyorsun. Benim ağam Müslü-mü dövdüler de o hasta şimdi. Ben de onun yerine çobanlık ediyorum.”

“Kim dövdü?”

“Kim dövecek, Kertiş Ali Onbaşı… Sen biliyor musun teyze, o Kertiş var ya, bir döverse adamı kemiklerini kırıyormuş. Müslümü bir dövmüş, bir dövmüş…”

“Niye dövmüş ki?”

Fatmalı elini çenesine dayadı, başını önüne eğdi, bir süre böylece düşündükten sonra Hürüye baktı, gene başını eğdi önüne.

“Niye dövmüş ki onu?”

Fatmalı gene ona karşılık vermedi. Sanki soruyu hiç duymamıştı. Birden başını kaldırdı, karar vermişti, gözleri sevinçten parlıyordu.

“İnce Memedi sormuş” dedi. “Sen İnce Memedi biliyor musun?”

“Hunim,” dedi Hürü, elini başına götürdü, “öyle bir adı duymuşluğum var.”

“Sen yalancıktan söylüyorsun,” dedi Fatmalı. “Ama ben gene de sana konuşacağım.”

“Senin sırma saçlarına kurban olsun Hürü Ana.”

“Senin adın Hürü değil mi?”

“Hürü…”

Bir süre de bunu düşündü Fatmalı, elini çenesine koyarak.

“Müslüm ne yapmış?”

“Müslüm de İnce Memedi görmedim demiş. Onu gene dövmüşler. O gene söylememiş. Mahsustan, yalancıktan söylememiş. Çok dövmüşler, kemiğini de kırmışlar, Müslüm gene de söylememiş. Sonra da köpeğini öldürecek olmuşlar, Müslüm

261

de, işte o zaman, gene yalancıktan İnce Memedin yerini söylemiş. Müslüm İnce Memedin yerini…”

Dudaklarını ısırarak sustu.

“Sonra ne olmuş Fatmalım?”

“O kırbaçlı adam var ya, İnce Memedin Hatçesini öldüren… İnce Memed de onu öldürecekmiş…”

“Eli kırbaçlı?”

“Hah, işte o, Müslüm İnce Memedin yerini ona söyleyince, gene de itini öldürmüş. Müslüm yaralarına, hastalığına ağlamıyor da gece gündüz itine ağlıyor. Yaaa, Müslüm onları şaşırtmış. Müslüm o kadar kötek yedikten sonra İnce Memedin yerini söyleyince… Onlar da inanmışlar.”

Sonra Fatmalı birden öfkelendi:

“Ben hiçbir şey bilmiyorum,” diye bağırdı. “Ne biçim bir Hürüceymişsin sen…”

Ayağa fırladı, dağarcığına davrandı, “Al, al istersen narlarım da,” dedi. “O at deli… İnce Memed yok. Onu Bakırgediğin-de vurdular, sen duymadın mı?”

“Yok güzel kızım yok,” diye ayağa kalktı Hürü Ana. Hemen de eşeğe binip sürdü. Biraz uzaklaştıktan sonra geriye dönüp: “Sağlıcakla kal, benim gül yüzlüm,” deyip eşeği tekmeledi. “Sana, verdiğin güzel muştundan ötürü neler, neler alacağım, sen hele azıcık bekle.” Bu son sözleri Fatmalı duydu mu, duymadı mı, aldırmadı. Fatmalı küçük köpeğiyle birlikte olduğu yerde durmuş kalmış onların gidişlerine bakıyordu.

İkindiye doğru kayalığın yanına vardılar, önlerindeki tümseği dönünce Yörük çadırları gözüktü. Yolda hiç konuşmamış-lardı. Fatmalı kız birçok şey söylemişti ama, dilinin altında da birçok şey vardı.

“Söyle bakalım Kısacık, İnce Memedi bulabilecek miyiz?”

“Vallahi bilemem Ana,” dedi Mahmut. “Şu küçük kıza bak, o bile kök söktürdü bize. Bunların çok sıkı ağızlı olduğunu bilirdim de bu kadar oldukları aklımın ucundan bile geçmezdi.”

“Gene de İnce Memedin yolunu doğrulttuk. Şimdi kime gidelim, obanın Ağasına mı, yoksa Aslanoğlanın çadırına mı?”

“Battal Ağaya gidelim daha iyi.”

262

“O çok iyi bir adam imiş. Sarıkeçilinin büyük başı da o imiş- Onu çok eskilerden bilirim.”

Aşağıya indiler. Kara kıl çadırlar, koyağın her iki yanına, ortadan akan suyun kıyısına karşılıklı sıralanmışlardı.

“Şu çadır olacak Beylik çadırı, bak Mahmudum, beş direkli. Yanında da derimevi. Mademki derimevi var Beylik çadırının yanında, bu ev her obada olmaz, biz de orada kalırız.”

Beş direkli çadıra yaklaşırlarken Mahmut uzaktan bağırdı:

“Battal Ağa, Battal Ağa köpeklere sahip olun, tanrı konu-gu…

Dışarıya çok uzun boylu bir adam çıktı:

“Buyurun, buyurun,” diye bağırdı. “Köpekler bağlı…”

Hürü Ana beş direkli çadırın kapısında eşekten indi. Çadırdan birkaç kişi daha çıkmıştı konukları karşılamaya. Gençten birisi eşeğin yularını tutup çadırın köşesindeki kazığa bağladı. Mahmut gidip eşekten bohçayı, heybeyi, öteki öteberileri aldı getirdi.

“Hele içeriye buyurun.”

“Sen Battal Ağa mısın, Sarıkeçilinin soylu Beyi?”

“Battal benim.”

“İyi,” dedi Hürü Ana, içeriye girdi.

Çadırın içi çok görkemliydi. Hürü Ana şaşırdı, ağzı açık baktı kaldı. Böyle kilimleri, çuvalları, keçeleri, çadır direklerini, böyle eğmeleri şimdiye kadar hiçbir yerde görmemişti. Hor-zumlu oymağı Beyinin çadırı bile böylesine görkemli değildi.

Onu ipekli bir döşeğin üstüne buyur edince Battal Ağa, kendine geldi, vardı döşeğe bağdaş kurdu oturdu. Ayakkabılarını daha eşiklikte çıkarmıştı.

“Abooov,” diye. güldü Hürü Ana, “demek daha böyle Yörük çadırı kalmış ha! Bana dedilerdi ki Yörükler bitti tükendi, fıkaraladı. Böyle bir çadırı görünce sevindim Battal Ağa.”

“Sağ ol bacım.”

“Benim adım Hürü. Adımı hiç duydun mu Battal Ağa?”

Adam sıkıldı, ellerini uğuşturdu, tel tel uzun sakalı sallandı.

“Senin adını duymadım bacı,” dedi sonunda da.

“Bana Değirmenoluk köyünden Hürü Ana derler. İnce Memedin Hürü Anası benim işte.”

263

Battal Ağa epeyce yaşlı görünüyordu, çok da iyi giyinmişti. Açık kahverengi yün şalvar, dizleme çorap, kırmızı postal, en iyi Maraş manısmdan çizgili, yakasız bir mintan, belinde de bir Trablus kuşak… Parmağında da yeşil kaşlı, üstünde alkış kazılı altın bir yüzük…

Kokusu bütün çadırı doldurarak, bir kız elinde bir gümüş tepsi içinde kahveler getirdi, önce Hürü Anaya, sonra Mahmu-da, arkasından da Battal Ağaya tuttu. Sonra da, orada oturanlara fincanları sıradan dağıttı.

Kahveyi içerken Hürü Ana:

“Bana bak Battal Ağa, ben Sarıkeçiliyi iyi bilir, iyi tanırım. Sarıkeçilinin ününü namını çok duymuşluğum vardır.”

Sustu, çadırın içinde şöyle bir göz gezdirdi. Orta yerde bir çatalın üstünde irice bir şahin duruyor, çakmak çakmak gözleriyle fıldır fıldır Hürü Anaya bakıyordu. Ocağı batasıca kuş, diye geçirdi içinden Hürü Ana, benden ne istiyor ki bu, benimle ne alıp veremediği var ki… Her yan, çadırın içi çok değerli, her birisi bir Arap at, çift hörgüçlü bir deve eden değerli kilimlerle döşeliydi. Hürü Ana kilimci birisi olduğundan, onun üstüne kilim dokuyan yoktu şu koca Binboğalarda, ne Kürtte, ne Kürdis-tanda, ne de şol koca çöl Arabistanda, öyle söylerlerdi, Hürü Ana bile bu çadırdaki kilimlere hayran kaldı. Kırmızılar, sarılar, kahverengiler biribirine karışmış, çadırın içinde uçuşup yanıyordu.

Hürü Ananın gözleri işlemeli direklerden kilimlere, oradan şahine, oradan da Battal Ağaya gidip geliyordu.

Battal Ağa, Hürünün niçin susup çadırın içini inceden inceye gözlediğinin sebebini çaktı, odadakilere gözleriyle dışarıya çıkın, bunun gizli bir söyleyeceği var, dedi. Hürü Ana da bilirdi, bu gözlerle konuşmayı, eğer dil icat edilmemiş olsaydı, bu Yörükler gözleriyle gene şimdiki gibi, belki şimdikinden de daha iyi konuşurlardı, diye düşündü.

Adamlar ayağa kalkıp, Hürü Anaya hoşça kal deyip çıktılar.

Onlar çıkınca Hürü Ana gözlerini Battal Ağaya çevirdi, bakışlarını onun üstünde bir süre tuttu.

“Bu çadırlar yedi direkli olur Battal Ağa, bunun iki direği nerde?”

264

Güldü. Battal Ağa da güldü, çok yakışıklı, güzel, taa içten, sıcacık gülen bir adamdı. Çimeni yeşil gözleri büyüktü, dünyaya sevgiyle bakıyor, onun gözlerinden yayılan sevgi, sıcaklık, güzellik dünyayı bir anda sarıveriyor, onun yanma gelen insan sevgiyle, sıcaklıkla yunup arınıyor, içinde kinden, hasetten, kıskançlıktan, cümle kötülüklerden hiçbir şey kalmıyordu. Böyle insanlar var bu dünyada, diye düşündü Hürü Ana, onun gam-zeli yanaklarına, yüzündeki derin çizgilere, kırmızı tel tel uzun sakalına, çıkık elmacık kemiklerine, uzun yüzüne bakarken. Böyle bir yüzü gören, adam öldüremez, hiçbir yaratığa kötülük yapamaz, yoksulun acısına dayanamazdı.

“Hürü bacım,” dedi Battal Ağa, “artık bizim gücümüz yetmez oldu yedi direkli çadıra. Yedi direkli çadırı taşımak için dört deve gerek. Bizde ne deve kaldı, ne de Arap atı… Bizi bitirdiler Hürü bacım, bizim iflahımızı kestiler. Çadır da beş direğe indi. Gelecek yıl üç direğe, ötekisi yıl da bir direğe inecek…”

Yüzü hüzünlenip sakalı titredi, güzel, çimeni yeşil gözleri de dumanlandı. Ve sustu, artık konuşamazdı bir süre, çok dertliydi Battal Ağa, kendini tutmasa, şu yaşlı kadının önünde yerlere kapanıp hüngür hüngür ağlayacaktı.

O konuşmayınca Hürü başladı. Battal Ağanın haline çok yüreği yanmıştı. Çukurovada onların başına şu yeni yetme Ağaların neler getirdiklerini biliyordu.

“Yaa kardaşım, Battal Ağa kardaşım, başınıza gelenleri biliyorum. Eskiden yayla dönüşü Yörükler Dikenlidüzüne konarlardı. O zaman o dinsiz Abdi Ağa yoktu, onun babası zamanında. O gavur Abdi Ağa, sen de bilirsin ya, etek etek para aldı da Yörüklerden, ondan sonra onlar da konmaz oldular Dikenlidüzüne.”

Yörükler konduklarında Dikenlidüzü bir seyran yerine dönerdi. Yeşil atlas, kutnu kumaş giymiş, başı altın varaklı Yörük kızları salınırdı düzlükte. Yüzlerce kız, delikanlı bir arada semah dönerlerdi. Mengiye belki bin kişi dururdu, kadın erkek, insanların güzel seslerinden dağlar dalgalanırdı. Büyük toy düğünler kurulur, günlerce şölenler sürerdi. Yeğin atlarla cirit oynarlardı. Buradan Alidağmın dibine kadar koşan atlar, dağın yöresini bir günde döner gelirlerdi. Dönen döner, dönemeyen

265

atlar çatlardı. Yüzlerce Dede gelirdi sedefli sazlarıyla Dersim dağlarından, Orta Anadolundan, Kazdağından, Hacıbektaşı Velinin Suluca Karahüyüğünden. Gece sabahlara kadar sazlar çalınır, ulu destanlar söylenirdi.

“İşte ben bu günlere yetiştim Battal Ağam. Ne yapalım, işte bu günlere de kaldık. Devir döndü Battal Ağam, insan azgm-laştı. İnsan insanlıktan çıkıştı. Bundan sonra biz iflah olur muyuz ola? Bundan sonra herkes kendini düşünüyor. Eskiden bir tek insanın tırnağına taş değse, bir oymağın, bir aşiretin, bütün şu dünyadaki insanların yüreğine değmiş gibi olur, herkesin yüreği sızlardı. Şimdi ya, şimdi herkes biribirisinin ölüsüne basıp geçiyor, basıp geçiyor, basıp geçiyor.”

Hürü Ana boşanmış, coşkun bir sel gibi, öfkelenmiş konuşuyordu.

Çok konuştu, çok ilendi, çok köpürdü, en sonunda öz konuya geldi:

“Hay Yörükler Yörükler,” diye başladı. “Hay Aydınlılar Aydınlılar, hay Sarıkeçililer Sarıkeçililer sizin kulunuz kurbanınız olayım, sizin eskiden yedi direkli çadırlarınız olurdu içi padişah sarayları, otağları gibi. Arap atlarınız olurdu ceren kovan. Tor şahinleriniz olurdu, her birinizin elinde gökte uçan turnayı, toyu kapan… Hay Yörükler Yörükler, sizin eskiden sofralarınız yerden kalkmazdı, bir ay, iki ay… Hay Sarıkeçililer Sarıkeçililer, size kanlılar, katiller sığınırdı, padişah gelse, yer götürmez orduyla üstünüze atılsa, siz, hepiniz kırılırdınız da, size sığınmışı gene kimseye vermezdiniz. Siz böyle bir soy, böyle bir kavimdiniz. Göl yerinden su eksik olmaz Battal Ağa. Söyle bana…”

Battal Ağa güzel, aydınlık, çimeni yeşil gözleri, apak inci gibi dişleriyle gülüyordu.

“Bir dileğin olacak senin bizden Hürü bacı, söyle dileğini, korkma, ne ise dileğin, can baş üstüne.”

Hürü Ana oturduğu yerden şöyle bir doğruldu dikeldi:

“Ben İnce Memedin Hürü Anasıyım. Beni iyi dinle, Hacı-bektaşı Veli donlu Battal Ağa, bak şunu…” Eliyle orada yumulup kalmış Kısacık Mahmudu gösterdi. “İşte bunu bir yaşındayken, anası öldü de ben aldım büyüttüm. İnce Memedin anası ölmediydi ya, ona da çok emeğim geçti. Ben onun bu sebep-

266

ten dolayı öz bir Hürü Anasıyım. Kurban olayım sana güzel gözlü, gül yüzlü Battal Ağam, bana İnce Memedimden bir haber ver.”

“Ben ondan sana nasıl haber vereyim Hürü bacım, o dağda gezen bir eşkıya.”

“Bak, beni kandırma Battal Ağam, ben onun izini süre süre aldım buraya kadar getirdim. Şu aşağıda atından inmiş. Söyle bana Battal Ağam, ben onun öz anasıyım, analık batsın yüreğim yanıyor, sen ondan bana haber söyle, o ölü mü inmiş atından, diri mi?”

Gözlerini Battal Ağanın gözlerinin içine dikmiş, alnında domur domur olmuş terler, bekliyordu.

“Ölü mü, diri mi?”

Battal Ağanın yüzünden durmadan ikircik gölgeleri geçiyordu.

“Söyle ala gözlü Battal Ağam, ben onun anasıyım, diri mi, ölü mü?”

“Diri,” dedi Battal Ağa çok düşünceli, ikircikli bir yüzle. “İnce Memed diri Hürü Hatun.”

“Yaralı mı?”

Battal Ağanın güzel gözleri hüzünlendi. Yüzündeki sevinç bir anda yitip gitti.

“Yaralı,” dedi, “hem de o ağır yaralı bacım.” Sesi yumuşacık, bir ağıt yakar gibi acımaklıydı.

Hürü gene dikleşti:

“Canını sıkma koca Battal,” dedi, “analar daha nice İnce Memed doğurur, daha… Hiç sen üzülme ona. İnce Memeddir bu, ölür ölür dirilir. Hazreti Ali gibidir. Mehdi örneğidir o. Hiç cerrah merrah getirdiniz mi?”

“Getirdik,” dedi Battal Ağa.

“Onu görmeliyim. O beni, Hürü Anasını görünce düzelir.”

“Onu bugün göremezsin. Bana bile söylemiyorlar yerini. Onun yerini bir tek kişi biliyor, o da bizim Temir.”

“Eşkıya Temir mi?”

“Eşkıya Temir,” dedi Battal Ağa.

“O beni tanır, onu hemen çağırt bana koca Battal.”

“Burada yok. Yarın sabaha kadar sabredeceksin.”

267

Başka çare yoktu, Hürü Ana sabredecekti. Battal Ağa ayağa kalktı, öteki odalara geçti. Onun oraya gitmesiyle de bir sürü kadın, kız, gelin, çocuk Hürünün yanma geldiler, ona hoş geldin deyip elini öptüler.

Akşam yemeğinde sac kavurması, pirinç pilavı, petekli balla ağız yediler.

Çadırın en son odasında ona yatak yaptılar. Hürü Ana ömründe hiç bu kadar yumuşak bir yatakta yatmamıştı. Başını yastığa koyar koymaz uyudu. Çok yorulmuştu.

Sabahleyin çan sesleriyle, bir hayhuyla uyandı ki dipdiriydi. Çarçabuk giyindi orta odaya geçti. Battal Ağa cezveyi ateşe sürmüş onu bekliyordu, gülerek karşıladı:

“İyi uyudun mu Hürü bacım? Hele bir kahvaltı et de, seni bekliyorlar geceden bu yana. Senin Mahmut Efendi burada kalacak.”

Oturdular, sofra hazırdı. Bir tasta da süt dumanlanıyordu. Tatlı bir taze ekmek, süt kokusu doldurmuştu çadırı. Ortada üstü ayran kabarcıklı bir tereyağı topu duruyordu. Bazlama el yakacak kadar sıcaktı.

“Hele bir kahve içelim seninle karşılıklı.”

Battal Ağa kahveyi kendi eliyle koydu onun fincanına.

Konuşmadan kahveyi içip kahvaltıyı yaptılar.

Hürü ayağa kalkıp:

“Yolcu yolunda gerek, öyle değil mi Ağam?” dedi.

Battal Ağa hep gülüyordu.

Dışarıya çıktılar, dişlerine kadar silahlanmış, başında mor püsküllü bir kırmızı fes, ilk bakışta, sarı posbıyıkları göze çarpan kısa boylu birisi, elinde görkemli, Çerkeş eyerli bir atla onu bekliyordu.

“Bu işte Temir,” dedi Battal Ağa içini çekerek. “Benim emmim oğlu olur. Güvenilir adamdır.”

Temir, Hürü Anaya yaklaşıp onun elini öptü.

“El öpenlerin çok olsun oğlum Temir.”

“Temir senin gözlerini bağlayıp öyle götürecek seni gideceğin yere, kusura kalma,” diye özür diledi ondan Battal Ağa.

Binek taşma kadar gittiler. Hürü Ana taşa bir atlayışta çıktı, Temir de üzengiyi tutmuştu, ata usta bir binici gibi bindi.

268

Battal Ağaya:

“Sağlıcakla kal,” diyerek yola düştüler, develerin, koyun, keçi sürülerinin, at gibi iri, boynu tohtlu köpeklerin, güzel giyimli kadınların arasından geçtiler. Her çadırın önünde de bir çatalda tünemiş bir şahin vardı. Bir hayhuy içinden, çocuk ağlamaları, çoban bağırmalara arasından geçerek obayı çıktılar. Aydınlı Temir atın önünden yel gibi gidiyordu. Yemeden içmeden, bir an olsun dinlenmeden bir suya vardılar, onun arkasından da yapraklan altına kesmiş bir ormana girdiler. Temir ne arkasına bir kere dönüp bakıyor, ne de bir tek sözcük konuşuyor, gittikçe de hızlanarak atın önünden gidiyordu. Ormanı çıktılar, bir dümdüz, göz alabildiğine uzanan bir çayırlığa düştüler. Burada her şey öylesine yeşildi ki, gökyüzüne bile aydınlık bir yeşil vurmuştu. Çayırlığı geçmek epeyi bir zaman aldı. Atın önündeki Temir fesinin püskülleri rüzgarda uçuşarak uğunup gidiyordu. Derin bir çukura indiler. Çukuru çıkınca, kayaları çakmaktaşından çok yüksek, sarp bir dağla karşılaştılar. Kayalığın dibinde çok ulu bir sapsarı kesilmiş ağaç gürüldüyordu, onun dibinde durdular.

Aydınla Temir atın yanma gelerek:

“Hürü Ana, kusuruma bakma benim, gözlerini bağlayacağım,” dedi utanıp sıkılarak. Cebinden ipekli, köşelerine mavi menekşe işlenmiş bir büyük mendil çıkardı. “Al Ana,” dedi, “bununla gözlerini bağla. Sıkıca bağla ki, hiçbir yanı göremeye-sin. Bizim göreneğimiz budur. Eşkıyaların…”

Hürü Ana gülümseyerek, kendi elleriyle, içinden eşkıyalara, özellikle, şu kendini bir şey sanan Aydınlı Temire söverek kendi elleriyle kendi gözlerini bağladı.

Temir atın dizginini tuttuktan sonra:

“Ana,” dedi, “sen dizgini bırak da eyerin kaşına yapış.”

Hürü onun dediğini yaptı. Temir atı çekti götürdü.

Çekerim, diyordu Hürü Ana, her bir şeyciği de çekerim… Kör gibi de şu sarı bıyığına itlerin işediği Temirciğin de peşine işte böyle düşerim. Oğlum için, şahinim için, gül yüzlüm için değil mi, benden ne isterlerse onu yaparım. Şimdiye kadar gözü bağlanmamış Hürücenin gözlerini bağlayanlar, bana güvenmeyenler alacağınız olsun. Bundan sonra da ben Hürüce karıy-

269

sam, bunu, bu bana yaptığınızı fitil fitil burnunuzdan getirmez miyim, ulan sümüklü Temir! Ben kimim, ben kimim, sen beni biliyor musun sümüklü Yörük, ötürüklü Temir, ben böyle gözü bağlanacak bir kişi miyim, o İnce Memedi de bir gözüm görürse, ben de ondan bunu sormaz mıyım, onun ağzına şu parmaklarımı takıp da yırtmaz mıyım, o köpeğin… İnce Memed olmuş da daha dünkü çocuk, Sefil İbrahimin oğlu, benim gözlerimi kapattırıyor, bana güvenmiyor da… Ulan hırpo, sen neci, neci oluyorsun da bana bunları ediyor, başıma bu işleri açıyor da, beni şu dağları görmekten mahrum ediyorsun? Şimdi şu kör gibi gözlerim seni görünce sen de öpmek için elime sarılacaksın değil mi, seni şu Hürücenin o gül ellerine seni ben kurban etmez miyim ben! Beni o candarmalar yakalayacaklar da, senin yerini benden öğrenmek için beni dövecekler de, ben de İnce Memed işte şurada, şurada diyeceğim, öyle mi? Öyle mi benim aslan yavrum, öyle mi şahin yiğidim, öyle mi benim deli atın binicisi sıçanım, adam mı oldun sanıyorsun bir kötücük Abdi Ağayı öldürmekle, kendini Köroğlu mu sandın serçe yürekli Ali Safayı gece uyurken vurmakla? Ulan ben Durmuş Alinin avradı, yedi köyün Hürü Anası Hürüce değil miyim, ulan benim derimi yüzseler de candarmalar, düşmanlarımız, ben değil senin yerini şu bıyığına itler sıçası Temirin bile yerini söyler miyim, etimi didik etseler de, kellemi süyenlere geçirip köy köy dolaştırsalar da, gözlerimi oysalar, daha iyi olmaz mıydı… Bundan sonra hay İnce Memed, sen benim yüzüme nasıl bakacaksın, ben senin yüzüne nasıl bakacağım, hay dört kitaptan kovulmuş kafir, zındık İnce Memed! Dilim varmıyor, dillerim çü-rüsün inşallah, sen, sen, sen Topal Aliden de kötü bir yaratıksın, ondan da ikiyüzlü bir domuzsun.

Şu anda gözlerindeki bağı çözüp gerisin geri köye dönmek, bir daha da o İnce Memedin adını ölünceye anmamak istiyordu ya, yapamıyordu.

Çok sarp bir yola düşmüşlerdi, bunu atın ayağının altından aşağılara doğru akan taşlardan, bir de atın durmadan tökezlemesinden biliyordu. Eyer kaşına sıkı sıkıya yapışmıştı-Öndeki Temirin atla birlikte körük gibi soluduğunu duyuyor, geber, geber, gözlerimi bağlayan pis Aydınlı geber, diyordu.

270

Şu sağ yanda derin bir uçurum olsa, atın da ayağı kayıver-se, Hürü de atla birlikte yuvarlansa gitse uçurumun dibine de paramparça olsa, sen de gelsen hay İnce Memed, uçurumun dibinde onun kanlı ölüsünü görsen, uçuruma inemeyip onun ölüsünü bile kaldıramasan, kartallar da gelip üleşini parçalasa-lar, o zaman ne yaparsın sen İnce Memed? De bana, söyle bana, zil takar da anam ölmüş, diye ağlar mısın, hiç de ağlamazsın, o seni doğurmaz olasıca Dönenin öldüğünü sana ben söyledim de ağladın mıydı?

Geldiğine bin pişman olmuştu. Bu Sefil İbrahimin oğlundan da hayır mı çıkardı… Öfkeden sonunda o hale geldi ki, şurada, şu sümüklü pis Yörükten utanmasa oturup hüngür hüngür ağlayacaktı.

Temirse at üstündeki yaşlı kadının homurtularını duyuyor, arada çırada da,dönüp baktığında onun gerilmiş, öfke içindeki yüzünü görüyor, onun öfkesine bir anlam veremiyordu.

Öfkeden eyere öylesine sıkı sıkıya yapışmıştı ki Hürü Ana, kaskatı kesilmişti. At bir yerde durunca bir uykudan uyanırca-sına gfeildi.     #

“Geldik Ana, gözlerini aç…”

Hürü var öfkesiyle bağırdı gözlerini açarken:

“Gelmez olaydık… Ben ona şimdi yapacağımı bilirim.”

Temir onu attan indirmek istedi.

“Yaklaşma bana, sürme elini. Ben kendim inerim.”

Attan atlayıp, kapısında silahlı babayiğit bir kişi duran mağaranın büyük ağzından hışım gibi içeriye daldı. Dalmasıyla mağaranın ortasında zınk diye durması, ardından da onun üstüne atılıp kucaklaması bir oldu.

“Memedim, yiğidim, aslanım, yavrum, nasılsın?”

Memed gözlerini açtı, gözlerini sevecenlikle ona dikti, baktı, gülümsedi:

“Çok şükür dünya gözüyle seni gördüm ya Ana,” dedi, bundan sonra ölsem de gam yemem. Bütün istediğim buydu. Allahıma hep yalvarıyordum, Anamın yüzünü bana göstermeden öldürme, diyordum. İşte Allah da…” Gözlerinden boşanan iki damla yaş yanaklarına doğru akıyordu.

“Sus, köpek,” diye bağırdı Hürü. “Anan sana kurban ol-

271

sun. O nasıl bir söz ki senin ağzından çıkan, suuus! Susmazsan, böyle avrat gibi, bebecikler gibi mızırdanırsan hemen şimdi buradan başımı alır da giderim. Göster, göster bana yaralarını benim gül yüzlüm.”

Memed gülümseyerek yaralarını gösterdi, yaraları güzelce sarılmıştı. Hürü ilk olarak onun yatağına bir göz attı, bu yatak dün gece yattığı yatağın tıpkısıydı.

“Yaraların sızlıyor mu?”

“Azıcık.”

“Demek ki çok sızlıyor.” Ayağa kalktı, mağaradan dışarıya çıktı, Temiri arandı, kapıdaki adama: “Nerede o Temir, hani benim gözlerimi bağlayan?” diye sordu.

“İçerde Ana,” dedi o iri adam gülümseyerek.

Hürü mağaraya geri döndü, Temir yatağın başucunda ayakta duruyor, dalmış düşünüyordu.

“Cerrah getirdiniz mi yavruma?”

Temir:

“Üç tane,” dedi, dışarıya yürüdü. Hürü Ana anlamıştı, o da onun arkasından dışarıya çıktı. Bir kayanın duldasına varıp

çömeldiler.

“Söyle Temir, oğlum iyi değil mi?”

Temir üzüntülü bir sesle:

“İyi değil Ana,” dedi.

“Cerrahlar ne dediler?”

“Kurşunları çıkaramadılar. Cerrrahlardan ikisi Yörükler-dendi. Birisi de şu aşağıdaki köyden.”

“Demek benim yavrum ölecek?”

“Onun orasını Allah bilir Ana.”

“Benim yavrum ölmeyecek. Onun orasını gene de koca Al-lahımız bilir ya, Hürücenin yavrusu düşman kurşunundan ölmez.”

“İnşallah Ana, Allah ağzından duysun Ana…”

Hürü içeriye girip Memedin başucuna oturdu, saçlarını, alnını okşamaya, onu öpmeye başladı. Onunla sıcak, yürekten, yumuşacık konuştu. Onu Memedin başında böyle görenler, bu tepeden tırnağa sevecenlik, sevgi kesilmiş kadının o olduğuna bir türlü inanamazlardı.

Memedin ateşi vardı ya, o kadar da değildi. Bir ara gözlerini açtı, Hür üye baktı, gülümsedi:

“Sen geldin ya, dünya gözüyle seni bir daha gördüm ya, artık iyileşirim.”

“İyileşeceksin,” diye sert, kesin konuştu Hürü. “İyileşme-rnek olmaz. Ben sana şimdi bir çorba pişireceğim ki…” Dışarıya çıktı, Temire:

“Çorba yapacak bir şeyleriniz var mı?”

“Her şey var Ana, ne istersen… Ama o ağzına günlerdir bir şey koymuyor ki…”

“Ben pişirirsem koyar. Sen şuraya bir ateş yak bakalım. Tencereyi de getir. Bol da nane topla şuralardan.”

“Buraya ateş yakılmaz ki anam.”

“Nedenmiş o?” diye çıkıştı Hürü.

“Dumanını görürler.”

“Mağaranın içinde de olmaz. Dumanı bunaltır oğlumu.”

Temir düşünüyordu.

“Düşünme o kadar, duman gözükmez bir yer bul.”

“Şurada küçük bir mağara/daha var, olur mu Ana?”

“Olur,” dedi Hürü. Sevinmişti. İlk olarak açılmış, yüzü ışı-mıştı. “Naneli çorba onu açar.”

Kollarını sıvadı, küçük mağarada oğluna özene bezene naneli bir çorba pişirdi ki, içen kaşığı da birlikte yutar. Hem de küçük mağaranın dışına bir damla duman salmadı, ne etti eyledi de…

Günlerdir ağzına bir lokma koymamış Memed kocaman bir sahan çorba içti.

“Demedim mi ben sana Ana, sen gelince ben iyileşirim…”

“İyileşeceksin.”

O gece sabaha kadar Memed inledi. Hürü uyumuyor, onun inlemelerini, soluğunu dinliyordu. Hasta iki üç kere de uyudu, hem de uzunca. İşte bu iyiye alametti ya, ateş, bir de inlemeler onun gözünü korkutmuştu. Sabah olunca Hürü bir güzelce çorba daha pişirdi, bu da yoğurtlu dövme çorbasıydı. Çorbanın içinde gene bol bol taze nane vardı. Memed bu sefer de çorbayı içti bitirdi.

Çorbadan sonra elini Memedin başına koydu, ateş öyle du-

272

273

ruyordu. Bu olmaz olası ateş… Buna bir cerrah gerekti ki, öyle böyle cerrah değil… Dışarıya çıktı, kapının ağzındaki bir taşın üstüne oturdu, düşünmeye başladı. Gün yeni doğmuş, dağların yamacına vurmuş, ortalığı bir ışık seline boğmuştu. Aşağıda, uzakta, ta Çukurovaya kadar uzanan ormandan dumanlar yekiniyordu. Mağaranın yanından akan gözün altı apaydınlıktı, ışılayarak küçücük balıklarla birlikte bulutlar geçiyordu ak çakıltaşlarının üstünden. Hürü bir ara orada suyun dibinde, bulutların üstünde kendi suretini görünce birden şaşırdı:

“Ocağı batasıca Hürüce karı,” dedi, “amma da kocamışsın.”

Oradan kalkıp başka yere oturdu. Ardından da Temiri çağırdı:

“Gel hele Temir.”

“Buyur Ana.”

“Bu oğlan şimdilik iyi ya, dayanıyor ya, böyle giderse uzun bir süre bu oğlan ölür.”

“Ne yapalım Ana?”

“Ben bir şey düşünüyorum. Kırkgözün Ocağı buraya çok mu uzak?”

“Epeyi uzakta Ana.”

“Sen Kırkgöz Ocağını hiç duydun mu?”

“Kim bilmez ki Ana…”

“Kırkgöz Ocağının postunda şimdi Anacık Sultan oturuyor değil mi?”

“O oturuyor.”

“Sen biliyor musun ki o Anacık Sultan yüreğinden yağlı kurşun yemişi, yüreği parça parça olmuşu kurtarır?”

“Herkes bilir Ana.”

“Kurşundan ölmüş ölüyü bile kurtarır. Kan ocağıdır o. Yeter ki bir yerden kan çıksın, Kırkgözün Ocağı onu sağaltmamış olamaz, görülmüş duyulmuş değildir.”

“Biz de düşündük Kırkgöz Ocağını, Battal Ağa da… İnce Memedi biz bu halde oraya götüremeyiz ki… Anacık Sultan da, o ocağın huyu öyle imiş, hiç yerinden kıpırdamazmış.”

“Ben onu kıpırdatırım.”

“Çok yaşlıymış o, belki de yüz yaşında, buraya nasıl çıkar ki?”

274

“Sen İnce Memedi aşağı indireceksin, olur mu, şu dağın dibine… Candarmalar daha başlarının telaşesindeler. Orada, aşağıda bir Yörük obasında… Ben Anacık Sultana gidiyorum. Sen beni Sarıkeçiliye şimdi hemen götür, şimdi… Memedin yerini Battal bilir değil mi?”

“Bilir.”

“Onu aşağı indir, ölürse de aşağıda ölsün, burada dağ başında boku bokuna değil. Benim yaptığım çorbayı ihmal etmeyin. Ona her gün sabah, öğlen, akşam bu çorbadan yapın. Başka bir şey isterse de verin.”

İçeriye girdi, uzun uzun Memede sarıldı, onu öptü kokladı:

“Ben gidiyorum oğul,” dedi. “Kırkgözün Anacık Sultanına gidiyorum. Ben dönünceye kadar dişini sık, dayan, ölme. Ben Anacık Sultanı alıp gelince, kirp der yaraların sağalır. Bir de seni ona afsunlatırım ki, sana kurşun değmez, değse de geçmez. Top bile işlemez sana Anacık Sultandan sonra… Dişini sık yavrum, dayan yiğidim. Şu fıkara, şu dünyada kimsesiz, elsiz ayaksız kalmış Hürüce için dayan, ölme, ben dönünceye kadar.”

Mağaranın kapısının önünde durmuş hayranlıkla, sevgiyle, içi ığıl ığıl ederek ona bakıyor, bir türlü adımını atıp da dışarıya çıkamıyordu.

“Allahım,” dedi, dudakları kıpır kıpır etti, ellerini havaya açtı, bir süre öyle tuttu. “Allahım, koca Allahım, adı güzel Mu-hammed aşkına, uzun kılıçlı Ali aşkına, Kırkgöz Ocağının bütün pirleri, ermişleri aşkına, oğlumu bana, fakir fıkaraya bağışla…”

Çıkarken onu bir daha göremeyecekmiş gibi dönüp dönüp baktı. Onun o gül yüzünü, ermişlere has o yumuşacık yüzünü gözlerinin içine, derinine, hiç unutmamacasına nakşediyordu.

Temir atı çekmiş kapıda onu bekliyordu.

“Oğlum,” dedi Hürü yalvarırcasına, “benim gözlerimi no-lursun bağlama. Ben İnce Memedin anasıyım, derimi yüzseler bile…”

Temir:

“Olur Ana,” dedi, onu kucaklayıp ata bindirdi.

Hürü ona şöyle atın üstünden eğilip baktı:

275

“Anan sana kurban olsun,” dedi. “Anan senin şu altm gibi yalp yalp eden güzel bıyıklarına hayran olsun. İyi ettin de gözlerimi bağlamadın. Şu senin yoldaşın Memed var ya, ölmeyecek…”

Şen şakrak, atını kayaların arasından sürdü. Sol yanma baktı ki, abooov, ucu bucağı gözükmez bir uçurum…

“Onu buradan nasıl çıkardınız yavru?”

“Sorma Ana,” diye içini çekti Temir.

Yokuş aşağı gidiyorlardı. Neredeyse at tepesinin üstüne dikilecek, Hürü de şu uçurumdan aşağı uçacaktı.

“Keski gözlerimi gene bağlasaydın!”

Gülüştüler.

276

Kırkgöz Ocağı orada, çakmaktaşından apak kayalıkların arasında, iri, yaşlan belirsiz ağaçların yanında, Türkmenin Horasandan geldiği yıllardan bu yana durup durur. Eski, çakmaktaşından örülmüş eve üç tane kemerli kapıdan girilir. Kapılar meşedendir ve sağlamdır. Üstüne türlü çiçekler, kuşlar, böcekler, Kurandan ayetler işlenmiştir. Her kapının işlemeleri arasında bir giz, bir afsun gizlidir. Bu ocak Horasandan bu yana bütün dertlere deva, hastalara şifadır. Yoksullar, düşkünler, başı dara gelmişler dertlerine çareyi bu ocakta ararlar. O ulu ağaçların altından apak da bir su kaynar, kayaları, köpürerek, gürül-deyerek dolandıktan sonra yamaçtan aşağılara doğru inanılmaz bir hızla taşlan oyarak iner. Kimileri, bu suyun, böyle sonsuz bir hızla akarken birdenbire olduğu yerde durduğunu, durmakla kalmayıp gözüne doğru aynı hızla gerisin geri aktığını gördüklerini söylerler. Toroslarda bunun böyle olduğu tartışılmaz, tartışmak imansızlığı, zındıklığı kimsenin aklından bile geçmemiştir şimdiye kadar. Bahar inince Kırkgöz Ocağının apak, çakmaktaşından keskin kayalıklı dağlarına, bir gece sabaha kadar kayalıklardan çatırdılar gelir, bu gece bütün kuşlar, böcekler, kurtlar, kaplanlar, bilcümle yaratık ayaktadır. Ve sabah açılınca, o sabah, gökyüzünde bir damla bulut bile olamaz, ortalığı göz kamaştıran bir aydınlık doldurur, bu aydınlıkta, bütün ak kayaları, geceleyin sarı çiçeklerin yararak çıktığı, bütün çatırtıların çiçeklerin kayaları yarma sesleri olduğu anlaşılır. Bütün dünya, yeryüzü gökyüzü, gürüldeyerek koşan su sa-

277

riya keser. Dünya ardından aydınlanmış san bir billur gibi şavklanarak döner. Güz gelince de bakarsın ki, o sarı çiçekler bir gecede yok olmuş gitmişler. Dünya gene sütbeyaza keser. İlk güz günlerinin gecesi gündüzü gene inanılmaz, lekesiz bir aklık içinde döner. Gökyüzü, toprak, ağaçlar, otlar, tekmil çiçekler apaktır. Uçan kuşlar bile apak olurlar. Bir gece gene dünya çatırdamaya başlar, dağlar sallanır, sabah olup da gün açınca insan şaşar kalır, bu sefer de ak kayalıkları mavi çiçekler yar-mıştır, her şey ince, yumuşak, dokunsan bozulacakmış gibi duran, uçuşan, sımsıcak bir maviye kesmiştir. O mavinin içine bir kere giren cümle dertlerinden, karanlığından, karamsarlığından sıyrılıp apaydınlık bir maviyle dolar, anasından doğmuş gibi olur. Ölünceye kadar da içi pır pır ederek, başına ne gelirse gelsin, ömrünün sonuna kadar, hiçbir insanın erişemeyeceği bir çocuksu sevinçle mutlu olur. Ölmeden, ömrünün her saniyesinde bir cennet coşkunluğunu, aydınlığını, sevincini yaşar. Buna erişmek, bu mavinin içine girmek, mavi sevincinin tapınmasını yaşamak o kadar kolay değildir. Zulüm edenler, insanları aşağılayanlar, kanlılar, hak yiyenler, sömürenler, çalışmamışlar, hazır yiyiciler buraya gelemezler, gelseler de bu mavinin içine giremezler, girseler de öylesine sevinemezler, yürekleri bir sevincin sıcaklığında, esrikliğinde, kendinden geçmişliğinde pır pır edemez.

Hürü Ana bir buçuk gündür yoldaydı. Altındaki at sağlamdı ve yanındaki delikanlılar da, birisi sağında, birisi de solunda ata ayak uydurarak, yorulmadan çevik yürüyorlardı. Coşku ve korku içindeydi. Coşuyordu, Kırkgöz Ocağına yüz sürecekti, korkuyordu, Kırkgöz Ocağının postunda oturan Anacık Sultan, İnce Memedi iyi etmeye yanaşmazsa… İşte o zaman ne yapardı bu Hürüce, elsiz ayaksız, kimsiz kimsesiz kalırdı. O dünyalar kaplanı oğulcuğu da gözlerinin önünde can çekişe çekişe ölürdü. İşte o zaman da haşa huzurdan Hürüce bu Kırkgöz Ocağına… Haşa haşa, dilleri çürüyesi Hürüce, bütün bunları sen nasıl aklından geçirirsin? Allah da biliyor ki, bütün kullan da biliyorlar ki Kırkgöz Ocağı kan ocağıdır. Kurşun yemişi ölüyse de bu ocağa ulaştırınca dirilir. Hele yaralıy-sa, bu kapıdan yaralının ölü çıktığı, sakat kaldığı ne görülmüş

278

ne de duyulmuştur. Hürüce o maviyi de görecek, o mavinin de içine girecek, bin yaşında da olsa Anacık Sultanı kandıracak, onu İnce Memedin başına götürecekti. Yaşlı olsun varsın, ermişler’ Kırklara karışmışlar, yaşlanıp çökerler mi hiç! Kırkgö-zün Anacık Sultanı şimdi on sekiz yaşında gibidir. Yeni filizlemiş bir şıvgacık dala benzer. O her sabah yediveren bir gül, her seher, her sabah yeniden açar.

Geyikler gelirler ona her sabah, boynuzlarında tan ışıklarının ipiltisi, tüylerinde sabah güneşinin yıldırtısı… Kırkgözün bacıları da onları sağarlar. Sonra da her ay bir erkek geyik çöker kapıya, üç gün üç gece boynunu büküp, gözlerini ocağa diker bekler. Üçüncü gün onu keserler, postunu da kurutup Anacık Sultana getirirler. Anacık Sultan da o postu, dünyanın bir yerindeki bütün, kirlerden, kötülüklerden, zulümlerden arınmış bir kişiye gönderir. Bu kişi kadın, ya da er kişi olabilir.

Orada, Kırkgöz Ocağının tam üstünde de, içine ışık doldurulmuş gibi şişmiş duran bir bulut kaynar, oradan başka hiçbir yere kıpırdamaz. Bulutun altında da ak güvercinler… Yaratıklar içinde de en zavalsız kuş, bu ak güvercin dedikleridir.

Kırkgözün Ocağına varmak, eşiğine yüz sürmek, Kırkgöz Ocağının postunda oturanın yanına varmak o kadar kolay değildir. Eskiden Kırkgöz Ocağında kırk kazan kaynar, buraya gelen hastalar sayrılar, dertliler, yaralılar doyasıya yemek yer, geyik sütü içerlermiş. Avşar, Kürt, Türkmen Beylerine, İran Şahlarına, Osmanlı Padişahlarına kılıcı bir Konyadaki Hünkar Dede, bir de buradaki Kırkgöz Ocağı kuşatırmış. Bir kılıç kuşatsın diye, bu kapıda aylarca, yıllarca bekleyen, bekleyip de Kırkgözün pirini göremeden dönen çok Bey, çok Şah, Padişah var imiş. Fakir fıkaraya açılan kapılar bu zalim Beylere, Padişahlara kapanırmış.

Kırkgöz pirlerinin kırk tane gönül gözleri olurmuş, biriyle mağribi, birisiyle maşrıkı görürlermiş. Birisiyle cenneti, ötekiyle cehennemi, birisi iyi insanda, birisi zalimdeymiş. Biri geçmişte, biri gelecekteymiş. Birisi karıncada, birisi kuştaymış. Yağmurda, bulutta, suda, ateşte, yıldızlardaymış… Birisi insan yü-reklerindeymiş. Bu kapıdan içeriye, bu kapı olduğundan beri kötülük, haram, zulüm girememiş. İşte şimdi de insan azıp,

279

dünya kirlenince bu kapıdan artık kolay kolay girilemiyormuş. Anacık Sultan, o da çok gençliğinde yakışıklı genç bir zalim Beyin direnişini kıramamış, onun adımını eşikten içeriye attırmış da, geyikler yedi yıl onun semtine uğramamış, bulut o durduğu yerden çekilmiş gitmiş, güvercinler bir daha o yörelerde kanat çırpmamışlar, su tersine akmamış, kayalar çatırdayıp sarı, mavi çiçekler çakmaktaşlarını yaramamışlar.

Hürü Ana korkuyordu, kırk gözle bütün dünyayı gören, her insanın, bu iyi mi, kötü mü, diye içini okuyan Kırkgözün Anacık Sultanı onu içeriye almazdı belki. Bir kötülük yaptım mı, bir günah işledim mi, diye bütün yaşantısını gözlerinin önünden geçiriyor, bazan umutlanıp seviniyor, bazan da korkuyordu. Acaba günahı mı, ya da sevabı mı daha çoktu? Düşündükçe hep sevabı ağır basıyordu. Gençliğinde, daha Durmuş Aliyle yeni evliyken, o da askerdeyken, başka birisiyle değirmende… Acaba Anacık Sultan bu kadar eski bir şeyi anımsar da, onu içeri almaz mıydı? Çok eski, çok eski, diye düşündü, Anacık Sultan da çok yaşlı.

Sağ yanında giden delikanlıya sordu:

“Sen Anacık Sultanı gördün mü, yavru?”

“Gördüm,” dedi delikanlı.

“Çok mu yaşlı?”

Delikanlı şöyle bir, tepeden tırnağa Hürüye baktıktan sonra:

“O senden genç.”

Hürü buna çok bozuldu.

“Nasıl olur, nasıl olur yavrum,” dedi alaylı, dudakları titreyerek. “Nasıl olur yavrucuğum, o Mustafa Kemal Paşaya kılıç kuşattığında, o zaman daha Yunan munan işi ortada yoktu, ben küçücük bir kız, o koskocaman bir avrat idi.”

“O senden genç Ana. Demek ki pirler kocamıyorlar.”

“Kocamıyorlar yavrum, aaah onlar kocamıyorlar.”

Şimdi oraya varınca, kayalar yarılıp da mavi çiçekler ortalığa çıkınca her şey anlaşılacaktı. Yoook, onu kayalar apak karşılar da hiçbir şey olmazsa, işte o zaman şu kara başlı Hürü Ana da yanmıştı, kör talihli İnce Memed de…

“Yavru, sen buraya geldiğinde, o kayaları çatır çatır çatlatarak çıkan mavi çiçekleri gördün mü?”

280

“Kayaların çatırdadığmı görmedim ya, çiçekleri gördüm. Kayaların yarıklarından fışkırmışlar, yazıya yabana bir mavi kilim gibi döşenmişlerdi.”

“Ben de görür müyüm?”

“Sen niye görmeyesin Ana?”

“Sen harama hiç uçkur çözdün mü yavrum?”

Delikanlı bir tuhaf baktı ona.

“Ben hiç uçkur çözmedim ki harama uçkur çözeyim.”

“Hiç adam öldürdün mü?”

“Öldürmedim.”

“Sen hiç birisini dövdün mü?”

Delikanlı sustu, karşılık vermedi.

“Sana diyorum,” diye dikleşti Hürü Ana. “Sen hiç adam dövdün mü?”

“Dövdüm.”

“Köpeklere vurdun mu?”

“Vurdum.”

“Hiçbir hayvan öldürdün mü?”

“Öldürdüm.”

“Kuş?”

“Kuş da öldürdüm.”

“O zaman sen Kırkgözün Anacık Sultanını nasıl gördün?”

“Demek ki hiç günahım yokmuş Hürü Ana.”

“Hıııım.”

Hürü Ana sevindi, o değirmendeki işi şimdi kendisi bile hayal meyal anımsıyordu. Onlar, o eski değirmene onunla üç gün üç gece kapanmışlar, içerden kapıyı kilitleyip soluk bile almadan, uyumadan, dinlenmeden sevişmişlerdi, ama geçmiş zaman, o günleri hep anımsamak, yeniden o tatları yaşamak istiyor, bir türlü o eski tadı bedeninde bulamıyordu. Amaaan, kırk gözü değil de, bin gözü bile olsa Anacık Sultan o kadar eskiyi nasıl görecekti? O değirmen bile yıkılmış, yerinde yeller esiyordu. Ama başka günahları da vardı Hürü Ananın… Pekiyi ya, Anacık Sultanın hiç mi günahı yoktu, insan olur da, kadın olur da hiç günahı olmaz olur muydu? Onu ateşle mi yıkamışlardı yani? Kim bilir bu iş nasıl bir işti, akıl sır ermez. İşte gidiyordu oraya, belki de mavi çiçekleri görüverirdi. Belki de daha kapıya

281

varmadan Anacık Sultan onu yüz geri ederdi. Hele durun bakalım, azıcık daha sabretmeli, azıcık daha dişimizi sıkmalı. Ak göt, kara göt geçitte belli olur.

Sultan Murad da yiğit, gözünü daldan budaktan esirgemez bir padişah imiş. Bağdat üstüne sefer eylemeye karar vermiş. O kavli kararında olsun, Muradın anası bir gün Padişah oğlunu huzuruna çağırmış, “Oğlum Murad,” demiş, “sefere gidiyorsun Bağdat üstüne, hayırlı uğurlu, kademli olsun. Osmanlı büyük bir devlet, senin de yer götürmez askerlerin var, var ama Bağdat da yenir yutulur lokma değil, karşındakiler de epeyce güçlüler. Onun için sen sefere giderken, yolunun üstündeki Kırkgöz Ocağına uğramadan, onların desturunu almadan gitme. Kırkgöz Ocağından kime destur çıkmışsa onun kılıcı keskin, bahtı ak olmuş. Unutma bu öğütümü. Şunu da unutma, sen bir büyük padişahsın, gurura kapılırsın, Kırkgöz Ocağının eşiğine giderken, Allah huzurunda nasıl olursan, orada da öyle dur. Ocağa girerken yedi kez toprağı öp. Üç eşik vardır ocakta, üçünde de niyaza dur…”

Sultan Muraddır, anasının hayır duasını aldıktan sonra elini öpmüş, askerini hazırlamış, birkaç ay sonra da sefere çıkmış. Sefere çıkmış ya, o telaşe içinde her şeyi unutmuş, orduyu çekmiş taa Diyarbakıra kadar gelmiş. Diyarbakırda uzun bir süre kalmış. Oradan da bir türlü ayrılamıyormuş. Orduda dedikodu başlamış, amanın ha, biz Bağdada sefere mi, yoksa Diyarbakıra oturmaya mı geldik? Padişahın bütün bunlar kulağına gidiyormuş. Gidiyormuş da bir türlü de yola çıkamıyormuş. Unuttuğu bir şey varmış gibi boyuna düşünüyor, kimseyle konuşmuyor, araştırıyormuş. Bir gün birden, hak demiş, çok şükür Allahıma buldum. Hemen seraskerini, vezir vüzerasmı çağırmış, amanın Kırkgözün Ocağını pirini bana bulup getirin, demiş. Seraskeri, vezirleri, olamaz Padişahım, Kırkgöz Ocağının piri ocağından çıkıp da hiçbir yere, çıkıp da kimsenin huzuruna varamaz, demişler. Senin padişah baban, dedelerin hep onun huzuruna gidip kılıç kuşanırlardı. Konyada Molla Hünkar neyse Kırkgöz Ocağının pirleri de odur. Ve hem de ondan da bin beterdirler. Sultan Muraddır, gidin getirin, diye buyurmuş, ben Kırkgöz, bin göz dinlemem. Vezirler vüzeralar derin konuşmalara dal-

282

mışlar’ Padişaha birkaç kez daha gidip yalvarmışlar, Padişahtır diretmiş. Vezirler ne yapmışlarsa olmamış, çarnaçar kalkmışlar Kırkgöz Ocağına gitmişler, pire çıkmışlar, pir onlara demiş ki, ne için geldiğinizi biliyorum, Sultan Murada söyleyin, kim oluyor da babasının, dedelerinin yüz sürdüğü ocaktan yüz çeviriyor? Vezirler bu sözler, bu keramet üstüne şaşıp kalmışlar, dönüp Padişaha gelmişler, işte Padişahımız hal keyfiyet böyle böyle demişler. Sultan Muraddır, azgın mı azgındır, ben de onun üstüne ordu çekerim, demiş, varın söyleyin, pir midir nedir, ona.

Vezirler daha son kapıda niyaza durmuşlarken pir gülmüş, gencecik de bir adammış:

“Söyleyin Sultan Murada, ne kadar ordusu varsa, çeksin gelsin ocağımız üstüne,” demiş. “Onu çok deneyen oldu, hiçbirisi de iflah olmadı.”

Padişahtır öfkelenmiş, yeri göğü inletmiş, Bağdat ordusunu çevirmiş Kırkgöz Ocağının üstüne. O gün gökyüzünden bir tufan boşanmış, Nuh tufanı yanında yaz yağmuru gibi kalır.

Aman Padişahım, yaman Padişahım, Padişahtır, gittikçe öfkeleniyor, yağmur dinmedikçe kuduruyormuş. Sonunda bir sabah yağmur durmuş, ordu da Kırkgöz pirinin üstüne harekete başlamış. Uzun bir ova geçmişler, karşılarına görkemli bir dağ çıkmış, ala karlı, sivri başlı, güzel, ceren gibi süzülen bir dağ.

Vezirler, bu dağı aşarsak, Kırkgöz Ocağı onun arkasında demede olsunlar, dağ bir gürlemiş, bir gürlemiş, ovaya aşağı ateşler saçarak yürümeye başlamış. Padişahtır bunu görünce yere kapanmış, Kırkgözün piri, ben ettim sen etme, demiş. Tam bu sırada da ak bir güvercin önüne konmuş. Dağ durunca güvercin de uçmuş gitmiş.

“Ordu dönsün Diyarbakıra, ben tek başıma Kırkgöz Ocağına gidiyorum,” demiş Padişah. Tebdili kıyafet olaraktan, yanında seraskeri, sevdiği vezirleri Kırkgöz Ocağının yoluna düşmüşler.

Onlar ocağın aşağısına gelince bir çatırtıdır almış dünyayı, bir de gözlerini açıp bakmışlar ki, yer gök, dağlar taşlar, kayalar, mavi çiçeğe durmuş. Padişahtır atından inip yukarı doğru akan sudan aptes almış, ardından da yere kapanıp üç kez top-

283

rağı öpmüş. Dış kapıya kadar yedi kez aynı şeyi yapmış. O kapının önüne varınca kapı kendiliğinden açılmış. Muraddır hemen niyaza durmuş. İkinci, üçüncü kapıda da aynı işi yapmış.

Kırkgöz Ocağı piri:

“Yaaa Sultan Murad kalk ayağa, sen gel şu yanımdan otur. Vezirlerin de dışarda oldukları yerde kalsınlar.”

Sultan Murad, ben tebdil bir adamım, sen nasıl oldu da benim sultan olduğumu bilebildin, diye soramamış. Ne kadar da gençmişsin pirim, daha bıyıkların yeni terlemiş, diyememiş.

“Bağdadi fethetmek sana nasip olmuştur Sultan Murad, ne mutlu sana.”

“Sağ ol pirim,” diye Sultan Murad bir daha toprağı öpmüş.

“Yalnız sana bir diyeceğim var, bu dediğimden dışarı çı-karsan olmaz. Bu gece burada kalacaksın, yarm sabah erken yola düşeceksin, şu aşağıda Çukurovada Karaburçlu köyünde bir dul kadının oğlu vardır, Osman adında, daha bıyığı terlememiş. İşte sen bu Osmanı alacak orduna katacaksın. Osman sana karşıdır, dağlarda gezer, zenginden alır fıkaraya verir. Dertlilere derman, çaresizlere güman olur. Bağdat zulüm elin-deymiş. Fakir fıkara kan ağlıyormuş. Osmanı alıp da orduna katmazsan Bağdadi zulüm elinden kurtaramazsın.”

Padişah:

“Ben nerede bulabilirim ki dağlarda gezen asi bir Osmanı? Ben onu aramaya gitmesem olmaz mı?” diye ricada bulunmuş.

“Sen gitme,” demiş pir de, “ben onu sana gönderirim.”

Sonra pir durmuş Padişahın gözlerinin içine dikmiş gözlerini. Gözleri öylesine etkiliymiş ki, Padişah gözlerini ondan ka-çırmasa, gözleri onun şavkından yanıp kör olacakmış.

Vezirler vüzeralar da gelmişler pirin huzuruna. Bu anda da dağdan çangal boynuzlu bir kırmızı geyik inmiş.

Kırkgözün piri:

“Sizin bu akşamki kısmetiniz bu imiş. Bağdat seferinin de kurbanıdır bu. Hoş kurbandır, kendi gelendir, gönüllüdür. Murat kendi eliyle kesecektir,” diye buyurmuş.

Geyiktir kendiliğinden yere yatmış, Murat geyiğin boynuna çalmış bıçağı, başı bedenden ayırmış ya, bir damla kan akmamış.

284

Geyiği avlunun ortasında yanan köz harmanında kebap edip yemişler, Padişah padişahken bile ömründe böylesine lezzetli, tekmil dağların çiçeklerinin rayihasını taşıyan bir et yeme-mişmiş.

O gece orada, kuru yerde, közlerin yöresinde uyumuşlar. Orada uyuyanlar, kuştüyü kutnu yataklarda uyuyanlar, böylesine tatlı bir uykuyu şimdiye kadar hiç uyumamışlar.

Sabah erkenden tanyerleri ışırken geyik sürüleri gelmiş her günkü gibi, bacılar onları sağıp Padişaha sıcak sıcak ikram etmişler. Hiç kimse ömründe insanı böylesine esrikleştirip, sevinçten uçuran bir içkiyi içmemişmiş.

Padişahtır düşünmüş, böyle koskocaman, ülkelerin, dünyanın tek padişahı olacağıma, bu ocakta hizmetkar olsam daha iyi olmaz mıydı, hey koca Allahım, demiş. Gözlerinden kanlı yaşlar dökerek, kaderdir başımızdaki, yazgıdır alnımızdaki, diyerek yola revan olmuş. Gelmişler Diyarbakıra, onlar Diyarba-kıra ulaşamadan üç gün önce Osman Diyarbakıra varmış.

Osmanı görünce vezirler dudak bükmüşler:

“Bu bir çocuk, ne kadar da genç, Padişahım,” demişler. “Biz bıyığı tarak tutmayanı nasıl orduya alır da Bağdada götürürüz?”

Osmandır:

“Bana bir tarak verin,” demiş, tarağı alınca üstdudağının üstüne saplamış. “Tarak tutuyor, gördünüz ya,” diye gülmüş.

Padişah onu orada iki gözlerinden öpmüş.

Bağdada vasıl olmuşlar böylece. Savaş da Bağdat kapısında başlamış. Osmanm adı orduda Genç Osman olmuş. Ve ordunun önünde, yayından atılmış bir ok gibi savaşmış. Surların hendeğini ilk atlayan, kalenin kapısını ilk açan o olmuş. Kır atının üstünde durmadan usanmadan kılıç sallamış. Bir öğle vakti de, güneş Bağdat çarşısını yakarken, savaş kızışmış, kanlar ortalığa saçılırken bir kılıç gelmiş Genç Osmanm başını koparmış. Genç Osmandır, eğilmiş başını yerden almış, kellesi kucağında üç gün savaşmış. Onu böyle görenler, dost düşman korku içinde kaçışmışlar. Sonunda Bağdat düşmüş. Padişah kelle kucağında dövüşen Genç Osmanı, üç gün Bağdat kalesinin burçlarından seyretmiş, savaş kesilince, bulun bana Genç Osmanı, de-

285

miş. Aramış taramışlar, ne Genç Osmanı, ne de onun atını bulabilmişler. Yalnız, onun kellesinin düştüğü yerde, rayihası dünyayı tutan her gün bir başka cins gülün açtığını görmüşler. O güller bugün de, orada, Genç Osmanın kellesinin düştüğü yerde her sabah gün doğarken açarmış. Kıyamete kadar da açacakmış, Bağdadin ortasında.

Genç Osman Bağdat düşer düşmez, kellesi kucağında yola düzülmüş, doğru Kırkgöz Ocağına gelmiş, kapıda durmuş öyle, atının üstünde dimdik. Kellesi yokmuş ki niyaza dursun. O da öyle durmuş orada, kalmış… Bu sırada pir işi anlamış dışarıya çıkmış:

“Gazan mübarek olsun Genç Osman,” demiş, “var git yoluna. Bundan sonra bu ocak senin yüzü suyun hürmetine kan ocağı olacaktır, ölümcül yaralılar, can çekişenler bile gelse sağa-lıp gideceklerdir.”

Genç Osman bu sözler üstüne atını üzengilemiş, Kırkgöz Ocağının kapısından fırlamış çıkmış, şu yüce dağların mor dumanına karışmış gitmiş. İşte o gün bu gündür Genç Osmanın kır atı bu dağlarda dolanır durur derler.

“Burası mı?” diye sordu Hürü Ana yanda yürüyen delikanlıya. “Kırkgözün Ocağına geldik değil mi?”

“Geliyoruz Ana. İşte şu yukarıdaki tepeden parlayan ev,” dedi delikanlı.

Apak, çakmaktaşından keskin kayalıkların arasından yukarıya çıkıyorlardı. Yokuş çok dikti ve altındaki at güçlü olmasına karşın kendini zorluyordu. Hürü Ananın gözleri yöreyi bir alıcı kuş gözleri gibi tarıyor, kayalıkları yarmış çıkmış mavi güz çiğdemlerini arıyordu. Buralarda, bu kayaları çatır çatır yararak çıkan mavi çiçekler o kadar üst üste olurlardı ki, taşlar, kayalar çiçeklerden gözükmezdi.

“Bu kayaları çatlatıp çıkan çiçekler nerde?” diye yandaki delikanlıya düş kırıklığına uğramış bir sesle sordu Hürü Ana.

“Ben öyle çiçek miçek görmedim Ana hiç.”

“Buraya kaç yıldır gelir gidersin?”

“Kendimi bildim bileli.”

“Kayaları işte şu kayaları çatlatıp çıkan hiçbir tane bile mavi çiçek görmedin mi?”

286

Delikanlı boynunu büktü:

“Görmedim Ana…”

“Allah Allah!” diye boyun kıvırdı Hürü Ana. “Demek eskiler yalan söylemişler bize.”

“Yok Ana, yoook,” diye telaşlandı delikanlı, “eskiler yalan söylememişler. O çiçekleri var ya, yalnız iyi kimseler görürler-miş. Şimdi bile o çiçeklerle sıvalıdır şu ak kayalar. Üstelik de masmavidirler. Biz onları görmüyoruz.”

“Hıııım…”

Yandaki su köpürerek akıyordu keskin kayaların aralarından, üstlerinden. Su aşağı doğru ak köpükler fışkırtarak uçuyordu. Bu doğru, diye sevindi Hürü. Yukardaki damın üstüne baktı, acaba damın üstünde ak bir bulut salınıp duruyor muydu? Damın üstünde öyle salınıp duran bir bulut yoktu ama, arkadaki dağın sivri doruğunun sol yanında, mavi, duru, ışıklı göğe yapışmış gibi duran küçücük ak bir bulut vardı. Hürü Ana buna da sevindi, demek, dedi içinden, fıkara küçük bu-lutçuk burada dura dura yorulmuş da, oraya azıcık yornuk çıkarmaya gitmiş.

Hürü Ana yanında soluk soluğa yokuş çıkan delikanlıya:

“Şu bulut,” diye gösterdi dağın doruğundaki küçük bulutu, “Kırkgöz Ocağının bulutu değil mi, ne demeye başını almış da o dağa çekilmiş gitmiş, yorgun mu, küskün mü?”

Soluk soluğa yokuşu tırmanan delikanlı güldü:

“Bulut küser mi Ana, kime küsecek o bulut?”

“Küser,” diye çıkıştı Hürü Ana. “Neden küsmesin. Uçmasını biliyor da, orada çakılıp kıpırdamadan durmasını biliyor da küsmesini neden bilmeyecekmiş?”

Delikanlı Hürü Ananın bu kadar öfkeleneceğini bilememiş gülmüştü. Güldüğüne pişman:

“Ben ne bileyim Hürü Anam, belki de küsmüştür,” dedi.

“Küsmüştür,” diye kestirdi attı Hürü. Bu Kırkgöz Ocağını gözü hiç tutmamıştı. Böyle mi olurmuş Kırkgözün Ocağı, diye öfkesini sürdürüyordu. Bulut küsmüş gitmiş, orada dağın doruğunda duruyor, ne sarı çiğdem var, ne de mavi, kayaları çatlatıp çıkan… O kümbet nerede acaba, o kümbet? Şu dama da bak, bizim fıkara Kel Alinin damı da bundan iyi…

287

MHİ

Biraz yukarıya çıkınca kayalıkların aralarındaki topraklardan fışkırıp masmavi ortalığa serilmiş mavi güz çiğdemlerini görünce neredeyse sevincinden kanatlanıp uçacaktı.

“Gördüm, gördüm çocuklar,” diye bağırdı. “Mavi güz çiğdemleri bakın serilmiş yatmışlar toprağa çimen gibi.”

“Gördüm,” dedi deminki konuşan delikanlı. Öte baştaki delikanlı hiç konuşmuyor, başını önüne eğmiş düşünüyordu.

“Demek kayalıklarda da var.”

“Olmaz olur mu, var,” dedi delikanlı keskin bir imanla.

Yukarda, ulu ağaçların altında kümbeti görünce biraz daha sevindi Hürü Ana. İmansızlığından, güvensizliğinden dolayı da kendi kendine kızdı.

“Bu kümbet her gece sabaha kadar, yöresine inen bin tane yıldızlan birlikte sabahlara kadar dönermiş, değil mi?”

Delikanlı bir tuhaf, korkuyla baktı Hürü Anaya.

“Bin yıldızla birlikte her gece… Gökten inene… Şuraya…” Kubbenin yöresini gösterdi Hürü. “Yıldızlar sabaha karşı dönerler dönerler. Sabah olunca şu suyun içine girerler, suyu, kayaları, göğü, bütün dünyayı keskin, ısıtarak taa Çukurovaya kadar, ormanları, dağları, geçtiği yerleri aydınlığa boğarak akarlarmış.” Hürü Ana gene kızmış, işkillenmişti: “Sen duymadın mı bütün bunları?”

“Duydum, duydum,” diye çabuk konuştu delikanlı. “Dünyayı, ormanı, çiçekleri ışığa boğarak akarlarmış.”

Ocağın kapısına kadar durum iyi gitti. Kümbet, ağaçlar, küsmüş bulut, mavi çiçekler, her şey, o kendinin sandığı gibi görkemli değilse de gene de her şey yerli yerindeydi. Ama toprak damın karşısına varıp durunca, bütün sevinci kursağında kaldı. Düş kırıklığından da öte bir karamsarlığa düştü. Damın önünde bir uyuz köpek yatıyor, köy evlerinin avlusu gibi ocağın avlusunda da tavuklar eşiniyorlardı. Ortalıkta ne üç kapı vardı, ne de bir kapı. Yandaki büyük kemerin yarısı çökmüştü. Herhalde kapının birisi bu olacak, diye içinden geçirdi Hürü. Damın sol üst başındaki gene yer yer yıkılmış geniş bir örenin içinde de gübre, kül, moloz tepecikleri gözüküyor, kül yığınını yarmış çıkmış uzun bir mor çiçeğin yöresinde de bir kuş kadar büyük mavi bir kelebek, geniş kanatlarını açıp kapatarak dola-

288

sıyordu. O kadar bozulmuştu ki Hürü Ana kelebeğe bile aldırmadı. Hiçbir şeye değil de bu kutsal ocağın kapısındaki uyuz köpekle tavuklara çok bozulmuş, atın üstünde, ineyim mi döneyim mi, diye ikircik geçirmeye başlamış, orada öylece durup kalmıştı. Ocağın kapısıyla, ancak bir çocuk girecek kadar geniş olan penceresi de kapalıydı. Ortalıkta da hiçbir adam yoktu.

“Kırkgözün Ocağı burası mı,” diye kırılmış, ölümcül bir sesle sordu Hürü Ana.

“Burası…”

Hürü Ana yorgun, bitkin, atın boynuna doğru uzanmış, kanı çekilmiş, dizgin elinden düşmüş, orada yıkık kapı kemerinin karşısında durmuş kalmıştı. Delikanlılar da aşağıda, başları önlerinde, kemerin bir büyük taşının yanına dikilmişlerdi. Ne o konuşuyor, ne de ötekiler bir şey söylüyorlardı. Aralarındaki sessizlik çok uzun sürdü.

Neden sonradır ki delikanlılar Hürü Ananın sesiyle irkildi-ler:

“Geliyor, geliyor, dağın üstündeki bulut bu yana geliyor.”

Başlarını kaldırdılar ki, doruktaki küçük bulut bu yana geliyor.

Hürü Ana hemen attan indi, yıkık kemerin ortasını, burası eşiktir diye şavullayıp eğildi öptü. Delikanlılar da atı yandaki ağaca bağladıktan sonra onun gibi yaptılar. Hürü Ana ağır temkinli yürüyordu. Avlunun ortasına gelince, burada da eğilip bir ak taşı öptü. Açık kapıdan içeriye baktı, içerisi karanlıktı. Delikanlılar kapıda kalmışlardı. Bir adımda geniş taş eşiği geçti. Karşısına çok uzun boylu, sarışın, sarkık bıyıklı, el dokuması bir kahverengi yün şalvar giymiş, bacaklarına da işlemeli dizle-me bir çorap çekmiş genç bir adam çıktı.

“Buyur Hatun,” diye incelikle, saygıyla onun önüne düştü. Büyük bir oda geçtiler, burası daha aydınlıktı, yere, tahtaların üstüne nakışlı keçeler sermişlerdi. Bir oda daha geçtiler. Hürü Anamn gözlerine burada çok büyük, her yanı tahta işlemeli bir ocak ilişti. Ocakta, yanmamış iri kütükler. Üçüncü oda apaydınlıktı. Dört yanı da apak, turuncu işlemeli patiska örtülerle kaplanmış sedirlerle çevrilmişti. Uzun odanın köşesindeki gene büyük, ceviz ağacından, oymalarla süslenmiş ocağın sağ yanın-

289

daki döşeğe serilmiş postun üstünde, ilk bakışta Anacık Sultan olduğu anlaşılan bir kadm bağdaş kurmuş oturuyordu. Hürü Ana onun önünde vardı durdu, sonra da hemen sağ dizini yere koyup niyaza vardı, Anacık Sultanın eline yapışıp öptü. Anacık Sultan onu elinden tuttu kaldırdı sağ yanına oturttu. İri, güzel, çimen yeşili, içinde mavi kıvılcımlar çakan gözlerini sevgiyle Hürü Anaya çevirip:

“Hoş geldin Hürü Hatun,” dedi okşayan, sıcak, candan bir sesle. “Hoş gelip safalar getirmişsin sen Kırkgözün kutlu ocağına. Hiç üzülme, senin oğlun İnce Memed o yaralardan ölmeyip kurtulacaktır.”

Hürü Ananın gözleri parladı, yüzü allak bullak oldu, ne yapacağını şaşırdı, konuşmak istedi konuşamadı, o anda da onun eline sarılmak geldi aklına. Anacık Sultanın bir elini bırakıp birini öpüyor, bir elini bırakıp öbürünü öpüyordu. Sonunda dili çözülüp konuşabildi:

“Hürü senin o kerametli dillerine kurban olsun, Hürü senin o bastığın kutlu toprağa hayran olsun.”

“Yarın sabah erkenden seninle yola düşeceğiz, ben şimdi haber salarım Battala, Sarıkeçili obasına, İnce Memedi onlar Kı-zılkartallıya indirirler. Ben de onun yaralarına bakarım.”

“Hürü senin o kutlu tabanlarının altını öpsün.”

Anacık Sultan alçakgönüllü gülümsüyor, sağ eliyle usul usul onun omuzlarını sıvazlıyordu. Hürü Ana da artık susmuş, konuşamıyor, onun apak saçlarına, ince çenesine, sevgi kıvılcımları kaynaşan gözlerine, uzun kuğu boynuna, çıkık elmacık kemikli, değirmi, nurlu yüzüne, gözleri yaş içinde kalmış hayranlıkla bakıyordu. Eğer, o az önceki genç adam bir gümüş tepsinin içinde tüten, kokusu bütün odayı birden saran kahvelerle gelmemiş olsaydı, Hürü Ana daha ona öyle lalüebkem bakıp kalacaktı.

Kahveyi alan Hürü titreyerek bir fincanı dudaklarına götürüyor, bir odayı seyrediyordu. Karşı duvarda uzun, belki de üç kulaç, bir ak ipekten bayrak asılıydı. Bayrağın üst köşesine bir taç işlenmişti, iki el büyüklüğünde, tacın altından da öteki uca kadar yeşil bir yazı yazılmıştı, Arap yazısıyla. Bayrağın sağ yanında altın ışıltılı bir Kuran duruyordu. Sonra duvarlara boylu

290

boyunca yaldızlı, bir tuhaf, hiç görülmemiş kara çerçeveli hatlar, sedefli sazlar, fildişi, gümüş, altın kakmalı tefler, keşküller, altın yaldızlı teberler sıralanmışlardı. Ocağın öbür yanındaki duvarının ortasına da, tek başına murassa bir kılıç konmuştu. Yerdeki kilimler çok eskiydi ya, renkleri baş döndürücü bir güzellikteydi.

“İnce Memedi gördün mü Hürü Hatun.”

“Gördüm Anacık Sultan. Çok yanıyordu. Kendinde değildi. Benim şu iki gözüm kör olsun da önüme aksın Anacık Sultan, ben ona üç tane çorap örmüştüm veremedim. İncir kurutmuş, Delice Koyaktan nar devşirmiştim yediremedim.”

“Yakında yedirirsin.”

Hürü yavaş yavaş kendini toparlıyor, yüzü açılıyor, ellerindeki titreme duruyordu. Artık düşünebiliyordu da… Beni şimdiye kadar ne duydu, ne de gördü Anacık Sultan, öyleyse benim ben olduğumu ne bildi? İnce Memed için geldiğimi bir yerden duymuş olamaz, kimse bilmiyordu ki… Kapı da kendiliğinden nasıl açıldı, ben kapıya gelir gelmez…

Anacık Sultan yumuşak, iyilik dolu, öyle durmadan incecik gülümsüyordu. Doksan dokuzluk, içi altın çekirdekli uzun kara taneli tespihini toparlayıp yana koydu, ayağa kalktı, otururken heybetli görünüyordu, oysa ufacık tefecik bir kadınmış, Hürü Ana bu işe şaştı kaldı. O önde, Hürü Ana arkada dışarıya çıktılar. Dışarda büyük, bahçe gibi bir yerde mezarlar vardı. Mezar taşları bir tuhaf, sert mor taşlardandı. Düzgünceydi taşlar da… Ama hiçbir mezar taşının üstünde ne bir yazı, ne de bir işaret gözüküyordu. Bahçenin günbatı ucunda başka uzun bir dam daha vardı. Ve damın önünde, dalları bütün yapıyı örtmüş ulu ceviz ağaçları yükseliyordu. Ceviz ağaçlarının oraya gittiler. Onlar daha kapıya varmadan evden kadınlı erkekli bir sürü kalabalık çıkıp Hürü Anaya, hoş geldin, dediler. Bunlar Kırk-göz Ocağının bekçisi Mülayim Babanın çocuklarıydılar. Mülayim Baba tam seksen dokuz yaşındayken Anacık Sultana gelmiş, ya Kırkgözün Anası, demiş, bana destur, benim artık gitmek zamanım geldi, ben gidiyorum. O da var git Mülayim Baba, diye onu uğurlamış. Mülayim Baba da asasına dayana dayana dağların yücesine doğru yürümüş. Onu geçen yıl, ak sa-

291

kah dizlerinde, bir dağın yücesinde asasına dayanmış, bir geyik sürüsüne çobanlık ederken görmüşler. O tam, bu ocağa yetmiş beş yıl hizmet etmiş bir kişidir, başka türlüsü de nasıl olurdu zaten. O da Yunus gibi bu ocağa eğri odun bile sokmayan bir kişiydi. Ona da, neden odunlarının hepsi ok gibi doğru, diye soruyorlardı, o da, bu ocağa odunun bile eğrisi giremez karşılığını veriyordu gülerek.

Mülayim Babadan altı çocuk, sayısız torun ve kendi eliyle diktiği bu ceviz ağaçları kalmıştı.

Dağın yamacına, büyük düz bir taşın üstüne gelip durdular. Aşağısı baş döndürücü uçsuz bucaksız, dibi başı olmayan bir derinlikti. Ve bir ulu kuyu gibi ormanlar, dağların ortasındaki, çok aşağılarda kalan düzlüğe kadar iniyor, yamaçlarda, düzlükte, sararmış, kızarmış, koyu yeşilde sallanan ağaçların üstünde bir altın tozu fırtınası eser gibi oluyor, kırmızı, sarı, altın tozları ormanın üstünde savruluyor, karşı yüce dağa kadar hortumlarda dönerek çıkıyordu. Sonbahar ormanı uğulduyordu, derinden, dağlan belli belirsiz sallayarak.

Ak taşın üstüne karşı karşıya oturdular.

Anacık Sultan birdenbire Hürü Anaya sordu:

“Bu akşam geyikleri bekliyorsun, değil mi?”

“Bekliyorum,” dedi Hürü Ana, hiç şaşmamış.

“Geyikler gelecekler kapıya duracaklar, biz de gidip onların sütünü sağacağız. Sabah olup da tanyerleri ışıymca geyikler dağlarına çekilip gidecekler. Onların aralarından bir geyik, biz onu keselim de yiyelim diye kapıda kalacak, öyle mi?”

“Kalacak,” dedi Hürü Ana. Bunu ne diye soruyordu ki Anacık Sultan, bunda ne olağanüstülük vardı ki…

“Geyikler bu kapıya uğramayalı yüz yıl oldu.”

“Uğramasmlar,” diye öfkelendi Hürü Ana. “Uğramasınlar! Hürüce senin kutluca ocağının taşma bile kurban olsun.”

Her yıl Köroğlunun Kırklara karışmış, ölümsüz Kıratı bir bahar gününde, genç, tüyleri yıldırdayarak gelir bu kapıda dururdu. O da geyikler gittikten sonra gelmez oldu. Diyorlar ki Kırat dünyanın bir köşesinde iyilik, kardeşlik, eşitlik, özgürlük için hala savaştaymış. Hazreti Alinin Düldül atı da Kafdağla-

292

rından ötede bir yerde savaştaymış. O da bu kapıyı bilmiyor yüz yıldır. Yalnız Genç Osmanm Arap atı, üstünde kellesi kucağındaki binicisiyle buralarda, şu aşağıdaki ormanda, o dağ senin bu dağ benim dolaşıyormuş. Geçen yıl bir çoban bir mağaranın kapısında görmüş, kesik başlı genç adam daha kanlı kılıcını elinde tutuyormuş. O da uğramayalı çok oldu Kırkgöz Ocağına…

“Hürüce senin güzel kerametine, tatlı dillerine hayran olsun. Varsın gelmesinler, bir gün gelir yorulurlar, ocaklarına gene düşerler.”

Gün battı, dağların dibine ağır, taş gibi bir karanlık çöktü, ormanın üstünde savrulan altın tozu yitip ortadan silindi gitti. Yalnız karşıki dağın doruğu bu çöken karanlık içinde, altınla kaplanmışcasına, gözleri yakan bir parıltı içinde kalıp balkımasını sürdürdü. Anacık Sultan ayağa kalkarken, yüce dağın ışık içindeki keskin doruğunu gösterdi.

“İşte bir bu kaldı bu ocağa eskilerden, her şeyi bitti. İşte bu dağın doruğu uzun bir süre böyle, dünyayı karanlık basmışken, yalp yalp eder durur. Kayalar da çatırdamıyor, mavi çiçekler de çıkmıyor, sular da ters akmıyor,” diye yakındı Anacık Sultan. “Kimseye inandıramıyorum, bu ocağın kerametinin kalmadığını.”

Hürü Ana ona gittikçe öfkeleniyordu. Elini sertçe, bir ışık yalımı içinde kalmış yanan doruğa uzattı:

“Ya bu ne Anacık Sultan, Hürüce senin ala gözlerine kurban.”

“Elimizde bir o kaldı Hürü Hatun. Bu ocaktan bir o kaldı. Fitne ficurla dolmuş bu dünyaya fıkara Kırkgöz Ocağının gücü yeter mi?”

“Bir gün gelecek, yetecek,” dedi Hürü Ana, bütün imanı güveniyle.

İçeriye girdiler. Anacık Sultan onu büyük bir odaya aldı. Odayı eski, mavi karpuzlu bir gaz lambası ısıtıyordu. Odada küçük testiler, hızmanlar, küpler, tuhaf, renk renk şişeler raflara yan yana dizilmişlerdi. İşte yarın İnce Memedi iyi edecek ilaçlar bunların arasındaydı. İşte bu ocakta tam bin yıldır bu ilaçlardan kaynatılırdı. Binboğalarm, Aladağın, Düldül dağının,

293

Erciyesin, Hasan dağının, Çukurovanın, bozkırın bütün şifalı çiçekleri, otları bu ocağa getirilir, ocakta da bin yıldır bunların özleri çıkarılırdı.

“Hürüce senin kerametine kurban olsun.” “Hürü Hatun, Hürü Hatun,” diye Anacık Sultan elini onun omuzuna koydu, “benim de, bu ocağın da hiçbir kerameti yok, keramet toprakta, ağaçta, suda, insanlarda, böceklerde, kuşlarda… İyi bak şunlara…” Önündeki raftan koyu kırmızı bir şişe aldı, kapağını açtı, kokladı. Ortalığa Hürü Ananın hiçbir zaman duymadığı, insanın içini okşayan incecik bir koku yayıldı. “İşte bütün keramet bunda. Kırk yıldır ben bu işi iyi anladım. Keramet sende bende değil, keramet toprakta, insanlıkta.”

Şişeyi yerine koyup oradan çıktılar, büyük akarsuya gidip aptes aldılar. Su köpürüyordu. Ak kayaların ışığı suya, geceye vurmuştu. İncecikten, insanı esrikleştiren bir koku yayılmıştı havaya. Namazlarını Anacık Sultanın büyük odasında geyik postlarından namazlıklar üstünde kıldılar.

Mutfak çok büyüktü, yan yana bir sürü ocak isler içindeydi. Büyük kazanlar konmuştu ocaklara ve kapakları kapalıydı. Ocağın bir tanesi yanıyordu. Anacık Sultan: “Sana bir bulamaç yapayım Hürü Hatun.” Hürü Ana bir yere sekilendi, onun bulamaç yapışını seyre koyuldu. Elleri çok hünerliydi. Bu Anacık Sultan hiç evlenmiş miydi acaba? Kim bilir gençliğinde ne kadar güzel bir kadındı, şimdi bile yumuşacık, güzel yüzünden, tatlı gülüşünden insanın içine sevinç doluyor. Yıllardır, Kırkgöz Ocağının pirleri savaşa gidip dönmediklerinden bu yana da bu Anacık Sultan işte bu mutfakta tekmil dağların çiçeklerini kaynatır, özlerini çıkarır, hem de kendi eliyle. Onun bir tek yardımcısı vardı, salt onun yardımını kabul ederdi, Mülayim Babanın… Onun çocukları, torunları, karısı, gelinleri bile şimdiye kadar bu mutfağın yüzünü görmemişlerdi. İşte bu Mülayim Baba da gitti geyiklere çoban durdu…

Anacık Sultan ilaçlarından, her birisi pırıl pırıl yanan, çok eskilerden kalmış insanları kesip biçen aletlerinin hünerinden, ölüyü dirilten çabalarından, şimdiye kadar kimseden hiçbir ücret almadı. Ölüyü bile diriltse, bu ocağın geleneği, bunun karşılığında hiçbir şey almamaktı. Bütün ömrü boyu bulamaç içen

294

Anacık Sultan da yıllardır kimseden bir kuruş almamıştı. Onun bu durumunu bilenler, kendisine biraz bulamaç sağlansın, Mülayim Babanın çocukları bu dağ başında aç kalmasınlar diye, aşağıdaki ceviz ağacının kovuğuna, o da gizlice beş on kuruş koyuyorlardı. O da onlara yetiyordu da artıyordu bile. Geyiklerin yüz yıldır bu kapıya uğramaması onların bir kap bulamaca muhtaç olacak kadar yoksullaşmalarına sebep olmuştu.

İşte bu dünya güzeli Anacık Sultan, eline erkek eli değmeden, ocağını sürdürmek için bu dağ başını kendine mekan tuttu. Ona geyikler uğramadı. Köroğlunun Kıratı, Alinin Düldülü, Genç Osmanın Arabi onun semtine uğramadı, kayalar çatlayıp çiçekler fışkırmadı, o inat edip ocağından ayrılmadı.

Çorbalarını sahanlara koyup büyük odaya geldiler. Cicim sofra serilmiş açık duruyordu. Ortasında da bir dürüm yufka ekmek. Çorbalarını konuşmadan içtiler. Konuşmadan da yatsı namazına kadar yan yana oturdular.

Yıllardan bu yana bir kartal kadar büyük, tüyleri yemyeşil, gagası şahin gagası gibi kıvrık, gözleri kıpkırmızı billur gibi bir kuş, her akşam gün batar, karşı dağın başı ışığa keserken gelir kalkar, koca kanatlarını açarak uçar gelir ocağın üstünde üç kere döner, ardından da karşı moraran dağın üstüne yukarı süzülürdü.

Namazı kıldılar, ötedeki odada yatak serilmişti, Hürü Anayı, Anacık Sultan odasına kadar götürdü: “Allah rahatlık versin,” diye onu orada bıraktı. Hürü Ana yatağa girdi. Yatak dağ çiçeği kokuyordu.

Sabahleyin uyandığında tüy gibi hafifti, içi öylesine pır pır ediyordu ki, anasından yeni doğmuş gibi. Yataktan hemen çıkıp giyindi, kuşağını beline sardı, doğruca Anacık Sultanın odasına gitti, orada bir kız çocuğu elinde ibrik, havlu, önünde leğen, sabun bekliyordu. Kız su döktü, Hürü Ana elini yüzünü yudu. Anacık Sultan ocağın yanındaki postuna oturmuş, gözlerini yummuş, usul usul tespih çekiyor, dudakları kıpır kıpır dualar okuyordu.

Hürü Ana yıkanmayı bitirince Anacık Sultan gözlerini açtı, tespihini yanına bıraktı:

“Sana bu sabah da sütlü dövme çorbası yaptım,” dedi.

295

Odanın ortasındaki yerde, sofranın üstündeki sahanlarda çorbalar tütüyordu. Hemen oturdular.

Kahvaltı bitince Anacık Sultan ayağa fırladı.

“Yolcu yolunda gerek,” diye dün akşamki şişelerin bulunduğu odaya gitti. Hürü Ana da onu izledi. Anacık Sultan vardı, üstüne kabartma güller işlenmiş bir ceviz sandığı açtı. Sandık açılırken çm çınnn öttü. Anacık Sultan sandıktan bir ipekli yeşil kadife kese aldı, kesenin kimi yerleri eprimiş, havı dökülmüştü. Büzgülü keseyi açtı, içinden çıkardığı incecik, ışıl ışıl makasları, bıçakları, daha başka bir sürü aletleri, gene işleye işleye aşınarak parlamış küçücük şimşir çubukları, büyük bir merceği teker teker gözden geçirdikten sonra torbaya geri koydu, ağzının da büzgüsünü sıkı sıkıya çekti. Ardından da küçücük bir sandığı raftan aldı. Sandığın içinde de büyüklü ufaklı, renk renk bir sürü şişeler, kundura boyası kutuları, el kadarcık hız-manlar vardı. Bu oda öylesine güzel, binbir dağ çiçeğinin kokusuyla kokuyordu ki, Hürü Ana buraya girer girmez bir çeşit dağ sarhoşluğuna tutuluyordu.

Anacık Sultan İnce Memedi iyi etmeye gidiyordu. Mümkünü çaresi yok, onu iyi edecekti. Hürü Ana ondan bir şey daha isteyecekti ya utanıyordu. İlaç odasının kokuları onu yüreklendirdi:

“Anacık Sultan,” diye yüzü sapsarı, sesi titreyerek başladı, “senden bir dileğim daha var. Onu da benden esirgeme de şu darı dünyada gözüm açık gitmesin. Bu kutsal ocağın içinde bunu senden isteyim de…”

“Buyur Hatun.”

“Şu İnce Memedimi bir de afsunlayıver de ona kurşun geçmesin. Bunu da benden esirgeme.”

Anacık Sultan onun bu isteğine karşılık vermedi:

“Haydi çıkalım,” dedi, kendi de önden çıkıp yürüdü, avluya gitti. Hürü Ana da bozulmuş ardından geliyordu. Bir de sıkışmıştı ki, dün geceden beri, o kadar sıkıştığı halde hacetini göremiyordu, neredeyse çatlayacaktı. Böyle kutsal bir yerde o işi yapmanın çok saygısızlık olacağını düşünüyordu. Dışarda, kendini getiren delikanlılar, dün ocakta onu karşılayan uzun boylu adam ellerinde atlar onları bekliyorlardı.

Onları kapıda gören delikanlılar saygıyla toparlanıp koştu-

296

lar, Anacık Sultanın önünde sağ dizlerini yere koyup niyaza durdular. Anacık Sultan onları ellerinden tutup kaldırdı. Uzun boylu adam elinde bir halı heybe tutuyordu, daha kapıda Anacık Sultanın elindekileri almış heybenin gözlerine koymuştu.

Atlara bindiler, yokuştan aşağıya sürdüler. Günün yeri ışır-ken dört yol ağzına indiler. Kadim zamanlardan beri bu yollardan kervan geçerdi. Bir yol güneyden gelir kuzeye, Öbürü doğudan gelir batıya giderdi. İşte bu yollar burada da kesişirlerdi. Yoldan geçen hiçbir kervancı da yukardaki Kırkgöz Ocağına uğramadan, oranın eşiğine yüz sürmeden geçmezdi. Buraya uğramadan geçenin başına uğursuzluklar yağardı.

Hürü Ana:

“Durun,” diye bağırdı. Onun atını yedekleyen delikanlılar atı durdurunca Hürü attan fırladığı gibi ormana daldı, bir ağacı dulda edip hemen donunu sıyırıp oraya, çimenlerin üstüne çatladı.

Anacık Sultan yolun ortasında durmuş onu bekliyordu. Bir süre sonra Hürü Ana başı yerde, donunu bağlayarak ormandan çıktı geldi. Anacık Sultan her şeyi anlamıştı. Çok kişi o kutsal Kırkgöz Ocağında o işlerini yapamazlardı. Bunu düşünmeliydi. Gene de tatlı tatlı gülüyordu Hürü Anaya, şakacı. Atına binen Hürü Anayı onun bu gülüşü yüreklendirdi. Kızmıştı da:

“Anacık Sultan,” diye sert bir sesle konuştu, “bunu esirgeme benden, İnceme, oğluma bir afsun yap ki ona kurşun geçmesin. Yıldırım taşı bile kar etmedi de ölüyordu işte.”

“Ben afsun bilmem,” dedi Anacık Sultan. “Keski bilsem.”

“Nasıl olur da bilmezsin, hay Anacık Sultan? Beni mi kandırıyorsun? Sen Kırkgöz Ocağı olasın da… Şimdi gidince benim oğlumu kurtarınca da…” Heybeyi gösterdi. “Ya oradakiler ne?”

“Ben onları bin yıldır dağlardan toplarım, ben onları bin yıldır kaynatıp özünü çıkarırım. Ben onları bin yıldır insanlara dağıtırım,” dedi. Anacık Sultan dingin, güvenli. “Bak oraya,” diye de dağlan gösterdi. “Her şey oralarda. Her şey çiçekte, her Şey otta. Bütün tılsım şu şırlayarak gelen ışıkta. Kusura kalma bacım, böylesi kerametler benim elimden gelmez. Keramet şu durmadan doğuran toprakta.”

297

Tazı Tahsin dağlardan ormanlardan saklana saklana Çiçek-lideresi köyüne kadar gelmiş, köyün üstündeki mağaranın önünde oturup kalmıştı. Korku içindeydi. Koynundaki bu kadar parayı bir coşkunluk anında ona veren Murtaza Ağa sonradan pişman olup ardına çoktan atlı çıkarmıştı. İyi ki yoldan gelmemişti. Yoldan gelmiş olsaydı, ne kadar koşarsa koşsun, mutlaka atlılar onun arkasından yetişecek, paralarını elinden alacaklardı. Kim kime bir İnce Memed muştusu için bu kadar parayı verirdi…

Tazı Tahsin mağaranın önüne oturmuş şimdi de köye giremiyordu. Acından da ölmüş, karnı, bağırsakları biribirine geçmişti. İner miydi hiç köye, şimdi Murtaza Ağanın adamları çoktan köye gelmişler, o imansız, kan içici muhtarın evine on beş candarmayla inmişler, onu bekliyorlardı. Kim kime bir çiftlik alacak kadar parayı bir muştu için bağışlardı? Murtaza Ağanın parasını kaçırdı diye de candarmalar onu yatırırlar sopanın altına, kan işetinceye kadar onu Muhtarın evinde döverlerdi. Allah kulunu Kertiş Ali Paşanın eline düşürmesin! Kertiş Ali Onbaşı ıssızda yakaladığı köylüleri, Onbaşı Ali Paşa, Onbaşı Ali Paşa, diye bağırtıyordu. Acından ölse de Tazı Tahsin, işte bu mağaranın önüne gömülse de, burada da onun ak kemiklerini bulsalar da köye uğrayamazdı. Aaah, anası da hiç evden çıkmazdı ki… Bir yanılsa da buralara bir çıksaydı, ona ne güzel sıcak bazlamalar getirirdi… Kimseye de görünemezdi. Onun bu kadar parayı alıp kaçtığını herkes biliyordu. Tazının bu kadar

298

parası var diye şimdi köy biribirine girmiş, başlarında da Muhtar, dört gözle onun yolunu gözlüyorlardı. Mahmut Ağaya bile haber göndermişlerdi.

O gece mağarada yattı. Korkuyordu da. Mağaranın içi ka-yışkanat doluydu, her birisi kocaman kocaman, hem de kan içici. Bu kayışkanatlar var ya, insanın gırtlağına gagalarını bir saplar, damarlarında ne kadar kan varsa sömürüp bitirinceye kadar bırakmazlarmış. Yatarken parasının üstüne yatıyordu. Kayışkanatlar bütün kanını sömürsünler de yeter ki paracıkla-rına dokunmasmlardı. Bu parayla neler, neler alacaktı. İki çift kırmızı, ay boynuzlu öküz, bir pulluk, dört sütlü inek, koyun, keçi, bir de doru bir at, o doru atları severdi, doru atın alnı da akıtma sakar olacaktı, bir de Topal Alinin şapkası gibi tüylü bir lenger şapka, bir de tıpkı Topal Alinin pantolonu, ceketi gibi bir ceket, sonra da kenarları sarı kordonlu kırmızı, ateş gibi yanan bir çift postal… Atma binip köyün bir başından bir başına akşama kadar gidip gelecekti, lenger şapkası yana yıkılmış… Haaa, hep bunu unutuyordu, o da korktuğundan, Tazı Tahsinin tüfekten, tabancadan, hançerden bile, kan çıkaran ne varsa hepsinden ödü kopardı, bir de Alaman filintası takacaktı omuzuna, tabii içi boş, o deli miydi, hiç filintasına kurşun koyar mıydı? İçinde kurşun yoksa, o gene tüfekten korkardı ya, o kadar çok korkmazdı.

Sabaha karşı azıcık uyudu, bir uyandı ki, başucunda azman bir yaratık. Bağırarak dışarıya uğradı. Dışarda da çoban Veliyle göğüs göğüse geldi. Onu tanıyamadı, hemen mağaraya döndü, mağarada o kocaman yaratık öyle duruyordu, dışarıya kaçtı. Bir süre böyle mağaradan dışarıya, dışardan içeriye gitti geldi. Sonunda Veliye bakınca onu kepeneğinden tanıdı.

“Veli…”

“Ne var,” dedi Veli, “ne oldu sana?”

“İçerde…”

“İçerdeki benim köpek. Seni tanıdı da sesini çıkarmadı. Ben de şuradan geçiyordum az önce, mağaradan bir inilti duydum, korktum içeriye giremedim, oraya köpeği saldım.”

Tazı Tahsin dizleri çözülmüş yere çöküverdi. Bir süre göğsü inip inip kalkarak öyle kalakaldı.

299

“Ne oldu Tahsin, ne var, söyle bana?”

“Candarmalar,” dedi Tahsin can çekişircene. “Murtaza Ağanın adamları… Mahmut Ağamıza da haber salmışlardır. O da benim kemiklerimi un ufak eder eline geçirirse beni.” Olanı biteni olduğu gibi Veliye anlattı. “Eğer bu dediklerimi de bir tek kişiye, anana, babana bile söylersen seni boğar öldürürüm. Bunu böylece bil,” dedi.

Veli on altısında ya var, ya yoktu, ablak yüzü dinlediği büyük maceranın heyecanından kıpkırmızı kesilmişti.

“Tahsin Ağam ben bunu hiç kimseye söyler miyim! Ben Mahmut Ağayı bilmez miyim, o yeter ki bir adamın elinde para görmesin, hemen alıverir. O da yetmez, ardından da insanın kemiklerini kırıverir, un ufak eyler. Mahmut Ağa da köye geliyormuş. Demek bunun içinmiş.”

“Söylemeyeceğine yemin edeceksin.”

“Neyin üstüne?”

“Ananın başı üstüne.”

“Anamın başı üstüne ben hiç yemin etmedim. Sonra anam ölür ya…”

“İyi işte, o zaman da sen kimseye söylemezsin.”

“Anamın başına yemin edemem.”

“Edeceksin. Etmezsen ben de seni burada öldürürüm. Öldürür de kaçarım. Kim bilecek…”

“Öldür ama anamın başı için bana yemin içtirme. Sonra ölür fıkara. Başka neyin üstüne dersen ederim.”

Tazı Tahsin direniyor, öteki öldürseler de, anası üstüne yemin etmeye bir türlü yanaşmıyordu. O kadar tartıştılar, konuştular ki ikisi de yoruldu, sesleri de çıkmaz oldu, biri bir yana düştü, biri bir yana, ıslık gibi çıkıyordu artık sesleri.

Tazı Tahsin duyulur duyulmaz:

“Bana ekmek ver,” dedi, “git biraz da süt sağ.”

Veli ona ekmeği verdi, vermesiyle keçilerin içine girmesi, oradan da köye aşağı alıp yatırması bir oldu. Tazı Tahsin o kadar açtı ki onu kovalayıp yakalamak aklından bile geçmedi. Velinin köyü nasıl velveleye vereceğini biliyor, önündeki yemeği bir anda bitirmeye çalışıyordu. Sonunda sabredemedi, azık çıkınını da alıp yukarı ormana, pınarın başına çekildi. Susamıştı,

ORHAN KEMAL      300 İL HALK KÜTÜPHANESİ

ağzını ak çağşaklı pınara dayadı, kana kana yarpuz kokulu sudan içti.

Bir önündeki Velinin azığından yiyor, bir pınara eğilip su İçiyordu. Çıkındaki son kalıntıyı da bitirince ayağa kalktı, yu-karlarda daha rahat yerler, küçücük çimenli bir alanın ortasında uzun, üstü de düz bir kayalık vardı, oraya gidecekti, ayağa kalkar kalkmaz sallandı, gözleri karardı, düşecekti, bir dala yapıştı. Gene de dal onu taşıyamadı, yere düştü, düşer düşmez de onu bir uyku bastırdı, taş gibi uyudu kaldı.

Bütün Çiçeklideresi köyü, İnce Memedin ölüm haberini kasabaya götüren Tazı Tahsinin zengin olduğunu, Ağaların, Beylerin ona verdikleri muştu parasını da onun elinden almak için Mahmut Ağanın onun arkasına on bir atlısıyla düştüğünü duymuş, ortalık allak bullak olmuştu.

“Onun elinden alır Mahmut Ağa bu parayı.” “Ona verdikleri paraylan on bir öküz, dokuz at, yüz keçi, otuz beş koyun alınırmış…” “Zengin oldu da gitti.”

“Korkmasın da ne yapsın, o kadar paranın onda olduğunu eşkıyalar bir duyarlarsa…”

“Kertiş Ali Onbaşı Paşa bir duyarsa…” “O parayı onun elinde bırakırlar mı hiç, Tazıcık Tahsinin!” “Para değil, başına bela aldı Tazıcık Tahsin.” “Mahmut Ağayı bela aldı, kartal bakışlı.” “Ya bizim Muhtar? Onun elinde bırakır mı o parayı…” “Kertiş Ali Onbaşıyla bir olup…”

“Mahmut Ağa kimseye bir zırnık koklatmaz o paradan…” “Vermesin bakalım parayı onlara Tazı Tahsin.” “İnce Memedi öldürenler Muhtarla Kertiş Ali Paşa… Onlar parayı…”

“Parayı alan da burnu sümüklü Tazıcık Tahsin.” “Birazıcık koştu diye bir insana o kadar parayı verirler mi?” “Mahmut Ağa derisini yüzer onun.” “Onbaşı Kertiş Ali Paşa gözlerini oyar onun.” “Yiğitse gelsin köye…”

“Mahmut Ağa binmiş al atma, filintası boynunda, kuş gibi bu yanlara geliyormuş.”

301

Tazı Tahsinse ormanda uyuyor, bir tuhaf düşler görüyordu.

Üstüne günün değmesiyle uyandı. Uzaklarda bir kurt uluyordu. Kurt uluması uğursuzluğa alamettir. Tazı Tahsinin tüyleri diken diken oldu. Eli koynundaki parasının üstündeydi. Ödü koptu. Şimdi Veli gitmiş her şeyi köyde anlatmıştı. Köylü de… Kim bilir… Kızlar da ona ne biçim bakacaklardı, zengin bir adama o biçim baktıkları gibi. Köyün içinde, tıpkı Onbaşı Ker-tiş Ali gibi göğsü içerde, kıçı dışarda koç gibi dolaşacak, herkes bu Tazı Tahsin ne biçim zengin adammış diye, ona bakacaklardı.

Kurt korkusu, köyde zenginliğinin tadını çıkarma düşüncesi onun ayaklarını aldı köyün üst başındaki kayanın üstüne götürdü. Karanlık kavuşuncaya kadar burada saklanacak, karanlık kavuşunca da bir sansar gibi köye inecek, anası da köyde olanı biteni ona ulaştıracaktı. O da… Köyde parasını öyle bir yerlere saklardı ki bin yıl arasa kimse bulamazdı. Köyü hemen görmek istiyor, burada sabırsızlıktan ölüyordu. Görsünlerdi o köylüler mırmırık çorbası içe içe karnı şişmiş Tazıcık Tahsini, görsünlerdi…

Daha fazla dayanamadı, gizlendiği kovuktan dışarıya çıktı, altında saklandığı kayanın üstünde gezinmeye başladı. Şimdi bir köylü onu burada göğsünü şişirmiş böyle gezerken görmeliydi ki, bütün zenginler göğüslerini işte böyle şişirirlerdi. Ya köye gelmişlerse Mahmut Ağayla adamları, ya da Murtaza Ağa, işte o zaman da Tazı Tahsin alır yatırırdı dağlara öte. Yakalasınlar yakalayabilirlerse, şu kayalıklarda o koşarken arkasından kurşun sıksalar ulaşamazdı. Köye gidecek, parasını almaya gelen birisi varsa, ver elini dağlar, çok da azık alacaktı yanına… Tuz da, keskin bir bıçak da… Acıkınca bir çobanın sürüsünden bir oğlağı… Çamlar arasında, yarpuzlu pınarların başında harmanlamış közlerin üstünde kebap ettiği oğlak etlerini, dudaklarının kıyısından yağları akıta akıta yiyecekti. O it oğlu Velinin, hele Velinin yiye yiye keçilerini bitirecekti. Onlar Tazıcık Tahsini ne sanıyorlardı, o Tazıcık Tahsin öyle becerikli bir hırsızdı ki uyurken gözlerinden kirpiğini çalar da kimsenin haberi olmazdı. Niçin bu Çiçeklideresi köyünde hiç horoz yoktu, bu köydeki bütün horozları çalıp da yi”

302

ven, hem de yarpuz kokulu pınarların başında, kimdi? Kim-jjr o ki, Kalealtınm mağarasında köyden çalınmış bütün horozların başını saklayan, Tazıcık Tahsindir. Pekiyi, on yıldır, o kadar horozu çalanın, köydeki horoz soyunu kurutanın kim olduğunu köylü bilebildi mi? Köydeki bütün çocukların adı horoz hırsızına çıktı da, bir Allahm kulu çıkıp da, ey millet, bu kadar horozun kökünü kurutan Tazıcık Tahsindir, diyebildi mi, bunu bir tek kişicik akıl edebildi mi? Gerekirse on yıl dağda kalır da Tazıcık Tahsin, kendisine Tazıcık demeye bayılıyordu, bütün bu yakın köylerin taze oğlaklarını ve hem de kuzularını bitirir de, gene de şu alnının öz bir teriyle kazandığı paracıklarını kimseye kaptırmazdı.

Karanlık usul usul çöküyor, Tazı Tahsin kayanın üstünde deliler gibi oradan oraya yürüyor, fır dönüyordu.

Gün batınca öylesine bir sevindi ki havaya hoplayarak bağırdı kendinde olmayarak. Bundan da ödü koptu, koşarak gitti kayanın altındaki kovuğa saklandı. Keskin kulaklarıyla bir süre yöreyi dinledi, baktı ki ortalıkta çıt yok, usul usul, temkinli kayadan indi, bir sansar gibi sessiz, sinerek köye aşağı kaydı. Evlerine vardığında yüreği güm güm atıyordu.

“Ana, ana, kapıyı aç!”

Anası kapıyı açtı, içerde ocak yanıyordu, ateş ışığında anası onun yüzüne bakınca bir şaşkınlık çığlığı attı:

“Abooov oğlum, sana ne oldu böyle?”

Hemen içeri girip kapıyı kapatan Tazı Tahsin:

“Bir şey olmadı anam, ne var ki… Dur şimdi sen… Şu sorduklarımı dinle, bugünlerde buraya kasabalı adamlar geldiler mi, beni aradılar mı, köyde hiç Topal Ali adında topal bir adam gördün mü? Mahmut Ağa nerede?”

“Yoook, yavrum, hiç kimse gelmedi köye, ne topal ne kör ne de sağlam… Kimse de seni aramadı. Mahmut Ağa daha gelmedi ya gelecekmiş.”

“Hiç kimse, hiç kimse, öyle mi?”

“Hiç kimse oğlum, bilmiyor musun sen, bu köyde sinek uçsa benim haberim olur.”

“Ana zengin oldum.”

“Duydum yavrum, duydum,”  diye anası şaşkın şaşkın

303

onun yüzüne bakıyordu. “Velicik çoban köyü velveleye verdi. Köy senden başka hiçbir şey konuşmuyor.”

“Zengin, zengin oldum, ana, gel!” Anasını kolundan çekip ocağın yanına götürdü, elini koynuna sokup mendiline sardığı paraları çıkardı: “Bak ana,” dedi, “Bu bir, yalnız buna iki çift öküz alınır. Köye hiç, hiçbir yabancı insan gelmedi, değil mi?”

“Hiç, hiç gelmedi.”

“Bu iki, buna da bir at, bir mavzer, bir de pulluk alınır. İşte şuna da… Sana iki inek de alacağım. İşte şuna da… Bol bolama-dı süt içeceğiz, yoğurt, yağ, kaymak yiyeceğiz. On bir tane de yavrulu keçi alacağız… Sen de peynir yaparsın. Ana, köye hiç kimse gelmedi mi, hiç, hiç? Uzun bir adamla, Mahmut Ağa da

mır

“Gelmedi, hiç, hiç, hiç!”

“Zengin oldum, ana.”

Ananın gözleri ardına kadar açılmış, Tazı Tahsinin yere yan yana dizdiği paralara bakıyor, paralara, gözlerine inanamıyor-du. Tazı Tahsin de bir yandan olanı biteni anlatıyor, Murtaza Ağadan, Topal Aliden söz ediyordu.

“Pişman olmaz mı o adam bana bir İnce Memed muştusu için verdiği paraya?”

Ananın yüzü birdenbire sararıverdi.

“Bilmem ki yavrum.”

“Pişman olmaz, pişman olmaz,” diye güldü Tazı Tahsin. Bu endişeli bir gülüştü. “Ben ona İnce Memed gibi bir adamın ölümünü muştuladım. Bana bu para az bile.”

“Yaaa yavrum, az bile,” diye ayağa kalktı anası. “Sen şimdi acından ölmüşsündür.”

“Öldüm,” dedi Tazı Tahsin. “Öldüm ne demek, üç gün üç gece bir lokma ekmek aşmadı boğazımdan… Az bile bana bu para, değil mi ana?”

“Az bile.”

“Nereye koyalım da bu parayı, kimse…”

“Sen bana ver o parayı, ben koyacağım yeri bilirim. Mustafa Kemal Paşa gelse bulamaz.”

“Veremem ana, ben saklayacağım.”

Anası gücendi:

“Senin paran değil mi, sen sakla! Ama Kertiş Ali Onbaşı paşayla, bir de Muhtar derini yüzerlerken, sen paranın yerini söylemez misin?”

“Söylerim…”

“Öyleyse sen bilirsin yavrum.”

“Sen sakla ana,” diye heyecanlandı Tazı Tahsin, “Beni döve döve öldürseler bile paranın yerini söyleme onlara. Beni kıyma gibi etseler de… Gözlerini, kulaklarını kapa, söyleme. Mahmut Ağa seni atma çiğnetse bile.”

“Söylemem.”

“Yemin et!”

“Neyin üstüne?”

“Benim üstüme.”

“Ettim gitti.”

Eğer Tazı Tahsinin bağırmalarına dayanamayıp, ana paranın yerini söylerse onlara, Tazı Tahsin o anda hık deyip ölecekti. Buna da, ölür de anası razı gelemezdi. Kertiş Ali onu döve döve öldürürdü, o başka.

Tazı Tahsin paraları anasına teslim ettikten sonra:

“Çorba koy ana, ölüyorum,” dedi.

Ana çorbayı koydu sofraya tencereyle. Tazı Tahsin büyük bir tahta kaşıkla çabuk çabuk içmeye başladı. Biraz sonra da ter içinde kaldı.

“Oğlum ben gidiyorum.”

“Git ana, git de… Paraları da sıçan yemesin.”

Ana çıktı gitti, döndüğünde Tazı Tahsini ocağın önünde kıvrılıp uyumuş buldu.

Sabahleyin ana oğul sevinç içinde uyanıp mor ineklerin, soylu atların, koyunların, keçilerin, pullukların, kaplan giremez ekin tarlalarının inanılmaz düşünün tadını çıkara çıkara öğleye kadar konuştular. Konuştukça da konuşuyorlardı. Tazı Tahsin köyün içine çıkmak için o kadar acele etmese ana oğul bu konuyu durup dinlenmeden üç gün üç gece konuşurlardı. Tazı Tahsin hem anasıyla birlikte ilerdeki zenginliğinin mutluluğunun düşlerini iliklerine kadar tadını çıkararak kuruyor, bir yandan da köylünün kendisini görmesini istiyordu. Parasını sağlama almıştı. Dünya dünyaya girse, onu elinden alacak bir güç yoktu şu dünyada.

304

305

Dayanamadı, sonunda köye çıktı, çınarın altına geldi. Çınarın altından gür bir pınar kaynıyordu. Onu gören çocuklar evlere koşmaya başladılar, bir anda da çınarın altı kadın erkek, çoluk çocukla doldu. Önüne gelen nasıl zengin olduğu üstüne Tazı Tahsi-ne soru soruyor, o da bıkmadan usanmadan, buradan koşarak kasabaya nasıl gittiğini, kasabada kendisini davul zurnayla nasıl karşıladıklarını, Kaymakamın odasının kapısına kadar gidip orada nasıl kendinden geçtiğini, uyandığında Doktoru, kasabanın ileri gelenlerini başında bulduğunu, uzun boylu çok zengin bir adamla, lenger şapkalı topal bir adamın kendisine durmadan para verdiklerini, paralan almak istemeyince de ona çok öfkelendik- j lerini sayıp döküyordu. Sonra ona zorla para veren adam onu evine götürmüş, onuruna kuzu kesmiş, peteklerden bal sağmış, ona gül kokulu şerbet verip, gül kokulu yataklarda yatırmıştı.

“Sonra o uzun boylu adam dedi ki… İnce Memed o adamı mümkünü yok öldürecekmiş. Onbaşı Kertiş Ali Paşa da İnce Memedi öldürünce, ben de muştuyu ona götürünce, o da bana dedi ki dile benden ne dilersen, başım üstüne her bir dileğin. İstersen seni, bu kasabanın gül kokulu kızlarıyla evlendiririm, dedi. Ben de istemem, dedim. O da beni uğurlarken, sen benim oğlumsun Tahsin, dedi, bu ev senin evin. Ne zaman başın sıkışırsa gel, attan at, silahtan silah, seni çok sevdim, yakamdan geçirip evlat edindim, paradan para, tarladan tarla, kızdan kız beğen… Ne dileğin varsa baş üstüne… Mademki benim düşmanımın ölüm muştusunu sen getirdin bana, ölüp dirilerek… Ben de seni… Ben de ona, sağ ol Ağam, dedim.”

Kalabalık gittikçe çoğalıyordu ki, bir al ata binili Muhtar aşağı yoldan gözüktü. Kasabadan geliyordu. Susup onu beklediler. Tazı Tahsinin gözleri fıldır fıldır dönüyor, Muhtar gelmeden şu kalabalığın arasından sıyrılıp, bir an önce dağın yolunu tutmak istiyordu ya, yapamıyordu. Muhtarı görür görmez bütün bedenini bir titreme almış, dizlerinin bağı çözülüp oraya, çeşmenin taşma çöküvermişti. Birkaç kez de kalkmayı denemiş, bir türlü de ayağa kalkamamıştı.

Muhtar geldi, kalabalık ikiye ayrıldı, o da gelip çeşmenin yanında atından indi, atı bir delikanlıya verip, “Bunu eve götür,” dedi.

306

“Ne o, ne var, böyle toplanmışsınız?”

“Ne olacak, bizim Tazı,” dediler.

“Zengin olmuş.”

“İnce Memed onu zengin etmiş.”

Olanı biteni baştan sona kadar ona anlattılar. Muhtar güldü. Ardından da, “İşler kötü,” dedi. “Yüzbaşı bizim köye çok kızıyor, o köyü yerle bir edeceğim, diyor. Aldık başımıza belayı. Şu avratlar bizim köyümüzü yaktı. Bir de Mahmut Ağa duyarsa… Duymaz inşallah, köye gelmez inşallah.”

“Ne olmuş, ne olmuş bizim köyümüze?”

“O ölen İnce Memed değilmiş.”

“Kim imiş ya?”

“Kara Osman imiş.” Derin bir soluk aldı. “Bizim avratlar da İnce Memed diye ağıt yakınca, hah işte İnce Memed budur, öldürdük onu diye Ankaraya tel çekmişler. Aslı çıkmayınca da rezil olmuşlar. Yüzbaşı, o avratlara kazık sokacağım diyor da bir şey demiyor. İnşallah Mahmut Ağa kızmaz.”

“O, kazığı avradına soksun!”

“O köyü sürgün edeceğim, yakıp da yerine darı ekeceğim, diyor da başka bir şey demiyor Yüzbaşı. İnşallah Mahmut Ağa köye gelmez…”

“Yaksın bakalım…”

“Ben canımı zor kurtardım. O da gene İnce Memed yüzünden. Bana kıymayın, beni dövmeyin, beni hapislere sokmayın, dedim onlara, ben size İnce Memedi getiririm, yerini bulur size haber veririm, dedim de canımı ellerinden zor kurtardım. Hiçbir şeye değil de o avratların ağıt yakmalarına deli oluyor, yağıyor gürlüyor Yüzbaşı, o Çiçeklideresi avratlarının alacağı olsun, diyor. İnşallah Mahmut Ağa…” Kadınlara döndü, gözlerini belerterek:

“Ne vardı yani, elin eşkıyasına İnce Memed diye ağıt yakmanın ne gereği vardı yani? Koskoca kasabada köyümüzün gül adını boka çıkardınız, ben ne yapayım şimdi ben… Aaaah şu avratlar aaah… Elin eşkıyası size ne? Ne der de ağıt yakarsınız bre fallikler? Yakarsınız da…” “O Allahın kulu değil mi?” “Ölü, it ölüsü gibi gömülür mü?”

307

“Bir de İnce Memedin ölüsü olursa…”

Muhtar var gücüyle bağırdı:

“O İnce Memedin ölüsü değil.”

“İnce Memedin ölüsü değilse insan ölüsü değil mi?”

“Ölüye ağıt yakılır.”

“Biz atadan dededen böyle gördük, ölüye ağıt yakılır.”

“Her önünüze gelene mi?”

“Her insan olana…”

“Öyleyse Muhtar…”

“Sen ölünce Muhtar, sana ağıt yakmayalım.”

“Senin ölünü it ölüsü gibi atalım çukura.”

“İster misin?”

Muhtar kızdı, bağırdı, sövdü dellendi. O sövdükçe kadınlar da sövüyorlardı. Sonunda Muhtar kadınların erkeklerini çağırdı, onlar da kadınları susturamadılar. Muhtar evine kaçmak zorunda kaldı ya, kadınlar çınarın altına birikmişler Muhtara, Yüzbaşıya, Ankaraya ağza alınmadık küfürlerle sövüyor, sevinçli türküler söyleyerek İnce Memedi övüyorlardı. Onun ölmediğine o kadar sevinmişlerdi ki, Yüzbaşı değil, atına adam çiğneten Mahmut Ağa bile onlara vız gelirdi. Köyün içini sevinç türküleri doldurmuş, çınarın altı bir düğün evine dönmüştü. Muhtar, yanında da birkaç yaşlı, saçlarını başlarını yoluyorlardı. Sevinç türküleri, kahkahalar gece yarısına kadar sürdü.

O sevince Tazı Tahsin de kendini kaptırmıştı. O, başka bir şeye, İnce Memedin ölmemesine herkesten daha çok seviniyor, sevincinden ne yapacağını bilemiyor, boyuna bağırıyordu.

Evlerine geldiklerinde:

“Ana,” dedi, anasının boynuna sarıldı, “anam benim, şimdi iyice zengin olduk. Bak ne yapacağım, Muhtar değil, ben arayacağım İnce Memedi, izini sürüp onu bulacağım, gidip o Ağaya haber vereceğim, o Ağa da bana bu sefer daha çok, daha daha çok para verecek. Bu ev parayla dolacak. Nah, bu kadar!”

“Sus, hörtüklerden gidesi, ben para istemem. Onlar da İnce Memedi öldürecekler, öyle mi?”

“Öldürsünler,” diye dudak büktü Tazı Tahsin. “İnce Me-med benim babamın oğlu mu? Yarın sen bana çok azık hazırla, ben gidiyorum.”

308

16

Bütün muhtarların listesi Murtaza Ağanın cebindeydi. Bir gece atına atladığı gibi Adananın yolunu tuttu. Ramazanlı Beyinin evine vardığında gece yarısını çoktan geçiyordu. Bey yaşlı bir adamdı, çoktan da uyumuştu. Kapıyı çalar çalmaz bir uşak kapıyı açtı. Yarı uykulu Bey başında takkesi, sırtında gecelik entarisiyle hemen uyanmış, aşağıya inmişti.

“Kimdir o?” diye sordu. Sesinde korkudan çok bir şaşkınlık vardı.

Kapıyı açan uşak köşede duruyor, içeriye giren bu uzun boylu, lenger şapkalı, kuşağının altına çifte tabanca sokulu, daha önceden tanıdığı bu Ağaya bir tuhaf bakıyordu.

Murtaza Ağa:

“Benim Bey,” dedi, “ben Murtaza kulun. Bu gece yarısı seni rahatsız ettim ki… Kusura kalma…”

“Canım, gel hele, gel yukarı da sonra konuşuruz.”

Yukarda gidip gelmeler… Konağın ışıkları çoktan, Bey daha merdivenlerden inerken yakılmıştı.

Yan yana sedire oturdular. Onlar oturur oturmaz da kahveler geldi.

“Hayır ola Murtaza Ağa…”

Murtaza Ağa bütün olanı biteni, İnce Memedi, Ali Safa Beyin öldürülmesini, Yüzbaşı Faruk Beyin yalanını, kendisini Ramazanlı Beyi gibi kasabada karşılatışını, Talip Beyin İnce Me-medce feci bir biçimde katledilişini bir bir anlattı:

“İşte,” dedi, “hal keyfiyet bu minval üzeredir, Bey… Arif

309

Saim dedikleri o adam da her şeyi, kendi götünden korktuğu için bütün bunları olmamış gibi gösteriyor Ankaraya. Ankara bütün olanı biteni duyacak olursa, onu bir daha buraya mebus tayin etmez. Bu yüzden de dağlar eşkıyalarla doldu. Bu can düşmanı, ırz, mal düşmanı İnce Memed de kendisini bilumum Toros dağları üstüne hükümdar ilan etti. İnce Memedi bundan sonra ne bir bölük, ne bir tabur, ne de bir alay durdurabilir. Bütün halk tabakası ve de bilumum baldırıçıplak, ayağı yalın taifesi onun buyruğunda. Şu düşmana karşı kurtardığımız vatanı payimal ettiler. Duyduğuma göre de yakında Adanayı işgal edecekler, bütün şehri yağmalayıp taş üstünde taş, kelle üstünde baş bırakmayacaklar…”

Ramazanlı Beyi Arif Saimin can bir düşmanıydı. O milletvekili olacakken, Ankara bu ne idiğü belirsiz candarmayı onun yerine milletvekili tayin etmişti. Oysa bu Adana yedi yüz yıldan bu yana onlardan, Ramazanlı Beylerinden sorulurdu. Yedi yüz yıl bu topraklara hükmetmiş Ramazanoğulları Cumhuriyet devrinde külahın bir parçasını başkalarına kaptırmışlardı. Bu da onlar için yenir yutulur bir bela değildi. Hiçbir çağda Ramazanlı Beylerinin başına böylesine bir bela gelmemişti, taa Mem-lüklerden, Selçukilerden bu yana… Bir tek milletvekilleri vardı, o da sarhoşun birisiydi ve ancak yarım Ramazanlıydı.

“Haklısın Murtaza Ağa,” dedi Ramazanlı Beyi. “Bunu, bu ayaklanmayı bir yolunu bulup Ankaraya bildirmemiz gerek. Yalnız nasıl bildireceğiz? Dahiliye Vekilinin yanına varılmıyor. O kendisini sadrazam sanıyor. Paşaya ulaşmaksa Toros dağlarını denize indirmekten daha zor.”

Sabaha kadar, kılı kırk yararak konuştular, sonunda da Murtazanm düşüncesinde, önerdiği yolda gitmeyi kararlaştırdılar.

“O Arif Saimin başka işleri de var Bey…”

“Nedir o?”

Murtaza Ağa güldü:

“Ben yavaş yavaş tespit ediyorum ya, şimdilik ispat edecek durumda değilim. Bir ispat edecek duruma gelirsem eğer, işte Arif Saim, işte o zaman toz olacak.”

Bey heyecanlandı:

310

“Söyle, nedir o?” Gözleri büyümüştü.

“Benim anladığıma göre Arif Saim küçücük bir mebuslukla, vekillikle, başvekillikle yetinecek bir adam değil. Onun gözü yükseklerde… Her konuşmasında Paşayı ben idare ediyorum diyor da başka bir şey demiyor.”

“Bunu biliyoruz.”

“O gizli gizli konuşuyor.”

“Kiminle?”

“Yukarı dağlardaki Çerkeslerle anlaşmış durumda… Onun için de dağlara, bütün dağlar ayağa kalksa da ilişmek istemiyor. Duyduğuma göre…”

“Söyle duyduğunu.”

“Çerkesler ona kuryelik yapıyor, Suriyedeki Fransızlarla, Iraktaki İngilizler arasında. Daha tespit edemedim. “Ayağa kalktı, kollarını salladı, bir ara ayakta düşündü. “Dilim varmıyor Bey,” dedi, yerine oturdu. “Ne yapayım benim bu sözü söylemeye dilim bile varmıyor.”

“Varsın,” diye bağırdı Ramazanlı Beyi.

“Sana bir şey soracağım Bey.”

“Sor.”

“Şu tarihler, şu eski toprak, şu koca Osmanlı ülkesi şimdiye kadar bir Mustafa Kemal Paşa daha yetiştirebildi mi?”

“Onun orasını bilemem,” diye yüzünü astı Bey. “Sen ne oluyor, onu bana söyle.”

Murtaza Ağa bozuldu, birkaç kere yutkundu. Ömründe ilk olarak, Mustafa Kemal Paşa hakkında böyle soğuk bir bilemem sözüyle karşılaşmıştı. Şaşkınlığı sürüp gidiyordu. Neden sonradır ki kendini toparladı.

“Arif Saim Beyin Mustafa Kemal Paşaya bir suikast hazırladığı, hatta bunun için de İnce Memedin, öteki bilumum eşkıyanın Toros dağlarında kuvvetlenmesini istediği halk arasında dolaşan yaygın bir şayiadır. Ne buyrulur?”

Ramazanlı Beyi buna uzun uzun güldü:

“Yanlış bir şayiadır bu, Murtaza Ağa. Yanlış. Arif Saim buna cesaret edemez.”

“O gözü kanlı bir çete reisidir Bey, eder.”

“Edemez.”

311

“Bütün halk bunu konuşuyor.”

“Yanlış konuşuyor.”

“Yakında görürsünüz.”

“Keski,” diye ağzından kaçırdı Bey.

“Olamaz,” diye ayağa kalktı Murtaza. Tüyleri diken diken olmuş, korkudan kaçacak delik aramaya başlamış, bir anda da ter içinde kalmıştı. “Olamaz!”

Bey ayağa kalktı, ödü kopmuş Murtazayı dinginleştirdi. Bir daha da ne o, ne de öteki bu konuya dokunmadı.

Daha gün ışırken konağa avukat Hamurcuzade Sabit Bey geldi. Genç bir adamdı. Hırslı gözleri yuvalarından fırlamış dönüyordu. Murtaza avukatı görünce ürperdi. Kısa boylu, çekik gözlü, çıkık elmacık kemikleri yüzünden dışarıya kaçmış bir tuhaf kişiydi. Gözleri de tam burnunun üstünde birleşmişti. Yerinde duramaz bir hali vardı ve çabuk çabuk konuşuyordu.

“Bu Sabit Beyin,” dedi Bey, “kaleminden kan damlar. Değil Adanada, bütün Türkiyede Sabit Beyin üstüne işbilir bir avukat daha yoktur. Ol sebepten bugün sana Murtaza onu takdim ediyorum.”

Murtaza Ağa ister istemez Sabit Beyle işbirliği yapacaktı. Yoksa Beye ayıp olacaktı. Geldiğine de geleceğine de bin pişman olmuştu avukatı görünce.

Oturdular, baş başa, öğle yemeğine kadar çalıştılar. On altı muhtar İçişleri Bakanına on altı mektup yazacak, otuz üç muhtar da telgraf çekecekti. Mektupları, telgrafları Sabit Bey bütün gece çalışarak, yarm öğleye kadar hazır edecek, sonra da Murtaza Ağaya okuyacak, onayını alacaktı.

Güzel bir öğle yemeği yediler ve Sabit Bey, yemeği yer yemez çantasını kaptığı gibi çıktı gitti. O gittikten sonra Bey:

“Ateş gibidir, vallahi ateş gibidir Sabit Bey oğlumuz, şimdi Ankarayı bir ateşe tutacak ki ne Dahiliye Vekaleti kalacak, ne Başvekalet, İsmet Paşa belki de buraya bir ordu gönderecek.”

Murtaza Ağa öğleden sonra şehire çıktı, Seyhan kıyısına gitti, çocuklar şekerkamışı somuruyorlardı, uzun bir şekerkamışı aldı, nehrin kıyısına, dönme dolapların kuytusuna çekilip gizli gizli kamışları somurmaya başladı. Kerhaneye gidecekti. Taşçıkanm kapısına kadar geldi, bir süre bekledikten sonra vaz-

312

geçti. Gençliğinde her Adanaya gelişinde kerhaneye giderdi. Şimdiyse Ramazanlmın evine konukluğundan mıdır, nedir, yapamadı. İçinde bir tuhaf korku, acı vardı. Bu Hamurcuzadeyi hiç tutmamıştı. Halleri biraz öğretmen Sami Turgutun hallerine benziyordu. Bir de bu adam onu soyup soğana çevirecekti. Bu işi, bu İnce Memedi bu kadar kafasına takmamalıydı. Ne yapmıştı ki İnce Memede? Ona bir şey yapmamıştı ki onu öldürsün. Bütün bunlardan vazgeçse de İnce Memedi Molla Duran Efendinin üstüne sevk etse olamaz mıydı, Molla Duran Efendiyi İnce Memede öldürtmenin bir yolunu arasa da bulsa… İnce Memedin can bir düşmanı Topal Ali de Duran Efendiye çırak durmuştu. İkisini birden… Ama o Topal gerçekten İnce Memedin düşmanı mıydı, hiç de öyle gözükmüyordu. O, İnce Memedin kasabadaki bir kolu, adamı olamaz mıydı? Eğer öyleyse yandım diye, dizlerini dövdü Murtaza.

O gün akşama Ramazanlı konağına döndüğünde Murtaza allak bullaktı. Bey onu güler yüzle, taa merdivenin başında karşıladı, elinden tutup sedire oturttu. Beyin Hatunu bile gelip, ona, hoş geldin, dedi. Konak Seyhan kıyısında, iki katlı, ahşap, her katı on bir odalı, büyük balkonlu, görkemli bir konaktı. Bu konakta Beyin babası olan paşa oturmuştu ilk olarak. Ve konağı Ermeni ustalar yapmışlardı. Marangoziyesi için de dağlardan, ağaçtan adam yapan Rıza Ustayı getirmişlerdi.

“Farkında değil misin,” diye üzüntülü bir sesle konuştu Bey. “Hiç mi farkında değilsin koca Türkmen Ağası Murtaza, bunlar Çukurovayı paylaşıyorlar. Kimi Elazığdan, kimi Mani-sadan, kimi Afyondan, Maraştan, Urfadan gelmişler, baba, dede yurdumuz, kışlağımız Çukurovayı paylaşıyorlar, yağma ediyorlar. Böyle bir talanı ne Selçuk, ne Osmanlı, ne de Mısır Valisi Memet Ali Paşanın oğlu İbrahim devrinde gördük. Köy köy, ova ova paylaşıyorlar. Biz de elimiz kolumuz bağlı durmuş bunların kudurmuşcasma toprağımızı parçalamalarını seyrediyoruz. Sen ne diyorsun Murtaza Ağa, biz tükendik, biz bittik artık.”

Ramazanlı Beyi çok dertli, çok öfkeliydi. Şu Ulu Camiyi, şu koca taş köprüyü, hanları, hamamları onlar yapmışlardı bu şehire. Bu Adanayı onlar var etmişlerdi. Çukurova onların hü-

313

kümranlığmdaydı belki sekiz yüz yıl… Bu adam, bu Bey tepeden tırnağa öfkeye kesmez de ne olurdu. Koskoca Ramazanlı kuyunun dibine atılmış bir taş gibi köşeye fırlatılmış atılmıştı. Murtaza Ağa çok üzülmüş, neredeyse ağlayacaktı. Sonra birden kendisine geldi. Bilgilerini yokladı. Bundan yıllar önce, en yakın arkadaşlarından birisi Ramazanoğullarından olurdu. Onun işi gücü Ramazanlıyı, onun görkemli tarihini, Yüreğirli Beyi olaraktan Çukurovaya gelişlerini anlatmaktı. Ramazanlı-lar tarih boyunca hiçbir zaman yönetimden düşmemişlerdi. Şu anda bile yönetimde hatırı sayılır ağırlıkları vardı. Daha da olacaktı. Göl yerinden hiçbir zaman da su eksik olmamış, olmayacaktı. Yakında Ankarayı gene Ramazanlı soyu dolduracaktı. Arif Saim Beyi, öteki yeni yetmeleri Bey yutamıyordu. Doğruydu, haklıydı ya, azıcık da sabır gerekmez miydi? Doğru, şu anda bu çarık çürük, nereden geldikleri bellisiz, soylarının neci oldukları bile bilinmeyen kişiler bile mebus olmuşlar, Çukurova-da cirit atıyorlardı da, şu koskoca Bey köşesine çekilmiş, kuyunun dibindeki taş gibi kalmıştı. O öfkelenmesindi de kimler öf-kelensindi…

İkinci gün tam öğleüstü Avukat Sabit Bey konağa geldi. Çantası ağzına kadar kağıtlarla dolmuştu. Mektupları, telgrafları teker teker Murtaza Ağaya okudu. Ağa ömründe bu kadar dokunaklı, bu kadar etkili hiçbir sözler duymamıştı, avukata hayran kaldı.

Okuma bittikten sonra Bey:

“Sizi temin etmeliyim, Karadağlıoğlu Murtaza Ağa, Sabit bey bizim öz bir evladımızdır. Ona verdiğimiz sırlarımız hiçbir yere çıkamaz. Bundan müsterih olabilirsiniz,” dedi.

Sabit Bey çekik gözlerini Murtaza Ağaya dikerek kesin bir dille konuştu:

“Bize tevdi edilen sır kellemiz gidene kadar bizde kalır. Bunu bilmelisiniz.”

Murtaza Ağa bu sözler üstüne gene sevincinden uçmaya başladı.

“Telgraflar bugün öğleden sonra Ankaraya çekilecek ve mektuplar postaya verilmiş bulunacaktır.”

Sıra ücret işine gelmişti. Hamurcuzade Sabit Bey bu kadar

314

küçük bir şey için para almamakta, Murtaza Ağa da, onu överek göklere çıkarıyor ve para almasında diretiyordu. Sonunda Sabit Bey, Murtaza Ağanın yalvarmalarına yakarmalarına dayanamayıp, o küçük ücreti söyledi. Söyler söylemez de Murtaza Ağanın dudakları uçukladı. O küçücük ücret bir servetti ve Murtaza Ağanın cebinde şu anda o kadar para yoktu.

Pişkin pişkin gülerek:

“Evden gönderirim,” dedi, azıcık sıkılmış, utanmış.

“Hiçbir kıymeti yok,” diye çabuk çabuk kağıtlarını toplayan Sabit Bey basamakları ikişer ikişer atlayarak konaktan indi.

Kasabaya dönen Murtaza Ağa her şeye karşın mutluydu. Çarşıyı bir uçtan bir uca savaş kazanmış bir kumandan kabar-masıyla, başı dik, göğüs ilerde dolaşıyor, her önüne çıkanla se-lamlaşıyor, konuşuyor, yarenlik ediyor, şakalaşıyordu. Bir tek Topal Aliyi görünce cinleri başına üşüşüyor, yerin dibine de geçiyordu. O değirmendeki yalvarmaları da gözlerinin önünden hiç gitmiyor, bu Topalı yaşatmayacağı üstüne yemin üstüne yemin ediyordu. Önce onun topal ayağını gözlerinin önünde, eline bir kasap satırı alıp kökünden kesecek, sonra yavaş yavaş derisini yüzerek, gözlerini oyarak onu öldürecekti. Hele şu İnce Memed belası ortadan bir kalksındı hele. Şunun, şu topal ayak-larındaki parlak çizmelere bakındı hele. Kabzası fildişi tabancaya, altındaki Arap ata, başındaki lenger şapkaya da bakındı hele. Seni uşşak oğlu uşşak seni! O Molla Duran Efendi, o sahtekar yalancı, o alçak, o da görecekti. O Arif Saim, o Yüzbaşı da görecekti. Şu avukatı gözü çok tutmuştu. Onun o istediği küçücük ücreti de kardeşine vermiş, daha kasabaya ayak basar basmaz göndermişti. Çünkü bu avukatta çok iş ve istikbal vardı. Yakında mebus, vekil, her ne isterse onu olacak, ol sebepten de Murtaza Ağanın işine yarayacaktı. Murtaza da ona elinden geleni esirgemeyecekti. Evet, bu Arif Saim Bey Mustafa Kemal Paşayı öldürmek istiyordu. Varsın kimse inanmasın. Avukat Hamurcuzade Sabit Bey isterse bütün dünyayı buna inandırır, Mustafa Kemal Paşa da bizzat Arif Saim Beyi kendi gözleri önünde astırırdı.

Artık geceleri rahat uyuyordu. İnce Memedden de hiç ses şada gelmiyordu dağlardan. Belki de öldürülmüştü. Belki de

315

f

ölüsü şu kireç ocağına atılan eşkıya İnce Memeddi, İnce Me-meddi de korkusundan onun ölüsüne kimse sahip çıkamamıştı. Ama şu İnce Memedin başka bir huyu daha vardı, duruyor duruyor, bir yerlerde gizleniyor, ardından da düşmanın üstüne hiç umulmadık bir sırada hışım gibi iniyordu. Ali Safa Beyi de böyle öldürmemiş miydi?

Eşkıya Bayramoğlu onun dostu olurdu. Affa uğrayıp da düze inince ömründe bir kere bile olsun kasabaya uğramamış, Adanaya gitmemişti, vekiller, paşalar onu çok görmek istedikleri halde, o hiç köyünden çıkmamıştı.

Osmanlı devrinde on dört yıl dağlarda gezmiş, Maraşı, Adanayı, Antebi titretmişti. Çok genç, on altı yaşlarında dağa çıkmış, hükümet onun için durmadan aflar çıkarmasına karşın o kabul etmemiş, hiçbir zaman da dağdan inmemişti. Kurtuluş Savaşı gelip çatınca da çetesini toplamış, düşmana karşı Toros-larm bir kanadını tutmuş savaşa girişmiş, böylelikle de dillere destan olmuştu. Savaş bittikten sonra köyüne çekilmiş, tüfeğini, fişeklerini, altın kabzalı hançerini, dürbününü, değerli tabancasını satmış, bir ev yapıp evlenmiş, bir çift de öküz almış, babasından kalan birkaç dönümlük tarlada çiftçiliğe başlamıştı. O gün bugündür de o destanlar kahramanı, türküler yiğidinin adı unutulmuş, imi timi bellisiz olmuştu. Dünyaya onun kadar kurnaz bir eşkıya gelmemiş, tam on dört yıl koca Osmanlıya, üstüne gönderilen taburlara, alaylara kafa tutmuş, ne bir kurşun yarası almış, ne burnu kanamıştı. Eşkıya dünyaya hükümdar olmaz, demişlerdir ya, Bayramoğlu dağda dolaştığı on dört yıl süresince dünyaya hükümdar olmuştu. İnce Memedin hakkından gelse gelse, bu eski kurt gelebilirdi.

Murtaza Ağa bu eski kurdu kimseye, Yüzbaşıya, Arif Saim Beye sonuna kadar söylemeyecekti. O yerinde dursundu hele. Yakında, o değilcikten onu bir ziyaret edecek, halini hatırını soracak, ona armağanlar götürecekti. Eğer İnce Memed ortaya bir daha çıkacak olursa işte o zaman, buyur Bayramoğlu meydan senin, diyecekti. Dile benden ne dilersen…

Ertesi sabah çarşıya çıktı, dükkancılara uğrayıp Bayramoğ-luna bir şeyler bulmaya çalıştı. Ona bir kaput, bir takım elbise, bir Halep kuşağı, kırk düğmeli bir Halep yeleği, bir fötr şapka,

316

gömlek almalıydı. Ama onun boyu ne kadardı bilmiyordu ki… Birden Kürt Rüstem geldi aklına. Kürt Rüstem bütün gün, kış ortalarına kadar sırtında pırıl pırıl yanan güğümüyle çarşıda zillerini çalarak meyankökü şerbetini satardı.

Kurtuluş Savaşında Bayramoğlu çetesinde dövüştüğü söyleniyordu. Kürt Rüstem her Cumhuriyet Bayramında haki, buruş buruş çete giyitlerini giyer, bacağına örümcek ağı gibi yarılmış, tabanı paramparça çizmelerini çeker, başına büyük, görkemli kuzu derisinden kara kalpağını geçirir, kayış yerine bir yün ip takılmış eski, kundağı çentik çentik tüfeğini omuzuna asar, göğsünde koskocaman madalyaya benzer kırmızı kordonlu eski zaman parasıyla komşusu sucunun karnı karnına geçmiş, kemikleri fırlamış yağır beygirine biner, çok süslü kırbacını eline alır, törenlere katılırdı. Her katıldığı törende de, halkın onunla alay etmesine katlanamaz, bir olay çıkarır, bağırarak, söverek evine döner, ondan sonra da bir hafta evinden dışarıya adım atmaz, kendi kendisiyle konuşur, savaşta aldığı yaralan bir el aynasında, “Bak, bak Kürt Rüstem, iyi bak, bunlar hiçbir işe yaramadı, halbuy-samki kurşun sesini duyunca kaçacak delik arayanlar kahraman, zengin olup, çiftliklere kondular, bak bak, iyi bak Rüstem, sen bir bok olamadın,” diye kendi kendine gösterirdi.

“Oooo, merhaba Kürt Rüstem Ağa.”

Rüstem şehrin dışında, mezarlığın bitişiğinde kendi eliyle tenekelerden, atılmış tahtalardan, çalılardan yaptığı evinde altı küçük çocuğu, genç karısıyla oturuyordu.

“Buyur Bey, buyur Ağa,” diye onu dışarıya koşarak avluda karşıladı. “Buyur Ağa, buyur! Kürt Rüstemin evine de böyle büyük Ağalar gelirler miymiş? Vay babo vay!”

Murtaza içeriye girmedi. Yandaki bir mezar taşının üstüne oturdular. Rüstem onu ele geçirdiğinden dolayı mutluydu. “Bana bak Ağa…” dedi.

Murtaza Ağa başına gelecekleri biliyordu. Çaresiz katlanacaktı.

“Buyur Rüstem…”

“Allahını seversen, sen ne zaman dağa çıktın da, düşmana bir tek kurşun attın da sana madalya verdiler? Söyle, söyle…” t       “Eeeeh, biz de karınca kararınca…”

317

“Düşman bizim kasabaya girdiğinde, biz de kasabayı düşmanın elinden aldığımızda ben seni samanlıkta, samanlara gömülmüş, başında yüz elli tane civcivle bir sürü kürk tavuk dolaşırken görüp de oradan elinden tutarak çıkarmadım mı?”

“Çıkardın, ne yapalım, can tatlı…”

“Hahhaaah, can tatlı öyle mi, öyleyse o madalyayı kim verdi sana, başında dolaşan civcivler mi, kim?”

“Ne var yani, ben aldım.”

“Peki, bana niye vermediler?”

“Sana haksızlık ettiler.”

“Peki, seni geçtik, o Taşkın Bey?.. Savaş süresince bir kere olsun evinden çıktı mı, elini vicdanına koy da söyle.”

“Çıkmadı.”

“Niçin verdiler öyleyse ona o kadar tarlayı? Ya Zülfü köpeği, o Fransızların adamı, köpeği değil miydi?”

“Köpeğiydi.”

“Ya Arif Saim? Bir gün tebdili kıyafet dağlardan kasabaya indim…”

“İndin.”

“İnince beni candarmalar yakaladılar Arif Saime götürdüler. O da beni Kemal Paşanın adamıdır, diye, yatırdı sopanın altına… Üç gün üç gece beni öldürdüler. Ben de dil bilmiyor gibi, lala diyerek ahraz gibi gösterdim kendimi, tatlı canı kurtardım. Şimdi o…”

Kasabada kim varsa, Kurtuluş Savaşında kim kaçmış, kim kaçmamışsa, Kürt Rüstem bir bir saydı döktü. Boyun damarları oklava gibi şişmiş, yüzü, boynu boncuk boncuk terlemişti.

“O zaman benim ayağıma kapananlar, göreyim de selamlarını alayım diye yolumu kesenler şimdi benimle alay ediyorlar, bir tas meyan şerbetimi bile içmiyorlar, ikramımı bile kabul etmiyorlar.”

“İnsanoğlu çiğ süt emmiştir.”

“Emmiştir,” diye, boşalmış, dinginlemiş Kürt Rüstem gülümsedi. Yıllardan beri Ağalardan kimi, nerede ele geçirse Rüstem, onların korkaklıklarını, ikiyüzlülüklerini yüzlerine karşı böyle sayar dökerdi. Ne olursa olsun, Rüsteme ses çıkaramazlar, ondan çekinirler, ne söylerse söylesin yutarlardı.

318

“Buyur Ağam, kusura kalma, bin yılın başı bir sen gelmişsin evime, hoş gelmiş safalar getirmişsin, benim iki gözüm çık-sln, ben de sana ileri geri konuşurum. Buyur, ne emredersen emrin başım üstünedir, ünü büyük Murtaza Ağam.”

Murtaza, bu Kürdü nasıl da candan severim, diye içinden geçirdi.

“Sen, Rüstem, Bayramoğlunu tanırsın, değil mi?”

“Tanımam mı Ağam,” diye övünerek ayağa kalktı, geri oturdu Rüstem. “İşte bir tek yiğit, yürekli, çocuk gibi temiz, mert bir adam vardır şu Çukurovada, şu dağlarda, o da Bayra-moğludur. O hiç yalan söylemez, kimseye tepeden bakmaz, çocukla çocuk, büyükle büyük bir kişidir. Ben onunla beş yıl dağlarda gezdim, iki yıl da düşmana karşı dövüştüm, bu dünyaya geldim geleli ben çok adam gördüm tanıdım, öyle bir adam görmedim. Şimdi öyleyse sen bana söyle, ben neden o şerbet güğümünü dağlardan indim ineli sırtımda taşıyorum, kimin yüzünden?”

“Kimin yüzünden?”

“Kimin yüzünden olacak, Bayramoğlunun yüzünden… Savaş bitince bizi başına topladı, sizi, dedi, bağışladı hükümet. Şimdi sizler düze inip kendinize birer iş bulacak, harama el sürmeyecek, kimseye karışmayacaksınız. Çünkü, neyise o, tarihe geçtiniz, milletin gözbebeği oldunuz, dedi. İşte bu yalanı, bir kere yalan söyledi Bayramoğlu, o da bu yalanı… Biz de, o da, milletin de, kimsenin de gözünün bebeği olamadık.”

“Duyduğuma göre durumu çok kötüymüş.”

“Çok kötü,” dedi Kürt Rüstem. “Hem de nasıl kötü… Kendisi, çocukları, karısı her yıl pamuk toplamaya, çeltik biçmeye, ot vurmaya Çukurovaya inerler. Yoksa açlar. Ben ona her yıl, her bayramda…” İyice, karnını tuta tuta güldü. “Her Cumhuriyet Bayramından sonra ona giderim. Ben ona gidince, o da beni görünce şenlik şadımanlık eder. Ben de ona armağanlar götürürüm, çay, şeker… O, çayı çok sever. Dağda bile çaydanlığını yanında taşırdı. Şeker olmasa da olurdu. Çay da bulamazsak dağ otlarını içerdi. O, her otu bilirdi.”

“Onun boyu poşu ne kadar?”

Kürt Rüstem bir şeylerden kuşkulandı, sevindi.

319

“Sen ne yapacaksın Ağa, onun boyunu poşunu? Anladım,” diye de arkasından inci gibi dişlerini göstererek güldü. “Sen ona armağanlar yapacaksın?” Ayağa kalktı: “Bak bana, aha boyu işte bu kadardır. Muharebede, baskınlarda kimi zaman biri-birimizin çarıklarını giyerdik. Ben Kürt, o Türkmen, Allah bizi ölçmüş biçmiş bir yaratmış!”

“O zaman kalk gidelim de terziye ölçünü ver. Kunduracıya da… Çizme sever mi o?”

“Severdi ya, şimdi fıkara bir köylü o, sen ona kırmızı postal alırsan daha çok sevinir. Pantolon giymez. O, Topal Ali gibi pantolon da giymez, lenger de takmaz.”

“Anladım.”

“Vay sen sağ olasın Ağa… Ben bilirim, senin gibi bir Ağa da yoktur bu Çukurovada. O tabanca da, silah da, at da iste-

mez.”

“Anladım.”

“O, bes çay, şeker ister.”

Murtaza Ağa önde, Rüstem arkada ayakları heyecandan biribirine dolanarak çarşıya yürüdüler.

“Sen aslan çıkmışsın böyle Karadağlının oğlu! Senin yaptığını kimse, Mustafa Kemal Paşa bile yapmamıştır. Bu dünyada Bayramoğlunun adını duymayan kalmış mıdır ki Mustafa Kemal Paşa kendi yürekli askerinin adını duymasın… Vay sen sağ olasın! Kadir kıymet bilen kişi adamlar içinde adam, insanlar içinde insandır.”

Kürt Rüstem çarşıya kadar bir çocuk gibi sevinerek Murtaza Ağayı severek, ona inanarak, onun gösterdiği hak bilirliğe hayran kalarak göklere çıkardı. Sonra çarşının ucunda durdu, gözleri yaş içinde kalmıştı:

“Dur Ağa,” dedi, “dur da bana bak. Madem sen bu insanlığı Bayramoğluna gösterdin, bundan sonra da aha, bu can burada sana fedadır ve hem de yoluna kurbandır. İste benden ne istersen bundan sonra.”

Birkaç gün sonra Murtaza Ağa, Rüstemin ona Bayramoğluna götürmesi için getirdiği bir paket çayla yarım okka şekeri heybesine, Bayramoğluna gidecek armağanların bulunduğu göze yerleştirdi, yola çıktı. Sevinç içindeydi. Artık Kürt Rüste-

320

mi, Bayramoğlunu, bu unutulmuşları anımsadığı için, istediği dbi kullanabilirdi.

Bayramoğlunun köyünü çok eskiden, belki de çocukluğunda bir kere görmüştü. Köyün yolunu da çok iyi bilmiyordu. Atının dizginini bırakmış, kendi de derin düşüncelere dalmıştı. Bayramoğlu, bu adının duyulduğu her yerde selama durulan İçişi niçin böyle yapmış, Kurtuluş Savaşı biter bitmez niçin bir daha çıkmamak üzere köyüne çekilmiş, bir çift öküzün ardında, yoksulluk içinde seyirtmiş durmuştu? Oysa, o isteseydi Çu-kurovanm en büyük çiftlikleri onun olabilirdi. Arap atların üstünden inmez, çocuklarını Avrupalarda okutabilirdi. Ne olmuştu ona da, dünyadan böyle elini eteğini çekmiş, etliye sütlüye karışmaz olmuştu? Dehşet merak ediyordu onu. Nasıl bir adamdı acaba, İnce Memed üstüne de ne düşünüyordu?

O gece bir Yörük çadırında konuk kaldı. Yörükler eski imrenilecek, görkemli yaşamlarını yitirmişlerdi ama, gene de onu iyi konukladılar, altına üç döşek serip üstüne atlas yorgan örttüler. Yatak peryavşan kokuyordu. Başını koyduğu kuştüyünden yastık o kadar yumuşaktı ki hemen uyudu. Sabahleyin erkenden köpek ürüşmeleri, çan sesleri, koyun melemeleri, bir hayhuy içinde uyandı. Gözlerini açar açmaz da başucunda, elindeki gümüş tepside sütlü kahvesi tüten çok genç bir kızı buldu. Fincanın mahfazası altından örülmüştü. Yatağından çıkmadan kahvesini aldı, höpürdeterek içti, ardından da giyindi, çadırın dışına çıktı. Biraz önceki genç kız elinde ibrik, omuzunda kar gibi apak bir havlu, önünde leğen onu bekliyordu. Dereye aşağı inip bir kayayı siper etti ve önünde akan pınarın ayağında yıkandı. Döndüğünde kızı olduğu yerde onu bekler buldu, yüzünü sabunlaya-rak yıkadı. Kız ona çok ölçülü döküyordu suyu.

Oba başıyla kahvaltıya oturdular. Sofrada bembeyaz bir petekli bal vardı ve bal hiç bilmediği çiçeklerin kokusuyla kokuyordu. Obanın başı onu, babasını çok yakından tanıyordu. Eski günleri, iskandan önceki yaşamı konuştular.

Kahvaltı bittikten sonra obanın başı ona bir şahinle, bir ce-ren postu, bir de halı heybe armağan etti. Her çadırın önündeki çatalların üstünde’birkaç şahin vardı. Şimşek gibi çakan gözleriyle ışıyıp gelen tanyerlerine bakıyorlardı.

321

Atma bindi, koyunların, develerin, çok güzel, renk renk giyinmiş kadınların arasından geçti. Obanın her bir çoban köpeği birer at büyüklüğündeydi. Hiçbir tanesi ona ürmedi. Yörükle-rin köpekleri bile Çukurova insanından daha saygılı oluyor, diye düşündü.

Karşısındaki Düldül dağı usul usul sivri doruğuyla dumandan sıyrılıyor, bakır rengi ağırlığıyla sıra sıra dağların arkasında, üstünde, bambaşka bir dünyanın bir büyülü parçasıymış gibi yükseliyordu. Derken gün vurdu Düldülün başına, dağm doruğu ışığa battı, bir yıldız gibi savrularak parladı. Elindeki şahin kanatlarını geniş geniş açarak geriniyor, şimşek gözleriyle yöreyi kolaçan ediyordu. Bu şahinden dolayı çok onurlan-mıştı. Yörükler, şahinlerini ancak çok değerli saydıkları konuklarına armağan ederlerdi. Murtaza Ağa o kadar kıvançlıydı ki, eğer bu kış Yörükler Anavarza yöresine inecek olurlarsa, onları, hayvanlarını metelik almadan çiftliğinin geniş otlarında barındıracaktı. Bunu oba beyine söyleyememişti, şahini aldıktan sonra ona böyle bir öneride bulunmak onu aşağılamak olurdu. Ama Murtaza Ağaydı o, gün görmüş, devran geçirmiş bir soyun çocuğuydu, obayı çiftliğine incelikle çağırmanın bir yolunu nasıl olsa bulurdu.

Karşısında görkemli Düldül dağı, yukarılara doğru tırmanıyordu. Altındaki at güçlü bir attı, bu kadar yokuşu tırmanıyor, bana mısın demiyordu.

Yolda, ellerinde baltalarla sık ormanların içinden çıkan adamları gördü. Birkaç kişiye Bayramoğlunun köyünü sordu, hiç kimse ne Bayramoğlunu, ne de onun köyünü bilemedi. Yolda, bir büyük, yeşil, ortasından pınarlar kaynayan düzlükte bir obaya daha saptı, onlar hem Bayramoğlunu, hem de köyünü biliyorlardı, yolu gösterdiler.

İkindiüstü köye girdi. Köy birkaç evlikti ve hepsi de yığma taşlardan yapılmış toprak damdı. Her evin önünde koskocaman, dalları evlerin üstüne kadar uzamış çınarlar vardı. Çınarların altından da birer gür pınar kaynıyordu.

Karşısından gelen bir yaşlı kadına Bayramoğlunun evini sordu. Kadın atının başını tutup çekerek onu Bayramoğluna götürdü.

322

“Heeey Bayramoğlu, gözün aydın, eli tor şahinli konuğun geldi,” diye onu kutladı. Bayramoğlu onun sesini duyar duymaz dışarıya çıktı:

“Buyur Ağam,” diye onun atının başını tuttu. “Hoş gelip safalar getirmişsin:”

Murtaza Ağa atın terkisindeki heybeyi aldı, yere koydu. Bayramoğlu da atı çekip ilerdeki çit ağıla bağladı. Sonra, genç bir insan gibi Murtaza Ağaya koştu. Şahini onun elinden alıp ilerdeki ağacın budağına koyup bağladı.

“Hoş gelip safalar getirmişsin.”

İçerden birkaç kadın birden dışarıya döşekler taşıyor, çınarın altındaki peykelerin üstüne seriyorlardı.

“Hele buyur, buyur hele otur. Kahve nasıl olsun?”

“Orta.”

“İki orta,” diye bağırdı içeriye Bayramoğlu. Oysa o kahveyi hep sade içerdi. Konuğa ayıp olmasın diye o da orta söyledi.

Murtaza Ağa oturduğu peykeden, göz ucuyla tepeden tırnağa Bayramoğlunu süzerken, bir yandan da Düldül dağına bakıyordu. Yıllarca bu dağları, şu ovaları titretmiş kişi, bu kemikleri dışarıya fırlamış zayıf, üfürsen yıkılacak kişi miydi? Bayramoğlunun gür kaşları vardı. Bu salkım saçak gür, ak kaşlarının altındaki çukura kaçmış kıvılcımlı yeşil gözleri tıpkı şu ilerdeki budağa konmuş şahinin gözlerine benziyordu. Bu uzun, tel tel ak sakallı, incecik kişinin elleri insanı korkutacak kadar kocaman ve güçlüydü. Bacaklanndaki solmuş, eprimiş el dokuması şalvarının paçaları, cep ağızları dökülmüş, liyme liyme olmuştu. Ayağındaki ham çarığı belli ki kendisi dikmişti. Çizgili mintanı tertemiz gözüküyor, sabun kokuyordu.

“Bana Karadağlıoğlu Murtaza derler…” dedi Murtaza Ağa alçakgönüllü, adını söylemekten utanır bir havayla. “Geçende bizim Kürt Rüstemle seni konuşuyorduk Bayramoğlu. Ben de o anda içime doğdu, ulan, dedim Rüsteme, bizim gözümüz kör olmuş da dünyayı görmüyoruz, dedim, savaş bittikten sonra, o yiğidi biz, dedim, kuyunun dibindeki taş gibi unuttuk gittik, dedim. Bu hakka reva mı, bu, insanlığa sığar mı, dedim. Ben, dedim, işte o unuttuğumuz ulu yiğit, gazi Bayramoğlunu görmeye gidiyorum, dedim.”

323

“Sağ ol Ağa.”

Bayramoğlu bir tuhaf, sorular sorarcasına Murtaza Ağanın gözlerinin içine bakıyor, Murtaza Ağa da gözlerini ondan kaçırmak zorunda kalıyordu. Onunsa gözleri, Murtaza gözlerini nereye çevirirse çevirsin gelip onun gözlerini buluyordu. Bayramoğlu biliyordu ki bu Ağalar bir çıkarları olmadan, bir gördürecekleri bulunmadan, onun yanına uğramazlardı. Murtaza da onun bu duygusunu anlıyor, bu seferlik onun üstüne varmak istemiyordu. İnce Memed işini ona bu kez açmayacak, eğer o açarsa, İnce Memede hiç önem vermez gözükecekti.

Kahveler geldi, dumanlı, kokuları temiz havaya yayılarak…

Eski günlerden, Kurtuluş Savaşından, Kurtuluş Savaşına katılmış eşkıyalardan, Karayılandan, Kürt Süleymandan, Gizik Durandan konuştular.

“Ben,” dedi Bayramoğlu alçakgönüllü, ağırbaşlı, “ben Karayılanı da, Kürt Süleymanı da, Gizik Duranı da tanıdım. Karayılan yiğit, yürekli, düşünmesi kıt bir kişiydi. Kürt Süleyman onun bacısı Haneyle evliydi. Asıl akıl, asıl eşkıya Kürt Süley-mandı. Karayılanı Fransızlara karşı dövüşe götüren oydu. Koca Fransız ordusunu perişan eden… Gizik Duran akıllı bir adamdı ama kurnazlığının kurbanı oldu. O sağ kalsaydı, bütün Çuku-rovayı şimdiye kadar alır, kendisine çiftlik yapar, kendisini de bu çiftliğin başına hükümdar ilan ederdi. Arif Saim onun yanında çocuk oyuncağı kalırdı. Arif Saimi de iyi tanırım. Ben Fransızların tarafına geçeyim diye bana yapmadığını koymadı.”

“Bayramoğlu,” diye sordu Murtaza, “sen niye bu dağlara çekildin kaldın?”

Bayramoğlu usuldan güldü.

“Bir eşkıya ya sonuna kadar eşkıya kalır, ya da benim gibi ölür. Savaş bittikten sonra ben kendi kendime dedim ki… Birlikte savaştığım kişilere karşı eşkıya olup dövüşemem. Ben Mustafa Kemal Paşanın emrinde düşmana karşı dövüştüm, o başa geçince ben ona karşı gelemezdim. Gittim Doğan Beye, ben köyüme çekiliyorum… O bana, iyi yaparsın, dedi, o beni, o benim ne dediğimi anladı. Ama bu Arif Saimle Kılıç Ali yakamı

324

turakmadılar. Aman sana çiftlik, aman sana mülk… Aman ha aman…”

“Niçin kabul etmedin ki?”

“Bu da bir çeşit eşkıyalık olurdu, başka biçimde bir eşkıyalık… Niçin veriyorlardı bana o malı mülkü, ben ne yapmıştım ]<i… Birkaç kurşun yakmıştım Fransıza karşı öyle mi, bizim can-darmalara karşı yakacağımız o birkaç kurşunu düşmana karşı yakmıştım. Benim işim eşkıyalıktı, ha şuna sıkmışım kurşunu, ha buna…”

“O kadar da değil Bayramoğlu.”

“O kadar, o kadar,” diye diretti Bayramoğlu. “Onlar, çiftlikleri, paralan, malı mülkü eşkıya Bayramoğluna veriyorlardı. Bak, Murtaza ağa, beni dinle, sen de bugün bana, benim için gelmedin, eşkıya Bayramoğlu için geldin. Sağ ol, var ol ama, konuğumsun, başım üstünde yerin var, ben eşkıyalığı, elimden tüfeği bıraktığımdan bu yana, Kürt Rüstemin dışında, çete arkadaşlarım da içinde, o gün bugündür bana kimse uğramadı… İlk sen uğradın, söyle ne istiyorsun?”

Murtaza Ağa köşeye sıkışmıştı. İçindekini söylese bütün tasarıları yatar, Bayramoğlu bir daha onun yüzüne bakmazdı.

“Ben bir şey istemiyorum,” diye kesin konuştu Murtaza Ağa. “Yalnız be yalnız seni görmeye geldim. Senin gibi bir adamı, benim gibi bir adam merak etmez mi? Düşmana bir tek kurşun atmamışlar, düşman gelince karılarının eteklerinin altına sığınmışlar kahraman, gazi oldular, dünyanın malını mülkünü aldılar da senin gibi bir adam da, hiçbir mecburiyetliği olmadığı halde ırgatlığa soyundu. Sen dağdan indiğin, hiçbir şeyi kabul etmediğin sıralar, senin hakkında neler neler söylemediler. Senin Düldül dağında bir saray hazinesi kadar hazinen olduğunu biliyor musun?”

“Biliyorum.”

“Senin Çukurovaya ırgatlığa yalnız be yalnız hazineni örtmek, kendini beş parasız göstermek için gittiğini de biliyor musun?”

Bayramoğlu ince, çocuksu bir gülüşle gülüyordu.

“Biliyorum.”

“On beş yıl, bizim Kürt Rüsteme de inanmadılar, onun sır-

325

tında şerbet satmasını da, parasını saklamak için yaptığını söyleyip durdular. Ha bu yıl çıkaracak hazinesini Kürt Rüstem, ha gelecek yıl çıkaracak da hanlar hamamlar, çiftlikler alacak derken, aradan yıllar geçti ve Kürt Rüstemin sırtından meyan şerbeti güğümü inmedi. Kürt Rüstem onları umut kırıklığına düşürünce de, onun hazinesinden umutlarını kesince de fıkaraya bir düşman oldular, bir düşman oldular, nereye gitse, ne yapsa onunla durmadan alay etmeye başladılar. Kürt Rüstem de aldırmadı, o da onların alaylarına katılıp kendi kendisiyle alay etmeye başladı.”

“Biliyorum Ağa. Yiğit adamdır, sağlam, güçlü adamdır Rüstem. Ben onunla yıllarca dağda gezdim, onun hiçbir zorluğun altında kalmadığını gördüm. Böylesine ermiş huylu, iyi, yürekli, akıllı adamı bu yaşıma geldim daha görmedim. O istese bir kasabanın yarısını bir gecede doğrar. Öyle çevik, öyle attığını vurur bir adamı da görmedim daha. Söyle Ağa ne istiyor-

sun ‘.

Gözlerini gene onun gözlerinin içine dikti. Öteki gözlerini kaçırıyor, kaçırıyordu ama, bir türlü başaramıyor, Bayramoğlu-nun çelik gözleri sonunda geliyor, onun gözlerine yapışıyordu.

“İnce Memedi mi soracaktın bana Murtaza Ağa?” diye yumuşacık, anlayışlı, hoşgörülü sordu Bayramoğlu.

“Yok,” dedi sapsarı kesilerek Murtaza. Onu nasıl da yakalamıştı bu hin oğlu hin, insanın yüreğinin içini okuyordu… Birden kendini toparladı: “Topal Aliyi duydun mu?” diye sordu. Bu da, sözü başka yöne çekmesi de para etmedi.

“Bilirim onu,” dedi Bayramoğlu. “Ben eşkıyayken benim öyle bir adamım olsaydı, bütün dünyaya eşkıya değil, padişah olurdum.”

“Eyvah!” diye inledi Murtaza Ağa. Ardından da çabuk çabuk, bir solukta Topal Aliyle olan macerasını olduğu gibi, ne bir eksik, ne bir fazla anlattı.

“Ona iyi davranmamışsın,” diye üzüntüsünü belli etti Bayramoğlu. “Öylesi insanlar bu dünyaya bir kez gelirler. Hiç böyle insanlara kıyılır mı?”

“Kıydık işte,” diye inledi Murtaza.

“Bak Murtaza, olmuş bir kere, benden bir öğüt istiyorsan,

326

mademki bu dağ başındaki evime zahmet edip gelmişsin, sana bir öğüt vereyim de sözümü iyi dinle, sen İnce Memedden korkma, bundan sonra, tatlı canını seviyorsan Topal Aliden sakın. Molla Duran Efendi de canını sakınsın ondan. İnce Memede gelince…”

Murtaza Ağa kulak kesilerek bekledi. Bayramoğlundan İnce Memedi dinlemeye can atıyordu. Bu umut etmediği bir fırsattı.

“İnce Memedi görmedim ya, duydum. Ben ona şaşıyorum Murtaza Ağa. Dediklerine göre küçük de bir çocukmuş. Ben kendimi bildim bileli bu adam kadar milletin tapındığı bir insan görmedim. Bu millet ne Köroğlunu, ne Çakırcalıyı, ne Gizik Duranı, ne Kırkgözün şehit ermişlerini, hiç, hiçbir kimseyi bu kadar sevip böylesine ermiş mertebesine yükseltmedi. Şaşıyorum, ne var bu çocukta, ne yaptı da millet onu bu kadar sevdi, anlamadım. Yaşlı, bir ayağı çukurda Abdi Ağayı öldürdü, o da iş mi?”

Biz, diyecekti, biz böyle kaç tane… Vazgeçti.

“Duydum ki, yıllarca bir delikte saklanmış saklanmış da geçende Ali Safa Beyi öldürmüş, sonra da gene yitiklere karışmış gitmiş. Ne oluyor, ne bitiyor anlamıyorum. Benim bildiğim bir eşkıya elinden silahını bırakır bırakmaz ya öldürülür, uzun süre yaşayamaz, ya da Kürt Rüstem gibi, benim gibi elin diline pelesenk olur, ırgat olur, ırgatlıkta da rahat bırakmazlar, maskara olur. Ben bu küçücük çocuktaki sırrı hikmeti anlamadım gitti.”

Bayramoğlu, İnce Memedi çok merak etmiş, onun yaşamını, eşkıyalık macerasını baştan sona kadar öğrenmiş, onun gizinin içinden bir türlü çıkamamıştı.

“Çakırcalıyı biliyor musun?”

“Biraz duydum.”

“On dört yıl dağlarda koca Osmanlı ordusuna karşı dövüştü. Ordular yendi. Padişah onu dört kez bağışladı, düze indirdi. Çakırcalı Efe düzde, her inişinde iki yıl kalamadı, dağa çıktı. Millet onu rahat bırakmadı. Çakırcalı eşkıyalık yapmak istemiyor, eşkıyanın bir gün, önünde sonunda bir kurşundan gideceğini biliyordu. Onun için de en küçük bir fırsatta düze iniyor,

327

ardından da gene dağa çıkmak zorunda kalıyordu. Eşkıya dün- j yaya hükümdar olmaz, onun sözüdür derler. Ya da kadim sözdür. Doğrudur. Dağda her an bir çalının dibinden, bir candarma kuşatmasından, ya da bir arkadaşından kurşun beklersin. İnsan dağdayken her an kelle koltuğundadır. Eğer ben silahı elimden bıraktığımda Çukurovaya inseydim, bir çiftlik, mal mülk sahibi olsaydım, millete karışsaydım, birkaç yıl içinde dağa çıkmak zorunda, erinde geçinde kalırdım. Düzde kalıp da doğru dürüst yatağında ölmüş eşkıya da yoktur. Ben düze inseydim, insanlara karışsaydım, bir kişi bir kişiye haksızlık etmez miydi, ederdi. İşte o zaman milletin gözü de benim üstüme dikilirdi. Bir candarma bir köylüyü dövmez miydi, milletin gözü senin üstünde olurdu, al başına belayı. Bu dünya zulüm dünyası oldukça, böylece de kaldıkça milletin gözü eşkıyalığa bulaşmış, haksızlıklara, zulme dayanamadıklarına inandıkları kişilerin üstünde olur her zaman. Şu beş evlik köyde bile kocasından dayak yiyen kadın, anasından gözü korkmuş çocuk, candarmadan korkan delikanlı hep gelirler, hiç konuşmadan benim gözümün içine bakarlar. Bu köyde bile dayanamadım, belki on kere tüfeği alıp dağa çıkmaya davrandım, günlerce kendi kendimle cebelleştikten sonra şeytana lanet edip oturdum yerime. Şimdi artık rahatım. Şimdi yaşlandım. Şimdi artık kimse gelip de melul mahzun gözlerimin içine bakmıyor. Benden umutlarını kestiler. Sen sorsana Kürt Rüsteme şimdiye kadar kaç kere tüfeği alıp dağa çıkmaya kalkmış. Bir keresinde bana geldi, tam karar vermiş, üç gün üç gece ona diller döktüm de ancak yolundan döndürebildim. Üstelik o bir şerbetçi, onun kim olduğunu kasabada bilmiyorlar, üstelik de çok dayanıklı bir adam o… Gene de…”

“İnce Memed?” diye sordu Murtaza sıkılarak, bir açık vermemeye çalışarak.

“Onun işi bir tuhaf. Benim bu çocuğa aklım ermedi. Gidiyor, yitip yitip yeniden ortaya çıkıyor. Bir eşkıya, benim bildiğim, hiçbir yere saklanamaz. Bu çocuk nereye saklanıyor, kim saklıyor onu? Kimse bir eşkıyayı ondan bir şey beklemeden saklamaz. Gitti bir yere çoban durdu diyelim, eşkıyalığa alışmış, hele İnce Memed gibi ermişlik mertebesine çıkarılmış bir

328

İçişi kendisini silip de bir köşede kalamaz. En küçük bir yanlışlıkta, falanca kediye taş attı diye, kapar tüfeğini, soluğu dağda alır. İnsanlar insan gibi bir eşkıyayı düzde bırakmazlar. Sana bir şey söyleyim mi, bu İnce Memedin, İnce Memed de olsa sonu yok. Her eşkıya da, ne kadar yürekli olursa olsun, sonunun olmadığını bilir. Geçende de Ali Safa Beyi vurmuş, dağa kaçmış ortadan da yitmiş gitmiş.”

“Bir daha ortaya çıkmayacak mı dersin?”

“Çıkmamak için her şeyi yapacak.”

“Rahat bırakmayacaklar mı dersin?”

“Benim anladığıma göre bu İnce Memed öyle bir adam ki kendi kendini rahat bırakmayacak.”

“Yani ne olacak?”

“O Ali Safayı tanır mıydı?”

“Sanmıyorum.”

“Onu öldürmesi için bir sebep var mıydı?”

“Bilemem. Benim bildiğim yoktu. Belki öldürdüğü ana kadar onun yüzünü görmemişti bile.”

“Böyle adamlar vardır, onlar mecburdurlar.”

“Sen?”

“Ben onlardan değildim.”

“Onlar..?”

“Onların içinde ayrı, bambaşka bir ateş yanar. Mecbur ateşidir o. İnce Memed dağa çıkmaya, Abdi Ağayı, Ali Safayı öldürmeye mecburdu. Sonuna kadar gidecektir. Bari acele etmese…”

“Neye acele etmese?”

“Dağa çıkmaya… Dağda teşkilat kurmadan bir eşkıya yaşayamaz.”

“Halk ona tapıyor ya…”

“Tapsın… Yüz bini tapar, bir tanesi düşman olur, işte o zaman yandı. Bir eşkıyanın bütün otlar, çiçekler, kuşlar, her çalı, her yaprak gözü olmalı. Kırk günlük yolda yaprak kıpırdasa, o burada duymalı, hile kapmalı. Köroğlu böyleydi de sonuna kadar yaşadı.”

“Onun da Topal Alisi var,” diye Bayramoğlunun ağzını aramak için konuştu Murtaza, tepeden tırnağa dikkat, onun hiçbir hareketini kaçırmayarak.

329

Bayramoğlu dingin, azıcık düşündükten sonra:

“Onda bir Topal Ali varsa eğer, Topal Ali gibi bir insan onu eğer tutuyorsa, İnce Memede hiç kimsenin gücü yetmez.”

O gece sabaha kadar uyumadan konuştular. Sabah olup da gün açılınca Murtaza Ağa getirdiği armağanları heybeden çıkardı.

“Bunlar Kürt Rüstemin,” dedi, yüzüne baktı Bayramoğlu-nun. Bayramoğlu Rüstemin armağanlarını gülerek, gözleri yaşararak aldı. “Bunlar da benden…”

Bayramoğlu bu kadar güzel giyitlere, kırmızı postala çok sevindi. Çok mahcup olmuştu.

“Ne zahmet, ne zahmet,” diyordu da başka bir şey demi-yordu.

Kasabaya dönen Murtaza Ağanın içi alıp alıp veriyor, bir ölüm korkusundan güvene, bir güvenden ölüm korkusuna düşüyordu. Şunu iyice anlamıştı ki, Bayramoğlu kolay kolay İnce Memedin takibine çıkmayacaktı. O, hiçbir şeyi istemiyordu, köyünde rahat ölmekten başka. Ama gene de belli olmazdı böyle adamlar. Bir bakmışsın tüfeği kaptığı gibi tutmuştur dağların yolunu.

O biliyordu ki insanın içinde bir kurt varsa, o kurt kolay kolay ölmez, uyur uyur uyanırdı. Bayramoğlunun içindeki kurdun da ölmediğini gözlemlemişti. Göz insanın aynasıdır. Bayramoğlunun gözlerinin çok derinlerinde bir şeylere özlemi, yitirilmiş cenneti görür gibi olmuştu. Belki de yanılmıştı. Ama onun gözleri insanı pek öyle de yanıltacağa benzemiyordu. Bir insan ölmeden, kendisini, her şeyiyle böyle nasıl öldürebilirdi, bunu Murtaza Ağa hiçbir zaman anlayamayacaktı.

Başını önüne eğmiş, yanma yönüne bakmadan, sanki yöresinde hiç kimse yokmuşçasına çarşıyı bir uçtan bir uca gidip geliyordu. Tanıdığı bir sesle irkildi:

“Ne o Murtaza Ağa, ne bu hal, dalmış gitmişsin, üç seferdir önümden geçiyorsun, gözün dünyayı görmüyor.”

Karşısında durmuş ona bakan eli kırbaçlı adam Çiçeklide-resinden Mahmut Ağaydı.

“Vay Mahmut Ağa, sen misin? Ben de günlerdir nerededir

330

jvlahmut kardaşımız diye seni düşünüyordum. Halil Beyin evinde seni bir gördüm, o hayhuy içinde bir yitirdim. Nerelerdesin kaç gündür?” Koluna girdi, köprüye aşağı yürüdüler. “Duydun, gördün olanı biteni. Ne oluyor, neler oluyor böyle? Bu adam, bir ayağı çarıklı köylü çocuğu almış başını açmış kanatlarını yıkıp yakıyor, adamlarımızı öldürüp gidiyor. Bu gidişle bu kasabada adam bırakmayacak. Önce Abdi Ağa, ardından zavallı Ali Safa, onun arkasından Anavarza kaplanı Talip Bey, ne olacak bu böyle, Talip Bey gibi bir kaplan nasıl öldürülebilir, arkasında bu kadar eli aşireti, yanında kaplan gibi cengaverleri, ordusu varken?”

“Öldürülür. Bir insan o kadar zalim, ırz düşmanı, oğullarının bile karılarına sülük ederse öldürülür. Onu öldürmekten de beter etmemişlerse yanlış etmişler. O kendisini Anavarza kaplanı değil de, Anavarza Allahı ilan etmişti, öldürülür.”

“Bu baş belası, bu İnce Memed ne olacak, o bizi, dağlardan insin de teker teker öldürsün diye, böyle bekleyecek miyiz kurbanlık koyunlar gibi?”

“Kim, kim?”

“İnce Memed.”

“Eeee, ne olacak İnce Memed?”

“İnce Memed işte… Hepimizi öldürmeye ahdetmiş. Seni bile öldürecekmiş.”

“Beni mi, nasıl?”

“Bayağı. Abdi Ağa, Ali Safa Bey, Talip Bey gibi gözlerinden, hem de tam gözbebeğinin ortasından kurşunlayarak… Ben Talip Beyin, o Anavarza kaplanının ölüsünü gördüm, iki gözü de paramparçaydı. Her iki gözünden de birer kurşun girmiş, ensesinden çıkmıştı. Aman Allah… Aman Allah göstermesin böyle bir ölümü, düşman başına vermesin. Ali Safamn da beyni duvara yapışmıştı olduğu gibi.”

Mahmut Ağa onun sözünü kesti:

“Dur Murtaza,” dedi. Durdular, karşı karşıya geldiler. “Talip Beyi İnce Memed öldürmedi. Bunu böyle bil.”

“Ya kim öldürdü?”

“Oğullan… Bir de Kerem. Köylülerle bir olup babalarını öldürdüler. Bunu da herkes biliyor. Bütün köylüler, Anavarza

331

ovasında övünüp duruyorlar, kaplanı öldürdük diye. Sizin de korkunuzdan işinize geliyor İnce Memedin üstüne atmak. Kim İnce Memed de onun üstüne atıyorsunuz her şeyi, büyütüyorsunuz. Ali Safa Beyi de İnce Memed öldürmedi.”

Murtaza Ağa pantolonunu çekiştirdi, bıyıklarıyla oynadı:

“Sen, sen, sen ne diyorsun Mahmut Ağa? O İnce Memed ki… Ben Talip Beyin ölüsünü gördüm, tam iki gözlerinden… Bunu yalnız İnce Memed yapar, huyudur. Bu da mı yalan?”

“Yalan,” dedi Mahmut Ağa soğukkanlı. “O İnce Memed dediğiniz bir çocuk. Eşkıyalık nerde, o nerde, bir gariban o.”

Murtaza Ağa öfkeleniyor, öfkesini belli etmemek için de elinden geleni yapıyordu.

“Yahu, yahu Mahmut Ağa, sen nasıl bir sözler söylüyorsun öyle? Ağzından çıkanları duyuyor musun öyle? Bütün kasaba, bütün Adana, şu dağlar, ovalar, o canavarın korkusundan uyu-yamıyor. Herkes yedisinden yetmişine can telaşesinde, sen ne diyorsun…”

“Siz korku hastalığına tutulmuşsunuz.”

Murtaza Ağa artık ona kızdı, ağzına geleni söyledi. Mahmut Ağa da onun kızgınlığına ondan daha da sert bir öfkeyle karşılık verdi. Biribirlerine ağza alınmayacak sözler söyleyerek köprünün üstüne kadar geldiler.

Köprünün üstüne gelince sustular, korkuluktan eğilip aşağıdaki suya baktılar. Murtaza Ağa yavaş yavaş yatışıyor, kızgınlığı diniyordu. Mahmut Ağa da ona, bu can telaşındaki adama acımıştı.

“Gerçekten sen bu adamdan bu kadar korkuyor musun?”

“Herkes korkmalı ondan sağdıcım, yılanın başı küçükken ezilmeli. Yoksa iş büyüyecek. Bu adam yarın öbür gün başına ipten kazıktan kurtulmuş ne kadar adam varsa toplayacak… Bütün dağlar, bütün ova yoksulluktan, açlıktan kırılıyor, aç köpekler de fırınları yıkarlar, sen bunu bilmiyor musun?”

“Bilirim.”

“Benim korkum, benim derdim bu işte. Ben her zaman derim ki yılanın başı daha küçükken ezilmeli.”

“Bu yılan İnce Memed değil, o bir hiç, bir zavallı, başı belaya girmiş bir adamcık.”

332

“Öyleyse Kozan mahpusanesinin kapısını bir gece açıp da bütün mahpusları dışarıya kim salıverdi, salıverdi de arkasından mahpusaneyi kim ateşledi?”

“İnce Memed olamaz.”                              <¦

“Ya kim?”

“Onun orasını sen bilemezsin.”

“Kim?”

“Yakında kim olduğunu sana öğrenirim.”

“Demek sen İnce Memedi hiçbir şey saymıyorsun?”

Mahmut Ağa onun koluna girdi, okşarcasına, dingin bir sesle:

“Yahu Murtaza, siz aklınızı yitirmişsiniz korkudan. Dağlar eşkıya dolu. Her birisi kaplan gibi adamlar. Her birisi bin İnce Memed eder, siz varsa da İnce Memed, yoksa da İnce Memed… Yanlış, olmaz, olmaz böyle bir şey.”

Kasabaya yöneldiler, taş köprünün yokuşundan ağır ağır aşağıya indiler. Mahmut Ağa hep asık suratlı, zamanından önce kırışmış, uzun yüzlü, çok konuşmayan bir kişiydi. Onun yüzünü ilk görenler bir ürperti geçirirlerdi.

“Bak Murtaza, sana bir şey söyleyim mi, şu İnce Memed var ya, şimdi ata biner, yanıma da kimseyi almadan dağa çıkar, onu yarın kulağından tutar alır sana getiririm.”

“Ne? Doğru mu söylüyorsun?”

“Niye şaştın o kadar?”

“Şaştım. Çok şaştım hem de.”

“Neden?”

“Dünya biribirine girdi. Ankara karıştı. Adana ayağa kalktı, Yüzbaşı yataklara düştü, Arif Saim Bey bile bunun için kasabaya geldi, candarma alay kumandanı bile… Günlerdir Türki-yede İnce Memedden başka bir şey konuşulmuyor, neredeyse ordu çekilecek Toroslara, sen de tutmuşsun, İnce Memedi yarın kulağından tutar alır getiririm diyorsun!”

“Alır getiririm, hem de yarın.”

“Öyleyse niye alıp getirmedin şimdiye kadar?”

“Yapma Murtaza,” dedi Mahmut Ağa. “Yapma be karda-Şirn, hiç olmazsa sen böyle söyleme. Bir gün olsun beni anımsayıp da, bu İnce Memed işi ne olacak diye bana bir Allanın kulu

333

sordu mu? Ben mi gidip onlara yalvaracaktım, İnce Memedi kulağından tutup getireyim diye? Şu kasabada bir haftadır dolaşıp duruyorum, bir kişi geldi de bana bir şey sordu mu İnce Memed hakkında, söyle?”

“Sormadık. Demek bu İnce Memed işi bu kadar kolay.” “Bana bak Murtaza,” diye onun kolunu tuttu Mahmut Ağa, “sen beni taa eskilerden tanırsın, daha çocukluktan… Babamla sizin eve geldiğimiz günlerden bu yana. Söyle, şimdiye kadar ben hiç zort attım mı?” Murtaza Ağa biraz düşündü. “Hayır, haşa… Sen…”

Kasabaya geldiler, çarşının ucunda durdular. “Sen bu gece bizde kalacaksın. Hüsne Hatun seni yemeye bekliyor. Bizde geceleyeceksin. Atın nerede bağlı? Atını da al getir. Hem konuşur, hem de dertleşiriz. Sen haklısın. Biz seni hiç düşünmedik. Biz adam olmayız. Korku bizim hepimizi delirtmiş. Sen duydun mu hiç Arif Saim işini?” “Ne olmuş Arif Saime?”

“O, Paşayı öldürecekmiş. Öyle bir hazırlık içindeymiş. Dağlardaki Çerkeslerle birleşmiş, İngilizlerle, Fransızlarla anlaşmış. Olacak iş mi bu? Sen Arif Saimi yakından tanırsın, böyle bir işi yapabilir mi?”

O hiç gülmemiş, gülme nedir bir kere bile bilememiş adamın yüzünden bir gülümseme gölgesi geçti:

“Geç,” dedi, “kim bilir, hangi düşmanı uyduruyor bunu Arif Saimin… Akşama konuşuruz.”

Elini Murtaza Ağaya uzattı, arkasını döndü, az ilerdeki saracın dükkanına girdi.

Murtaza Ağa, Çiçeklidereli Mahmuda karşı takındığı tavırdan dolayı kıvançlıydı. O, İnce Memedi kulağından tutup yarın sana getiririm, dediğinde coşmamış, onun üstüne gitmemiş, soğukkanlılığını yitirmemişti. Doğruydu, bu kasabada İnce Me-medin işini bitirecek bir kişi varsa o da Mahmuttu. Şimdiye kadar onu niçin hiç kimse, o cin fikirli Zülfü bile akıl edememişti? Oysa böyle bir yiğit, gözü kanlı bir kişi karşılarında durup duruyordu. Hem de haphazır İnce Memedi öldürmeye, şanına şan katmaya gönüllü.

334

Eve vardığında Hüsne Hatun onu merdiven başında karşıladı:

“Hoş geldin Ağa… İyi haberler mi?”

Yüzü rahatlamıştı. Son günlerde de Hüsne Hatun onu hiç böyle dingin görmemişti. Odasına girdi, sedire yayıldı. “İyi haberler Hatun.”

Derin bir soluk aldı. Neredeyse dinginliğinden uyuyuvere-cekti.

“Biz eşeğiz Hatun. Gözümüzün önündeki koskoca dağı görmüyoruz da, gidip Arabistan çölünde çöp arıyoruz. Yaprağı görüyor da ulu ağaçlı ormanı görmüyoruz. Biz eşşeğiz. Hem de eşşeoğlu eşşekleriz…” “Ne oldu Ağa?”

“Biraz önce Çiçeklideresinden Mahmutla konuştuk. İnce Memedi o, bir kibrit çöpü kadar bile görmüyor. Bu kadar korktuğumuzdan dolayı bizimle alay ediyor. O İnce Memed mi, diyor, yarın giderim dağa, kulağından tutar alır getiririm, diyor.”

“Alır getirir.” “Bize gücenmiş.” “Gücenir, hakkı da var.”

“Ben hiç oralı olmadım, üstüne de varmadım. Anladım ki İnce Memedi öldürmeye, namına nam katmaya can atıyor. Biz istemesek de o İnce Memedi yakalamaya gidecek. Anladığıma göre hazırlıklarını bile yapmış. Onun dağda iki de eşkıya çetesi var, öl dediği yerde ölen, kal dediği yerde kalan. Anlamıyorum Hatun, bu adamlar bu işleri nasıl beceriyorlar. Üstelik Mahmut Ağa benden de, bu kasabada herkesten de çok mürekkep yalamış bir kişi.”

“Onlar doğduklarından bu yana can pazarındalar. İşleri bu, adam öldürmek, adam korkutmak. Ona göre yetişmişler. Bilmiyor musun şimdiki çiftliğini nasıl aldığını. Kim yapabilirdi bu ovada onun yaptığını.”

“Öyleyse bu adam için iyi hazırlan. Öyle bir şölen çekelim ki ona, gözleri kamaşsın.”

“İnce Memedden de ona hiçbir söz etmek yok, öyle mi? Kendi açarsa onun lafını, ne ala, öyle mi?”

335

“O duramayacak, kendiliğinden açacak. Can atıyor İnce Memedi öldürmeye.”

Mahmut Ağa Toroslarm en soylu ocaklarından birisinden olurdu. Babası onu okusun büyük adam olsun diye, Adanalara, İstanbullara göndermişti. O da elhak okumuştu. Kasabada hiç kimse onun Toroslara, bu çetin yaşayışa, bu kadar okuduktan, büyük şehirlerde yaşadıktan sonra döneceğini hiç sanmıyordu. Oysa, babası ölür ölmez o hemen köyüne dönmüş, aradan bir hafta geçmeden de arkasından dişlerine kadar silahlanmış on beş atlısıyla kasabaya inmişti. Daha o gün kasabada, babasının mezarına sövdüğü söylenen birisini atına çiğneterek öldürmüş, hiçbir şey olmamış gibi de atını sürmüş, kasabadan çıkmış gitmişti. Bu olay kasabada hiçbir zaman unutulmamış, bundan sonra o, atına adam çiğneten Mahmut Ağa olarak anılmıştı. Atına adam çiğneten Çiçeklidereli Mahmut Ağaya babasından çok para, çok mal mülk kalmış, o da bunların üstüne, babasından da, dedesinden de çok servet yığmıştı.

Zenginliğini babasından, dedesinden gelen ekonomik düzene borçluydu. O, bu düzeni daha da geliştirerek sürdürmüştü. Bu düzen ovada, özellikle Akdeniz kıyılarında pek bilinmeyen bir düzendi. Örneğin, Ağa bir köylüye genç bir kısrak veriyordu. Anası ölmez, karı yarıya oluyordu. Köylü kısrağa bakıyor, yemliyor, tımar ediyordu evinde. Diyelim ki bu kısrak zamanla altı tay kulunluyordu, bu altı tayın üçü köylünün üçü de Ağanın oluyordu. Anası da her zaman Ağanındı. Ana kısrak öldü, diyelim. Köylü bunu ödemek zorundaydı. Böylelikle Ağa, bir sürü köye, yüzlerce, binlerce kısrak, inek, koyun, keçi dağıtıyordu. On yıl, on beş yıl sonra Ağanın köylerde at yılkıları, koyun, inek, keçi, tosun sürüleri oluşuyordu. Köylü kendi payına düşeni de Ağadan başka kimseye satamazdı. Ağanın istediği pahaya ona vermek zorundaydı.

Mahmut Ağa, okumuş adam, bu düzeni geliştirmişti. Köyler üstünde düşünmüş, nerede en güzel at yetiştiriliyor, o köylere kısrak vermiş, nerede en güzel keçi, koyun, inek yetiştiriliyor, oraya keçi, koyun, inek vermişti. Ondan önce babasının, dedesinin devrinde işler başkaydı ve kısraklar, inekler, keçiler karmakarışık dağıtılıyordu. Böylelikle Mahmut Ağa soylu atlar,

336

boğalar, inekler, keçiler yetiştirmişti. Dağlarda, Çukurovada yılkı yılkı atları, koyun sürüleri, inek sürüleri vardı. Ve her yıl bu sürüler Halebe, Adanaya, İstanbula götürülüp satılıyor, altın olarak da Mahmut Ağanın kasasına dönüyordu.

Bu ovada en soylu atlara binen, en çekinilen, en cömert kişi oydu. Astığı astık, kestiği de kestikti. Atma adam çiğnetmeyi huy edinmişti. Bundan dolayı da kimse ondan hesap soramazdı. İsterse, öldürdüğü kişinin karısına, çocuklarına, akrabalarına bir kan pahası öderdi.

Sonra Adana Valilerinden birisi onun bu ününü duymuş, Mahmut Ağayı, bu nasıl bir adamdır diye, yanına çağırmış, o da gitmemişti. Vali, isteğini birkaç kere yinelemiş, Mahmut Ağa aldırmamıştı. Buna çok kızan Vali de, bir Yüzbaşının komutasındaki candarmalan Çiçeklideresine göndermiş, o da evde Mahmut Ağayı bulamamıştı. Yüzbaşı dağlardan Adanaya dönerken bir konakta Mahmut Ağa onu çevirmiş, yakalamış, “Buyur Yüzbaşım, ben Mahmut Ağayım,” demişti. Yüzbaşıyı birkaç gün yanında alıkoymuş, ona görülmedik şölenler düzenlemiş, biraz da cebine diş kirası koyarak, “Vali Beye selam söyle, ben Devlete asi değilim, kendi isterse buraya gelsin, birkaç gün bu cennet dağlarda konuğumuz olsun, başım üstünde yeri var,” demiş yollamıştı.

Bundan sonra da Vali Adanadan ayrılmış, bu iş de burada kalmıştı. Ama Mahmut Ağa bir kere kuşkulanmış, bundan sonra hep tetikte kalmış, bir subayı, tahsildarı, hükümet adamını, kuşkulandığı kişileri öyle kolay kolay dağlara sokmamıştı. Birinci Dünya Savaşına kadar kendi dağlarında, kendi halinde yaşamını alçakgönüllü sürdürmüştü.

Birinci Dünya Savaşında çok zorluk çekti Mahmut Ağa. Az bir sürede dağlar asker kaçakları, eşkıyalarla doldu. Bunlar köyleri basıyor, talan ediyor, karşı gelenleri öldürüyorlardı. Bu yüzden Mahmut Ağa adamlarını çoğaltmak zorunda kaldı. Bunun için de çok para gerekiyordu, bir kısım adamlarını ayırıp, Çok yazık ki, hiç istemediği halde soygunculuk yaptırdı. Bu işten sıkılıyordu ya, ne yapsın… Adamları Maraş, Kayseri, Çukurova yörelerine kadar sarkıp ona çok ganimetler getirdiler.

Köylülerle de başı belaya girmişti. Kimi köyler, ellerindeki

337

keçileri, koyunları, sığırları yemiş bitirmişler, onu da asker kaçaklarının üstüne atmışlardı. Mahmut Ağa, geniş bir araştırma yaptırdı. Eşkıyalar, kaçaklar birkaç hayvan almışlardı ya, onun hayvanlarını yiyenler çoğunlukla aç kalan kendi köylüleriydi. Bu olaylar düzenin bozulması demekti, bu da onu deli divane ediyordu. Sorunu kökünden kesmek gerekiyordu.

Bir gün atma bindi, arkasındaki silahlı adamlarıyla dağların yükseklerinde bir koyağa kurulmuş ormanlık Sakızlı köyüne gitti. Köye girdi, köy sanki bomboş, onu ne bir kimse karşılamaya çıktı, ne de bir kimse köyün içinde gözüküyordu. Köy yıllar önce bırakılmış gibiydi. Sakızlı köyü soylu keçiler yetiştiren bir köydü. Mahmut Ağa buranın kırmızı, uzun tüylü keçilerinin damızlığını taa uzaklardan, kucak dolusu paralar dökerek getirtmişti. Her birisi iri, çok sütlü keçilerdi. Ve köylüler bütün bu değerli keçileri kesmiş yemişler, bu güzel, altın rengindeki keçilerin kökünü kurutmuşlardı.

Köyün ortasındaki büyük kamalak ağacının altında atından indi, ağacın dibinden kaynayan suyun kıyısındaki bir kayanın üstüne oturup filintasını kucağına aldı. Yüzü cehennem gibi olmuştu.

“Bana Muhtar Musayı alın getirin.”

Muhtar Musa iki silahlı adamın ortasında süklüm püklüm, ellerini karnının üstünde kavuşturup öne bükülmüş geldi. Ağanın, hiç kimsenin yüzüne bakamıyordu. El dokuması şalvarı yama içindeydi, mintanının yırtıklarından kılları dışarıya fırlamıştı. Ayağındaki çarıksa yepyeniydi ve kırmızı keçi derisinden yapılmıştı.

“Köyde hiçbir keçi kaldı mı, bir tane bile?”

Musa başını kaldırmadan büzülmüş, duyulur duyulmaz bir sesle:

“Kalmadı,” dedi.

“Bir tane bile?”

“Kalmadı.”

“Hepsini siz mi yediniz, benim keçilerimin?”

“Biz yedik.”

“Eşkıya, kaçak?”

“Sayende bu köye kimse uğrayamaz.”

338

“Niçin yediniz?”

“Çok dayandık yememek için. Aç kaldık. Bir ay, iki ay, üç ay dayandık. Sonra bir tane kestik…”

“Ondan sonra?”

“Gene acıktık.”

“Sonra?”

“Gene kestik.”

“Sonra?”

“Bütün keçiler tükendi. Son keçiyi de üç gün önce kestik.”

“Şimdi?”

“Açız.”

Mahmut Ağa ayağa kalktı, oradakiler onu atma binecek, Muhtar Musayı çiğneyerek öldürecek sandılar. Oysa, hiç öyle olmadı. Mahmut Ağa yumuşacıktı, ne kadar yumuşak olabilirse böyle bir adam, o kadar yumuşaktı. Usulca yerinden kalktı, Musanm yanma gitti.

“Başını kaldır!” diye buyurdu soğuk bir sesle.

Musa korkuyordu, usul usul başını kaldırdı.

“Bugün, bu köyden çıkıp gideceksiniz. Bir tek kişi kalmayacak. Yarın gene geleceğim, eğer bir tek kişi bile kalmışsa bu köyde atıma çiğneterek öldüreceğim. Anladın mı?”

“Ağam kıyma bize. Bizi yerimizden yurdumuzdan etme. O keçileri yetiştiren bizdik. Gene yetiştirir, bir keçinin yerine üç keçi veririz. Bağışla bizi.”

“Yarın bu köyde kimseyi görmeyeceğim.”

Buyruğu kesindi.

Mahmut Ağa üç gün sonra köye döndüğünde köy bomboştu. Adamlarına evleri teker teker arattı. Köyde üç yaşlı köpekle, yaşlılıktan ayağa bile kalkamayan bir karıkocayı köyün dışındaki keçi ağılma sığınmış buldular. Ağaya getirdiler.

“Siz niye gitmediniz?”

Büzülmüş, çok da temiz giyinmiş karıkoca, ona hiç karşılık vermediler.

Mahmut Ağa üstelemedi. Bu yaşlı kişilere çok acımış, gözleri dolmuştu.

“Bunları alın, atlara bindirin, bizim köye götürün. Yolda ihtiyarları inciteyim demeyin. İyi bakın onlara. Şu köpekleri

339

de götürün. Köpeklere de acıdım. Aç kalırlar burada zavallılar.”

Mahmut Ağanın yaşlı karıkocaya, üç köpeğe gösterdiği iyilik, yumuşak yüreklilik birkaç gün içinde bütün dağ köylüklerine yayıldı, kasabada bile duyuldu. Herkes ondan övgüyle söz etti.

Sakızlı köyünün sürülmesi üstüne, hiçbir köy, hiçbir kişi bundan sonra, açlarından da ölseler, bir daha değil sığır, keçi, bir tavuk bile kesip yemediler.

Muhtar Musa köylülerinin önüne düşüp onları Çukurova-ya kadar indirdi. Zor olmuştu onları köylerinden, ata mezarlarının bulunduğu yerden koparıp almak. Ama başka hiçbir umar yoktu, gitmeliydiler. Direnmeye çalışan birkaç kişinin de direncini bütün köylüler bir olup kırdılar. Ve çığlık çığlığa yollara düştüler. Ağıtlardan dağlar yankılandı.

Kasabaya geldiklerinde bitkindiler. Köprünün altına kondular. Onların maceralarını duyanlar, ellerinden ne gelirse undan un, yağdan yağ, bulgurdan bulgur yardım ettiler.

Ne yapacaklarını bilemiyorlardı. Genç erkeklerinin hemen hepsi savaşa gitmişlerdi. Muhtar Musa gibi yaşlılar da bu beladan nasıl kurtulacaklarının yolunu düşünüp duruyor, bir çıkar yol bulamıyorlardı.

Köprünün alt başındaki hayıtların arasında ancak on gün kadar kalabildiler. Kasabada iş yoktu. Muhtar Musa, çok eskilerde Çukurovaya yanaşmalığa inmişti. Anavarza ovasmdaki çalıştığı köyü anımsadı, göçlerini ovaya çektiler, o köyü buldular. Köylüler onlara samanlıklarını verdiler. Çok yağmur yağdı o yıl. Çok yoksulluk çektiler. Ovanın durumu da iyi değildi. Çok çocukları öldü.

Köyün yakınında, buradan Ceyhan ırmağına kadar karaçalılık, kamışlık, zmcarlık bir toprak parçası uzanıyordu. Orada bir açıklık bulup ilk huğlarını, Talip Beyin onlardan hiçbir para almayarak verdiği kamışlarla, otlarla kurdular. Neleri var, neleri yoksa sattılar. Kazma kürek, orak, tahra, balta aldılar, kök sökmeye başladılar. Çoluk çocuk, yediden yetmişe, dişleriyle tırnaklarıyla işe girişmişlerdi. Bir dev çalışmayla karaçalılıktan o yıl ekecekleri kadar bir tarlayı çıkardılar. Köylülerin de yardı-

340

mıyla ektiler biçtiler. O yıl, hemen hepsi sıtmaya yakalandı. Dağ insanları öyle kolay Çukurovanın insanı eriten sıcağına da-yanamıyorlardı. Yaşlıların epeycesi sıtmadan öldüler. Ama dayandılar. Her yıl karaçalılıktan, zıncarlıktan, kamışlıklardan tarla çıkarmayı sürdürdüler. Çukurova insanları kendilerini bildi bileli böylesi çalışkan insanları görmemişlerdi. Şaşkınlıktan parmaklarını ısırdılar. Köylerinin adını Yalnızyurt koydular. Yalnızyurdun köylüleri büyümüş, çentik çentik olmuş elleri, yırtılmış kapkara kesilmiş, avurdu avurduna geçmiş yüzleriyle öteki köylüler arasında hemen belli oluyordu.

Karaçalılıktan kurtarılmış bor toprak bire otuz, kırk veriyordu. Buğday, arpa, soğan, sebze, pamuk ektiler. Her köylü bu kurtarılmış toprakta utku kazanmış bir kahraman gibi dolaşıyordu. Atlar, inekler, koyunlar aldılar. At yetiştirmekte Çukuro-vada üstlerine kimse çıkmadı. Urfadan getirttikleri damızlık kısraklarla soylu atlar yetiştirdiler. Ve ovadaki köyler içinde de ilk taştan evleri onlar yaptılar. Öteki köylerde sokak, alan yokken, bunlar düzgün sokaklar yapıp, köyün ortasına bir de alan açtılar. Ova köylerinin hemen hiçbirisinde cami yoktu. Yalnızyurt köylüleri alan ortasına, hem de kerpiçten bir de cami diktiler. Yaz gelince, yaylaya da gitmeye başladılar. Hasat günleri Çukurovaya erken inerdi, Yalnızyurtlular imeceyle ürünlerini erken kaldırdılar, köylerini bomboş bırakıp yaylaya Meryemçil beline çıktılar. Öbür yana, kendi köyleri yörelerine Mahmut Ağanın korkusundan gidemiyorlar, onun başlarına bir iş açacağından korkuyorlardı. Erkeklerinin çoğu savaştan dönmemişlerdi. Dönenler de sakat, yarım, hasta kişiler olarak gelmişlerdi. Dönmeyenlere çok ağıtlar yakıldı. Yalnızyurdun kadınları büyük bir direnç gösterdiler. Güzel kadınlardı, kimi asker kaçaklarıyla, yakın köylerin, yaylaların delikanlılarıyla evlendiler. Az bir sürede ovalı gibi ovalı olup, ovanın kurallarına Çukurovah-lar gibi uydular.

Mahmut Ağa da bu sıralarda dağlarda yel gibi esiyor, Çukurovaya çıkmış Fransızlara, onlarla işbirliği yapmış Ermenilere karşı dövüşüyordu. Başına çok adam, çok eşkıya toplamıştı. Dağlardan ovaya kadar iniyor, düşman güçlerini Mercinde, Osmaniye altında bozguna uğratıyordu. Ünü de gittikçe büyüyor-

341

du. Bir gün bir çarpışma dönüşü, düşmanı bozmuş, adamlarıyla Kozana çekilirken yolu Yalnızyurt köyüne düşmüştü. Muhtar Musa onu taa köyün dışında çoluk çocuk, genç yaşlı bütün köyle karşıladı. Onların eski Ağaları değil miydi bu kahraman kişi, Karboğazında kırk kişiyle bir Fransız taburunu tutsak ettiği söylencesi buralara kadar gelmiş, onun ününe ün katmış değil miydi?

Mahmut Ağa, Çukurovada bir köyün böyle yediden yetmişe kendisine karşıcı çıkışından kıvanç duymuştu. Bu köyde birkaç gün kalmaya, bu güzel orta yerinde camisi bile olan köyde dinlenmeye niyetleniyordu. Adamları arasında birkaç da yaralı vardı.

O, atının başını çekmiş, kendisini köyün dışına kadar karşılamaya çıkmış bu daha çok kadınlı kalabalığa sevgiyle bakıyordu ki, karşısına Muhtar Musa çıktı:

“Köyümüze hoş geldin Ağamız,” dedi. Mahmut Ağa Musayı hemen tanıdı: “Ne o, Musa,” dedi, “senin ne işin var bu köyde?” “Bu köy bizim köyümüz Ağamız. Hoş geldin, buyur.” Mahmut Ağa konuşmadı, başını önüne eğip atını üzengile-di, köyün içine bile girmeden, yandan çekti gitti.

Kasabada sordu soruşturdu. Onun keçilerini yemiş kişilerin böyle, çok verimli topraklarda bir köy kurduklarını, ovanın da en çalışkan adamları olduklarını öğrendi.

Fransızlar, Ermeniler ovadan çekilip gittiler, Kurtuluş Savaşı bitti. Düşmana karşı savaşmış yiğitler silahlarıyla kasabalara indiler. Artık yeni bir devlet kuruluyordu. Bu yeni devletin temeline de taş onlar olacaklardı. Ovanın paylaşımına giriştiler. Bu paylaşım kimi yerlerde çok kolay, kimi yerlerde de zor oluyordu. Uzun bir süre Mahmut Ağa bu işlere karışmadı, seyirci kaldı. O çok şey istemiyordu, onun her şeyi vardı, dağlardaki düzen dedesi zamanından beri olduğu gibi, üstelik de gelişerek sürüp gidiyordu. Ama bu böyle sürüp gidemezdi de… Ovaya inmesi gerekti. İstediği yerden, istediği kadar toprak alabilir, çiftlikler kurabilirdi. Yeni bir dünya başlıyordu. Mahmut Ağa bunu sezecek, bilecek kadar okumuş, dünyayı öğrenmiş bir kişiydi. Bir sabah adamlarını çağırdı, “Atlanın,” dedi. Adamları

342

atlandılar. Yönleri Anavarza ovasınaydı. Yalnızyurt köyüne geldiler. Köylüler onun köylerine geldiğini haber alınca, köyün alanına, caminin önüne toplandılar. Ağanın onları köylerinden kovduğunu sanki unutmuş gitmişlerdi.

Muhtar Musa sevinerek:

“Buyur Ağa, in, hoş geldin köyümüze,” diye onu sevgiyle karşıladı.

Öteki atının üstünde azgın suratını biraz daha asmış hışım gibi duruyordu.

“Buyur, in Ağamız. Hoş geldin. Bizi ziyadesiyle sevindirdin köyümüze gelmekle, dünyayı bağışladın.”

Mahmut Ağa, atının üstünden azıcık eğilip:

“Musa,” dedi, “bu köyü yarın boşaltacaksınız.”

Buyruğu kesindi.

“Ağa, Ağamız, Mahmut Ağa…”

Mahmut Ağa atını sürdü, uzaklaştı.

İkinci gün adamlarını köye gönderdi. Köylüler yerinden kıpırdamamıştı. Üçüncü, dördüncü gün de… Mahmut Ağa sabrediyordu. Sabrı on gün sürdü. Demek bu köylüler, bu sümsük alçaklar, sürüngenler ona, Milli Savaş kahramanına karşı koyuyorlardı. Atına bindi Yalnızyurda geldi. Hiçbir köylü yoktu ortalıkta, herkes evine sığınmış, olacakları bekliyorlardı.

İki adam Muhtar Musayı evinden sürükleyerek aldılar, Ağanın huzuruna getirdiler.

“Niçin çıkmadınız köyümden Musa? Ben bu köyü yediğiniz keçilerimin karşılığı olarak sizden alıyorum. Karşı koyarsanız olacağı siz bilirsiniz.”

“Nereye gidelim Ağam? Biz bu köyü dişimizle, tırnağımızla… Bak ellerime, şu eller hiç de ele benziyor mu? Bak yüzüme, bedenime, hiç insan yüzüne, bedenine benzer yeri kalmış mı? Bak köylüye, kadına, erkeğe, hiç insana benzer bir yerleri var mı? Kolay mı oldu sanıyorsun Ağa, karaçalılıktan bu tarlaları Çıkarmak?”

Azgın yüzlü Mahmut Ağa atının üstünde bir heybet gibi kasılmış duruyordu. Adamlarına buyurdu:

“Ateşe verin köyü.”

Mahmut Ağa böyle poyrazlı bir günü beklemişti. Köyün

343

her bir yanından birden yalımlar patladı. Köylüler ağlayarak dövünerek alana doluştular. Öteberilerini bile dışarıya taşımayı akıl etmemişlerdi.

“Yarın burada, bu köyde bir tek canlıyı görmeyeceğim.”

Atının üstündeki Mahmut Ağa, ardındaki bir kısım adamlarıyla kalabalığı yardı, köyü çıktı gitti.

O gittikten sonra da köylülerle Mahmut Ağanın adamları arasında bir dövüş başladı. Köylülerden çok kişi yaralandı. Atların ayakları altında çiğnendiler. Bu arada Yunan Savaşından silahıyla yeni dönmüş Kasım, Mahmut Ağanın küçük kardeşi Salihi bir kurşunda atından cansız yere düşürdü. Köylüler önüne geçmeselerdi, sığındığı hendekten adamların hepsini öldürecekti.

İkinci gün Mahmut Ağa Yalnızyurda döndüğünde köyde hiçbir canlı, ayakta da hiçbir ev kalmamıştı. Birkaç evin daha dumanları tütüyor, kerpiç cami ovanın ortasında, dumanların arasında dimdik duruyordu tahta minaresiyle.

Mahmut Ağa Kasımı yakalamak, öldürmek için bütün dağ yollarını tutturdu. Dağlardaki tanıdıklarına, adamlarına, eşkıyalara haberler yolladı. Kasımın ya ölüsünü, ya da dirisini derdest edip göndermelerini istedi. Aradan aylar geçti, hiç kimse Kasımın hiçbir yerde en küçük bir izine bile rastlayamadı. Yalmzyurt köylülerinin de imi timi bellisiz olmuştu, o günden sonra, ne kadar araştırdıysa da, onlardan bir daha bir haber çıkmadı.

Mahmut Ağa, Murtaza Ağanın evine biraz geç, gün battıktan sonra geldi. Yanaşmalar avlu kapısında onu bekliyorlardı. Avlu kapısından içeriye atıyla girdi. Onun geldiğini balkondan gören Murtaza aşağıya indi, atının başını tuttu. Atından çabucak atlayan Mahmut Ağa:

“Estağfurullah,” dedi, “bu nasıl iş.”

Atın dizginini onun elinden aldı, yanda beklemekte olan yanaşmalardan birisinin eline tutuşturdu. Yanaşma atı, avlunun içindeki uzun, çinkolu ahıra çekti. Ötekiler de kol kola yukarıya çıktılar. Kurulmuş masanın önünde Hüsne Hatun onları karşıladı:

“Hoş geldin Mahmut Ağa kardaşım,” dedi güleç bir yüzle. “Bizim evimizi şereflendirdin.”

344

Mahmut Ağayı Murtaza Ağa kolundan tuttu masanın başına oturtturdu. Masada mezeler, karlı su, bir billur çanakta da tepeleme kar bekliyordu.

“Çoktan beri ağzıma içki koymamıştım. Bu iyi oldu.”

Murtaza Ağa onun kadehini doldurdu.

“Biraz kar, su?”

“Evet,” dedi Mahmut Ağa.

Hem içiyor, hem de eski günlerden söz ediyorlardı. Ne o, ne de öteki İnce Memed konusunu bir türlü açmıyorlardı. Bu durum gece yarısına kadar sürdü. Hüsne Hatun neredeyse sabırsızlığından patlayacaktı. Odaya giriyor çıkıyor, mezeler, yemekler getiriyor, ne Mahmut Ağa, ne de Murtaza o konuya bir türlü dokunmuyorlardı. Sonunda dayanamadı:

“Bu İnce Memed de başımıza, milletin başına bela oldu,” diye patladı.

Murtaza Ağa, bir çuval inciri berbat ettin dercesine ona gü-cengin baktı.

“Sen de, Mahmut Ağa da, bütün bu kasaba ileri gelenleri de bu İnce Memed işini küçümsüyorsunuz ya, hiç de öyle değil. Bizim oralarda, babamgilin memleketinde böyle bir İnce Memed çıksa da bir Ali Safa Beyi değil, Ali Safanın sineğini öl-dürseydi, bütün Amik ovası ayağa kalkar, o sineği öldürmüş adamı yakalar, başını keserlerdi.”

Çok heyecanlanmış, elleri titriyordu. Yüzü de kıpkırmızı kesilmişti.

Mahmut Ağa ona bir tuhaf bakıyordu.

“O kadar küçük iş değil bu iş. İnce Memed yarın bir gün kalkar da, o yitip gitmiş Yalmzyurt köylülerini başına toplar da…”

Murtaza Ağa ona öyle bir baktı ki, Hüsne Hatun sözünü kirp diye kesmek zorunda kaldı.

Bunun üstüne Mahmut Ağa konuşmasa olmazdı.

“O İnce Memed bir hiç Hatun,” dedi, sustu.

Hüsne Hatun, bir hiç de bu yaptıkları ne ya, diyecekti, Murtaza Ağanın gözleriyle karşılaşınca sustu.

Bir tek daha atan Mahmut Ağanın azgın yüzü biraz açıldı.

“Onun hiçbir kıymeti yok Hüsne Hatun. Yarın öbür gün

345

atıma binerim, giderim dağa ve hem de onu kulaklarından tutup sana, ve hem de öz be öz senin için onu kulaklarından tutarım, bu konağa, bu odaya, sana getiririm. Yoook, onu sağ iste- , miyorsan eğer, onun kellesini, gene kulaklarından tutar getirir senin önüne atarım. Şimdiye kadar, Murtaza Ağayla bugün çarşıda karşılaşıncaya kadar İnce Memed sözünü kimseden duymadım. Kimse de bana, başımızda böyle bir gaile var, bunun altından nasıl kalkarız, diye bir şey sormadı. Kimse benden bir şey istemedi. Artık kimse bizi adamdan saymıyor. Bana Yalnız-yurt işinden dolayı garaz bağlamışlar. Bilmiyorum ki benden ne istiyorlar? Adamlar bütün keçilerimi yediler, kardeşimi, adamlarımı öldürdüler, altınlarımın, tarlalarımın üstüne oturdular, benim etek etek para döküp ormanları hopur edip çıkardığım tarlalarımın… Ben de mülküme sahip çıkınca, dünya alem, Ankara bile, diz dize, yan yana çarpıştığım, düşman kurşunları altında, ateş içinde birlikte çalıştığım arkadaşlarım bile bana düşman oldular. Yemin ederim size, eğer o Yalnızyurt köylülerinden bir tekini bulabilselerdi, Yalnızyurt çiftliğini elimden alırlar, o köylülere verirlerdi. Biz şu dağlarda vatanımız için ala kanımızı boşuna akıtmışız. Çalı diplerine tavşan gibi sinip de bir daha başlarını çıkaramayanlar, Zülfüler, Arif Sa-imler, Taşkın Haliller başımıza kahraman kesildiler. Bizse… Bereket versin ki tarlalarımı gasp eden Yalnızyurtlular kaçtılar, utançlarından bir daha ortaya çıkmadılar, terki diyar eylediler de bizim çiftliğimiz elimizde kaldı.”

“Çekemeyenler, düşmanlar,” dedi acılı bir yüzle Hüsne Hatun, “Biz seni bilmiyor muyuz Ağa, senin gibi var mı? Sana da, Murtazaya da bütün bunlar düşman. İkinizi de karınları yemiyor. Çünkü sen de, Murtaza da, ikiniz de daldan eğme değil onlar gibi, sizler kökten sürmesiniz. Bizler Osmanlıya kız vermiş, kız almış bir soydanız. Bu yabanıllar bizi çekebilirler mi ki? Onlar ellerinden gelse, seni de, Murtazayı da İnce Memede öldürtürler. Belki de öldürtecekler.”

“Yağma değil,” diye soğukkanlı söylendi Mahmut Ağa.

Bir süre durdu, arkası arkasına kadehini başına dikti. Murtaza Ağa meze tabağını ona uzattı. Öteki, gözleriyle ona teşekkür etti. Sağma soluna, duvarlara, sedirlere bakındı.

346

“İşte bu mümkün değil. Birkaç gün sonra, sırf senin gül hatırın için o İnce Memedin kellesi senin şu güzel ayaklarının dibinde olacak.”

“Düşmanlar da kıskançlıklarından tam orta yerlerinden çatlayacaklar,” dedi Hüsne Hatun, “o kadar korktukları İnce Memedin başı benim ayaklarımın dibine düştü diye. O sümsük Yüzbaşı da gene yataklara düşecek, belki de kahrından ölecek. Duyduğuma göre karısı ona dayanamamış, çocuklarını aldığı gibi miralay babasının yanına gitmiş.”

“Gider,” dedi Murtaza Ağa. “Böyle bir korkak adamla ne yapsın kadıncağız…”

Mahmut Ağa bundan sonra, arada bir birkaç sözcük söyleyerek ağır ağır gün atıncaya kadar içti. Çok konuşmuştu. Oysa, onun çapındakiler, onun soyluluğundaki kişiler İnce Memed gibi bir kuştan ürken gariban için bu kadar söz etmezlerdi. Zararı yok, diye kendini teselli etti, bunlar yabana sayılmazlar. Bunlar da hane halkından olurlar. İnanmıyorlar, diye de düşünüyordu, bunlar benim İnce Memedin kellesini yarın, öbür gün getireceğime, getirip de ayaklarının dibine atacağıma inanmıyorlar.

Bu Arif Saimin de Paşayı öldürme girişimi nereden kaynaklanıyordu? Ortalık karışıyor muydu? İyi ki bu sorunu ko-nuşmamışlardı. İçinden, kendi kendine epey bir süre sevindi.

347

Murtaza Ağa ağzı kulaklarında çarşıyı bir baştan bir başa sonuna kadar gidip geliyor, önüne gelen köylüyle, kasabalıyla konuşuyor, Tevfiğin kahvesinde başına toplananlarla tartışıyor, şakalaşıyor, eski Kurtuluş Savaşı günlerini anlatıyor, Mustafa Kemal Paşanın Torosları örgütlemek için gönderdiği genç subaylardan, Doğan Beyden, Tufan Beyden söz ediyordu. Her gittiği yerde bir sevinç, bir mutluluk rüzgarı estiriyordu.

Kasabalılar onun daha dün sokaklarda boynu bükük, yüzünden düşen sinek kırk parça olur, can çekişir halde dolaşırken bugün böyle birdenbire bir sevinç fırtınası olup esmesine bir anlam veremiyorlar, şaşırıyorlardı. Onun sevinci, ona ne kadar şaşarlarsa şaşsınlar, bütün kasabaya da geçmiş, tasalı kasaba halkı dört kol bir çengi oluvermişti. Herkes öldürülen eşkıyaları, Ali Safa Beyi, İnce Memed belasını unutmuş gitmişti. Pa-zaryerinde, ortada fol yok yumurta yokken, Abdal Cümek durup dururken davulu çekmiş gelmiş, delikanlılar halaya durmuşlardı. Nereden gelmişse bir de cambaz kumpanyası zuhur etmiş, köprünün alt başındaki alana, mavi çiçek açmış, güzel kokulu hayıtların arasına, çok yükseğe tellerini germişler, davul zurna eşliğinde sabahtan akşamlara kadar, üç kadın bir erkek iplerin üstünde göbek atıyor, birikmiş kalabalıktan para topluyorlardı. Hele kalabalığa Murtaza Ağayla kasaba ileri gelenleri katılınca da, alana sandalyalar atılıyor, koltuklar getiriliyor, yüksek tellerin üstü bir göbek cümbüşüne dönüştürülüyordu.

348

Pehlivan güreşleri, at koşuları için de hazırlıklar yapılıyordu. Velhasıl bütün kasaba yedisinden yetmişine kadar Murtaza Ağanın sebebi bilinmeyen sevinç dalgasına kapılmış gidiyordu.

Şeytan, yılık bakışlı, feleğin çemberinden bin kere geçmiş berber Kör Salih, sırtında da otuz dokuz gözü olan ve de bu kasabada ne olup bitiyorsa malumu bulunan kişi, önüne çıkana:

“Olamaz, olamaz,” diyordu. “Bu Murtaza gibi bir adam bu dünyaya gelemez! Güldüğü zaman bütün kasaba onunla birlikte gülüyor, ağladığında bütün kasaba ağlıyor, korktuğu zaman da onunla birlikte saklanacak sıçan deliği arıyor. Olamaz, olamaz… Böyle bir adam bu dünyaya bir daha gelemez.”

Ve feleğin çemberinden bin kez geçmiş Kör Salih bunun sebebini, bu geveze insandaki sırrı hikmeti arıyor bulamıyordu. Bir hin oğlu hin yanı yok değildi bu adamın. Bir de çocuk kadar saf görünüşlüydü. Bu adam için, içi dışı bir kişidir dersen, o da değildi, alimallah şeytana külahını ters giydirirdi. Sevinince tam yürekten, iliklerine kadar seviniyor, korkunca da eli ayağı çözülüyor, ölüp tükeniyordu. Herkes de onun sevincine, korkusuna katılmak zorunda kalıyordu.

“Bu deyyus ölünce,” diyordu Kör Salih, “bütün kasaba da onunla birlikte öleceğiz. Yahu, kırk yıldır her Allanın günü kavga ettiğim karımla bir haftadır ne dövüş, ne kavga, ne gönül kırıcı en küçük bir söz… İnşallah bu deyyus hep böyle bir sevinç yeli olaraktan eser de…”

Onun sırrı hikmetini bir tek kişi biliyordu bu kasabada, o da Kürt Rüstem. Önüne gelene soruyordu:

“Ne oldu böyle Murtaza Ağaya, ne oldu?”

“Ne oldu Rüstem?”

“Çünküleyim o Kabeye gitmiştir.”

“Yahu Rüstem, ne zaman Kabeye gitti de geldi o?”

“Ben bilirim.”

Rüstemin dilinin altında bir şeyler vardı ya, söylemiyordu, inatçı Kürt, öldürseler de söylemezdi.

Son günlerdeki Rüstemle Murtaza Ağa arasındaki yakınlık kimsenin de gözünden kaçmıyordu ya, ne olduğunu bir türlü anlayamıyorlardı.

Murtaza Ağadaki, kasabadaki bu sevinç dalgası Arif Saim

349

1

Beyle Vali kasabaya gelinceye kadar sürdü. Bir sabah önde Arif Saim Beyin yepyeni, toza batmış çıkmış Ford arabası, arkada da Valinin uzun siyah, bayraklı otomobili çarşıdan geçtiler, doğru Kaymakamlığa gittiler. Çarşıdan geçerken otomobilinin içindeki Arif Saim Beyin yüzünü görenlerin ödleri koptu. Orada, otomobilin arka kısmında, toza batıp çıkmıştı, başı dimdik, gözleri kapalı, yüzü gergin oturuyor, ne sağa ne de sola bakıyordu. Vali, onun yanında oturan babacan candarma alay komutanı da öyleydi. Kaymakam bu tepeden tırnağa toz içinde kalmış, tozdan yalnız gözleri ve dişleri ışılayan kişileri Kaymakamlığın önündeki sokakta karşıladı. Eli ayağı titriyor, ne yapacağını bilemiyordu.

“Kaymakam!”

“Buyur Beyim.”

“Taşkın Halil Bey, öteki Ağaları, Beyleri, Zülfü Beyi, Hakimi, Müddeiumumiyi derhal buraya çağıracaksınız…”

“Baş üstüne.”

Kaymakamın kasaba ileri gelenlerini çağırmasına gerek kalmamıştı. Onların geldiğini duyanların bir kısmı daha şimdiden Kaymakamlığın avlusuna birikmişlerdi bile. Geriye kalanlara da haber ulaşmış, onlar da koşturmaya başlamışlardı.

“Hoş geldiniz,” diye önce Arif Saim Beyin, sonra da sırasıyla Valinin, Candarma Komutanının eline sarılan Taşkın Halil Bey, “bize buyurun efendim,” dedi, “bizim evde daha rahat buyurursunuz. Rica ederim efendim.”

“Olur,” diye onun yüzüne bakmadan gürledi Arif Saim Bey. “Yüzbaşı nerede?” Öfkeli gözlerle yanına yönüne bakındı. “Onu derhal Halilin evine getirin!”

Otomobillere yeniden bindiler, Taşkın Halil Beyin evine yollandılar.

Konağa çıktıklarında ellerinde fırçalarla dört beş kişinin onları beklediğini gördüler.

“Yollar çok tozlu efendim,” diye özür diledi Taşkın Halil Bey. “Daha Cumhuriyetimiz yeni, ham toprak yol… Toza toprağa bulanacağınızı bildim de… Sizlerin çektiği de bu vatan için, insanın yüreği taş olsa da erir, dayanamaz. Sizin şu halinize çok üzülüyorum efendim, ceketinizi de lütfeder misiniz, tozlarını çırpayım efendim.”

 350

Arif Saim Bey ceketini çıkartırken:

“Mübarek tozlarını diyeceksin Halil,” diye güldü, “mübarek tozlarını…”

“Mübarek tozlarını efendim…”

Arif Saim Bey çıkardığı ceketini elinde fırça tutan baştaki adama uzattı. Taşkın Halil Bey mübarek tozlu ceketi alabilmek için can havliyle uzandı, Arif Saim Bey gözlerini belerterek onu ellerinden tuttu:

“Halil,” dedi, “Halil yapma, biz seninle silah arkadaşı sayılırız, yapma!”

Taşkın Halil Bey bozuldu.

Arkadan gelen Vali de ceketini bir fırçacıya uzattı. Albay, bir fırçacıdan fırçayı kendi alıp merdiven başında ceketini, pantolonunu sırtında kendi fırçalamaya başladı.

İçeri girip koltuğa çöken Arif Saim Bey öfkeyle:

“Miralay,” diye bağırdı, “lütfen ceketini ver de onlara, buraya gel!”

“Baş üstüne Beyefendi.” Çabucak ceketini çıkaran Albay, odaya koştu. “Buyurun Beyefendi.”

“Rica ederim, geç de karşıma otur, şuraya, şuraya, Vali Beyefendinin yanma.”

Hemen karlı şerbetler geldi. Bu anda da kasaba ileri gelenleri içeriye doldular. Her gelen, itiş kakış, sol elleri ceket iliklerinde, iki büklüm, “Hoş geldiniz,” diyor, önce Arif Saim Beyin, sonra da Valinin, Albayın ellerini sıkıyor, gene iki büklüm durumlarını hiç bozmadan, sol ellerini ceketlerinin düğmelerinden çekmeden gidip bir köşeye büzülüyorlardı. Hepsi de ter içinde kalmışlardı. Bir tanesi de küçük bir yüreklilik gösterip alnındaki boncuk boncuk teri silemiyordu.

Arif Saim Beyin bu da gözlerinden kaçmıyordu. Şu koskocaman adamlara, burada, karşısında süklüm püklüm duran bu canavarlara, “çıkarın mendillerinizi, çıkarın da şu alınlarınızda-ki teri silin,” diye emir veremezdi. Hepsinin gözü de Arif Saim Beyin yüzüne dikilmiş, ağzından çıkacak kutsal kelamı tetikte durmuş bekliyorlardı.

Sessizlik uzun sürdü. Ne Vali, ne Candarma Komutanı, ne de Arif Saim Bey konuşmuyorlardı. Arif Saim Bey önüne, git-

351

tikçe asılan bir yüzle bakıyor, bastonuyla usul usul, gittikçe sinirlendiğini belli ederek oynuyordu. Yüzbaşı gelmiş, onun önünde çakılmış kalmıştı. O geldiğinden beri de Arif Saim Bey başını bir kere kaldırıp onun yüzüne, soğuk şerbetlerini alırken bile bakmamıştı. Bal, ekşi elma, nar suyu şerbetleri gümüş tepsilerde gelip gelip gidiyordu. Konuklar, kutsal tozlan alınmış ceketlerini alıp giyerlerken bile orada çakılmış kalmış Yüzbaşının yüzüne bakmamaya özellikle özen gösteriyorlardı.

Sessizlik son sınırına vardıktan sonra Arif Saim belermiş gözlerini odadakilerin üstünde teker teker dolaştırıp, bastonunu sertçe yere vurdu, pencerelerin camları zangırdadı. Odada-kiler de bir ürperti geçirdiler.

“Burası kokuyor.”

Yüzünden öfkeli mi, alaylı mı, hüzünlü mü olduğu belli ol- 1 mayan bir gülümseme geçti. Sesini biraz daha yükseltti:            1

“Size diyorum ki bu kasaba kokuyor.”

Tapucu Zülfü yılışarak:

“O geçen seferdi Beyefendi,” dedi, “ölü kokmuştu, zatıali-niz…”

“Sen içindesin de farkında değilsin Zülfü, kokuyor. Hala kokuyor. Bana öyle geliyor ki Zülfü, bu kasabalar çürümüş, kıyamete kadar da böyle kokacaklar.”

Zülfü:

“Hakkı aliniz var Beyefendi,” dedi gücenmiş, “ne yapalım, biz kokuyoruz.”

“Kokuyorsunuz.” Gittikçe öfkesi kabarıyordu. “Arabadan çantamı getirin.”

Az sonra çanta geldi.

“Kaymakam Bey, şunları okuyun.”

Kaymakam bir çanta dolusu telgrafı, mektubu, önce kekeleyerek, ardından da düzgün, rahat okumaya başladı. O okudukça ayaktaki Yüzbaşı yaprak gibi, yüzü sapsarı kesilmiş, titriyordu. Neredeyse düşecekti.

“Git Yüzbaşı, oraya, hah işte oraya, karşıma otur, sakın oradan kıpırdayayım deme. Kaymakam, sen de devam et!”

Mektuplar, telgraflar okunup bitince Arif Saim Bey üzüntülü, yürekten bir sesle:

352

“İşte böyle arkadaşlar,” dedi, “kokuyor.”

Odadakilerden çıt çıkmıyor, parmaklarını bile kıpırdatmıyorlar, gözlerini kırpamıyorlar, belki soluk bile almıyorlardı.

Arif Saim Bey dingin bir sesle, öfkesiz, üzüntüsüz, alaysız sözlerini sürdürdü:

“Ben buralarını, kendi seçim mıntıkamı çok iyi bilirim. Ben buralarda, şu genç adamdan daha gençken candarma kumandanlığı yaptım. O zaman da buralarda sizin gibi ağalar vardı. Ben şu genç adamdan daha gençken…” Yüzbaşıyı gösterdi bastonunu uzatarak, “Eşkıyaların ardında şu Toros dağlarında basmadığım taş, girmediğim kovuk kalmadı. Ben şu genç adamdan daha genç bir kişiyken, İnce Memedlerle, öylesi çalı-kakıcılarla değil, Bayramoğlu, Gizik Duran, Dirgen Ali, Kürt Reşit gibi dağ padişahlarıyla çarpıştım. Hepsini dize getirdim diyemem ama, dize de gelmedim. O zaman da sizin gibi ağaların dağlarda eşkıyaları vardı. Ama böylesine, alçakçasına telgrafları kimse aleyhime yazmamıştı. Hepsini biliyorum, bu kasabayı, şu Torosları insan insan, ev ev biliyorum, hey Ağalar Beyler sizin de ciğerinizde kaç damar var, biliyorum. Hepinizin dağlarda, istediğinizi yaptırdığınız bir çeteniz var. Kokuyor.”

Sustu, sorusuna bir karşılık arar gibi gözlerini teker teker kalabalığın üstünde dolaştırdı. Herkes başını önüne eğmişti.

Zülfü gene yılışarak başını kaldırdı:

“Benim yok, eşkıyam yok Saim,” dedi.

“Biliyorum senin eşkıyan yok Zülfü,” dedi Arif Saim Bey. “Senin eşkıyaya ihtiyacın da yok.”

Zülfü sözü onun ağzından kaptı:

“Olamaz da…”

“Niçin olsun Zülfü,” diye güldü Arif Saim Bey. “Senin arkanda ben varım, biz varız, yetmez mi?”

Zülfü başını önüne eğdi.

“Biliyorum,” diye sözünü sürdürdü Arif Saim, “eşkıya işi kolay bir iş değil, bir umumi asayiş, bir devlet meselesidir… Ve Şarki Anadolunun dışında da yalnız benim seçim mıntıkamda eşkıya var… Mustafa Kemal Paşanın kulağına kadar bu giderse hiç de iyi olmaz. Bir küçücük eşkıya işini, evet, bir küçücük, siz pireyi deve, ve dahi habbeyi kubbe yaparaktan Ankaraya tel

353

üstüne tel, telgraf üstüne telgraf çekerekten ne kazanıyorsunuz? Söyleyin, kim yaptı bu işi?”

Gözlerini Zülfünün gözlerine dikti, baktı, Zülfüden bir karşılık bekliyordu. Zülfü kıvrandı, bir şeyler konuşacak oldu beceremedi.

“Bana bir şey olmaz Zülfü. Şu Toroslar, şu Çukurovadaki bütün insanlar yediden yetmişe eşkıya olsalar, sen de biliyorsun Zülfü, bana bir şey olmaz ve de olamaz. Paşa beni çağırıp da böyle küçücük işler için bana bir şey sormaz. Olan, bu gül gibi Çukurovaya, bu Vali Beyefendiye, bu muhterem Miralaya, şu genç Cumhuriyet çocuğu Yüzbaşıya olur Zülfü, sen biliyorsun.”

“Biliyorum muhterem Beyefendi.”

“Beni dinle Zülfü, sen bu kasabada iken, evet, senin gibi bir kolum ve kanadım bu kasabada iken, ben bu kasabadan böyle şeyler beklemezdim. Bak bana Zülfü, ben Ankarada iken, bu Beyefendilerin de kıllarına hile gelemez. Ben Ankarada Valimi de, Miralayımı da, Yüzbaşımı da, sen de bilirsin müdafaaya muktedirim.”

“Muktedirsiniz efendim.”

“İnce Memedi bile müdafaa edebilirim. Onun için isterseniz hususi af çıkarttırıp, Çukurovada da ona sizin çiftliklerinizin beş misli, on misli büyüklükte bir çiftlik tahsis edebilirim. O da sizin başınıza bir bela olur ki, şu Molla Durandan da daha beter.”

Molla Durana bastonuyla bir işaret çaktı:

“Kalk ayağa ve buraya gel.”

Molla Duran elindeki doksan dokuzluk tespihini alelacele cebine koyarak, şapşal, geldi onun önüne dikildi.

“Söyle Duran, sen ne zaman Camiyülezhere gittin de orada din tahsil eyledin, söyle!”

“Elini ayağını öpeyim Beyim…”

“Söyle, sen ne zaman okudun da, okuryazar oldun, söyle! Sen elifi görsen mertek sanmaz mısın?”

“Beyim, Beyim…” Boynunu bükmüş yalvarırcasına ona bakıyordu.

Arif Saim acı acı güldü:

354

“Molla Duran Beyefendinin altını daha çok karıştırmayacağım, sonra bir çapanoğlu çıkar ki onun altından, hepinizin parmağı ağzınızda kalır.”

Bastonuyla ona dokundu:

“Yaklaş, yaklaş, yaklaş bana Duran.”

Molla Duran ona, ayakları biribirine dolanarak yaklaştı:

“Eğil!”

Molla Duran iki büklüm olaraktan, elleri karnına bağlanmış eğildi, Arif Saim ağzını onun kulağına dayayıp usulca:

“Ulan Duran, bu işler senin o kopası başının altından çıkabilir, söyle sen mi çektirdin telgrafları? Sen mi yazdırdın mektupları?”

“Yok vallahi Beyim, yok billahi Beyim. Tabanlarının altını öpeyim, kıyma bana.”

“Pekiyi, kim bu adam öyleyse, ya da adamlar?”

“Vallahi bilemiyorum Beyim, billahi bilemiyorum.” Murta-za Ağaya belli belirsiz bir göz attı, ötekiyse onun gözünü yiyince bütün bedeni tepeden tırnağa çımgıştı. “İsterseniz kim olduğunu araştırırım.”

“Araştır ve bul. Bulamazsan gerisini sen düşün. Şimdi git yerine otur! Yüzbaşı!”

“Buyur Beyim.”

“Bu kasabada bir gazeteci olacaktı, neydi adı hele? Muallim miydi ne…”

“Evet efendim…”

“Onu buraya çağırın.”

“Baş üstüne Beyim.”

Nedense Duran Efendiyle konuşunca Arif Saim Beyin keyfi yerine gelmişti.

“Böyle bir sahtekar, yani şu bizim Duran gibi bir alçak, korkma, sırrını faşetmem Duran…” Göbeğini sallaya sallaya güldü. “Böyle bir deli, şeytan şu yeryüzüne gelmemiştir. İşte ben de, hep birinci adamları sevdiğimden Durana bunun için hayranım. Şuna bakın, gerçekten, sakalı, saltası, bir başında yeşil sarığı eksik, ayaklarmdaki mestleriyle Camiyülezher müderrisine benziyor. Bizim Duran, bizim Duran bin yüzlü, iki bin, üç bin yüzlü değil on bin yüzlüdür. O İnce Memed çocuğunun

355

üstüne candarma yollayacağınıza, madem ondan o kadar korkuyorsunuz, bu Duranı yollayın, yağdan kıl çekercesine, tutsun onu kulağından size getiriversin. İnanın bana…”

“Haşa Beyefendim, haşa huzurdan!”

“Bakındı hele Durana, haşa kelimesini de öğrenmiş! Ulan Duran…”

Ona baktı, bekledi. Yüzü sevinç içindeydi, gülüyordu.

“Sayenizde efendim, öğrendik Beyefendim…”

“İşte bu üfürükçü Allahsız gibi bir de Ankarada var. Müdürü Umumi o efendim. Ne Müdürü Umumisi, Başvekil o, o, her şey Ankarada. Bir gece yarısı baktım bizim kapı çalmıyor, açtım kapıyı, baktım bizim Müdürü Umumi kapıda süklüm püklüm, çantası koltuğunda süt dökmüş kedi gibi duruyor.”

Artık bunları anlatırken durmadan gülüyor, kendi kendine eğleniyordu.

“Önce tanıyamadım onu. Yüzü bir felaket habercisinin yüzü, sanki Gazi Paşanın başına bir hal gelmiş, öyle perişan. Gel içeriye gel, dedim. İçeriye korkarak girdi. Oturttum, bir kahve söyledim, buyurun muhterem kardeşim, dedim, saygıyla huzurunda eğildim. İstersen eğilme, o isterse beni de, İsmet Paşayı da bir anda toz eder… Siz beni dinleyin, şu adam var ya…” Bastonunun ucuyla gösterdi: “İşte bu adam da isterse bu kasabayı, şu To-ros dağlarını, şu Çukurovayı toz eder. Ben korktum da bugün onun üzerine daha fazla varamadım, isterse beni de toz eder. Hahhaaah… Ama ben onun çok, çoook, çoooook eski dostuyum, bana kıyamaz… İşte bizim Müdürü Umumi çantasını açtı, şu size getirdiğim, az önce de okuduğumuz kağıtları bana verdi ve bunları sizin için hıfzettim Beyefendi, dedi, bunlan benden başka da kimse görmüş değildir. Bu dünya böyle işte…”

Bu sırada öğretmen Zeki Bey içeriye girdi.

“Gel bakalım gazeteci Bey… Senin adın neydi hele?”

“Gazeteci Zeki.”

“Sen muallimsin de değil mi?”

“Muallimim.”

“Otur bakalım.”

Zeki Bey saygılıca, ellerini dizlerinin üstüne koyarak oturdu, boynunu alçakgönüllü büktü.

356

“Buradan İstanbul gazetelerine haberler veriyor, muhabirlik yapıyormuşsunuz.”

“Yapıyorum efendim.”

“Eveeet, hangi haberleri verdiniz şimdiye kadar?”

“Efendim, geçen gün dokuz eşkıyanın öldürülme haberini verdim. Çok da iyi yazdım. Yüzbaşımızı merasimlerle nasıl karşıladığımızı, İnce Memedin nasıl bir adam olduğunu çok güzel tasvir ederek bildirdim.”

“Başka?”

“Efendim, eşkıyaların o köyü bastıklarını, ve de altı kızın ırzlarına geçerek, dağa kaldırarak, ardından da bütün köyü yakarak…”

“Böyle bir şey oldu mu?”

Yüzbaşı:

“Bizim haberimiz yok,” dedi.

“Pekiyi, başka?”

Öğretmen Zeki Bey bir yıl içinde yazıp gönderdiği bütün haberleri coşkuyla saydı döktü. “Murtaza Ağa Beyefendi çok vatansever bir kişidir,” dedi. “Öyle bir muhterem zattırlar ki kendileri, her şeyden beni haberdar ederler.”

“Sonra, sonra, sonra ne oldu?”

“Efendim,” diye iki büklüm oldu Zeki Bey, sıkıldı, elinden oyuncağı alınmış bir çocuk gibi üzüldü, dudaklarını sundurdu. “Efendim ben şikayetçiyim,” dedi. “Size şikayet ediyorum.”

“Neyi, kimi?”

“Size bilumum İstanbul gazetelerini şikayet ediyorum, efendim, bütün bu özene bezene yazdığım, bu feci haberlerin hiçbirisini neşretmediler. Anadolu batsa, toptan yansa, düşmanlar gelse de bizim buralarını işgal eylese gene yazmayacaklar. Bize efendim, bize sinek kadar ehemmiyet vermiyorlar. İnce Memedi, İnce Memedi bile neşretmediler muhterem efendim, onun ölümünü bile… Şikayet ediyorum efendim. İyi ki beni çağırdınız da, ben de zatınıza bütün bunlan söyleyebildim.”

“Hiçbir haberiniz çıkmadı mı şimdiye kadar gazetelerimizde?”

“Çıktı,” dedi bir çocuk gibi sevinerek Zeki Bey. “Çıkarma-yalardı da, ben de göreydim onları.”

357

“Neydi o haber?”

“Zatı   devletlerinin   kasabamızı   teşriflerini  bildirmiştim, başsayfadan onu verdiler, sizin resminizle birlikte.”

“Bunun için bir ücret falan?”

“Efendim?”

“Ücret falan, dedim.”

“Ne için?”

“Haber için.”

“Almadım efendim. İstemiyorum da… Yeter ki kasabamızın adı gazetelere geçsin, ben başka bir şey istemiyorum.”

“Zeki Bey!”

“Buyurun efendim.”

“Sen muallimsin değil mi?”

“Sayenizde Beyefendi.”

“Şimdi size bir teklifim var.”

“Baş üstüne efendim.”

“Muallimliği bırakacaksınız.”

“Yapamam efendim,” diye inledi Zeki, “çoluk çocuğum, ihtiyar anam babam açlarından ölürler.”

“Öyleyse gazeteci Bey, o gazetelere haber vermeyi derhal kesecek, bir daha da hiçbir yere tek satır yazmayacaksınız. Eğer duyarsam… Şimdi gidebilirsin. Eğer bir daha duyarsam…”

Zeki ayağa kalktı, milletvekilinin ellerine sarıldı, o, elini çekti, öteki zorla onun elini öpüp, sallanarak merdivenlere yürüdü, hem yürüyor, hem de, “Duymayacaksınız efendim, hiçbir zaman duymayacaksınız, duymayacaksınız, duy… duy… duymayacaksınız,” diyordu.

Bütün çarşı boyunca “Duymayacaksınız” sözünü yineledi. Yöresini görmüyordu, köprüye kadar kendinde olmayarak yürüdü.

“Zavallı çocuk,” diye arkasından üzüldü Arif Saim Bey. Üzüntüsü içtendi. “Verdiği hiçbir haberi çıkmıyor, o gene de göndermekte ısrar ediyor. Zavallı küçük idealist muallim!”

Gözleri Taşkın Halil Beyi aradı: “Nerede bu Halil Bey?” “Şimdi gelecek efendim.” “Buraya gel Yüzbaşım…”

358

Yüzbaşı hazır ola geçti.

“Buradan hiçbir haber sızmayacak dışarıya.

“Postaneye el koydum efendim. Bu kasabadan dışarıya bizim haberimiz olmadan, çoktandır hiçbir şey çıkmıyor. Ne mektup, ne de telgraf…”

“Adanayı muhterem Vali Bey ele alıyor.”

Vali rahat, kendine güvenmiş konuştu:

“Arif Saim Beyin emrettikleri gibi olacak.”

“Yüzbaşım, siz de artık ne yapılması gerektiğini biliyorsunuz elbet… Üzülmeyiniz. İnce Memed vakası da canınızı sıkmasın. Ben Bayramoğlunu dokuz kere öldürdüm. Her öldürdüğümde de köylüler, işte Bayramoğlu budur, diyorlardı. İnanın, beni aldatmak için söylemiyorlardı bunu. Yalan da söylemiyorlardı. Her iriyarı, pos bıyıklı kişiyi Bayramoğlu sanıyorlardı. Ölünce bütün insanların yüzü değişir. Köylüler de her öldürdüğümüz kişiyi Bayramoğlu sanıyorlardı. Siz İnce Memedi daha bir kere öldürdünüz. Biliyorum, şimdi gözünüze uyku girmiyor, yemekten içmekten kesilmişsinizdir. Ben de Bayramoğlunu ilk kez öldürdüğümde böyle olmuştum. Bayramoğlunu üçüncü öldürüşümde artık alışmış, onu bir dördüncü kez gerçek öldürmeyi soğukkanlılıkla beklemeye başlamıştım. Onu dokuzuncuda bile öldüremedim. Dokuzuncuda öldürdüğümüz kişi, ne yazık ki, on yedi yaşında bir at hırsızı çıktı. Bu daha bıyığı terlememiş çocuk, şimdi Mecliste birlikte olduğumuz… Neyse…”

Arif Saim Bey onun üstüne konuşmak istemedi. Burada oturanların hepsi de olayı ve Mecliste olan o kişiyi biliyorlardı.

Dayanamadı gene konuştu:

“Mecliste birlikte çalıştığımız, o, bütün yeryüzünün atlarını bir zamanlar ıslaha kalkmış, bu yüzden de bütün atları geceleri ahırlarından aldırarak… Son Bayramoğlu, işte onun kurbanıydı.”

Taşkın Halil Bey kolları çemrenmiş içeriye girdi:

“Eşkıya kebabı hazır Beyim,” dedi.

“Boğma rakı da var mı?”

“O da hazır.”

Odanın ortasında, dört masa yan yana getirilerek bir sofra kuruldu.

359

Murtaza Ağa yemeğe kalmak istemiyordu. Canı çok sıkılmıştı. Bu işlerin kendi başı altından çıktığını burada bilmeyen yoktu. Molla Duran Efendi de ona öyle ne biçim bakmıştı… Taşkın Halil Beyin arkasından dışarıya kaydı, merdivenleri inerken Halil Bey onu kolundan yakaladı:

“Ahmak adam, ahmak adam,” diye yılan ıslığı gibi bir sesle kulağına fısıladı. “Ahmak adam, sen şimdi buradan kaçacak olursan, şimdi senin arkandan Arif Saim Beye neler söylemezler ki… Bütün bu pislik senin üstüne yıkılmaz mı? Dön geriye.”

Murtaza sessizce geriye dönüp eski yerine oturdu.

Taşkın Halil Beyin evindeki boğmalı, eşkıya kebaplı cümbüş sabaha kadar sürdü. Konuklar o gece hiç uyumadan, sabahleyin tanyerleri ışırken yola düzüldüler.

Zülfü onları uğurladıktan sonra, çabuk çabuk evine gitmekte olan Murtaza Ağanın arkasından yetişti, hızla onun kolundan tutup koparırcasına çekti:

“Ulan alçak, korkak köpek, sırf korkundan başımıza sen getirdin bu işi. Beni mahvettin, ocağımı söndürdün. Gördün mü, ayrılırken Arif Saim, o benim adam edip de Meclislere gönderdiğim kişi, elimi sıkmadığı gibi, yüzüme de bakmadı. Yaktın beni Murtaza. Ben de seni yakacağım ki, küllerini yelde savuracağım. Anladın mı, benim istikbalimi yok, yok, yok ettin! Şimdi bekle beni, az sonra kozunu, onun da istikbalini söndürdün, Yüzbaşı Farukla, Valiyle, Arif Saimle pay et!”

Kolunu itip arkasını döndü gitti. Bir süre olduğu yerde donmuş kalmış Murtaza, onun arkasından koştu, önüne geçti:

“Benimle oynama Zülfü,” dedi. “Sen beni tanımıyorsun. O güvendiğin dostlarına, o Molla Duran sahtekarına sor, beni sana söylerler. Ben son sözü ilk söyleyen kişiyimdir, şu mektuplar, telgraflar yüzünden eğer başıma bir iş gelecek olursa seni katiyetle öldürtürüm.”

Zülfü gülmeye başladı, ardından da onun koluna girdi:

“Be ahmak adam,” dedi, “ben senin Adanaya, Ramazanlı Beyine gittiğini, onun avukatına bu mektupları yazdırdığını bilmiyor muyum?”

“Ne!” diye bağırdı Murtaza Ağa. “Sen bütün bunları nereden öğrendin?”

360

“Ben öğrenirim ama, benden kimseye, Arif Saim kardeşime de bir söz çıkmaz. Ama sen de bundan sonra bana sormadan bir iş yapayım deme.”

“Söz!”

Kol kola girip konuşa konuşa köprüye kadar gittiler.

Yüzbaşıysa, candarma komutanlığmdaki odasına zor yetişip, Arif Saim Beyin getirdiklerini masasının üstüne yaydı, teker teker okumaya başladı. Okudukça bir tuhaf oluyor, kendinden geçiyordu. İkindiye kadar her mektubu, telgrafı birkaç kere döne döne okudu. Sonra da avazı çıktığı kadar bağırdı. Asım Çavuş, Kertiş Ali Onbaşı hemen koşup odasının kapısında hazır ola geçtiler.

“Buyur Yüzbaşım.”

Yüzbaşı kendinden geçmiş, gözü hiçbir şeyi görmüyor, bağırıyordu:

“Şimdi şimdi, artık bundan sonra benim kim olduğumu öğrenecekler o ikiyüzlü sümüklüböcekler! Benim istikbalimle oynar, beni bu hale koyarlar mı, beni mahvederler mi? Ben bundan sonra insan içine nasıl çıkar, komutanlarımın, büyüklerimin yüzüne nasıl bakarım?”

Kapıdaki astlarını hazır olda görünce azıcık yatıştı:

“Ben gidiyorum. Okuyun şunları…”

Yalpalayarak, sarhoş gibi odadan çıktı, evine gitti, bütün bedeni havanda dövülmüş gibi acıyordu, soyunmadan yatağının üstüne uzandı, az sonra da uyudu.

Sabahleyin erkenden komutanlığa gelen Yüzbaşı, Asım Çavuşu, Kertiş Ali Onbaşıyı, öteki çavuşları, onbaşıları yazıcıların odasında önlerindeki masada mektuplar, telgraflar, toplanmışlar, tartışır buldu. Onların yüzlerine bile bakmadan, çok sert bir suratla gitti masasına oturdu. Bu sabah tıraş bile olmamış, saçı başı dağınık, ayakkabıları tozlu, komutanlığa böyle perişan gelmişti. Gözleri de çukura kaçmıştı. Bir süre kendi kendine masasında uğraştıktan, bir şeyler yazıp karaladıktan, kağıtları karıştırdıktan sonra Asım Çavuşu çağırdı.

“Kim bu Çankazık köyü muhtarı Kenan?” diye sordu. “Ben onu tanıyor muyum?”

“Tanıyorsunuz kumandanım.”

361

“Nasıl bir adam?”

“Bizim muhbiri hasımız. Hani bütün at hırsızlarını takip ederek bize yerlerini bildiren, kısa boylu, cin gözlü zayıf adam…”

“Tanıdım,” dedi Yüzbaşı. “Ne de hoş bir adama benziyordu. Benim aleyhime Ankaraya nasıl böyle bir mektup yazdırabilir, ha ne dersin Asım Çavuş?”

“İnsanoğludur, insanoğlu belli olmaz Yüzbaşım. Bir ağaç bin damardır, damarlarının dokuz yük doksan dokuzu yeraltında, ancak bir tanesi dışardadır. İnsanoğlu da böyledir. Sanıyorum ki o yazmamıştır bu mektubu, ona yazdırmışlardır.”

“Ben de öyle zannediyorum. Yazdıranı bize söyler, değil mi?”

“Söyler Yüzbaşım, o bizim muhbiri hasımızdır, sizi de canı gibi sever.”

“Ben de öyle bilirdim. Kenan nasıl yaptı bu işi bana? O mektupları okuyunca kendimden geçtim, insanlığımdan utandım. Daha da kendime gelemedim. Eğer o kendim olduğunu unutup, şu Yüzbaşıyı yakalayıp ifna mektuplardan bir tanesi kumandanlığın, Dahiliye Vekilinin eline geçmiş olsaydı, mutlaka katlime ferman okunurdu. Mektuplar o kadar tesirli ki, ben bile bir ara, kendim olduğunu unutup, şu Yüzbaşıyı yakalayıp ifna edeyim, diye düşündüm. Benim gibi bir insan için, uydurma da, yalan da olsa böyle şeyler yazılır mı, nasıl kıymışlar bana, şu insanoğlu çok gaddar, Asım Çavuş, çok gaddar… Ben, bilerek, salt beni merasimle karşılasınlar, bana madalya versinler diye, Kara Osmanı İnce Memed yaparak öldürmüşüm… Öldürdüğümüz dokuz kişinin de hiçbir suçları yokmuş! Biz onları Bakırgediğinde yakaladığımızda at otlatıyorlarmış, köylü delikanlıları imişler. Olamaz.”

“Olamaz ama, olur,” dedi Asım Çavuş. “Bekleyelim Yüzbaşım, bu çıfıt çarşısı kasaba daha ne işler açacak başımıza.”

“Haklısın,” dedi Yüzbaşı, “bekleyelim ve çok müteyakkız olalım…” Acı acı güldü. “Ali Onbaşıyı çağır.”

Ali Onbaşı kapıda bekliyordu. Gözleri yaş içinde içeriye girdi.

“Buyur Yüzbaşım,” dedi ölgün, bitkin bir sesle:

“Kenanı derakap bugün burada isterim.”

362

“Burada,” diye övündü Ali Onbaşı. “Onu dün gece buraya derakap getirttim. Aşağıda bekliyor.”

“Üzülme Onbaşım.”

“Ben üzülmeyim de kim üzülsün… Sen git, can pazarında canını haraç mezat et… Bu kadar köylüyü dayaktan geçir… Bak Yüzbaşım,” ellerini açtı, “bak Yüzbaşım şu ellerime, dayak ata ata köylülere bu hale geldi. Buna can mı dayanır? Ellerim ayaklarımdan daha büyük. Böyle insan eli olur mu, keski köyümde kalsaydım da ırgat olsaydım. Bu hadiseden sonra ben yaşayamam, ya istifa ederim, ya da kendimi döve döve öldürürüm. O mektuplarda hep bize cellat diyorlar, biz cellat mıyız, Yüzbaşım, biz vazifesini bihakkın yapan vatansever Cumhuriyet çocuklarıyız. Biz, vazife icabı olmasa kimsenin tavuğuna kış eder miyiz? Ben ölmeyim de bu hadiseden sonra kimler ölsün…” Kertiş Ali Onbaşı dokunsan ağlayacaktı.

İyi yürekli Yüzbaşı onu nasıl teselli edeceğini bilemiyordu.

“O Kenanı al getir.”

“Onun kemiklerini kırıp un ufak edeceğim…”

Onbaşı aşağıya koştu, Kenanı yaka paça, dişlerini sıkmış gıcırdatarak getirdi. Kenan neye uğradığını bilemiyor, korku içinde paniklemiş, Yüzbaşının gözlerine bir köpek uysallığıyla yalvararak bakıyordu.

“Dur orada!”

“Şu mektubu oku ona Asım Çavuş.”

Asım Çavuş tane tane mektubu Kenana okudu, bitirdi.

“Gel buraya!”

Kenan şaşkın, Yüzbaşının masasının önüne geldi.

“Bu mektubu sen mi yazdırdın?”

“Haberim yok.”

“Bak bu imza senin değil mi?”

Kenan, iki eli de ceketinin ilikleri üstünde kenetli, eğildi mektuba baktı.

“Benim değil efendim.”

“Peki, bu mühür? Mühür belli olmasın diye de kıvratmışsın.”

“Benim değil Yüzbaşım. Ben hiç zatınız için böyle şeyler söyler miyim?”

363

1

Yüzbaşı hışım gibi yerinden fırladı, fırlamasıyla da tokadı var gücüyle Kenanın yüzüne indirdi. Kenan sallandı ya, düşmedi. Yüzbaşı buna daha çok öfkelendi. Bir tokat, bir, bir daha. Muhtar Kenan kendisini yerde buldu. Kertiş Ali onu alıp gene olduğu yere dikti. Kenanın ağzı burnu kan içinde kalmıştı. Yüzbaşı yerine otururken derin derin soluyordu.

“Söyle sana bu mektubu kim yazdırdı?”

“Ben böyle bir mektup yazmadım ki…”

“Kim yazdırdıysa söyleyeceksin!”

“Ben…”

“Ali Onbaşı, al onu, söylet bu köpeği… Söyletinceye kadar… İstersen bunu dereye de götürebilirsin.”

“Yüzbaşım, beni ona teslim etme,” diye yalvardı Kenan. “Kimi isterseniz yazın onun adını da imza edeyim. Ben senin adamın değil miyim?”

“Ben hakikati istiyorum.”

Kertiş Ali Onbaşı onu sürükleyerek odadan çıkardı. Yüzbaşı yatışmış gülümseyerek onların arkasından bakıyor, az sonra da onun hakikati söyleyeceğine inanıyordu.

Aradan uzun bir süre geçti, Kertiş Ali Onbaşıdan bir ses şada çıkmıyor, Yüzbaşı da sabırsızlanıyordu.

“Demek dayanıyor, Asım Çavuş. Ali Onbaşıya bir insanın bu kadar dayanması için o insanın çelik kadar sert olması gerek, değil mi Çavuşum?”

“Öyle Yüzbaşım, onlar, o Ağalar, bu ülkenin düşmanları, bizim düşmanlarımız böylesi tehlikeli işleri yaptıracak adamları bilirler. Denenmiş adamlarına yaptırırlar.”

“Aaaah, bir söyletebilsem şu muhtarları… Peki, yirmi üç muhtardan hiçbirisi söylemez mi?”

“Çoğu söyler Yüzbaşım. Bizim Ali Onbaşıya dayanacak adam çok azdır şu dünyada.”

“Çok azdır ama…” diye içini çekti Yüzbaşı, “şunu çağırt da bir soralım bakalım, vaziyet ne alemde imiş.”

Az sonra Kertiş Ali Onbaşı elleri kan içinde, kürekkemikle-rinden ter fışkırmış, yüzü kararmış öfke içinde geldi.

“Konuşmuyor Yüzbaşım.”

“Ne söylüyor?”

364

“Kasabada ne kadar Ağa varsa, başta Karadağlıoğlu Mur-taza Ağa, hepsinin adını veriyor.”

Yüzbaşı, aşağıdaki Kertiş Ali Onbaşıyı her saat başı yanına bir kere çağırıp rapor alarak sonucu gece yarısına kadar bekledi.

“Konuşmuyor Yüzbaşım. Bu sefer de adını bildiği Ağaların, Beylerin hanımlarının adını söylemeye başladı. Arif Saim Beyin hanımının da adını söyledi. Bütün mektupları o yazdıra-sıymış Zülfünün isteği üzerine.”

“Ali götür onu dereye,” dedi Yüzbaşı, kendi de uyumaya gitti. “Eğer derede itirafta bulunacak olursa beni uyandırırsın, bekliyorum.”

Muhtar Kenan, gözleri bağlanınca her şeyi anladı, Kertiş Ali Onbaşının ayaklarına kapandı:

“Kimi istiyorsan söyleyim Ali Onbaşı Paşam,” dedi. “Kıyma bana boş yere, çoluk çocuğum var, daha her birisi küçücük küçücük… Anam babam da çok yaşlı.”

Bir saat sonra Muhtar Kenan, kollarına girmiş iki candar-manın arasında kuru derenin çakılları üstünden yukarıya doğru sürükleniyordu.

Sabah erkenden Yüzbaşı daireye geldi, hiç uyuyamamış, vicdanı çok rahatsız olmuştu. Mektuplardaki imzaları, eczacıdan aldığı büyük bir lupla inceliyordu. Mühürlerin hiçbirisi okunmuyordu, hepsi döndürülerek basılmıştı. İmzalara gelince, işte burada işler karışıyordu. İmzalar sahte olsalardı, hepsinin bir ya da iki, üç elden çıkması gerekmez miydi? Her mektuptaki imza başka bir insanın elinden çıkmıştı, hepsi de köylü yazısıydı. Muhtar Kenanın imzasını elindeki evraklarda bulunan onun imzasıyla karşılaştırmış, beş aşağı beş yukarı imzaları aynı bulmuştu. Öyleyse bu adam, canı pahasına da olsa niçin konuşmuyordu? İçindeki umut sönmemişti daha. Dereye götürüp de Ali Onbaşının konuşturamadığı bir insanı şimdiye kadar görmemişti. Ali Onbaşıya da çok acıyordu. Zavallı adam çocukluğundan bu yana doğru dürüst bir gün görmemiş, anası babası, kardeşleri hep açlıktan, sıtmadan ölmüşler, o da yedi yaşında öksüz kalarak gaddar insanların kapılarında ölürcesine çalışarak yaşamını ancak sürdü-

365

rebilmişti. Büyüyünce asker ocağı onun imdadına yetişmiş, 0 da çalışarak, bihakkın vazife görerek bu mertebeye erişmiş, uzatmalı onbaşı olmuştu. Ama gel gör ki bu vazifesine düşkün kişi, bir canavar halkın içine düşmüş, gece gündüz durmadan, ölürcesine dayak atmak zorunda kalmıştı. Onun yaşamı çekilir bir yaşam değildi. Şimdi az sonra dereden bitkin, yarı ölü bir durumda, perperişan kendisini buradaki sıcak ocağına atacak, günlerce de kendisine gelemeyecekti. İnsanlarla uğraşmak hiç de kolay değildi. Bir de bu fedakar, saygılı, vazifesi için kelle koymuş adamın adını cellat koymuşlardı! Eşkıyalarla savaşırken görmelilerdi Ali Onbaşıyı… Bir orduya bedel bir askerdi o. Kertiş ne demek, diye düşündü bir ara, kertişin kertenkelenin büyüğü olduğunu sormuş öğrenmişti ya, Ali Onbaşının neresi kertişe benziyordu? Sonra da her şeyi, bütün dertlerini unutup güldü, gerçekten Ali Onbaşı kocaman, mavi damarlı acayip burnuyla, hep kafasını aşağı yukarı indirip kaldırmasıyla bir kertişe benzemiyor muydu?

“Ali Onbaşıdan ne haber Asım Çavuş?”

“Daha hiçbir haber yok. Şimdi gelir o. İşini gün ışığına koymaz o.”

“Konuşturmuş mudur?”

“Konuşturmuştur.”

“Kim olabilir bu mektupları yazdıranlar?”

“Hiç beklemediğimiz birisi.”

“Mesela?”

“Mesela Molla Duran Efendi.”

“Sen ondan mı şüphe ediyorsun?”

“Hayır.”

“Kimden?”

“Bence bu kasabada iki kişi var, birisi Zülfü, birisi de Mur-taza Ağa.”

“Nasıl olur? Birisi Arif Saim Beyin en yakın arkadaşı, ötekisi de benim… Olamaz.”

“Ben ikisinden başkasını düşünemiyorum.”

“Bunu bana niçin yapsınlar?”

“Onun orasını ben bilemem artık. Zatınız düşününüz.”

“Bizim Ali Onbaşıya kertiş diyorlar, biliyor musun?” diye

366

sözü başka yere çeldi Yüzbaşı. Zülfü Bey de, Murtaza Ağa da olamazdı. Niçin olamazdı, çünkü olamazdı da ondan…

Yüzbaşı makaraları koyvermiş gülüyordu. Epeyi bir süre güldükten sonra:

“Kertiş büyük kertenkele demektir. Hani başını kaldırır kaldırır indirir ya bizim onbaşı, büyük burnuyla kertişe benziyor değil mi?”

“Benziyor,” diye gülerek ona katıldı Asım Çavuş. “Çok benziyor. Başını tıpkı öyle yapıyor. Çok sinirli bir onbaşı.”

“Yazık bu adama,” dedi Yüzbaşı. “Ona çok acıyorum, bir adı da cellat.”

“Evet cellat… Zavallı.”

“Nerede kaldı acaba?”

Yüzbaşı acaba sözünü daha bitirmeden Kertiş Ali Onbaşı odaya girdi, hazır ola durdu, dökülüyor, alnında da boncuk boncuk terler… Kulunçlan, koltuk altları da ıpıslaktı. Göbeğe kadar da çamura batıp çıkmıştı. Giyitleri de buruş buruş…

Onu görür görmez önce Yüzbaşı, arkasından da Asım Çavuş, kasıklarını tuta tuta gülmeye başladılar. Bir başını kaldırıp kaldırıp indiren Aliye bakıyorlar, bir gülüyorlardı. Onlar güldükçe Ali hazır olunu pekiştiriyor, başını daha çok indirip kaldırıyordu.

Sonunda Yüzbaşı zorla gülmesini tutabildi:

“Konuştu mu?”

“Konuştu kumandanım.”

“Sence gerçeği mi konuştu?”

“Bence gerçeği konuştu.”

“Kimlermiş?”

“Zülfüyle Murtazaymış ya…”

“O da nesi?”

Kertiş Ali kıvrandı, bir şeyler söyleyecekti, beceremedi.

“Yoksa öldü mü?”

“Az biraz.”

“Ne demek az biraz…”

“Çok dayandı, ben de dayandım… Can çekişirken bu iki ismi ağzından aldım. Hemen, onu candarmalara bırakıp koştum.”

367

“Demek öldü?”

“Az biraz.”

“Otur da bir çay iç…”

Kapıdaki er koşup hemen sıcak bir çay ulaştırdı Ali Onbaşıya. Ali Onbaşı çayı içerken bile yarı hazır oldaydı. Yüzünde mutlu insanların rahatlığı, iyi bir iş görüp de yorulmuş insanların dinginliği vardı.

“Evet Onbaşım, Muhtar Kenan ölmüştür.”

“Az biraz…”

“Ölmüştür Ali Onbaşı!”

“Baş üstüne Yüzbaşım, ölmüştür Yüzbaşım. Hani ben Ke-nana çok acıdım da… Ölmüş, ölmüştür Yüzbaşım.”

Biraz sonra da candarmalar Muhtar Kenanm ölüm haberini getirdiler.

“Gidip orada, ölünün başına zabıt tutacaksınız. İsterseniz Müddeiumumiyi de, Doktoru da götürebilirsiniz. Daktiloya geç Asım Çavuş, sen, bizzat… Yazıcıyı istemem. Benim söylediklerimi aynen yazacaksınız. Bana Kenanın künyesini geti-

rin.

Çankazık Muhtarı Kenanm künyesi zaten dün akşamdan beri masanın üstünde duruyordu. Ali Onbaşı onu oradan kaptığı gibi Yüzbaşıya uzattı.

“Buyurun Yüzbaşım.”

“Teşekkür ederim. Şimdi sen git istirahat et, Asım Çavuş zaptı bitirinceye kadar.”

Daktilo şakırdamaya başladı. Bu, çok eski, büyük, hantal, bir kısım harfleri basmayan, ama Asım Çavuşun eline geçince şıkır şıkır işleyen bir makinaydı.

“Evet… İnce Memed nam sergerde, dün gece kasabanın kıyısındaki kuru dereye kadar inerek, hükümetimize çok kıymetli faydaları dokunmuş bulunan, bütün at hırsızlarının yerlerini haber vermekle hırsızları yakalatmış bulunan, dağlardaki bütün eşkıyaların yerlerini senelerce takip ederek bize göstermiş bulunan Çankazık köyü Muhtarımız Kenanı darbeyleyerek kat-leylemiştir. Ve Muhtarımızın yanında bulunarak bu feci sahneleri bize anlatarak, bu feci durumu bize duyurmuş bulunan gene Çankazık köyünden Süleyman oğlu Haydar nam köylü, bu

368

feci manzarayı bize şöylece arz eylemiştir. İnce Memed nam sergerde adamlarıyla…”

Asım Çavuş birden tuşlardan elini çekti:

“Yüzbaşım,” dedi, “bu ifade çelişik bir ifade olmuyor mu?”

“Ne demek o?”

“Hem İnce Memed kayıp, yok, diyoruz ve hem de kasabaya kadar indi, diyoruz.”

Yüzbaşı Faruk güldü:

“Asım Çavuş,” dedi, “bu zabıt bizde kalacak, sonra İnce Memed ifna edilince de bütün onun yaptıkları sahneye dökülecek. Anladın mı?”

“Anladım Yüzbaşım.”

“Bütün bunlar sonra bizim sicilimize yazılacak. Devam.”

Adamlarıyla gelerek Muhtarımız Kenanı evinden alarak, kasabanın kenarındaki kuru dereye getirerek, kasabamız eşrafından Karadağlıoğlu Murtaza Ağanın yerini sormuşlardır. Sergerde İnce Memed maktul Ali Safa Beyle birlikte Murtaza Ağayı da öldürmek isteyerek onun evine de gitmişse de o tarihte Murtaza Ağa evinde bulunmamakla bu badireden canını zor bela kurtarmakla, ölümü atlatmıştır. Onu ille de katleylemek isteyen sergerde kasabaya kadar inmek cesaretini kendinde bula-raktan, mücehhez olaraktan Çankazık Muhtarı maktul Kenanı gece buraya yatağından alıp getirmekle, Muhtara Murtaza Ağanın yerini sormakla Muhtarımız da canını gözüne alarak Murtaza Ağanın bilmekte olduğu yerini söylememekte direnerek ve İnce Memed nam sergerde de ve adamları da onu darbeyleyerek, sabaha kadar işkence ederek öldürmekle ve de işbu zabıt mahallinde şahitler huzurunda tespit edilerek…

“İyi mi?”

“Çok güzel Yüzbaşım.”

“Cenazeyi hemen ailesine teslim edin. Cenazeyi kasabanın içinden geçirmeden alsınlar gitsinler. Sen de Ali Onbaşıyı, birkaç candarmayı, şahitleri… Şahitler hazır mı?”

“Ali Onbaşı çoktan hazır etmiştir şahitleri. Böylesi işlerde o Şahitsiz, bir yere bir adım bile atmaz.”

“Doktoru, Müddeiumumiyi…”

“Beş dakikada her şey hazırdır.”

369

Cenaze ikindiüstü Çankazıktan gelen ailesine, köylülere teslim edildi. Köylüler kasabanın üstünden dolanarak ağlaya-madan, çıt çıkaramadan ölülerini alıp sessizce çekilip gittiler.

Haberi duyan Murtaza eli ayağı boşanmış, soluk soluğa candarma komutanlığına geldi, merdivenleri ikişer ikişer çıkarak Yüzbaşının odasına girdi:

“Aldığım haber doğru mu Yüzbaşım? Demek İnce Memed nam serderge bu gece dereye kadar inmiş, demek zavallı Kenan evladımızdan benim evimi sormuş, o da aziz canından vazgeçerek benim evimi ve de yerimi, çünkü benim yerimi, ben her zaman evde yatmam, o sergerde Ali Safa biraderimizi katlettikten sonra ben, her gün, her gün değilse de birkaç güne bir başka bir hanede kalırım ya da bir köye azimet ederim… Demek, benim yerimi Kenan evladımız kimseye söylememiş, aziz canını vererekten, beni kurtarmış? Ben de onun evlatlarına, babalarını arattırmam. Babasını anasını kimseye muhtaç etmem. Demek bu hadise doğru ha?”

“Maalesef doğru.”

“Demek kasabaya kadar inmiş ha?”

“İnmiş.”

“Demek ben şimdi yaşamıyor bulunabilirdim.”

“Maalesef…”

“Demek…”

“Maalesef…”

“Şimdi ne yapacağım ben?”

“Siz hiç korkmayın, ben tedbirimi aldım. Gördünüz ya benim adamlarımı… O Kenan bizim muhbiri hasımızdı. Sizin için canını verdi.”

“Var olsunlar, var olsunlar öyle vatan çocukları. Bu vatan onların naçiz omuzlarında yükselecek, arşu alaya ulaşacaktır. Sizin ve onun gibi genç yiğitlerin.” Ayağa kalktı: “Bana müsaade…”

Ve çarşıya düştü, İnce Memedin kuru dereye kadar gelerek, kendi evini maktul ve mağfur Kenandan sorduğunu, o da canı pahasına, babasından değerli saydığı Murtaza Ağasının evini onlara göstermeyerek, ekmek yediği sofraya bıçak sokmadığını canını vererek gösterdiğini, önüne gelene yanıp yakılarak, övünerek anlatmaya başladı.

370

“İnce Memed nam kafir adem, yakalamış bizim Kenanı, söyle Murtaza Ağanın yerini, o bilmiyorum, demiş. O bilmiyorum dedikçe ötekiler basmışlar değneği, hayasını burmuşlar, bizim Kenan da ölürüm, ölürüm de Murtaza Ağanın yerini söylemem, ben onun evinde dünyaya, dosta da düşmana da açık sofrasında yemek yedim, demiş. Pıravo, bin pıravo aslanıma da, şehit evladım Kenanıma…”

Kasaba olayı daha o Yüzbaşıya ulaşamadan çok önce duymuş, berber Kör Salihin Nazikler adlı dükkanı, arı kovanı gibi işlemeye başlamıştı.

Yalnız Murtaza Ağa kasabada hem dolaşıyor, hem de korkuyordu. Adanaya gitmeden önce Muhtar Kenana bir mektup yazdırıp Ankaraya, Adanadan attırtmıştı. Acaba Arif Saim Beyin getirdiği mektuplar arasında bu da var mıydı? O zaman o mektuplar arasında Muhtar Kenanın iki tane mektubu olması gerekti. Birisi avukatın Adanada yazdığı, öteki de Müddeiumuminin bizzat kendi eliyle daktilosunda donattığı mektup… Ulan Müddeiumumi Bey, bir de mektup yazıyor ki, ulan oğlum allameyi cihan mısm, her satırını yiyen köpek kudurur, vay vay! Eğer iş böyleyse kıymetli kahraman Muhtar Kenan, İnce Memedin değil de Kertiş Alinin sopalan altında can vermiştir. Bunu Yüzbaşıdan öğreneceğim, hem de bu gece, dedi kendi kendine. Öğrenmezsem merakımdan ölürüm.

Gece yarıyı iple çekiyordu. Belki de gelen İnce Memeddir… O ki, bu kasabada Ağa bırakmamaya ant içip yemin vermiştir. Niçin ilk öldüreceği kişi Murtaza Ağa olmasın, bu kasabada ondan görkemli, ondan yiğit, ondan zengin kim vardır ki? O, Murtaza Ağanın nur içinde yatası babası Adanadan bu yana biltekmil toprakları tapulayan kişi değil midir? O Murtaza ağanın her gece mübarek mezarında yatası babası bu kasabaya Maraşlılarla birlikte ilk çeltik eken, ilk pamuk yetiştiren kişi değil midir? O Murtaza Ağanın soylu Türkmen Beyi babası değil midir ki, bu kasabanın ovalarını koyun sürüleri, inek, boğa sürüleri, yılkı yılkı atlarla doldurmuş kişi?

Onun soylu, gök gibi gürleyen dedesi değil midir ki… Murtaza Ağa buraya gelince duruyor, dedesinin yaptığı büyük işleri kendi kendine bile söylemekten ürküyordu. Ama o ne yap-

371

sın, ne yaparsa yapsın, bütün kasaba onun dedesini, dedesinin neler yaptığını biliyordu. Her neyse bütün kasaba onun dedesini bilsinler de hükümet adamları bilmesinler, ne olur ne olmaz. Onun dedesi Fırkayı Islahiyede Kozanoğluyla birlikte olup Sumbas kolunu tutmuş, koskocaman Kozanoğlu Osmanlıya pes ettiği halde, onun dedesi Osmanlı ordusu karşısında bir adım bile gerilememiş, Fırkayı Islahiyeyi kırmış geçirmişti.

Dedesinin Türkmen tarafından çok ayıplanan, Osmanlı tarafından da çok övülen bir davranışı daha olmuştu. Kozanoğlu yenilince Torosa kaçmış, yanında da Aşık Dadaloğlu, Toroslar-da köy köy, dere kovuk gizlenmiş, ama onları dağlar kabul etmemiş, Kozanoğlu Ahmet Paşa da Karadağlıoğlunun yedi göbekli çadırına sığınmıştı sonunda… O gece Dadaloğlu sabaha kadar, sazı kucağına çekmiş, yenilginin türküsünü söylemiş, bütün Türkmen eli de onunla birlikte ağlamışlardı. Sabah olunca da o soylu Karadağhoğlu olan dedesi, Kozanoğlu Ahmet Paşanın ellerini arkasına bağlayarak götürmüş, Osmanlı kumandanı Derviş Paşaya “Paşa, al sana Kozanoğlunu getirdim, getirdim ya, sen onu öldürmeyesin, yoksa bu dünya başına yıkılır,” demişti. Ama Aşık Dadaloğlunu Osmanlıya teslim etmeye içi elvermemişti ya, buna karşın bile, Türkmen onun soylu dedesinin Kozanoğlunu Osmanlıya teslim edişini bağışlamamış, bunu insanlığa, törelere aykırı bulmuş, obadan aşiretten, bir sabah bir de bakmıştı ki, yöresinde bir tek kişi kalmamış, ondan sonra da soylu dedesinin aşiretinden bir tek kişi, kardeşleri, akrabaları bile yanma uğramamıştı. Hala eski Türkmenden kalan kişiler, onun dedesinin adını anarlarken, şeytana lanet okurlardı.

Gece yarısı olana dek dedesini, babasını düşündü nedense… Ne yapıyor, ne ediyorsa bu gece dedesini, babasını düşünmekten kendisini alıkoyamıyordu. Ama dedesi Kozanoğlu Ahmet Paşayı teslim etmişti de hükümete, Aşık Dadaloğlunu teslim etmemiş, onu korumuştu. O koruduğu, canını kurtardığı Dadaloğlu bile, o günden sonra ona sırtını dönmüş, bir daha evine ne uğramış, ne de yüzüne bakmıştı.

“Hüsne Hatun,” dedi, çoktan beridir konuşmadan, onun yüzüne bakıp düşüncelerini okumaya çalışan karısına, “dedemi düşünüyorum. O iyi ki Türkmen Beyi olarak kalmamış. O,

372

Türkmen Beyi olarak kalsaydı, biz de bugün öteki baldırıçıp-lak, açlıktan nefesi kokan Türkmen Beylerinin çocukları gibi olurduk. Böyle yarı göçebe, yarı aç yarı tok… İyi ki, iyi ki…”

Karısı ona karşılık vermedi ve bir tuhaf baktı. Çünkü karısının soyu o yarı aç yarı tok dediği Türkmen Beylerindendi.

Derviş Paşadır, cömert adam, yiğit adamdır, haza Osmanlıdır, dedesinin Osmanlıya yaptığı bu iyiliğin karşılığı olarak, dile benden ne dilersen, istersen atının ayak basabildiği kadar toprak senin olsun, demişti. Dedesidir, Derviş Paşanın huzurunda kıyama varmış, kanlı yaşlar dökerek, ben ne yapayım malı mülkü, ben ne yapayım dünya malını, elim aşiretim beni bir cüzzamlı gibi bu dünyada yek başıma bırakarak gittikten kelli, demişti. Derviş Paşadır, onu teselli etmiş, şu Ceyhan ırmağının bu yanı senindir diye bir ferman yazıp eline vermişti. Bozgunda Türkmenden kalan sürüler, atlar, develer, çadırlar, altınlar da dedesinin olmuştu. Babasına gelince o da bu malları iyi idare edip malının üstüne mallar katmıştı. Gün geçmiş devir dönmüş onları yalnız bırakmış aşiretleri biraz toprak, biraz otlak için onların ayaklarına düşmüştü. Fakat onun soylu babası Nuh demiş de Peygamber dememiş, onları bırakıp giden aşiretini bağışlamamış, onlardan bir tekinin bile yüzüne bakmamıştı. Ama Murtaza Ağa öyle mi, Murtaza Ağa sıcakkanlıdır, eline aşiretine düşkündür, elsiz aşiretsiz hiçbir şeyin yürümeyeceğini, kaba ağacın dal ile gürlediğini bilendir.

“Babam yanlış yaptı Hatun, öyle değil mi?”

“Yanlış,” dedi Hüsne Hatun.

“Elin aşiretin olmayınca servetin hiçbir kıymeti yok.”

“Olamaz,” dedi Hatun sevinerek.

“Şimdi elimiz aşiretimiz yanımızda olsaydı, biz de eller gibi… Bak Bozdoğanlılara, kimse gözün üstünde kaşın var diyebiliyor mu? Onlar fıkaradırlar, benim servetimin binde birisi onlarda yok ama, alem onlardan korkuyor.”

“Korkacak.”

“Onların hiç kimsesi, hiçbir şeyleri yok ama, aşiretleri var. Ha deyince yüz kişi ve hem de bin kişi Bozdoğanlı Beyi için ölür.”

“Ölür,” dedi Hatun.

373

“Bir İnce Memed dağa çıkınca benim gibi can telaşına düşüp bir sıçan deliğini bin altına aramazlar.”

“Aramazlar.”

“Ben varayım da Yüzbaşıya gideyim bakayım devran ne gösterecek… Bence Muhtar Kenanı Kertiş Ali Onbaşı öldürdü.”

“Belki İnce Memed öldürmüştür, hiç belli olmaz.”

“Hiç belli…” Murtaza Ağa saatına baktı, merdivenleri indi.

Daha uzaktan Yüzbaşının gaz lambasını görünce sevindi. Bu anda da içi Yüzbaşıya kaynadı. İyi çocuktu, mert adamdı. Tam bir Cumhuriyet zabitiydi. Hilesi hurdası, yalanı dolanı yoktu, dobra dobra bir adamdı. Ama ne yazık ki, Zülfüye ta-pınmıştı. Zülfü de onun kuyusunu kazıyordu. Bu anda onun için yazdırdığı mektuplara çok pişman olmuştu. Yazık değil mi, diye düşünüyordu, böylesi bir gence, gecesi yok, gündüzü yok, yıl on iki ay eşkıyaların ardında, hem de kurşun yağmurları altında. Bu alçak köylüler onu aldatmışlarsa, kadınlar onun yolunu İnce Memedden çevirip de Kara Osmanm üstüne döndürmüşler, Kara Osman öldürülünce de ona İnce Memeddir, diye ağıt yakmışlarsa ne yapsın…

Kapıyı çaldı, bir er:

“Kimdir o?” diye sordu.

“Yavrum benim, ben Murtaza Ağa, Yüzbaşıya haber ver.”

Kapı açıldı, er:

“Yüzbaşım seni bekliyor,” dedi.

Yukardan Yüzbaşı kıvançlı bir sesle:

“Ben bilirim, ben adamımı bilirim,” diye gülüyordu. “Seni bekliyordum Ağa. Çay da hazırlattım. Geç kaldın.”

“Geç kalmadım, tam gece yarısı, ortalıktan el ayak çekilsin de dedim hani.”

“Hoş geldin, iyi yaptın. Zülfü Bey de burada.”

Zülfüyle kucaklaştılar.

Çay hazırdı.

Zülfü hemen konuya girdi:    ¦

“Şu mektup ve telgraflar… Arif Saim Bey deli oluyor bu işe. Gördün ya, benim yüzüme bile bakmadı. Mektupları yazanı istiyor. Dün de bir dedikodu geldi kulağıma, tuh tuh, ocaklardan uzak, güya ki Arif Saim Bey Mustafa Kemal Paşa-

374

miza, yerine geçmek için suikast hazırlıyormuş, Çerkeslerle birlikte. Düveli muazzamayla işbirliği içindeymiş. Böyle şey olabilir mi hiç?”

“Olamaz, haşa!” diye bağırdı Murtaza Ağa. “Amanın Arif Saim Bey bunu duymasın, bu kasabayı yıkar. Ateşe verir de yakar.”

“Dur heyecanlanma Ağa,” dedi Zülfü, olgun, gün görmüş ağırbaşlı haliyle. “Dedikodunun menşei bizim buralar değil, Adanada dolaşan bir dedikodu bu. Onun için bizi pek o kadar alakadar etmez. Ama ne dehşet bir dedikodudur bu ki, Arif Saim Bey…”

“Haşa, bin kere haşa…”

“Evet, iyi konuştun Murtaza Ağa, haşa. Evet, ne biçim bir dedikodudur ki bu çıkan, Arif Saim Bey Allahtan önce Mustafa Kemal Paşaya tapar. Ben bilmez miyim, tapar. Mustafa Kemal Paşa, Allah göstermesin, şimdi ölse, Arif Saim Bey de duyduğu anda onun ölümünü çeker tabancasını kendi ağzına boşaltır. Korkuyorum Murtaza Ağa, çok korkuyorum, bu dedikodunun altından bir şey çıkar diye.”

“Korkma,” diye güldü Murtaza Ağa. “Ateş olmayan yerden duman çıkmaz, diye korkma. Biz öyle insanlarız ki ateş olmayan yerden duman çıkarırız. Bunu da dünyalar kahramanı, akıllı, o güneş başlı Paşamız bilir. Bilmez mi?”

Zülfünün gözlerinin içine gözlerini dikip bir süre delici bakışlarla ona baktı, o susuyordu.

“Bilir,” diye bağırdı Murtaza.

Yüzbaşı masanın bir köşesine oturmuş, bir yandan onlara çay dolduruyor, kuşkulu, rahatsız bir ona, bir ötekine bakıyor, endişeli bir yüzle onların konuşmalarını dinliyordu. Murtaza Ağa da sözü değiştirmek için kıvranıyor, bu da Yüzbaşının gözünden kaçmıyordu.

Bir ara, uzun bir sessizlik oldu. Kimse sessizliği bozamıyor, öz konuya kimse dokunmak istemiyordu. Sonunda Yüzbaşı:

“Bu gece buraya ne için toplandığımızı üçümüz de gayet iyi biliyoruz,” diye söze başladı. “Edindiğimiz gizli malumata göre bu mektupları, haşa huzurunuzdan, sizin ikinizin yazdığı tebeyyün etmiş bulunuyor. Ben sizlere toz kondurmadığımdan

375

dolayı bunu sizlere sormak lüzumunu bile duymadım. Siz bunu duyarak zahmet ederek buraya kadar geldiniz.”

“Duydum,” dedi Zülfü gülümseyerek.

“Duydum,” dedi Murtaza Ağa çok üzgün.

“Gene de size bir şey sormak benim haddim değil. Siz Zülfü Bey, Arif Saim Beyin cephe arkadaşısınız, böyle işleri yapmanızın lüzumu yok. Siz de Murtaza Ağa, benim en yakın dos-tumsunuz, ağabeyimsiniz, siz de bana…”

“Haşa, haşa, bin kere haşa… Siz benim en kıymetlimsiniz. Arif Saim Bey için Mustafa Kemal Paşa neyse, siz de benim için osunuz.”

“Sizden benim ricam, üçümüz, hep beraber bu mektupları kimin yazdırdığını bulacağız. Ben de bu adamların cezalarını kendi çapımca, elimden geldiğince verdikten sonra Arif Saim Beye bildireceğim. O artık ne yapacağını kendisi bilir. Yalnız benim elimde kati deliller gerek. Ben yarından tezi yok yirmi köyün Muhtarlarını sorguya çekeceğim. Belki onlar bir itirafta bulunabilir. Arzuhalci Deli Fahri şu anda nezarette, bana telgrafları Murtaza çektirdi, diyor. Siyasetçi, Ali Onbaşının elinde, o dayanıyor.”

“Yüzbaşı, bırakın o adamları, o, ilk telgraflardı, Ali Safa Bey maktul düştüğü gün çekilen… Ben sizin iyiliğiniz için size kuvvet gönderilsin diye yazdırmıştım. Siz de biliyorsunuz. Yazık demek Siyasetçi dayanıyor, rica ederim Yüzbaşım onu Ker-tiş Alinin elinden alınız. Öldürür o, o garibi şimdi.”

“Öldürmeyecek.”

Murtaza Ağa üzgün, boynunu büktü:

“Benim bildiğim Kertiş Aliyse onu çoktan öldürmüştür.”

“Bana söz verdi, öldürmeyecek.”

“Eğer sen onun imdadına beş dakika daha ulaşmazsan, yarın sabah buyurun cenaze namazına… Rica ederim Yüzbaşım, çok rica ederim. Siyasetçinin çok çocuğu var. Siz onu bırakırsanız, ben de size söz veriyorum, mektupçuları bulaca-ğım.”

Yüzbaşı hemen ayağa kalktı gülümseyerek, aşağıya bir şeyler söyledi, kapının oralardan tüfek şakırtıları geldi.

“Tamam. Şimdi bırakılacaklar.” Sandalyasma oturdu, çay-

376

ları tazeledikten sonra: “Yarın yirmi üç Muhtarın ifadesini alacağım. Ne yazık ki bu yirmi üç Muhtardan birisini İnce Memed katleyledi, döve döve…”

Zülfü anlamlı anlamlı güldü:

“Demek kasabanın içine kadar gelebilmiş, çok cesur bir adam olacak bu İnce Memed.”

“Çok cesur, delicesine cesur,” dedi Yüzbaşı.

“Benim evi sormuş.”

“Sormuş.”

“Kenan oğlum da söylememiş…”

“Sizin uğrunuza canını vermiş. Halbuki Kenan bilseydi ki siz her gece başka bir yerde yatıyorsunuz… Sizden ne istiyor bu adam?”

“Benden çok istediği var. O biliyor, benim ona ne yapabileceğimi, o biliyor benim… Yüzbaşım, bilmelisiniz ki bu eşkıyaların her yerde gözleri, kulakları vardır. Onlar, hele İnce Memed, Bayramoğlu gibi çalışanlar…”

“O kadar büyütmeyin Murtaza Bey…”

Murtaza Ağa boynunu büktü, somurttu:

“Ben de sandımdı ki Muhtar Kenanı Onbaşımız Ali öldürmüştür. Eğer İnce Memed öldürmüşse… Ben öldüm, hakkınızı helal edin.”

“O kadar değil Murtaza Ağa.”

“Şimdi gelir, isterse beni şu anda burada öldürür.”

“Rica ederim Murtaza Ağa.”

“Öldürür,” diye inledi Murtaza.

Zülfü bir yolunu bulup masanın altından onun bacağına bir tekme vurdu. Murtaza da sözünü değiştirdi.

“Ben kimden şüphe ediyorum bunu size açıkça söylemeliyim.”

“Buyurun Zülfü Bey…”

“Ben o molla bozuntusu, yalan kumkuması Duran Efendiden şüphe ediyorum.”

“Doğrudur,” diye ayağa fırladı Murtaza Ağa. “Çok doğru, o saman altından su yürütendir.”

“Bu kasabada, muhterem Yüzbaşım, sizin aleyhinize böyle mektupları yazacak bir tek kişi vardır, o da…”

377

“O Molla Duran karıncayla cima edip belini incitmeyenler-dendir.”

“Doğru…”

“Delil gerek arkadaşlar.”

“Bulunur,” dedi Zülfü.

“Buluruz,” dedi Murtaza Ağa. “Ama onu derdest edip de mahkeme huzuruna çıkartmak, üstelik de böylesi muhataralı günlerde, kimin işine yarar?”

“Ben kimseden çekinmem,” diye gürledi Yüzbaşı. “Yarın onun ifadesini alacağım.” Ayağa kalktı, beli ağnmıştı, gerindi. “Taşkın Halil Bey?” diye sordu.

“O çok tehlikelidir,” dedi Zülfü. “Onun ifadesini lütfen almayın Yüzbaşım.”

“Neden?”

“Olmaz Yüzbaşım. Başınıza iş açarsınız.”

“Ben kanundan başka kimseden korkmam.”

“Onun da sırası gelecek.”

“Zülfü Beyi dinleyelim Yüzbaşım. Yanlış bir iş yapmayalım. İnce Memed…”

“Siz ondan hiç korkmayın Murtaza Ağa. Bir daha o bu kasabanın kıyıcığma değil, o Torosun kıyıcığına bile gelemeyecek. O yakında…”

Yüzbaşı öylesine kesin, öylesine kendine güvenmiş konuştu ki, Murtaza Ağa içinden, senden önce Çiçeklidereli Mahmut Ağa, diye onunla alay etti.

Bundan sonra da kasaba ileri gelenlerini, kim bu mektupları yazar, ya da yazamaz, diye teker teker gözden geçirdiler. Sabaha karşı da bir olumlu sonuca varamadan dağıldılar.

Zülfü dışarıya çıkar çıkmaz:

“Ahmak,” diye Murtazanm kulağına bir yılan ıslığı gibi fısıldadı. “Ulan ahmak adam, anlamadın mı, Yüzbaşı Kertiş Aliye Muhtar Kenanı öldürtmüş, anlamadın mı, Kenandan da bizim adımızı almış, anlamadın mı, Kertiş Ali koşarak bana geldi, her şeyi anlattı, anlamadın mı? İnce Memed nerede, eşkıyalar nerede, sen hiçbir eşkıyanın döve döve adam öldürdüğünü duydun, gördün mü be ahmak adam, bunu, bu kadarcık şeyi anlamayacak ne var?”

378

“Anlamıştım,” dedi Murtaza sıkılarak. “Anlamıştım ya, gene de ne olur, ne olmaz diye…”

“Haydi sana gidelim. Sen Hüsne Hatunu uyandır.”

“O uyumamıştır. O bizi bekliyordur şimdi.”

“Katmerli, yağlı ballı bir kahvaltı yapalım. Taze tereyağı istiyorum, hem de bu sabah yayılmış. Hem de üstünde ayran kabarcıkları olan. İnce Memedi de takma o kadar kafana. Altı üstü zavallı bir köylü. Bu ateş gibi Yüzbaşı onun hakkından gelir yakında.”

“Yapma Zülfü, alay eyleme. O, dağ gibi Ali Safa Beyi yedi. Seni de, beni de… O bizim kanımıza susamış. O İnce Memedin akıbetini yakında göreceksin. O Yüzbaşı bir hiç.”

“Yakında görürsün Yüzbaşıyı. Belki de öldürülmüştür İnce Memed. Belki de öldürülen dokuz eşkıyanın arasındaydı. Benim dağlardan aldığım istihbarata göre, dağlarda şu anda böyle bir eşkıya, İnce Memed yok. Bu istihbaratım yanılmaz, katidir.”

“Öyleyse nerededir bu şeytan?”

“Yakında öğreniriz.”

“Ne zaman, ne zaman? Tez ol aman Zülfü. Benim uyku dü-nek gördüğüm yok. Şu anda bile bir yerden gelecek kurşunu bekliyorum. İnce Memed yakında öldürülecektir. Gene de korkuyorum.”

“Korkma!”

Kol kola Murtaza Ağanın konağına döndüler. Neredeyse gün ışıdı ışıyacaktı. Hüsne Hatun onları konağın alt kapısında karşıladı:

“Hoş geldin Zülfü kardaşımız,” dedi, “sen de olmasan… Murtaza Ağanın bir tek dostu var bu kasabada, o da sensin. Gün geçmez ki Ağa bir kere senin o güzel adını ağzına almasın, Zülfü Bey kardaşım şöyle de, böyle, diye…”

Yüzbaşı onların ardından, hiç beklemeden doğru Candar-ma Komutanlığına koşmuştu. Düşünceli, öfkeli, gergindi. Eşkıyalar kolaydı da, bu hin oğlu hinlerle nasıl başa çıkacaktı. Her Şeyi biliyorlardı. Zülfü ona, İnce Memed sözünü edince, onu küçümseyerek, nasıl da yüzüne bakmış, ben böyle saçmalıkları yutar mıyım, hey kumandan bey, demek istemişti. Öldürttür-

379

dün Kenanı, onun ağzından da bizim adımızı aldın ya, sana helal olsun, değer, diye anlamlı, öldürücü gülümsemişti.

Kertiş Ali Onbaşı onu daha, o eski kabartmalı taşın yanın-dayken karşılamıştı.

“Gel Ali, işler karıştı ki arapsaçına döndü. Gel odama da konuşalım.”

Odada, masanın üstünde tüten semaver onu bekliyordu.

Yüzbaşı:

“Yaşa be Onbaşı,” diye sevindi, “çayı da hazırlamışsın. Ne biliyordun geleceğimi?”

“Bilmez olur muyum Yüzbaşım…”

Yüzbaşı ince belli kadehe tavşan kanı çayını doldurdu, şekeri atıp arkasına kaykılarak koltuğa dayandı.

“On dokuzunu itiraf ettirdim Yüzbaşım.”

Yüzbaşı tepeden tırnağa onu süzdü. Kertiş Alinin gözleri şişmiş, kan çanağına dönmüştü. Pantolonu düşmüş, yüzü sarkmış, gömleği de yırtılmış, elleri kan içinde kalmıştı. Yüzbaşı ona acıdı. Nedense bu adama sonsuz bir acıma duyuyordu. Bir de onun enerjisine olağanüstü hayrandı.

“Kimse ölmedi ya.”

“Ölmedi. Bunlar sağlam çıktı.”

“Keski Kenan da ölmeseydi…”

“Ölmezdi Yüzbaşım ya, Kenan çok yalınkat bir adammış. Hem yalınkat, hem de inatçı. Oluverdi.”

“Keski ölmeseydi. Bütün kasaba onu bizim öldürdüğümüzü sanıyor. Zülfü de, Murtaza Ağa da öyle sanıyorlar. İtiraf edenler ne diyorlar?”

“Önce direndiler, sonra da bülbül gibi öttüler. Kenan o kadar yalınkat çıkıp da ölmeseydi, bunlar bir iki sopada hiç itiraf ederler miydi sanıyorsunuz? Bu gece en az beş kurban vermiş olurduk.”

“Ne diyorlar?”

“Ne desinler Yüzbaşım, Zülfü Bey, Murtaza Ağa diyorlar da başka bir şey demiyorlar. Bir kişi Taşkın Halil Beyin, bir kişi de Molla Duranın adını verdi. Gerisi Zülfü de Murtaza da… Murtaza da, Zülfü de…”

“Biliyorum, biliyorum onlar,” dedi Yüzbaşı, “ama bir şey

380

gelemez ki elimizden. Ne yapabiliriz ki onlara?” diye derinden çaresizlikle içini çekti, ellerini umutsuzlukla açarak. “Keski Kenanı öldürmeseydin.”

“Yalınkat çıktı Yüzbaşım. Öldürmek kastı mahsusum yoktu biliyorsunuz, kendiliğinden öldü.”

“Biliyorum Onbaşım, ama gene de… Bir daha…”

Başını önüne eğdi Yüzbaşı, önündeki çay bardağı tütüyordu, uzun bir düşünceye daldı. Başını kaldırdığında gözleri bulanmış, yüzü allak bullaktı:

“Çok yalnızız Onbaşım, çok,” dedi. “Dört bir yanımızdan kuşatmışlar, her şey onlar, biz de… Bırak şu muhtarları da gitsinler… Demir çemberlerle sarmışlar her bir yanımızı, yalanla dolanla. Bunlarla nasıl başa çıkarız ki… Bırak o adamları. Üzülüyorum, kahroluyorum. Can pazarındayız Onbaşı, biliyor musun? Bırak o zavallıları gitsinler…”

“Baş üstüne Yüzbaşım.”

Kertiş Ali Onbaşı her şeyi anlamış, öfkesi tepesine çıkmış, Yüzbaşısına o da yüreği paralanarak acımıştı. Sevgi dolu gözlerle, onu tepeden tırnağa okşayarak süzdü. Az daha beklese, çocuklar gibi hüngür hüngür ağlayacaktı, dışarıya kendini dar attı. Ulan İnce Memed hakkın var oğlum, yerden göğe kadar hakkın var. Keski ben de senin yanında olsam da şu Ağaların soluğunu kessem de, her gün beş onunu… Sıküğı dişleri ağzında çatırdadı.

381

ı8

İnce Memed birkaç haftadan beri iyiydi. Dağdaki mağarasından ormana inmiş, ormanın en kuytu yerinde küçük bir çadırda yaşıyor, Kasımla Temirin obalardan ona getirdikleri yeni sağılmış taze sütleri içiyor, tereyağlarını, balları, kızarmış av etlerini yiyordu. Obalar sanki yarışa girişmişlerdi. Her önüne gelen kadın, genç kız ona bir yiyecek pişiriyor, ne yapıp ediyor, sıcak sıcak ona ulaştırıyorlardı. Küçük kara çadır bir gelin evi gibi kilimlerle, keçelerle döşenmiş, işlemeli çuvallar, heybeler, atlas yorganlar, kuştüyü yastıklar, yün döşeklerle donatılmıştı.

İnce Memedin iyileşmesi obalarda bitip tükenmeyen bir bayram sevinci yaratmıştı. Herkes işi gücü bırakmış, bu olağanüstü sevgi seline kaptırmış kendisini. Varsa da İnce Memed, yoksa da İnce Memed…

Kırkgözün Anacık Sultanının verdiği merhemler, içirdiği iksirler, daha ilk günden etkisini göstermiş, bir hafta içinde de onun ateşini düşürmüş, yaralarını sağaltmaya başlamıştı. Hürü Ana onun başında kuşlar gibi dönmüş, geceleri uyku yüzü görmeden onun başını beklemişti. Yaralarını merhemlemiş, iksirlerini, onu gece yarıları bile uyandırıp içirmişti. Sonunda İnce Memed gözlerini açıp gülümseyince de, onun saçlarını okşa-mış:

“Hürü Anan senin kara gözlerine kurban olsun,” demişti. İnce Memed ayağa kalkınca da, “Şimdi artık bana izin İnce oğlum,” diyerekten eşeğine binmiş, Kısacık Mahmutla birlikte köyün yolunu sevinç içinde tutmuştu.

382

O İnce Memedin de, onun gözlerini bağlatarak yanma öyle götürttüğünü bir türlü unutamamıştı. Hele daha iyileşip de eşkıyalığa başlasmdı hele, Hürü Anacık da şu dünyanın kaç bucak olduğunu ona gösterirdi.

İnce Memed iyileşip de, Hürü Ana yola düşünce görenler onu tanıyamamışlardı. Belki yirmi yaş gençleşmiş, yüzündeki kırışıklıklar yitmiş, gözleri genç kızların gözleri gibi parlamıştı. Yüzüne mutlu bir gülüş yerleşmiş, sütbeyaz dişleriyle Hürü Ana bir sevinç gülü olup açmıştı.

“Seni daha bırakıp gitmezdim ama İnce Memed, benim daha çok işim var köyde…”

Uzun uzun biribirlerine sarılmışlardı…

Köye geldiğinde, bir akşamüstüydü, hiç yorulmamış, Kısacık Mahmudun eşeğinden, daha eşeği durdurmadan, yere usta, genç bir binici gibi atlamıştı. Eve vardıklarında da İnce Memedin yağız atını kapısının ağzında öyle dimdik durur bulmuştu. At başını kapıya dayar gibi etmiş, düşünceli, sessiz öyle durmuş kalmıştı. Onu gören köylüler evden eve koşuşarak haberi herkese bir anda ulaştırmışlardı. Kapısının önü de, daha o eve girmeden ana baba günü olmuştu.

“Hoş geldin Hürü Ana, Hürü Ana hoş geldin,” sesleri köyü bir anda doldurmuştu. Bu kadar kalabalık bile bu yağız atı ürkütemiyor, at, olduğu yerde kıpırdamadan duruyordu.

“Üç gündür bu at burada Hürü,” dedi Hösük. “Üç gündür gece gündüz bu at ne yiyor, ne de içiyor, burada böyle bekleyip duruyor.”

Hürü Ana kalabalığı yardı, atın yanma doğru çekilerek, “Yol verin, yol verin,” diye yürüdü, “benim ona söyleyeceklerim var, o üç gündür beni neden böyle kıpırdamadan bekliyor, ben onu biliyorum işte.”

Köylü kalabalığı soluksuz kesilip sustu. Hürü Ana atın yanına usul usul yanaştı, elini kaldırdı onun yelesini korkarak usul usul okşadı. Kulağına da eğilip, “Güzel at, yağız at,” dedi, “sen Hazreti Alinin Düldülü, Köroğlunun Kıratı, Genç Osma-nın Arabi, Peygamberin Burağı soyundansm. Sen soyluların soylususun. Yoksa burada üç gündür yemeden içmeden durur da beni bekler miydin… Dur şimdi…”

383

At huysuzlanmaya, kuyruğunu hızlı hızlı, sağa sola sallamaya başlamış, başını kaldırmış kulaklarını dikmişti. Hürü Ana şimdi ancak onun göğsüne yetişebiliyor, heyecanlanmış, elleri titreyerek ancak oralarını okşayabiliyordu. Kalabalık da durmuş onları büyümüş gözlerle seyreyliyordu.

“Şimdi beni iyi dinle,” diye duyulur duyulmaz bir sesle konuştu Hürü Ana. “Başını azıcık indir de kör olası, bak sana ne güzel sözler söyleyeceğim, beni dinle.”

Elini çekti, yukardaki atın gözlerine bakmak istedi, at gittikçe huysuzlanıyordu, onun gözlerine gözlerini rastlatamadı. “Var dinleme beni, verme kulağını bana. İstersem ben de sana onu söylemem işte!”

Ata söyleyeceğini seslice söyleyemezdi, şu mendebur kalabalık duyabilirdi. At da bir hoş oluyordu. Şu at kaçıp gitmeden de iyi haberini ona bildirmeliydi ki, o da duysun, mademki fı-kara üç gün üç gece burada onun yolunu gözlemişti, varsın se-vinsindi.

Atı bırakıp kalabalığa döndü:

“Şimdi siz azıcık uzaklasın bakalım, ben bu huysuz, deli ata gizli bir şeyler söyleyeceğim. Haydin kurban olduklarım, haydin güzel köylülerim. Kusuruma bakmayın, gülden nazik gönlünüz de incinmesin. Ben bu atı savdıktan sonra teker teker evlerinize gelirim.”

Kalabalık küskün, çıt çıkarmadan arkasını dönüp oradan uzaklaştı. Hürü Ana, kalabalığın iyice ortadan çekilmesini bekledikten sonra atın yanma vardı:

“Sana bu güzel haberi vermezdim ama, bu huysuzluğundan, deliliğinden dolayı, ama neyleyim ki iyi kimselerdensin sen, sihirbaz bir atsın, bir de üç gündür yolumu gözlüyor-sun.”

Kalabalık çekilince at biraz dinginlemiş, başını biraz indirmişti.

“İyi dinle beni, İnce Memed iyileşti, iyileşti, iyileşti.”

Biraz öteye çekilip atın gözlerine baktı, onun tepineceğini, sevineceğini, başını göğe kaldırıp dünyayı inleterek kişneyece-ğini sanıyordu. Atta hiçbir değişiklik görmeyince de kızdı, ona yaklaşmadan, olduğu yerden bağırdı:

384

“İyileşti, iyileşti, duymadın mı beni Allahm bin belası, gözü kör olup da boyu devrilesi, iyileşti, iyileşti…”

At gene aldırmıyordu.

“Hay sen Köroğlunun Kıratına, Alinin Düldülüne, Peygamberin Burağına kurban olasın… Hay benim de, İnce Meme-din de tırnaklarımıza kurban olasın…”

Öfkesi tepesine çıktı, kendini yitirip bağırdı:

“İnce Memed iyi oldu, kurtuldu, iyi oldu, kurtuldu, onu Anacık Sultan sağalttı, duydun mu?”

Köylüler onun “İnce Memed sağaldı” sözlerinin kendilerine söylendiğini sanarak hemen gerisin geri koşarak, sevinerek gürültüyle döndüler.

Hürü Ana da atın ön ayağına bir tekme attı, o anda da at şaha kalktı, uzun uzun kişnedikten sonra Alidağına döndü aldı yatırdı, bir top kara bulut gibi köyün içinden süzüldü çıktı.

“İnce Memede ne olmuş, ne olmuş ana?” diye sordular.

“Yaralı mıymış?”

“Hasta sayrı mıymış?”

Bu kör olası at yüzünden ok yaydan çıkmış, olan olmuştu.

“İnce Memed yaralıydı, iyi oldu,” dedi Hürü Ana. Yanını yöresini bir iyice keskin gözleriyle bir daha araştırdıktan sonra, “İnce Memed çok şükür Allahıma iyi oldu,” dedi. “Ağır yaralıydı, iyi oldu. İyi olmayıp da ne bok yiyecekti, elbette iyi olacaktı. Ben gittim ona, kuruttuğum incirlerle, Delice koyağın narlarını yedirdim ona. Elceğizimle götürdüğüm çorapları giydirdim ona. İyi olmayacaktı da ne yapacaktı o İnce Memed! Kırkgöz Ocağının Anacık Sultanını ocağından aldım da, ata bindirdim de, bin yaşındaki o kutlu kadını onun ayağına götürdüm. Kim olsa onun yerinde iyi olurdu. O Kırkgöz Ocağı ki, kılıçlarla iki şak olmuş insanı biribirine yapıştırarak diriltmiş ocaktır. O Kırkgöz Ocağı ki, kelle kucağında Genç Osmanı üç gün üç gece Bağdadin içinde savaştıran ocaktır. O Kırkgöz Ocağıdır ki, kendi şu iki gözümlen gördüm, duvarında Alinin Zül-fikarının asılı durduğu ocaktır. O kılıcı var ya, yedi bin yedi yüz yetmiş yedi kişi gelse o duvardan söküp alamaz. O kılıcı var ya, yere düşse, dokuz bin dokuz yüz doksan dokuz kişi gelse de yerden kaldıramaz, ama bir Anacık Sultan gelir, bir

385

kuştüyünü kaldırır gibi onu yerden alıverir de yerine asar… O İnce Memed iyileşmesin de ne yapsın!”

Hürü Ana coşmuş, atı, öfkesini, kendisini unutup İnce Me-medin başından geçenleri bir eski zaman hikayecisi gibi, evinin önündeki taşın üstüne çökmüş anlatmaya başlamıştı. Köylüler de oldukları yere oturmuşlar onu dinliyorlardı.

Hürü Ana taa baştan, Ali Safa Beyin öldürülmesinden işe başladı. Candarmaların, İnce Memed kasabadan çıkarken üstüne yağmur gibi kurşun yağdırdıklarını söyledi. Değirmenoluk köyünü geçiyorum, dedi, siz onun orasını benden de iyi biliyorsunuz, Kel Hamzanın köpek yemiş, kartallara pay olmuş leşinin kemikleri daha aşağıda duruyor. Orasını geçti. Ormanı, ormana girerken işte bu yağızın ürktüğünü, ormana girmek istemediğini, İnce Memedinse bu kutlu, sihirli atı zorladığını, ormanın içinde candarmaların pusuya yattıklarını, gene atın kulaklarını dikip direkleyip durduğunu, İnce Memedinse bunu anlamadığını, gene atı sürdüğünü, sürünce tam candarmaların ortasına düştüğünü, gecenin karanlığında atın yere yatarak, karnının üstünde sürünerek onu kurtardığını, ama o akılsız, at sözü dinlemez İnce Memedin tam yedi tane kurşun yarası aldığını, eşkıyaların nasıl gelip onu kurtardıklarını bir bir anlattı. Eşkıyalar onu almışlar götürmüşler yüce dağ başındaki mağaralarına, cerrah çağırmışlar, cerrahlar onun kanını durdurup yaralarını sarmışlar ya, İnce Memedi de, yedi kurşun yemiş, kolay mı bu, bir ateş almış, fırın gibi yanmaya başlamış. Hürü Ana da onu aramış. Aramış aramış da kimse onun yerini ona söylememiş. Hürü Ana her şeyi en ince ayrıntısına kadar her şeyi anlatıyordu da ne bir yer adı veriyor, ne de Yörüklerden söz ediyordu. Sonra onun yerini bir hayır sahibi eşkıyadan öğrenmiş. Eşkıyalar da onu İnce Memede götürürlerken gözlerini bağlamışlar. Hürü Ananın kim olduğunu bilememişler de bu haltı o sebepten karıştırmışlar. Hürü Ana da buna o kadar kızmış ki, o İnce Memed sümüklüsünü hasta halinde tepelemeye kalkmış. İyi olunca da bunu onun yüzüne vurmamış ya Allah kerimdir, o sümüklünün yakası bir daha eline geçerse, yakası, Hürücenin, işte o zaman görürmüş dünyanın kaç bucak olduğunu…

386

Gün battı, karanlık kavuştu, yatsı oldu Hürü Ana şen satır anlatıyordu. Yeni Kırkgözün Ocağına gelmişti.

“Yoruldum,” dedi. “Kırkgöz Ocağını da yarın öbürsü gün anlatırım. O Kırkgöz Ocağı kırk gün kırk gece anlatmakla bitmez ki… Yalnız onu söylemeden edemem, Kırkgöz Ocağının karşısında ak çakmaktaşından yüce, sivri doruklu bir dağ var, gecede gündüzde, yağmurda karda bile başından gün eksik olmuyor, kurşun geçmez karanlıkta bile dağın doruğu yalp yalp ediyor. İşte böyle.”

Komşular onu o akşam yemeğe alıp götürdüler. Hürü Ana kimsenin evinde yemek yemek istemezdi ama, ne yapsın, çok geç olmuştu, ister istemez bir kerecik olsun, başka yerde yemek yemeyi kabul etti.

Sabahleyin uyandığında daha bir sevinçliydi Hürü Ana. Hemen ocağa bir kazan su koydu, su ısınınca hamamlığa geçti, sandığından çıkardığı bir kalıp kokulu sabunla bir iyice yundu arındı. Komşu kızı çağırtıp saçlarını ördürdü, beliklerinin arasına da birer küçük gök boncuk koydurdu. İnce Memedin Hürü Anasına nazar değmesin, diyerek güldü. Sandıktan, gençliğinden bu yana giymediği kutnu fistanını, parlak kundurasını, ince, yalnız şehirli karıların giydiği çorabını çıkardı. Başına da yeşil pullu ipeklisini bağladı. Burnuna Durmuş Alinin askerden dönerken Arabistandan getirdiği altın hırızmasını taktı. Ayak bileklerine halhallarmı bağladı. Beline Trablus kuşağını sarıp püsküllerini dizlerine kadar sarkıttı, giyindi kuşandı, ardından da uzun uzun şöyle bir aynaya baktı. Sonra da, aynayı yerine koyarken, “Vay bre insanoğlu,” diye kendi kendine söylendi, “sen ne biçim yaratıksın böyle, bir gecede bin yaş kocuyor, bir günde bin yaş genceliyorsun.”

Salınarak köyün içine yürüdü. Her eve giriyor çıkıyor, herkesi seviyor okşuyordu.

Bir evden çıkmış, dudaklarında gülücükler köyün ortasına geliyordu ki karşısına bir atlı çıktı. Atlının bindiği at, İnce Memedin yağızı gibi soylu, görkemli al bir attı. Binicinin ayaklarında çizmeler, başında da tüylü bir lenger şapka, bacağında kılıç gibi ütülenmiş bir külot pantolon, sırtında bir yepyeni, çarktan çıkmışçasına kırışıksız bir ceket vardı. Atlının omuzunda

387

da pırıl pırıl, menevişli bir Alaman filintası asılıydı. Yan yana geldiklerinde atlı atının başını çekip durdu: “Hürü Ana,” dedi.

“Hürü Anan sana kurban olsun, buyur yavru,” diye sevindi Hürü Ana. “Sen kimsin de beni böyle hemencecik tanıdın da, Hürü Ana dedin bana yiğidim?” “Ben Topal Aliyim, Ana,” dedi atlı.

“Neee? Sen Topal Ali misin? Benimle taşkala etme yavrum. Topal Ali senin tırnaklarına kurban olsun aslanım. O bana hiç Hürü Ana der mi, o beni eline geçirse kanıma ekmek doğramaz mı?”

“Vallahi billahi ben Topal Aliyim, Ana.” Hürü Ana ona kurnaz kurnaz, gülümseyerek, sen benimle eğleniyorsun dercesine baktı.

“Ana sen de bugün giyinmiş kuşanmiş üç günlük geline dönmüşsün, ne oldu böyle sana, bir şey mi var?” Hürü Ana buna karşılık vermedi.

“Hürü Ana sana kurban olsun atlı,” dedi, “senin o Topala hiç benzer bir yerin var mı?”

“Ana istersen, şu yana geç de topal ayağıma bir bak…” Hürü Ana kuşkulanmıştı. Öbür yana geçti, Alinin üzengiye sıkıştırılmış, bir top yumruk gibi topal ayağını gördü. Görür görmez de yerlere saldırdı, bir taş kapıp:

“Seni topal ayağına sıçtığımın topal domuzu seni…” diye taşı hızla ona fırlattı. Taş Topal Aliye değmedi.

Hürü Ana, taşı ona değmeyince çıldırdı, yerde ne kadar taş bulduysa Topalın üstüne yağdırmaya başladı. Toprakta dönemiyor, atın üstünde şaşırmış kalmış Topal Aliye basıyordu kalayı…

“Seni Çukurova zağarı seni. Başına da lenger şapka giymiş, adam olmuş da… Seni kapıların yal köpeği seni! Seni de can-darmaların boku seni! Senin o lenger şapkanın içine çatır çatır sıçarım da, doldururum da sen de giyersin, seni! İnce Memedi ölmüş sandın da bu köye geldin, öyle mi, seni! İnce Memed ölmedi, ölmedi. O İnce Memed de seni öldürmeyince ben de gözü açık gitmez miyim seni!”

“İnce Memed iyi mi Ana? Çok şükür Ana… Müjden başım üstüne… O sağ olsun da…”

388

Daha fazla konuşamadı, ensesine yediği bir taşla sallandı ama yere düşmedi.

“Seni de bütün köpeklerin ağzına sıçtığı da, bütün eşeklerin burnuna işediği… Seni Çukurova zağarı da seni… İnce Memed ölmez ya, ölür mü, ölür mü, ölür mü o hiç, sizin gibi daha bin tane kokarcayı öldürmeden ölür mü?”

“Etme Ana, sana sözüm var,” diye yalvarıyordu Ali.

Bir yandan da gelen taşlardan kendini sakınmak için çabalar harcıyordu.

“Omuzuna mavzer takana da bakın köylüler, sakalına, bıyığına da çocukların bokunu sürdüğüme de bakın, İnce Memedi öldü sanınca tüfekler kuşanıp, Arap atlara binip köye gelene de bakın, kurbanınız kulunuz olayım. İnce Memed öldü diye de gerp gerp gerinene de bakın! İnce Memed ölmedi, ölmedi…”

Hürü Ananın şamatasını duyan köylüler dışarıya uğramışlar, Hürü Ananın bu güzel giyimli atlıya yaptıklarına üzülerek bakıyorlardı.

Sonunda Hürü Ana eline oralardan uzun bir süğen geçirdi. Alinin ona dönük sırtına gelha eyledi. Topal Ali sarsıldı, atını sürmese ikinci süğeni yiyip yere düşecekti.

“Kaç,” diye arkasından gürledi Hürü Ana, “kaç topal ayağına sıçtığım, kaç. O İnce Memed de bu sefer seni de öldürmez-se, ben de ona hakkımı helal etmem.”

Hırsını alamamıştı ondan, elinde taşlarla onun arkasından bir süre gitti ya ulaşamadı. Evine vardı, damının üstüne çıktı, yönünü Alidağmdan yana döndü, yağız atı çağırmaya başladı:

“Gel, gel, gel yağız atım gel. Kalem kulaklı da, ince de bellim, elma gözlüm gel. Gel de şu Topalı ayaklarının altında ezi-ver. İnce Memedi ölmüş biliyor da köye geliyor, gel! Köroğlu-nun Kıratı, Peygamberin Burağı, Alinin Düldülü soylum, gel! Gel ha gel! Hürü Anan seni çağırıyor, soyunda küheylanlık, soyunda azıcık adamlık, mertlik, yiğitlik varsa gel! İnce Memed uzaklarda, onun yerine sen varsın, gel! Gel de şu uyuz, şu ha-yın Topalı ayaklarının altında çiğne de, un ufak eyle, gel!”

Ellerini havaya açtı, dualar okumaya başladı. Hem dualar okuyor, hem yağız atı çağırıyordu.

Az sonra Alidağının önündeki çakırdikenli düzlükten ko-

389

pan at, süzüldü geldi Hürü Ananın evinin önünde durur gibi etti, sonra da gündoğudaki kayalıklara doğru doludizgin, kuyruğu havada çekildi gitti.

Atı görür görmez Hürü Ananın nutku tutulmuş, olduğu yere damın üstüne dizlerinin bağı çözülerek oturmuştu. Yüreği, korkusundan, şaşkınlığından hızlı hızlı atıyordu.

“Komşular,” diye kısılmış, ürkmüş bir sesle aşağıdakileri çağırdı, “gelin de beni buradan indirin, bu at benim halimi bırakmadı.”

İki delikanlı merdivenleri ikişer ikişer çıkıp onu alıp aşağıya indirdiler.

“Amanın komşular, amanın köylüler, amanın kardaşlar, bacılar, amanın bu atın işi de nasıl bir iş, hiç dünyada böyle bir şey görülmüş mü, şu dünya dünya olalı beri?”

Yorulmuş, yüzü gerilmiş, dudakları kağıt gibi olmuş, ter içinde kalmıştı.

“Ana azıcık yornuğunu al!”

Onu içeriye götürdüler, yere döşek serip, sırtına yastıklar koyup oturttular. Hürü Ana gözlerini kapatıp bir süre öyle kaldı. Biraz kendine gelince, gözlerini açıp sordu:

“Dışarıya bakın bakalım, o at kapıda duruyor mu?”

Baktılar, içeriye dönüp:

“O at görünürlerde yok,” dediler.

“O domuz, kafir nereye gitti?”

“Abdi Ağanın evine indi,” dediler.

“İnsin bakalım,” diye Hürü Ana gülümsedi. Ardından da gene eski sevincini buldu, yanındakilerle şakalaşmaya başladı. Onlar evlerine dağılıp giderlerken de arkalarından seslendi:

“Amanın millet, ben bu İnce Memedin atından korktum,” dedi.

Topal Aliyi unutmuş gitmişti. Kafası hep İnce Memedin atıyla uğraşıyordu. Bu at cin miydi, peri miydi, bu yaşa gelmiş böyle bir işle karşılaşmamıştı. Belki de Köroğlunun don değiştirmiş ölümsüz Kıratı buydu. Kıyamete kadar sırtında çok Kö-roğlu, çok İnce Memed taşıyacaktı…

Dişlerini sıkarak:

“Öldür Topal Aliyi öldür!” dedi hırsla.

390

Atı, gece yarısına kadar, dışarı çıkıp çıkıp gözledi ama at bir daha gözükmedi. Hürü Ana, at İnce Memede gitmiştir, diye düşündü. İnce Memed de ona binecek, daha Topal Ali köyden cehennem olup gitmeden yetişecek, o topal hayınını öldürecekti. Hele gelsindi, hele, hele bir de Topal Aliyi öldürmesindi, Hürü Ana o, gözlerini bağlatıp da kendisini kör gibi dağlardan aşı-ran o sümüklüye gösterecekti.

İnce Memed sabah erkenden kalktı, şalvarını, kanlı abasını giyindi. Hürü Ananın onun için ördüğü çorabı ayaklarına çekti, çarığını bir güzelce bağladı, fişekliklerini kuşandı, dürbününü boynuna astı, fesini, öteberilerini heybeye koydu, tüfeğini omuzuna taktı:

“Haydiyin arkadaşlar,” dedi, “oba Çukurovaya inmeden gidip onlarla bir helallaşalım.”

Memed önde, Kasımla Temir arkada incecik orman yolundan yürüdüler. Ormanı çıktıklarında öğle olmuş, sisler ormanın üstünden kalkmıştı. Bir süre yürüdükten sonra Kızılkartallı koyağına vardılar. Battal Ağa onları taa aşağılara kadar inerek karşıladı. Memedin yüzü asıktı ve alnı kırışmıştı, gözlerine de o parlak ışık gelmiş yerleşmişti. Battal Ağa, “O dedikleri ışık bu olsa gerek,” diye kendi kendine mırıldandı eşkıyaların önünde Beylik çadırına doğru yürürken.

Çadırda yemekler çoktan hazırlanmış, açık sofra onları bekliyordu. Çadırların önlerinde çatallara oturtulmuş alıcı kuşlar bugün çok telaşlıydılar, kanatlarını açıyor, çırpınıyor, uçmak için kendilerini zorluyor, bağlı oldukları yerden kurtulmak için iplerini gagalıyorlardı. Memed bu kuşların, böylesi durumlarının sebebini çok iyi bilirdi. Göç hazırlıklarına başlandığında bunlar hep böyle olurlardı. İnsanoğlunun bilemediği, hayvanlarda tuhaf bir önsezi vardı.

Yemeklerini hemen hiç konuşmadan yediler, bitirdiler. Sofra kalktı, kahveler geldi. Kahve gelince Memed çok sevindi. O, ömründe çok az kahve içmişti ya, Yörüklerin pişirdikleri kahveye bayılıyordu. Yörük kahvesinin tadı, kokusu uzun bir süre damağından gitmiyor, nereye gitse onunla birlikte geliyordu.

391

“Yarın değilse öbürsü gün gidiyoruz biz çocuklar,” dedi Battal Ağa. “Bundan sonra artık bizim işimiz zor. Baba kışlağımıza gene etek dolusu para vereceğiz. Ne elimizde kaldı, ne avucumuzda, şu Molla Duran Efendi olacak adam baba dede kışlağımızı çiftlik yaptığı yetmiyormuş gibi her yıl da bizden altın para istiyor, kağıt para olursa olmuyor. Şimdi aşağıya inince Adanaya gidip altın para bulacağım. Biz bittik, biz tükendik. Şu Molla Duran Efendi gibi bir firavun yok şu Çukuro-vada. Yakında bu yaylağa da sahip çıkarsa hiç şaşmayacağım. Şimdi de Topal Aliyi kendisine kahya yapmış. Diyorlar ki…” Memedin gözlerinin içine gözlerini dikip, bir şeyler bekler gibi baktı. “Diyorlar ki bu Topal Ali de bin beter, ondan da insafsız bir adammış. Elinden çekeceğimiz var. Molla Duran Efendi o Topal Alinin altına bir at çekip omuzuna bir mavzer vermiş.”

Memed kendinde olmayarak güldü, bu da Battal Ağanın gözlerinden kaçmadı.

“Sanırım ki bu Topal Ali, Abdi Ağanın adamı izci Topal Alidir.”

“Odur,” dedi Memed gülerek, sevinerek.

“İyi bir adam mıdır?” diye sordu Battal Ağa ortaya.

“Çok iyi adamdır,” dedi Memed. “Onun gibi yiğit, yürekli, akıllı bir adamı daha analar doğurmamıştır.”

“Öyle de diyenler var,” dedi Battal Ağa. “Her neyse bizim işimiz artık zor. Bizi şu Çukurovalılar soya soya bitirdiler. Keri-moğlunun da başı belada.”

“O nasıl?” diye sordu Memed. “Onu yıllar var ki göremedim. Şu dünya gözüyle onu bir görsem de elini öpsem. Allah ölmeden bunu da bana nasip eder inşallah.”

Memed Kerimoğlundan söz ederken utangaç suçlu bir çocuk gibiydi.

“O da,” dedi Battal Ağa Memedin içinden geçenleri sezerek, “seni çocukları kadar, canı kadar seviyor.”

Memed biraz daha sıkılıp önüne baktı. Kerimoğluyla karşılaştıkları günleri hiç anımsamak istemiyordu.

“Onun obası da perişan oldu. Onların da kışlaklarına birisi, yeni yetme bir Ağa sahip çıkmış. Kışlaklarının yanından bile geçirmiyormuş onları o Ağa… Durun hele, ne idi onun da adı?”

392

püşünceye daldı, alnı kırıştı, bıyıklarıyla oynadı. “O da bir İstiklal Harbi kahramanıymış. Kılıcının hakkı olaraktan, ona da Kerimoğlunun kışlağını vermişler. O da, onları kışlağın yanına yaklaştırmıyormuş. Molla Duran gene insaflı, altın alıyor ya gene de bizi kışlağımızdan kovmuyor.” Durdu, bıyıklarıyla oynadı: “Hah,” dedi, “onun adı da Sabit Bey. Hiç duydunuz mu böyle bir adamı?”

“Duymadım,” dedi Memed boynunu bükerek.

“On yıla kalmaz artık biz biteriz. Bizim oba şimdiden bile dağılmaya başladı.” Gözleri doldu. “Ben ölürsem,” diye kekeledi, “Yörüğün mezarlığı olmaz ya, mezarı da olmaz ya,” acı acı güldü, “beni getirin de şu pınarın başına, o ağacın altına gömün.”

“Allah geçinden versin,” dedi Memed, onun da gözleri dolmuştu.

“Buradan başka bizi kabul edecek toprak yok. Bari tez günde öleyim de, burası da elimizden gitmeden şu pınarın başına gömüleyim.”

“Ağa etme,” dedi Memed sesi titreyerek.

Bu sırada genç kızlar, gelinler, yaşlı kadınlar, küçük, büyük nakışlı bohçalar getirip çadırın eğmesinin dibine koyuyor, durmadan, Memede bir göz atıp gidiyorlardı. Bir delikanlı da birkaç sırmalı fişeklikle, bir Alaman filintası getirdi, işlemeli çuvalların dibine koydu, ayakta, elpençe divan durup bekledi. Arkasından bir dürbün, iki Çerkeş hançeri, bir nagant tabanca getirildi, sapı fudisinden… Memed bütün bu gelenlerin ne için olduğunu anlamıyor, şaşkınlıkla bir filintaya, bir bohçalara bakıyordu.

Battal Ağa uzun, ince boyuyla ayağa kalktı, çimeni yeşil gözleriyle bir erkek güzeliydi, birinci bohçayı aldı, açmadan Memedin önüne koydu. Sırasıyla öteki gelen bohçaları da Memedin önüne dizdi.

“Bunlar sana İnce Memed. Bunlar obamızın sana çamsakızı çoban armağanıdır. Kusurumuza kalma sana karşı bir kusur iş-ledikse…”

“Kusur bizde,” diye toparlandı Memed. “Aman ne zahmet…”

393

Şaşırmış, ne yapacağını bilemeden önündeki bohçalara bakıyordu.

“Aç onları,” dedi Battal Ağa. “Bunlar sana obamız kızlarının…” Çuvala dayalı filintayı, onun yanındaki fişeklikleri, tabancayı gösterdi. “Bunlar da sana obamızın armağanıdır.”

Kıpkırmızı kesilen Memed ancak bir “Sağ olasınız” diyebildi. Boğazına bir yumruk gelmiş tıkanmıştı. Kendisini tutmasa katıla katıla ağlayacaktı. Elini bir türlü bohçalara süremiyor-du.

Sonunda Battal Ağa dayanamadı, bohçalardan en büyüğünü açtı. Bohçanın içinden el dokuması açık kahverengi, ceplerinin ağzı, dikiş yerleri, paçaları sırmayla işlenmiş bir şalvar çıktı. Şalvarın bağının püskülleri de simle karıştırılmıştı. Gene bohçadan simle işlenmiş yepyeni bir aba çıktı. Bir ipekli mintan, mintanın yakası gene ipekli ipliklerle çok ince işlenmişti, üç çift işlemeli, dizleme çorap, üç tane köşelerine çok mavi menekşe kondurulmuş ipekli mendil, bir çift de kırmızı Maraş postalı duruyordu orada, paçalı patiska donun altında.

Memedin şaşkınlığı geçmiş, büyümüş gözlerle ona yapılan armağanlara hayranlıkla bakıyor, o parlak iğne ucu gibi ışık gelmiş gözlerine gene yerleşmişti, konuşamıyordu.

Battal Ağa, Kasım, Temir mutluluktan uçarak gülümsüyor-lardı.

“Al bu bohçayı da şu yandaki bölmeye git de giy… Korkma üstüne tıpatıp gelir. Bizim hatun kişiler seni iyi tanıyorlar.”

Bu öneri Memedin imdadına yetişti, bohçayı kaptığı gibi yan bölmeye geçti, daha oraya varır varmaz da boşandı. Hem ağlıyor, hem de bir yandan soyunuyor, eski, kanlı, candarma kurşunlarının delik deşik ettiği partallarını bir yana koyuyordu, düzgünce dürüp katlayarak…

Çarçabuk yeni giyitlerini giyindi, eline çoraplardan birisini aldı, çorap çok güzeldi ya, Hürü Ananın çorapları daha güzeldi, elindeki bohçaya geri koyup eski çorabını ayağına geçirdi. Postal ayağına iyice oturdu, bağlarını özene bezene bağladı, içeri girecekti ama, ağlaması durmuyordu ki… İpekli mendillerden birisini aldı, gözlerini uzun bir süre kuruladıktan sonra bölmeden çıktı.

394

“Demedim mi sana, demedim mi, hay yiğen,” diye gürledi sen şakrak Battal Ağa. “Her şey nasıl uydu sana… Bizim Yörük kadınları bu işi iyi bilirler, taa Köroğlundan bu yana.”

Köroğlu sözünü duyunca Memedin yüreği sızladı.

“Koç Köroğlunu da bizim Türkmen hatunları savaşa çıkmadan önce böyle donatırlarmış, ata dede göreneğiymiş bu. Bizim eskiler böyle söylerler… Aşık Yeşil Köroğlunu anlatırken, onun giyimini kuşamını bir gün bir gece söyler de bitiremezdi.”

Memed en sonunda konuşabildi. Hep önüne bakıyor, ıslak gözlerini görmesinler diye kimseyle göz göze gelmek istemiyordu.

“İyi oldu,” diye duyulur duyulmaz bir sesle konuştu. “Bu iyi oldu işte Ağa. Ben dağları bırakıyorum. Buradan başımı alıp adı bilinmedik diyarlara gideceğim. Oralarda kendimi yitireceğim. Bu işin sonu yok. Bu işin sonu, beş para etmez birisinin sıktığı kör kurşundur.”

Ötekilerin yüzüne baktı, onların yüzlerinde en küçük bir şaşkınlık izi görmedi.

“Yoksa benim böyle yapacağımı biliyor muydunuz?” diye Memed, şaşkınlığını yenemeyerek sordu.

“Benim bildiğim,” diye Battal Ağa gün görmüş, olgun konuştu, “benim bildiğim hiçbir eşkıya sonuna kadar dağda kalmak istemez. Dağda yaşlanan hiçbir eşkıya görülmemiştir ya, sonunda eşkıya bir kurşundan gitmezse, dağda yaşlanırsa, elden ayaktan düşer, eşkıyalık yapamaz. Onun için sen bunu iyi ediyorsun oğlum Memed. İyi ediyorsun ya, senin gibi bir eşkıyanın da kendisini kaybedip sonuna kadar düzde kaldığı da görülmemiştir. Ya düzde şu sebepten bu sebepten öldürülmüş, ya da en küçük bir haksızlığa dayanamayıp dağa çıkmıştır. Beni yanlış anlama Memed, sana dağda kal demiyorum, atadan dededen gördüklerimi, duyduklarımı söylüyorum, bir eşkıyanın kendisini kaybedip düzde yaşaması dağda yaşamasından daha zordur. Ben şimdiye kadar düze inmiş de eceliyle ölmüş, ya da yeniden dağa çıkmamış bir eşkıya daha görmedim. Çalı-kakıcıları demiyorum, senin gibi nam sahibi, İnce Memed olmuş, Köroğlu olmuş eşkıyadan söz ediyorum.”

395

“İşte Bayramoğlu, Bayramoğlu çekilmiş köyüne yaşıyor, gül gibi…”

“Bayramoğlu öldü,” dedi Battal Ağa. “O kendini öldürdü. Kürt Rüstem de kasabada, sırtında şerbet güğümü onun bunun maskarası olaraktan her gün ölüyor. O Kürt Rüstem ki, Bayramoğlu bile onun mertliğinin, yürekliliğinin, insanlığının yanına varamaz, onun eline su dökemezdi.”

“Ben de ölürüm,” dedi Memed.

“Ben sanmıyorum ya inşallah üstesinden gelirsin,” dedi Battal Ağa. “Ben seni azıcık tanıyorsam, senin içindeki bu kurt var iken, böyle de depreşip durur iken, sen mecbursun. Köroğ-lu da mecburdu.”

“Biliyorum mecburum, biliyorum duramam, biliyorum İnce Memed yitince ben buna dayanamam. Biliyorum kendimi, biliyorum ya kaç para eder… Biliyorum, biliyorum, biliyorum.”

Battal Ağa çimeni yeşil gözlerini onun gözlerine dikmiş, Memed artık gözlerini saklamıyordu, onun gözlerine gelmiş oturmuş o çelik ışıltısına bakıyor, vay insanoğlu vay, diyordu içinden, az önceki şu halim selim, şu, giyitleri görünce bir çocuk gibi utanarak sevincinden, iyiliğinden çocuk gibi ağlayan adama bakın, bir şu kaplan kesilmiş, tüyleri diken diken olmuş deve bakın.

“Biliyorum Ağam… Beni iyi dinle, içimi yakanı söylüyorum sana. Ben ölümden korkmuyorum. Ölüm bizim, bugün değilse de yarın er geç yolumuzdur. Ondan korkan insan olamaz. Ben kurşunla ölmekten korkmuyorum. Benim derdim başka…”

Battal Ağa düşünceli, uzun parmaklarını çenesinde dolaştırıyor, onu can kulağıyla, her sözüne önem verdiğini belli ederek dinliyordu.

“Benim derdim büyük dert. Allah kimsenin başına vermesin böyle bir derdi. Düşman başına bile… Ben Abdi Ağayı öldürdüm, onun yerine Kel Hamza geldi. Onu da öldürdüm, bakalım kim gelecek… Ali Safa Beyi öldürdüm. Şimdiye kadar onun yerine birisi gelmiştir, onu da öldürdüm diyelim, bak Ke-rimoğlunun da başına Sabit Bey konuvermiş, hem de gökten inmiş. Senin başında da Molla Duran Efendi var… Benim bütün

396

bu öldürmelerim neye yaradı, bunu desene bana Battal Ağam? Binini öldürsem, iki bini gelecek…”

Battal Ağa kahkahayla gülünce Memed bir tuhaf oldu. “Şimdi anladım senin derdini,” dedi Battal Ağa. “Bir iyice anladım.” Hem konuşuyor, hem de gülüyordu. “Sen de beni iyi dinle İnce Memed…” Diz üstü çöküp sesini dikleştirdi. “İnce Memed öldürülecek onun yerine Ali Memed gelecek, o da öldürülecek onun yerine Hasan Memed gelecek… O da öldürülünce Veli Memed gelecek… O da, o da, o da… Sen ne sanıyorsun oğlum Memed, İnce Memedler bitecek mi sanıyorsun? Her insanın içinde bir mecbur kurdu, bir İnce Memedlik, bir Köroğ-luluk kurdu var. Köroğlu gitti İnce Memed geldi. İnsanoğlunun içinde bu kurt oldukça insanoğlu ne olursa olsun yenilmeyecek. Sen insanoğlunun içindeki kurtsun, ne olursan ol, nereye gidersen git. İşte insanoğlunun içindeki bu kurt yiterse, insanlık da işte o zaman insanlıktan çıkar. İnsanoğlu içindeki bu kurdunu yitirmeyecek, ona kıyamete kadar gözü gibi, yüreği gibi bakacak. O kurt insanoğlunun şahdamarı, atan yüreğidir. Senin içindeki kurt da, işte insanlığın bu kurdudur.”

O gün İnce Memed onlara, hakkınızı helal edin, ben gidiyorum diyemedi bir türlü. O gece sabaha kadar tartıştılar. Battal Ağa dünya üstüne, insanlık üstüne çok şey biliyordu. “Bir İnce Memed giderse bin, on bin, yüz bin İnce Memed gelir, Ağalar biter de İnce Memedler bitmez,” sözü onun içine işlemiş, bu söz onu tepeden tırnağa sarsmıştı. Sözün etkisinden bir türlü kurtulamıyordu.

Sabah oldu gün açıldı, İnce Memed düşüncesini değiştirmiyordu. Zaten yaraları da iyi olmamıştı daha. Son olarak da bunu söyledi Battal Ağaya.

Battal Ağa, ne söylerse söylesin, sonunda ona hak veriyordu. O da insandı, o da çoluk çocuğa kavuşacak, rahat edecekti. Bunu biliyordu. Ama insanın içindeki o kurdu da biliyordu. Bu kurt onu rahat bırakmayacaktı, bunu da çok iyi biliyordu.

Sabahleyin gülerek, sevinerek bir kahvaltı ettiler. Gün kuşluğa doğru İnce Memed ayağa kalktı:

“Ben gitmeliyim,” dedi, “hakkınızı bana helal edin, belki de kıyamete kadar bir daha görüşemeyeceğiz.”

397

Hançerini, dürbününü, tabancasını, fişekliklerini aldı Bat* tal Ağanın önüne koydu.

“Bunlar obada kalsın, belki bir gün bir İnce Memed daha düşer bu obaya. Bunlar öteki yitip gitmiş, imi timi belirsiz olmuş İnce Memedindir diyerekten ona verirsiniz.”

Dün akşamdan bu yana oldukları yerde duran obanın ona armağan ettiği filintayı gördü, vardı onu da fişekliklerle, tabancayla, hançerlerle birlikte yerinden aldı, getirdi Battal Ağanın önüne koydu.

“Bu da ondan sonra gelecek İnce Memedin olsun,” dedi gülümseyerek. Öteberilerini, armağanlarını heybesine tıka basa doldurup omuzuna attı, dışarıya çıktı. Dışarda bütün oba çadırın önüne birikmiş onu bekliyorlardı.

“Hakkınızı helal edin,” dedi İnce Memed onlara minnetle, sevgiyle bakarak, yürüdü. Başta Battal Ağa, yanında Kasımla Temir, obanın öteki ileri gelenleri, kadınlar, çocuklar, yaşlılar, bütün oba onu buldukları, keven dikenlerinin pespembe tüttüğü yere kadar uğurladılar.

İnce Memed ormana kadar, arkasına bakmadan geldi, oradaki, vurulduğu yerdeki kayalığın arkasını döndü, derede bir taşın üstüne oturdu, heybesinden Hürü Ananın ona getirdiği Delice koyağın narından bir tanesini çıkardı, narı okşadı, kokla-dı. Pembe narın kabukları incelmiş, biraz da kurumuştu. Dişleriyle kabuktan bir parça ayırıp yere tükürdü, yavaş yavaş soyarak mayhoş, iri, ışıltılı taneli narın bir tanesini bile yere düşürmeden yedi. Elini derenin suyunda yıkadıktan sonra, geldi eski yerine oturdu, düşüncelere daldı. Nereye gideceğini, ne yapacağını bilmiyordu. Nereye gitse, bu eli kolu uzun Mustafa Kemal Paşa onu bulamaz mıydı, bulup da asmaz mıydı? Bir de Battal Ağanın o söylediği söz hiç aklından çıkmıyordu. O sözlerin etkisine kendisini o kadar kaptırmıştı ki, neredeyse geriye dönecek, gece yarısı Battal Ağayı uyandıracak, “bir İnce Memed giderse bini gelir,” diyecek, tüfeğini alıp yürüyecekti. Bu söz onu cana getirmiş, daha şimdiden bambaşka bir insan etmişti. Acaba, bu söze Ferhat Hoca ne derdi, diye düşündü. Ferhat Hoca da mı Battal Ağa gibi düşünürdü? Hürü Anaya da gidip hakkını helal ettirecekti. Acaba onun eşkıyalığı bırakıp git-

398

peşine Hürü Ananın tepkisi ne olacaktı? Heybesinden bir nar daha çıkarıp düşünceli düşünceli yedi. Ardından bir nar daha çıkardı. Geride üç narı daha kalmıştı, onları hiç yemeyecek, Hürü Anaya gösterecekti.

Yörükler heybeye epeyi azık koymuşlardı, ona iki üç gün yeterdi. Birden ürperdi, sırtından soğuk terler döküldü, yanına yönüne bakındı, inanılmaz bir boşluk içinde kaldığını duydu. Bir şeyler arandı yöresinde, bulamadı. Sonra birden aklına tıp etti, tüfeği yoktu yanında. Korktu. Ya şimdi eşkıyayla, candar-mayla karşı karşıya kalırsa, ne olacaktı… Hem de açıklıkta oturmuş, ahmak ahmak nar yiyordu. Ayağa kalkmasıyla ormanın içine dalması bir oldu. Artık gece yol alacak, gündüz bir kuytuda saklanacak, bir gece yarısı da Hürü Ananın, o gül anasının kapısını çalacaktı. Biliyordu, o, Hürü Anasını çok iyi biliyordu. Gözlerini belerterek üstüne yürüyecek, “Seni avrat yürekli İnce Memed,” diye bağıracaktı, “bu fakir fıkarayı, Seyranı, Koca Os-manı, şu umutsuzları nereye bırakıp gideceksin, bir iş yaptın bari sonuna kadar götür şunu,” diye kükreyecekti.

399

İnce Memed yatsı namazında köyün üst başındaki kayalığa geldi, serince bir yel esiyordu, azıcık üşüdü. Birden köyün oradan burnuna çok alışık olduğu bir koku geldi. Çoktandır, köyün kokusunu unutmuştu. Şimdiye kadar hiçbir yerde onu böylesine yatıştıran bir koku duymamıştı. Kokuyla birlikte anasını, Hatçeyi, Seyranı anımsadı. Çocuğu neredeydi, Iraz Ana onu nereye götürmüştü, o gün bugündür, ne etmiş eylemişse de onların izini bir türlü bulamamıştı. Köyden tek tük köpek sesleri geliyordu. Bir kayanın kovuğuna sığındı. Hem yelden korunacak, bu köyde candarma, gammaz eksik olmazdı, hem de kem gözlerden saklanacaktı.

Gökyüzü silme yıldızla döşeliydi. Bir süre yıldızlara daldı. Gökyüzü oya gibi işlenmişti. Çocukluğunda bu kayalığa fak kurmuş, karlı gecelerde donarak sabahlara kadar burada fakını beklemişti. İlk yakaladığı sansarı da elinden Abdi Ağa almıştı. O kocaman, gözleri fıldır fıldır sansarını fakla birlikte köye götürmüş, bütün köylü de sansarın başına birikmişti. Sansar çok korkmuş, fakta titriyordu. Sonra Abdi Ağa fakıyla birlikte sansarını elinden almış, kürkünü de kaputunun yakasına diktir-mişti. O kadar istediği halde fakını da geri vermemişti. Abdi Ağayı düşünürken içinde bir boşluk daha duydu. Hatçeyi, çocukluğunu, anasını anımsadı. İçindeki boşluk gittikçe genişliyordu. Seyran geldi gözlerinin önüne, incecik, dal gibi boyu, büyük ela gözleri, iki yanağındaki gamzeleriyle, yiğit, candan v0£f|^|dtj oİ£te:&<İ|¥du. Memedin içine onu çıldırtan bir öz-

İL HALK KÜTÜPHANESİ

lem geldi oturdu. Şimdi şu anda, şurada, şu delirmiş yıldızların altında Seyran burada olmalı, onun elini sıcacık tutmalı, ona sarılmalıydı. Seyran onu bu kadar özlüyor muydu acaba? Kim bilir, belki de onu ölü sanıyordu. Hürü Ana ona bir haber salmıştır nasıl olsa, diye sevindi. Gitmeden Seyranı da görecek, onu da birlikte alıp götürecekti gittiği yere. Ama Seyrana nasıl gidecekti, onların evini, Vayvay köyünü candarmalar hiç boş bırakırlar mıydı, candarmaların eşkıyaları avlama biçimlerinden başlıcası da sevgili evleri beklemekti. Eşkıyalar ne kadar güçlü olurlarsa olsunlar, insandır bu, beklendiklerini yüzde yüz bildikleri halde kendilerini yenemiyor, eninde sonunda bir gece soluğu sevdiklerinin evlerinde alıyor, daha sevgililerinin yüzlerini bile göremeden, sevgililerinin gözleri önünde kan içinde yere seriliyorlardı. “Seyranı görmenin bir yolunu bulacağım,” diye mırıldandı. Düşündükçe Seyrana özlemi artıyor, şimdi, şu anda yola düşüp Vayvay köyüne, her şeyi göze alarak gitmek istiyordu. Candarmalar bugünlerde onu Vayvayda aramazlar, Seyranın evini beklemezlerdi. Silahının olmadığını düşününce… Silahı olsaydı, Seyrana gitmenin tam sırasıydı. Belki de gene gidebilirdi kılık değiştirerek. Çukurovalılar gibi bir kara şalvar giyer, çorapsız ayağına da arkası basık bir kara yemeni geçirirdi. Bir de kasket takardı başına, kasketin siperini de tam gözünün üstüne indirirdi. Kim bilecekti onun İnce Memed olduğunu… İnce Memed olduğu alnında yazılı değildi ya… Bıyıklarını da kestirirdi. Hiçbir bıyıksızın eşkıya olduğu görülmüş müdür? Seyran önce korkacak, küsecek, sonra da sevincinden deli olacak, ona kemiklerini kırarcasına sarılacaktı. Sonra da onların kayalık köylerine başlarını alıp gideceklerdi. İnce Memed ölecek, çok da çocukları olacaktı. Acaba, şimdiye kadar Seyranın niçin çocuğu olmamıştı? Yoksa hiç mi çocuğu olmayacaktı, kısır mıydı? Varsın olsun, kısır olsun Seyran, diye gülümsedi, onun çocuğu vardı ya… Bir gün, nerede olursa olsun, nasıl olursa olsun oğlunu bulacaktı. O bulamazsa da çocuk onu gelecek bulacaktı. Iraz ona iyi bakmıştır, hem de gözü gibi. Bundan hiç kuşkusu yoktu.

Gece yarısının horozlan ötüp sustuktan sonra kovuğundan dışarıya kaydı, hava daha da soğumuştu. Bildiği kuytu yollar-

401

dan köye girdi, bir kedi gibi çıt çıkarmadan Hürü Ananın kapısına geldi. Küçük takadan baktı, Hürü Ananın çıralığı daha yanıyordu. Ana da ocağın önüne oturmuş közleri bacağının arasına almış, başını da önüne düşürmüş dalmış gitmişti. Belki de öyle uyumuş kalmıştı.

Usuldan takayı tıkırdattı. Hürü Ana tıkırtıyı duyunca ayağa kalktı, şaşkın şaşkın sağma soluna bakmaya başladı. Memed bir daha tahtaya vurunca Hürü Ana kapıya koştu açtı. Onu görünce:

“Biliyordum, biliyordum da bugün geleceğini, oturmuş

bekliyordum,” dedi. Kucaklaştılar.

“Gir içeri.”

“Ne biliyordun?”

“Bilmez olur muyum hiç, senin deli at var ya, ne bileyim ben, o atı herkes senindir diye biliyor, yağız, görkemli bir at.”

“Benim atım o.”

“İşte o olmaz olası at, üç gündür, sabah, öğlen, akşam kapıya geliyor, orada boynunu büküp duruyor, ben de ona su, arpa vereyim diye çırpınırken, kuyruğunu kaldırıyor, uçup gidiyor. Ondan biliyorum senin geleceğini.”

“At mı söyledi?”

“Taşkala etme köpek,” diye Hürü Ana sevinçle onun sırtına bir yumruk indirdi. “Senin o deli atın batsın.

“Ne olmuş atıma?”

“O atın batsın, batsın… O kadar yalvardım da…”

“Ne istedin de yapmadı?”

“Ne isteyeceğim o kara suratlı domuzdan, Topal Ali buradaydı, dedim ki ata, bu senin sahibin İnce Memedin baş, birinci düşmanıdır, ayaklarının altına al da ez onu, un ufak eyle, dedim de o kara suratlı yüzüme bile bakmadı. Sonra da pişman olup kapımdan ayrılmadı. Ben de senin hatırın için ona su, arpa verdim, ellerden bularak ne suyu içti, ne yemi yedi.”

“Sen bir hoş olmuşsun Ana, at ne anlar ki,” dedi Memed onun sırtını okşayarak.

“Anlar, anlar o,” diye kulağına eğildi Memedin, bir şeyler söyledi. “O her şeyi anlıyor, anladın mı?”

402

“Anladım,” dedi Memed, Hürü Ananın ocağın önüne serdiği döşeğe yorgun çöküverdi. “Topal Ali burada mı?”

“Onu öldürecek misin?” diye gözleri ışılayarak sordu Hürü. “Öldüreceksin, değil mi?”

“Ben eşkıyalığı bıraktım Ana. Topal Ali burada mı?”

“Düne kadar buradaydı. Duydun mu, Abdi Ağanın evini, bir kucak para dökerek satın aldı. O, kasabada bir adamın çift-çibaşısı olmuş. Ayağında çizme, başında lenger şapka, omuzunda aynalı mavzer, altında da Arap at… Köyün içinde, benim bağrıma basarak gort gort dolaştı beş gün. Küçük dağları ben yarattım, büyükleri de babamdan kaldı, diyor da başka bir şey demiyordu.”

“Abdi Ağanın çocuklarına ne oldu?”

“Sürgün oldular köyden, her şeyciklerini bırakıp kasabaya göçtüler, orada dükkan açmışlar fıkaralar, koca, dağ gibi gürle-yen Abdi Ağanın çocukları. Yüreğim yandı onlara. Köyden, bizden ayrılırlarken fıkaralar, sana söylemeyi unuttum sen hastayken, iki göz iki çeşme ağladılar. Bütün köylü de onların arkasından ağladı. Onların evini de bu Topal Ali alınca, köylünün yüreğine de hançerler saplandı. Koca Abdi Ağanın evi Topal Alinin oldu, Topal Alinin oldu, duydun mu Memed, duydun mu?”

“Duydum Ana,” dedi Memed. “Bir iyice duydum.”

“Topal Alinin de o pasaklı avradı, on bir tane sümüklü çocuğuyla bizim gül gibi Abdi Ağamızın evine yerleşti. Bunu da duydun mu Memed?”

“İyice duydum Ana…”

“Bir dükkan açıldı köye. Bir Darendeli geldi. Çok da iyi adam, adı da Göde Mevlüt. Mevlüt Efendinin bir göbeği var, nah senin kadar. Yaaa, öyle iyi bir adam ki, dükkanı da ağzına kadar dolu. Basmalar, kutnu kumaşlar, cıncık boncuk, boyalı şekerlemeler, ayakkabılar, tuz, biber, şeker, ne istersen var. Mevlüt Efendinin dükkanında olanlar kasabada bile yok. Bir de iyi adam ki, taa beni uzaktan görünce, buyur Ana, diye karşılıyor, beni dükkanına çağırıyor, kendi elceğiziyle bana kahve pişiriyor, kimseden para da istemiyor, parası olanlar veriyor, olmayanları da deftere yazıyor. Dükkanı an kovanı gibi işliyor.

403

Taa dağlardan bile köylüler, Yörükler gelip ondan alışveriş ediyorlar.”

Memedin kulağına eğildi:

“Kimsecikler duymasın,” dedi usulca. “Bir sen bil. Onu Hükümet senin için buraya göndermiş diyorlar. Ben de ondan şüphelenmiştim zaten. Gözleri velfecir okuyor. Ben böylesi çok gülen, herkesin suyuna giden, yaltakçı adamlardan korkarım. Topal Ali gelince de gece gündüz fısır fısır konuştular. İşte ondan sonra da benim ondan sıtkım sıyrıldı. Bir de önümde kuyruk sallayarak, o değilcikten seni sordu. Ben de, neee, dedim, o İnce Memed mi, o yok ki buralarda. O, Halebe gitmiş diyorlar, dedim. Bunu duyunca da o bir düşünceye daldı, bir düşünceye daldı, işte onun Hükümet adamı olduğunu, hele Topal Aliyle fiskos edince de senin kanına susadığını bir iyice anladım.”

“Topal Ali gene gelecek mi?”

“Gelmez olsun da, arkasının üstüne gelsin! Gelecek zaar. Onu öldüreceksin değil mi?”

“Ana ben eşkıyalığı terk ettim, diyorum sana… Bak tüfeğim, silahım var mı?”

Hürü Ana durdu, ona uzun uzun baktı, ardından da:

“Demek sen silahsız pusatsız geldin köye? Seni öldürüve-rirler şimdi. Sen Allahtan korkup, Peygamberden utanmıyor musun da böyle geziyorsun? Ulan seni böyle çırılçıplak iki yaşındaki çocuk bile öldürüverir!”

Hürü Ana telaşlanmış, ne yapacağını bilemiyor, evin içinde dört dönüyor, eline ne geçerse kapının ardına yığıyordu. Kütük, yorgan, döşek, ekmek tahtası, kaşıklık, kap kaçak…

“Ana ne yapıyorsun?”

“Ne yapıyorum görmüyor musun ahmak herif, kapıyı muhkemleştiriyorum.”

Götürdü bir yastığı da küçük pencereye tıkadı:

“Buradan da ışık sızmasın.”

“Ana gel otur hele yanımdan, güzel anam.”

“Geldim oturdum Memed Ağa,” dedi alaylı bir sesle Hürü Ana. “Geldim oturdum işte, kanma susamış Memed Ağa. Sen buraya gelirken hiç kimse görmedi ya?” “Görmedi,” dedi Memed.

404

“Ah, ben ne yapayım yarabbim, ben ne yapayım şu Sefil İbrahimin oğlunun elinden… Bunların adamlığı bu kadar işte, tutmuş da silahsız gelmiş köye! Ben şimdi nereden bulayım bir torba fişekle, bir mavzeri… Hay koca Allahım, her şey verdin de şu öksüz Memede, hay ala gözlerini sevdiğim güzel Allahım, neden azıcık akıl vermedin? Kendini koyun gibi boğazlatmaya gelmiş köye…”

Geliyor, Memedin yanma oturuyor, söylenerek kalkıyor, evin içinde dönüyor, kapının arkasına bir şeyler yığıyor, pencereye gidip yastığı aralayıp dışarıyı dinliyor, yeniden geliyor, yeni tanıyormuş gibi Memedin yüzüne uzun uzun bakıyor, yeniden kalkıyor evin içinde dolanıyor, yerinde duramıyordu.

“Ana, dur, Ana vallahi bir şey olmaz. Ana benden kimsenin haberi yok.”

“Seni ahmak adam, ahmak adam,” diye yılan ıslığı gibi ses çıkarıyordu Hürü. “Sen değil misin benim gözlerimi bağlatıp da, beni dağlardan aşırtan, kör gibi aşırtan… Ulan ben mi kaldım, Anan Hürü mü kaldı senin yerini candarmaya haber verecek? Ulan sümüklü Memed, ben unuttum mu sanıyorsun bana bu yaptığını? Bre boyu devrilesi Memed, diyeceksin ki, candar-malar seni yakalarlar da derini yüzerler, sen de diyeceksin ki Hürü Ana dayanamaz derisinin yüzülmesine de benim yerimi söyler. Ulan sümüklü, ben Hürü Anayım, Hürü…”

Kendi göğsüne küt küt yumrukları indiriyordu.

“Ben Hürüceyim Hürüce, etimi dirhem dirhem kerpetenle koparsalar da, gözlerimi oysalar da, ben seni, oğlumu, bir tek gözümün ışığını ele verir miyim?”

“Ana ben yapmadım, senin gözlerini ben bağlatmadım.”

‘Onlar yoldaşın değil mi senin?”

“Değil Ana, nerden yoldaşım olacak. Ben vurulunca, kendimden geçince onlar beni orada bulmuşlar. Göz bağlamak da Yörüklerin töresiymiş.”

“Vay onların böyle törelerinin içine sıçayım!”

“Sıç Ana, sıç!”

“Şimdi, şimdi, şimdi ne olacak, ya şimdi candarmalar evi sarmışlarsa?”

Memed düşündü, onu nasıl etse de, bu gece ona bir şey

405

olmayacağına inandırsa. Candarma yok, dedi. Kimse benim buraya geldiğimi bilmiyor, dedi. Candarmalar kendi canları telaşmdalar, dedi, bin dereden su getirdi, olmadı. Ne söylerse söylesin Hürü Ananın korkusu güvensizliği artıyor azalrnı-yordu.

Memed ne söyleyeceğini, ne yapacağını şaşırmıştı ki, birden aklına geldi, yüzünde içten bir gülümseme dolaştı:

“Ana,” dedi.

“Söyle ahmak herif.”

“Ana, ben hiç kendimi ateşe atar mıyım, güzel anam benim?”

“Ya ne bok yersin?”

“Çık dışarıya da bak anam, işte atım orada, damın arkasında bekliyor, arkadaşlarım da yukarıki kayalıktalar… Bir şey olunca… Ben ata atladığım gibi… Tüfeğim de orada…”

Hürü Ananın birden yüzü değişti, yatıştı, sanki az önceki telaşından kıyameti koparan o değildi:

“Öyle desene yavrum, yiğidim, Memedim, İncem,” dedi. “Öyle desene Anana kara gözlüm, güzel Dönemin teberiği.”

“Yoksa Ana ben öyle bomboş köye iner miyim?”

Hürü Ana bir ara öyle ayakta durdu kaldı, sonra da:

“Vay benim gözüm çıksın da iki elim yanıma gelsin, şimdi sen açsın oğlum.”

“Açım Ana,” dedi Memed kıvançlı.

“Gel bana yardım et de şu kapının ardmdakileri yerlerine koyalım.”

Hürü Ana o telaşla kapının ardına o kadar şey yığmıştı ki, onları alıp yerlerine koymak bir hayli zaman aldı.

Ocağa çorba koyan Hürü Ana:

“Yağ yakmayacağım yavru,” diye özür diledi. “Yağ kokusunu bu gece yarısı alırlar da köylüler, Hürücenin evine birisi gelmiş, derler.”

“Peynir ekmek yok mu?”

“Bal da var,” dedi Hürü Ana.

“O zaman yarın yaparsın çorbayı. Senin tarhana çorbanı özledim.”

“Olur.”

406

Hürü Ana tencereyi ocaktan indirip sofrayı getirdi Meme-din önüne serdi:

“Kaymak da var,” dedi. “Bu sabah yapmıştım.”

“Sağ ol Ana.”

Memed yemeği yiyip bitirinceye kadar konuşmadılar.

“Ana, ben bundan sonra eşkıyalığı bırakıyorum.”

Hürü Ananın, bu sözleri duyunca yakasına yapışacağını, “Nereye, nereye avrat yürekli İnce Memed, nereye?” diyeceğini umuyordu. O da o zaman onun bu sözlerine dayanabilir miydi? Abdi Ağayı öldürmeden önce öyle olmamış mıydı?

“Ana buralardan başımı alıp gideceğim, adı sanı bilinmedik ellere, çoluk çocuğa karışacağım. İnce Memed ölecek, adımı da değiştireceğim.”

Hürü uysal, dingin, hiçbir tepki göstermeyerek, karşısına oturmuş onu dinliyordu.

“Ana, Abdi Ağa öldü yerine Kel Hamza geldi. Kel Hamza öldü yerine… Ali Safa Bey öldü, çok Ağa var.”

Hürü onu sessiz sessiz dinliyordu.

“İnce Memed ölünce Ana, yerine çok İnce Memed gelecek. Ağalar az, İnce Memedler çok. Bir İnce Memed ölürse bin, iki bin, on bin, yüz bin İnce Memed gelecek. Ben olmasam da olur.”

Ona kaş altından bakıyor, tepkisini ölçüyordu, oysa taş gibi susmuş, yüzü kıpırtısız onu dinliyordu.

“Eninde sonunda eşkıyalığın sonu kurşun değil mi Ana?”

Ondan bir söz bekliyor, Hürü Ana susuyor, ne bir söze varıyor, ne de en küçük bir harekette bulunuyordu.

“Gidip uzak bir köyde bir tarla alacağım, azıcık param var, bir ev yapacağım, adımı da Kara İbrahim, Sefil İbrahim koyacağım, iyi mi, çocuklarım olacak. Anladım ki eşkıyalık bana göre değil, ben de babam gibi, eline vur ekmeğini elinden al, yumuşak bir kişiyim. Adam öldürmek benim işim değil. Çok düşündüm, Allanın yaptığı yapıyı yalnız Allah yıkmak.”

Hürü başını önüne eğmişti.

“Su istiyor musun?” diye sordu ona.

“Sağ ol Ana. Senin nasıl Abdi Ağanın ölümüne yüreğin ya-nıyorsa…” Hürünün yüzüne baktı, hiç olmazsa onun bu sözlere

407

bir şey diyeceğini bekliyordu. Hürü Ana gene oralı olmadı. “Benim de Abdi Ağaya, Ali Safa Beye yüreğim yanıyor.”

Hürü Ana:

“Sus köpek,” diye gözlerini belertti. “Benim Abdi Ağaya yüreğim yanıyor demedim. O, Abdi de, Ali Safa da Allahın yaptığı yapı değil, şeytanın yaptığı yapıdır. Şeytanın yapısını da insan bozar, hem de insanoğlu insan…”

“İşte ben de Ana, şimdi buradan aşağıya, Çukurovaya ineceğim, Seyranı alıp yanıma gideceğim, o adı bilinmedik diyara, Sefil İbrahim olacağım.”

“Dünya Sefil İbrahimle ağzına dopdolu oğlum, ondan kolay da, Sefil İbrahim olmaktan kolay da bu dünyada hiçbir şey yok yavrum.”

“Biliyorum Ana, yok.”

Hürünün sözleri onu taa yüreğinden kavramış, allak bullak etmişti. Gerçekten de dünya babası Sefil İbrahim gibi etliye sütlüye karışmayanlarla dopdoluydu.

“Sana bir şey deyim mi oğlum, Memedim, bir şey deyim de bana gücenme, olur mu, ben seni doğurmadım ama, sende anandan da, o baban Sefil İbrahimden de emeğim çok, onun için bana küsme, bir İnce Memedin ölüsünün tırnağına yüz bin, yüz bin yüz Sefil İbrahimi değişmem.”

“Öyleyse sen bana eşkıyalığı bırakma diyorsun Ana.”

“Öyle bir şey demedim,” diye öfkelendi Hürü. “Can senin oğlum.” Elleri titriyor, yüzü seğiriyordu. “Var git yolun açık olsun.”

“Çukurovada…”

“Anladım, sen bir kızla evlenmişsin, öyle mi? Topal söylemiş komşulara. Çok güzel bir kızmış. Babası, kardeşleri de kaplan gibi kişilermiş.”

“Evlendim Ana.”

“Allah hayırlı kademli etsin. Ne zaman ineceğim, ne zaman ineceğim, dedin Çukura?”

“Yarın öbür gün Ana.”

Hürü sustu, tüyleri diken diken oldu, sesi sertleşti:

“Ne zaman, ne zaman?”

Dudakları kıvrıldı, çarpıldı. Memed onun bu huyunu bilir-

408

di. Hürü Ananın ağzı çarpılınca kaplan kesilirdi. Şimdi artık patlayacaktı ama, nedense susuyordu. Memed onun patlamasını bekliyor, Hürüyse usul usul dinginliyordu.

Düşman bekler onun kapısının eşiğini, görünmez düşman yavrum. Böyle de iş olur mu? Göz gözü görmez, karanlık gecede yağmur çiseler, sen hiç kimse beni görmüyor dersin, iliklerine işlemiş çiseleyen yağmurun altında aklına hiçbir şey getirmeden kendi tuzağına yürürsün. Sarılmıştır Seyranın evi, bin göz seni beklemektedir, sessizce. Yağmurdan ıslanmış gelirsin, Çukurovanın evlerinin çitleri kamış, damlarının üstü ottur, bin kurşun yağar üstüne, daha Seyran bile diyemeden canın çıkıve-rir. El kızıdır ağlar ama, yanarsa anan yanar, ağlarsa anan ağlar Memedim. Bu yaşımda bunu da mı getireceksin başıma… Var git nereye istersen, var git. İstersen Sefil İbrahim ol, Lapacı Veli ol, ne olursan ol da ölme, beni arkandan ağlatma yavrum. Anandan da babandan da daha çok benim hakkım var sende… Sen de iyi bir adamsın. Biliyorum, karıncayı incitmez senin yüreğin, ben seni bilmezsem kim bilir gül yüzlüm? Senin alnına yazılmış Abdi Ağayı öldürmek, Ali Safayı öldürmek. Alnına yazılmışsa, ne gelir elden, var git de, yolun açık olsun, kendini yitirt, yitirt de tuzağa düşme.

“Ana konuşmuyorsun. Ne mırıldanıyorsun öyle kendi kendine?”

“Kuş beyinli,” diye mosmor kesildi Hürü Ana, ayağa kalktı. “Ne olacak, bundan da adam çıkar mı Allahım… Elin oğulları yaşlandıkça akıllanır, bizimki de işte böyle olur. Böyle sersem, böyle ne dediğini bilmez.”

“Ana ne oldu?”

“Ölüyün körü oldu. Sefil İbrahim olacakmış kazboku, Sefil İbrahim hiç olmazsa kendi halinde bir adamdı, senin gibi de kuş beyinli değildi. Sen kurban ol o güzel adına Sefil İbrahi-min.”

“Dur Ana, anlamıyorum, neden kızdın, dur Ana, elini ayağını öpeyim nolursun söyle bana, gel şuraya otur da…”

“Bir de eşkıya olacak ötürüklü de, götü boklu Memed! Sen donunun bağını bağla da ondan sonra eşkıyacılığa kalk. İyi ediyorsun ölmeklen.”

409

“Ana kurban olayım, ne oldu?”

Hürü Ana onun ağzına öykündü, “Ana ne oldu, ne oldu,” diye gülerek. “Ana ne oldu? Ne güzel de bellemiş ne oldu sözlerini benim aslan yavrum!” “Ana ne oldu?”

Hürü Ana sesini iyice yükseltti, bağırmaya başladı. “Ana sus, Ana sesini dışardan duyacaklar, bu gece yarısı diyecekler…”

Hürü ellerini beline koydu:

“Duysunlar, inşallah duysunlar da candarmalar gelip seni öldürüversinler de ben de senin elinden kurtulayım. Şimdi sen o fallik Seyran için Çukurovaya ineceksin, değil mi, candarmalar onu boş bırakırlar mı sanıyorsun? Sen oraya varır varmaz, pusudakiler, daha Seyranın yüzünü görür görmez, tılsımlı yıldırım taşı mı var sende, gördük taşını, Kırkgözün Anacık Sultanı yetişmeseydi imdadına sen işte o zaman Abdi Ağanın yanma sağlam gitmiştin, ben de sana Abdi Ağanın mezarının yanında güzel bir mezar yaptırırdım, onun mezarına işemeye gelenler, sana da işerlerdi, seni öldürürler, kalbura çevirirlerdi. Beklemiyorlar mı sanıyorsun Seyranın evini?”

“Anladım Ana, elini öpeyim Ana sus!” “Susmam,” diye bağırdı Hürü Ana.

“Ana vazgeçtim. Ana vallahi gitmeyeceğim Çukurovaya. Vallahi dediğini anladım Ana…”

Hürü geldi onu yanma diz çöktü, saçlarını okşamaya başladı.

“Demek anladı benim akıllı eşkıya, İnce Memed oğlum? Şu dağlar da, şu millet de sana İnce Memed diyorlar öyle mi, bakındı hele, bakındı benim güzel yavruma…” Sesi bir bebeğe ninni söyler gibiydi. “Akıllı da yürekli oğlum, anlayabilmiş benim güzel de, eşkıya oğlum da…”

“Ana vallahi anladım, gitmiyorum Çukurovaya. Sus da Seyranı bulmanın, ona ulaşmanın bir yolunu bulalım.”

“Senin şu damın arkasındaki deli atını göndeririz ona,” dedi Hürü Ana. “İstersen o it boku, bin yüzlü Topal Aliyi de göndeririz, o da sizin izinizi sürer. Sen de bu sefer Abdiyi değil de onu öldürür, yeniden dağa çıkarsın.”

410

Hürü Ana yatışıyordu usul usul. Hakkı da vardı ya, neden bu kadar öfkelenmişti. O, gözlerinin bağlanmasını bir türlü yu-İ tamıyor, diye gülümsedi kendi kendine Memed.

“Ana taşkala etme nolursun, sana geldik ki…” Boynunu büktü. O böyle öksüz çocuk gibi boynunu bükünce Hürü Ananın yüreğinden kan gitti.

“Ben sana ulaştırırım Seyranı. Sen onu bana bırak. Sen daha hemen gitmiyorsun ya…”

“Hemen gidiyorum Ana.”

“Oğlum, sana hemen nasıl yetiştireyim Seyranı?”

“Nasıl yetiştirirsen yetiştir.”

“Dur şimdi, sabah olsun. Ben Kısacık Mahmudu bulurum. O da Seyranı bulur… Sen de onu bir yerde beklersin.”

“Ben nereye gideyim o zamana kadar, ben artık eşkıya değilim ki…”

“Sen Cehennemin dibine git, olur mu?”

“Olur Ana!”

“Şimdi ben Kısacık Muhmudu yarın sabah bulurum… Sen de… Sen de…” Hürü Ana düşünüyordu. “Gözü kör olmayası Memed,” diye onun omuzuna vurdu. “Sen de Kırkgözün Anacık Sultanına gitsene.” Gözleri parladı. “Hem onun, seni cana kavuşturduğundan dolayı elini öper, hem de ondan bir tılsım alırsın da bir daha kurşun değmez. Oraya gider onun elini öpersen sana bir tılsım verir, belki de seni afsunlar… Sen de Genç Osman gibi kesik kellen kucağına düşse ölmezsin.”

“Bana ne gerek tılsım Ana, bundan sonra?”

“Her insana, her zaman gerektir Kırkgöz Ocağının tılsımı. Bu dünyada da, öteki dünyada da…”

“Olur Ana, bugün tanyerleri ışımadan yola çıkayım.”

“Olamaz. Yarın gece, ilk akşamdan. Karanlık kavuşunca…”

Sabaha kadar oradan buradan, İnce Memed İbrahim olunca neler edeceğinden konuştular. Tatlı düşler kurdular. Hürü Ana onun çocuğu olunca, ne edip eyleyecek, onları bulacak, ölünceye kadar çocuklarına bakacak, büyütecekti.

“Çok seviniyorum Memed,” dedi Hürü Ana. “Cenazemi sen, bir de Seyran, bir de çocukların siz kaldıracaksınız, görkemli. Ben senin evinde ölürsem, evin neredeyse de, buraya ge-

411

tireceksin benim cenazemi, Durmuş Ali Emmiyin yanma gömeceksin.”

“Olur Ana.”

“Dur,” diye bir genç kız gibi sevinerek ayağa fırladı Hürü Ana. “Sana güzel bir börk örmüştüm, keçilerin tüyünden, yumuşacık, işlemeli. Bir yıl göz nuru döktüm ona. Sana gelirken unutmuşum. Giy bakalım.”

Yeşil sandığın çıngırağını açarak renk renk bir bohçadan börkü çıkaran Hürü Ana, onu Memedin başına koydu:

“Yakıştı,” dedi. “İşte sen bu börkü giyince de seni kimse tanımaz. Nerdeyse tanyeri ışıyacak. Ben senin tarhananı ocağa koyayım.”

Tarhanayı ocağa koydu, kendi de gitti gene sandığı açtı, Memedin önünde üstündekileri çıkarıp Yörüklerden köye geldiği günkü giydiklerini giydi.

“Bunları giydim senin yanından geldikten sonra. Bugün de giyeceğim.”

“Sağ ol Ana,” dedi İnce Memed. “Şu bana yaptığın iyiliklerin altından kalkabilir miyim ki…”

“Git canını kurtar, çocukların olsun.”

Dışarıya çıktı, damın arkasına dolandı, orada, uzakta, küçük kayalığın üstünde atın karartısını görünce sevinçle içeriye koştu:

“Atın orada duruyor,” dedi.

412

20

İnce Memedle Tazı Tahsin Keklikbelinde karşı karşıya geldiler. Hışım gibi bir yağmur yağıyor, damlalar yere pat pat diye düşüyordu. Dağlardan, koyaklardan sarı, köpürmüş seller, taşları, ağaç gövdelerini sürükleyerek gümbürtüyle yukarlardan aşağılara iniyordu. Şimşekler çakıyor, yakındaki ormanın ulu ağaçlarının doruğuna yıldırımlar düşüyordu. Tazı Tahsin İnce Memedi görünce korkusundan önce ne yapacağını, bir suçlunun, suçüstü yakalanmış bir kişinin telaşı içinde nereye kaçacağını bilemedi. Yüzü sapsarı kesilmiş, eli ayağı çözülmüş, orada, üstünden oluk oluk aşağı inen yağmurun içinde yolun ortasında durup kalmış, gözlerini İnce Memede dikmiş bakıyordu. İnce Memed de durmuş onu süzüyordu. Bu adam bu kadar niçin korkmuştu, kendisini görünce?

Bir süre sonra Tazı Tahsin kendisini toparlayıp İnce Memede gülümsedi:

“Uğur ola İnce Memed Ağam,” dedi utangaç, özür dileyen bir sesle.

“Kim, kim, kim dedin sen?”

“İnce Memed Ağam dedim…”

“Bana mı?”

“Kime olacak, sana ya Ağam. Senden başka bir İnce Memed var mı bu dünyada?”

İnce Memed yakalanmıştı. İstediği kadar kendini yadsısın, bu adam onu tanımıştı. Hem de onu çok yakından biliyordu.

“Adını bağışla,” dedi.

İ

413

“Adıma Tilki Tahsin derler.” “Hangi köydensin?” “Çiçeklid eresinden.”

“Bir de Tazı Tahsin var o köyde, tanır mısın?” “Tanırım. O tazı, ben tilkiyim.”

İnce Memed güldü. Yandaki kayanın kuytusuna çekildiler, burasını yağmur tutmuyordu.

“Nerden gelip nereye gidiyorsun?”

“Senden saklı değil ya Ağam, sigara kaçakçılığı yapıyorum.” Cebinden balmumuylan yapılmış bir kaim keseden, ellerini toprakta kurulayarak, tütün kağıt çıkarıp sigara sardı, Memede uzattı. Memed onun uzattığı kavli çakmağı da aldı, bir çakışta kavı tutuşturdu. Dağ havasında yanan kav güzel koktu.

“Çoktandır cıgara içmiyordum Tahsin kardaş. Eşkıyacılık-tır bu. Bir gün cıgara bulursan beş gün bulamazsın. Bir de adama çok zarar veriyor bu meret.”

“Ben de her zaman içmiyorum,” dedi Tazı Tahsin. Ama Tazı Tahsin çok tedirgindi. Korkuyor, ardından da hemencecik seviniyor, dalıp Memedin gözlerine bakıyor, Memed ona bakınca da gözlerini kaçırıyor, bir türlü tünediği taşın üstünde rahat edemiyor, yerinde duramıyor, bu da İnce Memedin gözünden kaçmıyordu. Bu çocukta bir iş vardı ya, acaba neydi, bunu anlaması gerekti.

“Ben vurulduğumda Bakırgediğinde miydin?” “Oradaydım İnce Memed Ağa. Senin o atın var ya, o da oradaydı, yağız. Bir kayalığın en yüce sivrisine dikilmiş, kıpırdamadan orada öyle duruyordu.”

“Ben vurulunca kadınlar bana ağıt yakmışlar.” “Yaktılar. Yüzbaşı senin ölünü onların elinden, süngü tak, alınca, onlar da seni çırılçıplak edip giyitlerini aldılar, çekildiler koyağa, sana üç gün üç gece ağıt yaktılar.”

“O İnce Memed bana hiç benziyor muydu?” “Şimdiki sana mı, şimdiki sana hiç benzemiyordu. O, iki metre boyunda, boğa gözlü, kaim kaşlı, yanık yüzlü, çam yarması gibi bir adamdı.”

“Çiçeklideresi köylüleri beni yediden yetmişe tanır, bilir, nasıl yanıldılar?”

414

“Kimse yanılmadı ki İnce Memed Ağam, ben bile o adamı İnce Memed sandım, bu işte hiç yanılma yok, o adamı İnce Me-nıed bildiler, o kadar.

Memed güldü:

“Çok acayip bir iş,” dedi.

“Çok acayip,” dedi Tazı Tahsin, “çok acayip ya, o adam senden çok benziyordu İnce Memede, anladın mı?”

“Anladım,” dedi İnce Memed gülümsemesini sürdürerek.

Bir şimşek çaktı göğü bir uçtan bir uca biçerek, gürültüsü dağları çatırdatarak, ortalığı velveleye vererek.

İnce Memed onu bir süre yokladıktan, el altından inceledikten sonra:

“Bak Tahsin kardaş,” dedi. “Beni iyi dinle, candarmaları görür de beni sana sorarlarsa o gitti dersin. O bir daha eşkıyalık yapmayacak, dersin. O, başını almış gidiyordu, ben gördüğümde, dersin. O günahlarını bağışlatmak için Kabeye gidiyordu, dersin, olur mu? Bak silahım da yok.”

“Olur,” dedi Tazı Tahsin, kovuktan hemen çıktı, yağmura koştu. Memed onun arkasından bir süre baktıktan sonra, bu adamda bir şeyler vardı ama, neydi, diye düşündü. Yolu değiştirmeliyim. Gözleri kötüydü, hem de korku doluydu. Böylesi, her şeyden, en küçük gölgeden, kıpırdayan yapraktan korkan kişilerden korkulur. Bunların insanlara yapamayacakları kötülük yoktur.

Tazı Tahsin gözden irilip yitip gidince o da kendini kovuktan dışarıya atıp yönünü yalçın kayalıklı dağın yamacına çevirdi, yolu bırakıp. Biliyordu, böylesi gözleri olan adamlar ilk gördükleri adama, ilk gördükleri candarmaya onu gördüklerini söylerlerdi. Belki de şu anda canını dişine takmıştır, bu tilki mi, çakal mı olacak zıknabut, topukları kıçına değerek koşuyordu kasabaya, Yüzbaşıya. Onun için bu bölgeden hemen uzaklaşmak gerekti.

Tazı Tahsin gittikçe üstündeki korkuyu, heyecanı atıyor, içindeki sevinç büyüyordu. Günlerdir dağ taş koymamış onu aramış, sonunda bir çoban çocuktan onun buralarda dolaştığını öğrenmiş, buralardan ayrılmamış, şu yolları belleri mekan tutmuştu. Tazı Tahsin şu köylü milletinin, hele şu Yörüklerin ağız-

415

larınm ne kadar sıkı olduğunu biliyordu. O, köylüyü konuşturmasını da bilirdi ya, ona buralarda rastlamak onun için kolay olurdu. Şimdi İnce Memed silahsız pusatsız nereye gidiyordu, onun yerini bir iyice bulmak, saptamak gerekti. Geriye döndü, bıraktığı kovukta onu bulamadı. İzlerine baktı, o, dağa yukarı gitmişti. Her şeyi anlayınca, sevincinden yüreği duracaktı. İnce Memed Kırkgözün Ocağına gidiyordu. Yoksa bir eşkıya, ahmak değilse, eşkıyalığı bıraksa bile bu dağlarda silahsız pusatsız ge-zemezdi, ancak Kırkgözün Ocağına giderken bir kişi yanına en küçük bir silah alamazdı. Bir çakı bile. O ocağa çakıyla bile yaklaşan iflah olmaz, belasını bulurdu. O ocakta da bir eşkıyayı, mahkumu, kim olursa olsun, ocağın çatısı altına sığınmışsa oradan onu kimse alamazdı. Bu ocağa gelen padişahlar, beyler bile bir günlük yolda silahlarından arınıp ancak ondan sonradır ki ocağın eşiğine yüz sürebilirlerdi.

İnce Memed de bir günlük yolda silahlarından arınmış, dervişler gibi heybesi boynunda yaya yapıldak yola düşmüştü. Hemen yetişip o adama haber vermeli, o da ona para vermeli, ondan sonra da Yüzbaşıya gitmeliydiler. Yüzbaşı, candarmalar silahlı ocağa giremezler ya, ocağın yollarında pusu kurup da İnce Memedi pusuya düşüremezler mi? Tez, çabuk, daha İnce Memed Kırkgöz Ocağına yetişmeden candarmalar yollan tutmalı. Ya da o Kırkgöz Ocağından dönerken…

Tazı Tahsin geriye döndü, canını dişine takmış koşmaya başladı. Kasabaya bu gece sabaha karşı varmalı, candarmayı yola çıkarmalıydı. Ama o adamı nasıl bulacaktı? Görünce o uzun boylu adamı tanırdı. Tarif edince de onu herkes bilirdi. Büyük bir Ağaydı o. Bir de o Topal Ali vardı, izciler başı. Hiç kimseyi bulamazsa onu nasıl olsa sorar soruşturur bulurdu.

Yağmur göz açtırmıyordu. Çarığı su içindeydi. Başka bir ayakkabı olsa bu yağmura mümkünü yok dayanmazdı, kırmızı postal, çift sürme ediği… İnce Memed de postal giymişti. Bu da iyiydi. O, ayağındaki kırmızı postalla bu yağmurda iki günde varamazdı Kırkgözün Ocağına. O kırmızı postallar öyle çok su çekerlerdi ki, şişerlerdi. Belki de İnce Memedin heybesinde çarığı vardı. Eşkıya milletinin ayağı muhkem olmalı, bu atalardan kalmış bir sözdür.

416

Yokuştan aşağı uçup gidiyordu. İliklerine kadar ıslanmıştı. Eğer böyle hızla koşmamış olsaydı, titremekten dişi dişini yer, buyar da ölürdü. Gittikçe de hızlanıyordu. Bu hızla düzlüğe indi. Düzlük silme çayırlıktı, ortasından da dibi çakıl taşlı bir pınar kaynıyordu. Pınarın akarağı sel sularıyla birleşmiş, taşmış, yanı yöreyi almıştı. Az aşağıdaki orman uçsuz bucaksız taa Çu-kurovaya kadar kararıyor, üstünden, bu yağmurun altında bile, azıcık dumanlı, top top ak bulutlar yükseliyordu. Sağ yanda da, düzlüğün ortasından tek başına bir kayalık yükseliyordu. Kayalığın bu yanında da yaşlı, dalları yöreyi örtmüş bir sedir ağacı duruyordu. Kayalık, ak bir bulutun içindeydi. Tazı Tahsin olduğu yerde durmuş, ormanın yolunu ararken, ortadaki kayalıkların üstünde, bulutların içinden bir at başı görür gibi oldu. At başı yitip yitip ortaya çıkıyordu. Sedir ağacına kadar, düş mü görüyorum, hayal içinde miyim, diye yürüdü. Koskocaman bulut hızla kayalığın sivrisinde savrularak dönüyordu. Ağacın altında durdu bekledi. Yağmur gittikçe artıyor, çakan şimşekler, düşen yıldırımlar dağları çatırdatıyor, sallıyordu. Uzun, dünyayı ışığa boğan bir şimşek çaktı, bulutların içindeki at bir süre için ortaya çıktı yitti. Tazı Tahsin İnce Memedi gördüğünden de daha çok sevindi ata. Hemen kayalığa tırmanmaya başladı. Hem İnce Memedin haberini daha çabuk ulaştıracaktı kasabaya hem de atı götürecek, o cömert, zengin adama verecekti. O zengin, o cömert adam da onu altına, paraya gark edecekti. Birden anımsadı, Murtaza Ağaydı adı…

Bu dimdik, duvar gibi kayaya çıkması çok zordu. Hele yağmur da durmaz yağarken, insan yağlı direğe tırmanmış gibi oluyordu. Bu at nasıl çıkmıştı buraya? Belki de bu bir at değil bir cin peri, bir şeytandı. Korktu ama, atın yanına da gitmekten kendini alamadı, gözlerini hırs bürümüştü. Yağmur yukardan atkuyruğu gibi sağılıyordu.

Tazı Tahsin doruğa çıktığında elleri kan içinde kalmıştı. Bir şimşek çaktı, gökler gürledi, çok yakma çatırtıyla bir yıldırım düştü, altındaki kaya beşik gibi sallandı, at simsiyah bir yalbır-dadı, onun üstüne doğru bir şahlandı, Tazı Tahsin atın karnının

I altında kaldı, her nasılsa, korkusundan kendisini taşların aralığına atabilmiş, at da gelmiş üstünden süzülerek geçmiş gitmiş,

417

aşağıda, ağacın yanında dikilmiş kalmıştı. “Yakalayacağım onu,” diye söylendi Tazı Tahsin. “Onu yakalayıp karşılığında bir çiftlik alacağım. Ben olmasam kim yakalayabilirdi ki bu atı!”

Hızla kayalıklardan aşağıya inen Tazı Tahsin bir çalının dibinden yeşil otlar kopardı, eline aldı, ata seslenerek ona yaklaşmaya başladı. Ata gittikçe yaklaşıyor, yaklaştıkça da yüreği göğüs kafesini yaracakmış gibi gümbürdüyordu. Yaklaştı, yaklaştı, elini uzattı, yelesinden tutacakken, ne oldu ne olmadı, Tazı Tahsin kudurmuş, gözleri pörtleyip dışarıya uğramış, dişleri ışıl ışıl bir kılıç gibi parlayarak atın onun üstüne ancak saldırdığını görebildi, ardından da kendisinin bir top gibi yerden yere vurulduğunu, savrulduğunu gördü.

At onu yere çaldıktan sonra çavmış, uzağa, pınarın yanma kadar kendini yenemeyerek gitmiş, ancak orada durabilmiş, birkaç kez de kendi yöresinde fır dönmüş, ardından da Tazı Tahsinin üstüne doğru sünerek, horlayarak, köpüklü ağzı, dışarıya fırlamış dişleri, gerilmiş boynu, pörtlemiş gözleriyle saldırıya geçmişti.

Tahsin az daha yerinden kalkamayacak olsaydı, atın dişleri arasında parçalanacak, ayakları arasında can verecekti. At daha ona yüz metre kalmadan Tazı Tahsin canını ağacın gövdesinin arkasına zor attı. Bu sefer yağız uzaklara çavıp gitmeden hemen horlayarak, gözlerinden ateşler saçarak Tazı Tahsine döndü, dişleriyle uzandı, ağacın gövdesinin arkasına sinmiş Tahsinin kolunu kaptığı gibi, ceketinin yenini aldı götürdü. Bereket versin ki Tahsin kolunu daha at başını uzatmadan çekmiş de onun dişleri yalnız cekete ulaşabilmişti.

Artık atla Tazı Tahsin arasında bir ölüm kalım savaşı başlamıştı. At, dişleri, çiftesi, bütün gövdesiyle Tazı Tahsine saldırıyor, öteki de ağacın gövdesini dönerek kıl payı canını kurtarabiliyordu ya, sonunda at o kadar çok saldırdı ki, Tazı Tahsin yoruldu, gözleri kararmaya, başı dönmeye başladı. Az sonra yere düşecek, hiçbir kurtuluş umudu kalmayacaktı. Atsa gittikçe hızlanıyor, saldırısını artırıyor, Tazı Tahsini yakalayamayınca da hırsından ağacın gövdesini dişliyordu. Tahsinin artık bir tek kurtuluş umudu kalmıştı, o da ağaca tırmanıp canını kurtar-

418

mak… At çavıp gidince acele ağaca tırmandı yatık ilk dala kadar çıktı. At onu orada ağacın dalında görünce çılgına döndü, şaha kalktı, eğer at şaha kalkıncaya kadar Tazı Tahsin ağacın öbür yanma dönmeseydi, azgın canavar onu kapacaktı. Tahsin daha yukarıya, daha yukarıya, ağacın doruğuna kadar tırmandı. Bütün bedeni cezbeye kapılmış gibi titriyordu. Yağmur ağacın gövdesinden, dallarından, yapraklarından seller gibi boşanıp aşağıya iniyordu. O, doruğa çıktıktan sonra at gene durmadı, ardı ardına, bir yerlerden imdat beklercesine, sert, keskin, uzunlu kısalı kişneyerek şaha kalktı, birinci dala kadar uzandı geri düştü. Bu hareketini bir süre yineledikten sonra durdu, bir süre de kızgın, kanlı gözlerle ağacın altından Tazı Tahsine öfkeli baktı. Sonra da ağacın gövdesine yanını vererek, kulaklarını, kuyruğunu düşürmüş, sol art ayağını karnına çekmiş orada kaldı.

İşte şimdi yandım, diye düşündü Tahsin. İşte şimdi bittim… Ya bu at bir hafta buradan ayrılmazsa, ben de burada ağacın başında açlıktan, uykusuzluktan ölür de giderim… Ölmezsem de üç günden fazla dayanamam, atın ağzına düşüveririm. Bu at da kıyamete kadar burada, ağacın altında durur bekler. Ne demiş de başına şu işi açmıştı… Ne demişti de bu deli, bu afsunlu atı yakalamaya kalkmıştı da tatlı canından olmuştu… Artık onun için kurtuluş umudu yoktu ve canavar ağzını açmış onu bekliyordu. Belki silahlı öteki eşkıyalar, çobanlar, köylüler gelirlerdi de onu kurtarırlardı. Gece yarısına kadar böyle düşündü. Yağmur daha dinmemişti. Tazı Tahsinin dişleri üşümekten biribirine vuruyor, bütün bedeni zangır zangır ediyordu. Eğer bu gece burada kalacak olursa, atın onu parçalamasına hiç gerek yoktu, donar ölürdü bu ağacın başında. Yarın sabah da kartallar üleşini parçalarlardı.

At bilmişti onun İnce Memedi haber vereceğini de öldürmeye kalkmıştı. Yoksa bu at, insanı görünce, insanları kendisine yaklaştırmadan alıp yatırıyor, yitip gidiyordu. Kendisine böyle ölürürcesine saldırmasının bir sebebi olmalıydı. Ve hem de vardı. Demek ki bu at, ermişler gibi her şeyi biliyor, anlıyordu. Acaba ona yalvarsa, İnce Memedi kimseye söylemeyeceğine söz verse onu bırakır mıydı, bırakmazdı bu kara domuz.

419

Onu burada, bu ağacın başında dondurup öldürecekti.

Korkarak doruktan aşağı alt dallara indi, titremekten uçuyordu. Daha uzun bir süre burada duramayacak, olmuş armut gibi atın ağzına düşecekti. Alt dalda sırtını kaim gövdeye dayadı. Buraya daha az yağmur geliyordu. Yağmur dursa çok daha kötü olacaktı. Ayaz çıkacak, ayaz da onu bu ağacın üstünde daha çabuk öldürecekti.

Allahım, diye titremekten uçan ellerini göğe açtı ama, fazla tutamadı, koca Allahım şu atı al da başka bir yere götür de ben de buradan ineyim. Nolursun Allahım, vallahi billahi de ben bu gece burada kalırsam buyar ölürüm. Koca Allahım, eğer sen de bu atı şu altımdan alır da götürürsen, ben de sana kocaman, bir tellice horoz kurban ederim. Eğer sen de bu atı şuradan alır da uzaklara götürürsen, ben de bir toklu çalıp sana kurban keserim. Sonra hırsızlık malın kurban olamayacağını akıl etti. Allahım, satın alır da keserim, dedi. Baktı ki at yerinden kıpırdamıyor bile, sol art bacağını karnına çekmiş, olduğu yerde durup duruyor. Bir ay da oruç tutarım, üç ay da sana namaz kılarım, diye yalvardı Tazı Tahsin. Köydeki ebeye de etli kömbe yaparım, hem de sığırcık etinden. Ebe var ya, o, etli kömbe için can verir de ölür bile. İstersen keklik etinden yaparım kömbeyi, soğanlı, yağlı, biberli. Şakırdamaktan bir hal olan ağzı sulandı. Karnı da dehşet acıkmıştı. Yavaş yavaş donuyor, kanı çekiliyor, titremiyordu bile. O ebe var ya, dünyada ondan daha ermiş bir karı yoktur. Bu dünyada güzel, türkü söyler gibi dua etmekte de onun üstüne yoktur. Ben ona keklikli kömbeyi pişirip verince de, güzel kokulu, o da yiyince de, ardından da sana bir gün bir gece, istersen de üç gün üç gece dua eder, kurtar beni şu attan.

Başını çevirdi, aşağıya baktı, at olduğu yerde, tüyleri domur domur olmuş, o da üşümüş duruyordu.

Bir süre yalvarmasının etkisinin sonucunu yukardan, ata bakarak bekledi. At oralı bile değildi. Yağmur da gittikçe azıtıyordu.

Bu sefer, Tazı Tahsin baktı ki Allahtan umut yok, ata dönüp yalvarmaya başladı.

At, at güzelce at, o senin sahibin var ya, İnce Memed, ben

420

onunla konuştum, biliyor musun, o İnce Memed ki bir güne bir gün eşkıya olsa silahsız pusatsız gezmezdi, onu silahsız pusat-sız gördüm, demek ki Kırkgözün Ocağına gidiyordu. Kırkgö-zün Ocağına hiç kimse silahlı giremez. Taa kadim zamanlardan kalmış bir görenektir bu. Padişahlar, sadrazamlar, beyler, paşalar bile Kırkgöz Ocağına bir günlük yolda silahlarından arınıp, kılıçlardan, hançerlerden üryan olaraktan, öyle varıp eşiğini öperlerdi. Yılanlar, ejderhalar dişlerini söküp, akrepler, ağılı arılar iğnelerini atıp ol huzura öyle çıkabilirlerdi. Senin görkemli sahibin İnce Memed de silahlarından arınmış gidiyordu, nereye gidiyordu böyle, üryan, nereye gidecek, Kırkgözün Ocağına gidiyordu. Onun o yiğit, onun Hazreti Ali, onun o gül cemalini gördüm. Bırak beni gideyim. Bu ağacın üstünde vallahi billahi donuyorum. Ölürüm de kanlım olursun. Bir atın da kanlı olması hiç iyi değil. Sen hiç kan işlemiş at gördün mü, duydun mu? Bir at kan işlerse, o at bir daha da kıyamete kadar iflah olmaz. Kırklara da kavuşup ermiş mertebesine yetişemez. Sen de orada sabaha kadar kalırsan da ben de burada buyar ölürüm. Sen de benim kanlım olursun. Git oradan ne olursun, İnce Meme-din başı için benim yakamı bırak da burada ölmeyeyim. İnce Memedi de candarmaya, o Ağaya haber vermeyeceğim. İstersen adı güzel, kendi güzel Muhammedin adına, görkemli, yüce Allanın adı üstüne yemin ederim, git de oradan, aşağıya ineyim de canımı kurtarayım.

Yağmur kabarmış, yağdıkça yağıyor, dört bir yandan kulağına sel çağıltıları, yuvarlanan iri taşların sesleri geliyordu. Şimşek ışıkları uzun süre ortalığı aydınlatıyor, ağacın altındaki at kulaklarını düşürmüş, boynunu yere doğru sarkıtmış, yelesi, perçemi dökülmüş, aşağıda uyuyordu kıpırdamadan.

Bak güzel, soylu at, güzeller güzelisin. Sen de beni buradan azat edersen, ben de İnce Memedin yerini… Bağırmaya başladı. Üşümekten sesi istediği gibi çıkmıyordu. Kimseciklere, kimseciklere, kimseciklere söylemem, söylemem, ne üstüne dersen yemin ederim. Haydi çekil oradan.

Baktı ki elleri ayakları uyuşmuş, donuyor, ağacın doruğuna çıkıp inmeye başladı. Az sonra da ısındı, dişlerinin şakırdaması da biraz azaldı. Ulan gitmezsen gitme, köpek, diye bağır-

421

di. Sen at değil, deli bir uyuz köpeksin. Köpeksin, köpeksin… Durmadan da ağacın doruğuna çıkıyor iniyordu.

Ortalık azıcık ışıdığında da artık tükenmiş, kıpırdayacak hali kalmamış, bacakları, kolları da sanki yerinde yoktu, kopmuştu. Aşağıya hüzünle baktı, az sonra gücü sonuna gelecek, atın ayağının altına buradan sağılıverecek, at da onu ayakları, dişleriyle paramparça edecekti.

“İmdaaat, imdaat! Can kurtaran yok mu?” diye var gücüyle bağırdı. Kulak verdi dört köşeyi dinledi, akan sellerin çağıltısından, yuvarlanan taşların seslerinden başka hiçbir ses duyulmuyordu. Arada da uzak dağlara düşen yıldırımlar, gürleyen, çatır çatır eden gökler dünyayı beşik gibi sallıyordu. Ortada bir tek canlı yoktu, ne kuş, ne böcek, ne sırtlan, ne domuz, ne çakal, ne de ayı… İşte şu atla, şu aşağıda bekleyen gözü dönmüş canavarla dünyanın ortasında yapayalnız, bir başına kalmıştı.

Bak güzel at, diye gene yalvarmaya başladı, beni bırak da, bağışla da gideyim, ne olursun. Biliyorum, ben kötü bir adamım, İnce Memedi Yüzbaşıya haber vermeye gidiyordum, sen karşıma çıkmasaydın, koca Allah seni karşıma çıkardı da bana bu kötülüğü yaptırmadı… İşte ben de vazgeçtim. Beni bırakacaksın, değil mi?

“Bırakmayacak mısın?”

“Neden bırakmayacaksın, İnce Memedi gidip de haber mi verdim?”

“Biliyorsun ki vermedim. Sen çıktın karşıma. Verecektim. Ne mi alacaktım?”

“Ölümünü haber verdim de… Ben de dedim ki, ölüsü bu kadar para eden adamın dirisi ne kadar eder ki? Düştüm yollara, günlerce, günlerce aradım onu.”

“Kimse onun yerini bana haber vermiyordu. İnsanoğlu, kurt kuş, yol sapak, ayılar çakallar, tüm dünya dilsiz kesilmişler onun yerini bana söylemiyorlardı. Sonra koca Allah onu benim karşıma çıkardı. Kırkgözün Ocağının yolunda…”

422

“Yok, yok, yooook! Allah çıkardı onu benim yoluma. Ben o yolu tutmuş günlerdir bekliyordum. Başka yoldan Kırkgözün Ocağına gidemezdi ki… Mecburi oraya gidecekti.”

lısın.”

“Çok akıllıyım ya… Ama sen yakaladın beni. Sen daha akıl-

“Akıllısın, çok akıllısın…. Bak bir garip dul anam var benim. Benden başka onun dirliği düzenliği yok. Beni öldürür-sen, canım çekiliyor zaten, anam kahrından ve hem de acından ölür. Bana acımaz mısın?”

“Biliyorum, vicdansız bir atsın, ama sen soylu bir atsın, soylu atlar da ölümsüzdürler, sonra kıyamet kopunca da cennete giderler. Onlara orada Peygamber, huriler, melekler binerler. Ama bugün burada bir kan işler de, Allanın yaptığı güzel yapıyı yıkarsan Allah da seni, senin gibi bir kanlıyı cennetine sokar mı? Sen cennetini, bir beni öldüreceksin diye cehenneme çevirme. Cehennem yerinde hiç ateş yoktur, isteyen ateşini buradan götürsün. Sen kendi ateşini buradan götürme.”

“Neee, bütün atlar cehennemlik mi, hele yağız atlar? Yok! Kim söyledi bunları sana, İnce Memed mi?”

“Kırkgözün Anacık Sultanı mı? O öyle bir şey söylemez, bütün soylu atlar cennetliktir, ben de bunu ondan duydum.”

Tanyerleri usul usul aydınlanıyor, aşağıdaki ormanın üstünden yağmura yukarı apak dumanlar ağır ağır yükseliyordu. Yağmur azıcık bir süre yavaşlıyor, ardından da gökler gürleye-rek çatırdıyor, arkası arkasına şimşekler çakıyor, yıldırımlar düşüyor, gökten yere ırmaklar boşaltılıyordu.

“Bak, cennetini cehennem etme.”

“Bak, ben de buradan kurtulursam, senin başına yemin için ant veriyorum, sana harmanlardan çalıp bir kuyu arpa doldururum mağaralara, sen de kışın aç kalmazsın.”

423

“İnce Memedin de yerini…’

“Yok, yok, iki gözüm yerinden çıksın ki… Kimseye haber vermem! Kurana da el basarım.”

Sert bir yel esti, ağacın dalları biribirine girdi, ağaçtan bir kuş sürüsü gibi kopan yapraklar havalandı, aşağıya, ormana uçtu. Yağmur kırbaç gibi sağdan soldan veriştirdi, at orada durmuş olana bitene aldırmıyor, yere sarkıtmış boynunu bir kere olsun havaya kaldırarak yöresine bir kezcik olsun bakmıyordu.

“Amma da, amma da inatçısın.”

Artık sesi çıkmıyor, ancak ağzını açıp kapatabiliyordu, o da bin güçlükle. Yağmur, dağlardan gelen soğuk yel öylesine artmıştı ki ağacın üstünde kendisini zor tutuyordu.

Çok yakınlara bir yıldırım düştü, yıldırımın şavkı öylesine sert, ustura gibi keskindi ki gözlerini kapamasa o anda kör olacaktı. Birincisinden daha sert bir yıldırım onlara biraz daha yaklaştı. Üçüncü yıldırım atın üstünde durduğu o uzun sivri kayalıkta patladı. Artık arka arkaya şimşekler çakıyor, sağda solda, yakınlarda yıldırımlar patlıyor, şimşekler birer ağ gibi biribirlerine dolaşmış dağlardan aşağıya akan sellerle birlikte sünüp geliyor, ormana aşağıya dökülüp gidiyordu. Dağdan, ortalığı sarsarak inen son yıldırım geldi ağacı dört kere dolandı, bir ışıktan halka yaptı, at bir sıçradı halkanın dışına çıkmak istedi, çıkamadı. Yıldırım ağacı bırakıp atın yöresinde dolanmaya başladı. At yıldırım halkasının ortasında kalmış koşuyor, halka da savrularak onun yöresinde dönüyordu. Atla yıldırım Kızılkartallı koyağına yukarı böylece biribirinin yöresinde dönerek, savrularak, biribirlerine dolanarak, görülmemiş bir yoğun ışık, at oyununda gözden ıradılar gittiler. Bu sırada da ağacın üstündeki Tazı Tahsin gövdeden akan sularla birlikte yere akıverdi. Bir süre gövdenin dibinden kalkamadı, gözleri yörede yıldırıma karışmış gitmiş atı korkuyla arıyordu. At bir kez daha döner gelirse, artık kurtuluşu yoktu. Ne bir daha ağaca tırmanacak hali kalmıştı, ne de kaçıp koşacak… Sürünerek yokuş aşağı inmeye, hareket ettikçe de ısınmaya başladı. Ormanın üstünde bir yerlerde şimşekler çakıyor, bir büyük top ışık ormanı,

424

dağları aydınlatıyor, Tazı Tahsin bu ışıkta her şeyi en ince ayrıntısına kadar, kayalıklardaki en küçük, iğne ucu kadar çakan ipiltileri, çalılarda yağmurun bozduğu küçük damlaların sarkıttığı örümcek ağlarını, en küçük yaprağın damarlarına kadar her şeyi görüyordu.

Başını kaldırınca ormanın ucundaki çadırları gördü. Bunların Yörük çadırları olmadığını hemen anladı. Dışarda ne hayvan, ne insan, bir çadırın önünde bir çatalın üstüne tünemiş iri alıcı kuştan başka hiçbir canlı gözükmüyordu. Bağırmak istedi, sesi çıkmıyordu. Korkuyla yöresine bakmıyor, geliyor mu diye de atı aranıyordu. Çadırlar yakındı ama, çenesi kenetlenmiş, bütün bedenini seğirir gibi inceden ince gelen bir titreme almıştı. Elleriyle ayaklarıyla yere dokundukça da çamura giriyordu. Az bir sürede de çamurdan adam olup çıkmıştı. Yağmur gittikçe de artıyordu. Önü alıcı kuşlu çadırdan dışarıya kırmızı önlüklü bir kız çıktı, hemencecik de dışarda hiç durmadan içeriye geri girdi. Kızı görünce Tazı Tahsin içine doğan sevinçle çabaladı. Sürünmeye başladı. Kuşun tam yanında gözleri kararırken, ala şahinin şimşek gibi çakan gözlerini, açılmış esneyen ağzındaki kıpkırmızı dilini, kıvrık keskin gagasını gördü, kendinden de geçti.

Az önceki kız bir daha, hışım gibi inen yağmurun altına, dışarıya çıktı, onu gören kuş kanatlarını açtı, çırpındı, yöresine ağır damlalar fışkırttı, kız da dışarda hiç durmadan gerisin geri çadıra girdi.

“Dede,” dedi, “kapıda bir ölü var, uzanmış yatıyor.”

Dede kepeneğini sırtına alıp dışarıya çıktı. Çok uzun boylu, çok ak sakallı, çok uzun parmaklı bir adamdı. Tazı Tahsinin yanma kadar geldi, sağ elini onun göğsüne koydu:

“Bu adam bizim Tazı Tahsin,” dedi gülümseyerek, “ölmemiş. Hiçbir şeyi de yok. Azıcık donmuş, çok da korkmuş.”

“Neden korkmuş dede?”

“Bilmem, korkmuş.”

Dede, torun Tazı Tahsini içeriye taşıdılar.

“Babanın donunu, gömleğini, çorabını, giyitlerini getir. Bir de havlu getir. Sen de ateşi bir iyice gürlet. Bunun çenesi kenetlenmiş. Ölmemiş ya Tazı Tahsin, durumu o kadar da iyi değil. Bir de çay kaynat.”

425

Tazı Tahsini yandaki boş bölmeye çekti. Bu sırada Tahsin gözlerini bir kere açtı kapadı:

“Amanın geliyor, geliyor, geliyor yetişin,” diye de dişlerinin arasından mırıldandı duyulur duyulmaz. Yaşlı adam onun ne dediğini anlayamadı.

Kız dedesinin istediklerini getirdi yanma koydu. Keçenin üstüne uzanmış yatmış Tahsinin üstünden başından boşanan sular keçenin üstünde göllenmişti. Yaşlı adam becerikli ellerle Tahsini çarçabuk soydu, havluyla onu yavaş yavaş kuruladı, giydirdi, kilimlerle sarmalayıp ocağın başına taşıdı. Bu sırada Tahsin iki kere daha gözlerini açtı kapadı.

“Her şey kolay da şu Tahsinin kenetlenmiş dişlerini açmak zor. Bu kadar üşümüş insanların kenetlenmiş dişleri kolay kolay açılamaz.”

Kız ateşi gürlettikçe gürletiyor, çadırın içi ısınıyor fırın gibi oluyordu. Kız ikide birde de dışarıya çıkıp içeriye girmeseydi çadır daha çok ısınacaktı.

“Dede, kuş da dışarda Tazı Tahsin gibi donacak. Tüyleri kabarmış, tüyleri domur domur olmuş. Onu içeriye alayım mı?”

“Bir şey olmaz kuşa,” diye sert, kesin konuştu dede.

“Ama dede…”

“Bir şey olmaz,” diye kalın, püskül püskül ak kaşlarını çattı dede. “Kuşların tüylerinden onlara su geçmez. Kuşlar üşümezler.”

“Üşümezler de dışardaki kuş niye öyle kabarmış da büzülmüş?”

“Huylarıdır, kuşlar öyle çoğu kez kabarırlar soğuk, yağmurlu, karlı havalarda…”

“Ama dede…”

“Eeee, al getir içeriye istersen kuşu,” diye kızdı dede.

Kız dışarıya çıktı, kuşu çatalıyla birlikte aldı getirdi, çatalı ocağın yanma çakıp kuşu üstüne kondurdu.

“İşte şimdi, az sonra büzülmekten kurtulur, gözleri cin gözleri gibi oynar,” dedi kız.

Kuşun gözlerine perde örtülmüş, tüyleri domur domur olmuş, sağ ayağını karnına çekmiş, uykusunda ürperiyordu arada sırada da.

426

Bir süre ısındıktan sonra, önce kuş, sonra da Tazı Tahsin gözlerini açtılar, bir tuhaf, bir şeyleri anımsamaya çalışarak önce kıza, ardından da dedeye baktı. Konuşmak istedi, çenesi açılmadı.

Ocakta çay fokurdayarak kaynıyordu.

“Ağzını açıp da bir çay içersen, karnına sıcak bir şey girince hiçbir şeyin kalmaz.” Dede sesini yükseltip onun kulağına eğildi, kulağı az duyanlarla konuşur gibi bağırdı: “Sen çok korkmuşsun, sen çok,” dedi. “Sen çok korkmuşsun sen, çok, sen çok…”

Öteki, gözlerini açıp, ona bir süre anlamsız, boş gözlerle baktıktan sonra yeniden kapadı.

“Seni kim kovaladı da böyle korkuttu, yavrum Tazı?”

Tazı Tahsin gözlerini bir daha açtı, bu sefer gözlerinden bir ışık belirtisi geçti.

Isınmış kuş da kanatlarını geniş geniş açıyor, geriniyor, ardından da çırpmıyordu hızlı, sert. Gözleri de keskin, yuvalarında dönüyordu.

Tazı Tahsin usuldan titremeye başladı. Dede sevindi:

“Kendine geliyor Tazı,” dedi.

Çaydanlıktan ince belli bardağa tavşan kanı bir çay koydu, çay tüttü. Tazı Tahsin gözlerini dumanlanan çay bardağına dikmiş ayıramıyordu.

Dede, elindeki bardağı karıştırdığı kaşıkla birazıcık çay aldı, başını dizinin üstüne aldığı Tahsinin ağzına kaşığı boşaltmaya çalıştıysa da Tahsin ağzını açmadığından çay dudaklarının kıyısından boynuna aşağı aktı gitti. Yaşlı adam bunu birkaç kere yineledi. Sonunda Tahsinin ağzı azıcık açılıp hasta dudaklarını diliyle yaladı. Bunun üstüne de dede çay bardağını doldurup onun ağzına dikti. Tahsin zorla da olsa çayı yutuyor, yuttukça da kendine geliyordu. Böyle böyle Tahsin kısa bir sürede tam on bir bardak çay içti, kendine gelince de irkildi.

“Geliyor,” diye inledi. “Yetişin geliyor, geliyor. Geliyor, yetişin ümmeti Muhammed…”

“Kim geliyor Tahsin?”

Tahsin ayağa kalktı, sendeleyerek geri oturdu.

“O geliyor o. At.” Yüzü gerilmiş, seğiriyor, gözleri korku

427

içinde açılmış, dört bir yanına bakmıyordu, yandaki kuşun kuşkulu gözlerinin tıpkısı.

“Vahap Dayı, sen misin?”

“Benim Tahsin.”

“Ben kurtulacak mıyım Vahap Dayı? Beni öldürdü o.”

“Kim?”

“O yağız at.”

“Ne yağız atı Tahsin? Şimdi sen sus, sana balla yağ gerek.”

Dede kalktı, bir kulplu tavaya bir hızmandan bal, bir hız-mandan da tereyağı döktü, ocakta kaynatmaya başladı. Yağ, balla birlikte eridi, ortalığı keskin, güzel yanmış bir koku aldı. Sanki bütün çiçeklerin kokuları yakılarak bir araya getirilmişti. Öyle kokuyordu.

Vahap Dayı dolu tahta kaşığı Tahsinin ağzına dayadı:

“Aç ağzını, iç şunu.”

Tahsin bir kurbağa ağzı gibi kocaman açtı ağzını.

“Bunu içersen şimdi kendine gelirsin.”

Tazı Tahsin tavadaki bal yağ karışımını sonuna kadar içti bitirdi, yüzüne kan geldi, yanakları pespembe oldu.

“Gördüm,” dedi, “İnce Memedi gördüm. Gidiyordu, silahsız pusatsız. Bir insan silahsız pusatsız nereye gider, ancak Kırkgözün Ocağına gider, ben de onu gördüm, kasabaya haberi iletmek için koşuyordum ki…”

İnce Memedi, atı, eski, hastalıktan yeni kurtulmuş anlatmaya hasret kalmış bir destancı gibi bıkmadan usanmadan, anlatmaya doymadan anlatıyordu.

“Nasıl, nasıl bir adam dedin İnce Memed, nasıl kıbalda bir adam?”

“Nasıl olacak, boyu benim kadar, avurdu da avurduna geçmiş, boynu ince armut sapı gibi, gözleri de çukura kaçmış, koskocaman elleri benim ellerimin iki misli, bıyıkları sarkık… İşte öyle, bir çocuk kadar İnce Memed.”

Bunları duyunca önce kız, onun ardından da Vahap Dayı koyverdi makaraları. Tazı Tahsin aptallamış, onların yüzüne alık alık bakakalmıştı. Vahap Dayı hem gülüyor, hem de dizlerine vuruyor, “Vay anasını Tazı Tahsin, vay, vay anasını,” diyordu. “Demek İnce Memed parmak kadar bir çocuk, demek atı

428

II

da yıldırıma sarılıp, dolanıp başını da aldı gitti, vay be Tahsin oğlum, vay benim yavrum, senin başına neler gelmiş de…”

“Ne gelmiş Vahap Dayı?”

“Olan olmuş sana yavrum, öyle İnce Memed mi olurmuş hiç, Tahsin oğlum? Amanın bunu kimseye söyleme, seni taşka-laya alırlar da bir daha milletin dilinden kurtulamazsın. Aman ha aman! Atı da burada söyledin, başka bir yerde söyleme, amanın ha, sen sen ol da… Senin dediğin gibi bir İnce Memed olamaz.”

“Olur Vahap Dayı olur, ben onu şu gözlerimle daha dün gördüm.”

“O senin gördüğün İnce Memed değilmiş Tahsin oğlum. İnce Memed on bir yaşındayken bile o kadarcıktı, şimdi o, ben onu geçenlerde gördüm Değirmenolukta, atının üstünde dimdik, uzun, yakışıklı, bir sıvgaca dal gibi duruyordu. Öyle iriydi ki, altındaki o seni yiyecek olan atın belini çökertiyor, iki kat ediyordu. Amanın Tahsin oğlum, bu sözleri, atın da seni yiyeceği, seni yağmurda üç gün üç gece ağacın altında beklediği tevatürünü kimsecikler duymasın, olur mu, senin için hiç iyi olmaz. Sen kapı gibi İnce Memedi bir sabicik çocuk yaptın da çıktın, Tahsin oğlum, bunları başkalarına anlatıp da elalemi üstüne güldürme.” “Ama Vahap Dayı, vallahi de, billahi de…” Kız daha gülmesini kesmemiş, Tazı Tahsin direttikçe o gülmesini artırarak sürdürüyordu. Sonunda çaresiz kalan Tahsin:

“Varın siz inanmayın,” dedi küskün. “Ne gelir ki elimden.” “Hiçbir şey gelmez,” dedi Vahap Dayı. “Şimdi beni iyi dinle Tazı oğlum. İyi adamsın, hoş çocuksun, baban da senin gibiydi ya, o da çok korkaktı. Sen de çok korkmuşsun.”

“Çok korktum. O at beni yiyordu. Beni yemek için kocaman ağzını açıp ağaca tırmanıyordu. Bir düşseydim ağaçtan, benim bir parçamı bırakmazdı. Silah var mı evde?” “Var, ne yapacaksın?”

“Şimdi gelir o… Gelince de üçümüzü de yer o. Paramparça eder üçümüzü de… Nereye gitsem o benim kokumu alır. Bir tabanca alacağım kasabaya gittiğimde. O benim kokumu alarak beni bulduğunda da çekeceğim tabancayı…”

429

“O ata kurşun geçmez,” diye güldü Vahap Dayı. “Sen de onu vuramayınca, vay gele senin başına… İşte o zaman yağız at seni didik didik edecek…”

“Doğru, ona kurşun geçmez,” diye boynunu büktü Tazı Tahsin. “Peki ben ne yapayım, nerelere gideyim bu atın elinden de canımı kurtarayım, bana bir akıl ver Vahap Dayı.”

“Bak Tahsin, sen bundan sonra ağaç olmayan yerde dolaşma. Senin başka çaren yok.”

“Yok,” dedi Tazı Tahsin. “Kızgın eşekarılarımn yuvalarına çomak sokmayacaksın. Sokunca işte böyle olur, eşekarılarımn da elinden kurtulamazsın.”

“Kurtulamazsın,” dedi daha için için gülmekte olan kız.

“Hiç kurtulamazsın,” dedi Vahap Dayı.

“Ya şimdi gelirse, ben ormana kaçayım mı?”

“Gelmez,” dedi Vahap Dayı.

“Gelirse?”

“Gelirse bu kuş ne güne duruyor, ben bu şahini yalnız av avlamak için mi aldım sanıyorsun? Bu kuşu o atın üstüne salıverdim mi, tamam.”

Kız karnını tuta tuta, uğunarak gülüyordu.

“Kuş gider, onun başına, kulaklarının arasına konar, bir gagada bir gözünü, öbür gagada da öteki gözünü oyar şuraya atı-verir. İki gözü kör at seni arasın da bulabilsin.”

Tazı Tahsin gülümsedi, yatıştı, arkasına yaslanıp gözlerini kapattı, biraz sonra da olduğu yerde uyudu kaldı. Çocuklar gibi rahat, dudaklarını sündürerek soluk alıp veriyordu.

Uyuduğu da iyi olmuştu, az sonra Vahap Dayının çadırına üç gündür beklediği kaçakçılar geldiler. Heybeleri ipekliyle, saatla, altınla doluydu. Malları Suriyeden alıp Malatyaya götürüyorlardı. Üç kaçakçının üçünün de atı doruydu. Eyerleri, dizginleri kılaptan işleme, heybeleri halı, silahları Alman filintasıydı. Lacivert ceket, külot pantolon giymişler, ayaklarına parlak çizmeler çekmişlerdi. Mintanları ipeklidendi. Kasketleri pahalı İngiliz kumaşındandı. Ceketlerinin altına gene kılaptan işlemeli fişekliklerini üst üste çaprazlama bağlamışlardı.

Vahap Dayı kaçakçıları sevinerek karşıladı.

430

I

“Üç gündür, geceli gündüzlü gözlerim yollarda sizi bekliyordum. Başınıza bir iş geldi sanıyordum.”

Kaçakçılar hiç ıslanmamışlardı. Geniş, sugeçirmez ince Çerkeş yamçıları onları dizlerine, atları da sağrılarına kadar örtmüş korumuştu. Heybelerini, öteberilerini çabucak çadıra taşıdılar.

“Üzülme senin oğlan Halepte kaldı, durumu iyi Vahap Dayı,” dediler.

Vahap Dayı oğlunu sormak istiyor, korkusundan, başına bir iş gelmiştir diye soramıyordu.

“Ne yapacakmış Halepte?”

“Bizi bekleyecek, gelecekte birlikte döneceğiz. Duyduk ki İnce Memed yeniden dağa çıkmış, ortalığı kasıp kavuruyor-muş.”

“Hele oturun, hele azıcık ısının hele. Bir de çay için…”

“Öteki çeteler nerdeler?”

“Hele oturun hele!”

Vahap Dayı onların sırmalı, yağmuru yiyince kaskatı kesilmiş yamçılarını, yün başlıklarını öteki odaya götürdü geldi, ateşin dört yanına döşekler serdi:

“Buyurun,” dedi, “oturun.”

İnce belli bardaklara kız çay dolduruyordu. Kaçakçıların üçü de pos bıyıklıydılar. Baştaki en uzun boylu olanı cebinden küçük bir altın maşallah çıkarıp kıza uzattı:

“Al,” dedi, “bu senin hediyen.”

Vahap Dayının gözleri parladı.

Ötekiler sıcak çayı ağır, usturuplu içiyorlardı. Kız dolduruyor, onlar birer parça şekeri dişleriyle kırıyor gırtlama yapıyorlardı.

“Şu yatan babayiğidi de sorarsan, bunun adına Tahsin derler, Tazı Tahsin. Bu Tazı Tahsin bu dağlarda üç günlük yolu bir günde gitmekle, üç koca dağı da iki günde aşmakla namlıdır. Soylu Arap atlar bile onunla yanşamazlar… Amma velakin başına bir iş gelmiş ki Tazı Tahsinin Allah düşman başına vermeye.”

Baştan sona kadar onun başından geçenleri, İnce Memedin Bakırgediğinde nasıl vurulduğunu, köylü kadınların İnce Me-

431

mede nasıl ağıt yaktıklarını, İnce Memedin vurulma haberini Tazı Tahsinin nasıl bir gün bir gecede kasabaya ulaştırdığını, kasabalıların bayram ettiklerini, Tazı Tahsini de nasıl paraya pula boğduklarını, sonra öldürülen eşkıyanın İnce Memed değil de başkası olduğunu, bundan sonra da Tazı Tahsinin İnce Memedi aramaya çıktığını, onu gördüğünü, arkasından da İnce Memedin yağızını yakalamaya çalıştığını, atm da onun başına ne işler açtığını bir bir anlattı.

“Bu at işi doğru mu?” diye sordu kaçakçı başı.

“Niçin yalan olsun, o at öyle bir attır. Onu İnce Memedden başkası yakalayamaz, onun yanına kimse yaklaşamaz. Çok denendi, o ata kurşun da geçmiyor.”

“Peki şu yıldırım işi, atın bir yıldırım halkasının ortasında koşması, yıldırım ışığına sarınıp gitmesi, bu da mı doğru?”

“Neden doğru olmasın?” dedi Vahap Dayı. “Alinin Düldülü, Köroğlunun Kıratı böyle değil midir?”

“Bu atı yakalamanın hiç mümkünü çaresi yok mu?”

“Yok,” dedi Vahap Dayı. “Görmüyor musunuz, bu haymı ağacın tepesinde buydurup öldürüyormuş. Yıldırıma şükretsin.”

“Koca Dursun çetesi buralarda mı?”

“Akçadağdaydı önceki gün.”

“Öyleyse daha bir haftada buraya gelemez o. Bizi pusuya düşüremez ya?”

“Geleceğinizi kimse bilmiyor.”

“Candarmalar?”

“Onların gözü İnce Memedden başkasını görmüyor, dağları eşkıya almış, onlar için varsa da İnce Memed, yoksa da İnce Memed. O da ortalarda yok. Saklanmış bir kaya kovuğuna çıkmıyor ortaya.”

“Bir tuhaf eşkıya.”

“Hem de ne tuhaf! Ben böyle bir eşkıyayı şimdiye kadar ne gördüm, ne de duydum. Bir süre ortadan çekiliyor, yitiyor, adı sanı, imi timi bellisiz oluyor, bir bakmışsın ki bir gün ortaya çı-kıvermiş, dünyayı biribirine katıp karıştırıvermiş. Yakında dağların üstüne büyük asker güçleri yürüyecek. İşte o zaman bir süre siz buralara uğramayacaksınız. Dün Çiçeklioğlu bütün çe-

432

tesiyle buradaydı, ona tez günde başını alıp bu dağlardan başka yere gitmesini öğütledim.” “Bu at işini aklım almadı.”

“Yüzbaşı bu atı köylülerden istedi, buyurdu, köylüler onu yakalamak için dağ bayır ardına düştüler, yakalayamadılar.” “Şimdi yollar açık mı?”

“Yollar açık, Kürt Kerem çetesi de sizi Kırkgözün dört yol ağzında bekliyor. Siz bu dağlardan aşana kadar sizinle beraber olacak.”

“Haydi bir yemek yiyelim.”

Tazı Tahsinin yatağını öteye, çadırın eğmesinin dibine çekmişler, o uyuyordu. Alıcı kuş da çatalının üstüne tünemiş, gözlerine perdeyi indirmiş, bir kanadını da taa ayağının yanına düşürmüş kestiriyor, arada sırada da perdenin arkasında kalmış gözleri oynuyordu.

Yemeklerini yediler, yolcu yolunda gerek deyip atlarına atladılar, yamçılarını üstlerine çektiler hışım gibi yağan yağmurun altına vurdular.

Onlar gittikten sonra Vahap Dayı yatsı namazına kadar kaval çaldı, kız dinledi. Yatsı namazından sonra pekmezli yoğurt yiyip uyudular.

Tazı Tahsin uyandığında daha sabaha epeyi vardı ya dinlenmiş, dincelmişti. Ocaktaki büyük kütükler köze dönüşmüşler, neredeyse külleneceklerdi. Kıl çadırın içi sıcacıktı. Kızla dedesi derin uykudaydılar. Tazı Tahsin gözlerini bir iyice uğuş-turduktan sonra, geceden bu yana ocağın başındaki çakıltaşla-rına serilmiş kuru giyitlerini aldı giyindi. Çarıklarını da çekti. Dışarıya çıkıp yürümeli, kasabaya ulaşmalı, güzel haberini o uzun adama vermeli, ondan da gene bir kucak para almalıydı. Geç, geç, çok geç kalmıştı zaten. Kim bilir, şimdiye kadar İnce Memed Kırkgöz Ocağından çıkmış, nerelere gitmişti… Dışarda yağmur yağıyordu daha hışım gibi. Varsın yağsın, dedi kendi kendine Tazı Tahsin, gitmeli, kasabaya ulaşmalı, muştuyu o uzun boylu Ağaya vermeli, muştuluğunu da almalıydı. Dışarıya çıktı, çıkmasıyla da geriye dönmesi bir oldu. Dışarda, tan-yerlerinin oralarda ağartıya benzer bir şeyler balkıyordu. Atın karartısı da ormanın üstüne koskocaman bir bulut gibi çökmüş

433

oturmuştu. Karartı karanlığa yapışmış boyuna kabarıp şişiyor-du. Ne olursa olsun, at onu öldürse de Tazı Tahsin yola çıkacaktı. Ocağın yanındaki çatalına tünemiş alıcı kuşu, gözlerinde közlerin ışığı, kendisine bakar gördü. Hah, diye, tepeden tırnağa bir sevinç ürpertisi geçirdi, hah, şimdi kuşu alacak, at da gelirse kuşu onun üstüne bırakacak, kuş da onun gözlerini oya-caktı. Ama Vahap Dayının kuşu alınamazdı ki… Vahap Dayı bu dağlarda İnce Memedden de, atından da daha cana kıyıcıydı. Dağdaki bütün eşkıyalar, kaçakçılar ondan sorulurdu. Onun bilmediği, tanımadığı, yönetmediği eşkıya yoktu bu dağlarda. İstediğini öldürtür, istediğini sürdürür, istediğini kurtarırdı. Böyle bir adamın kuşunu kim çalabilirdi ki… Şu dağın başında yanında bir çakı bile olmadan, işte böyle hiç kimseden korkmadan uyuyabiliyordu o. Allahtan sonra eşkıyalar ona taparlardı. Tazı Tahsin onu gördüğünde, dişleri kenetlenmemiş bile olsaydı, dili tutulurdu. Oysa ne de iyi bir adamdı. Onun canını kurtarmıştı. Kuşu istese, bir günlüğüne vermez miydi? Uyandırmak için üstüne eğildi, sonra birden, ya vermezse, diye vazgeçti, dışarıya çıktı, ortalık neredeyse aydınlanacaktı. Yağmur daha olduğu gibi veriştiriyordu. Sellerle dolmuş koyaklardan suların gürültüleri geliyordu. Vahap Dayı sabahleyin uyanınca, bir de bakmış ki kuş yok. Herkes bilir, o, kuşlarını canından çok sever. Bilir Tazıcık Tahsinin aldığını, hiç öfkelenmez, çağırır oğullarından, eşkıyalarından birisini, yakalayın şu haym Tazıyı, nankörü, ekmek yediği sofraya bıçak sokanı, kellesini kesin de bana getirin, der. Yeter bu kadarı da. Bunları da düşündükçe eli ayağı çözülüyordu. Ama kuşsuz da bir yerlere gidemezdi Tazı Tahsin, at ormanın ucunda durmuş, gölgesini de dağ gibi ormanın üstüne, karanlığa düşürmüş bekliyordu.

Vahap Dayı sağından soluna dönerken homurdandı, kulakları kocamandı, Tazı Tahsin böylesine bir kulak görmemişti ömründe. Gülmesi geldi. Bu anda da çatalın üstündeki kuşu kaptığı gibi dışarıya çıktı. Durmadan yokuş aşağı, çırpınan kuşun başını koltuğunun altına sıkıştırmış, göbeğine kadar gelen hızlı selleri, keven dikeni öbeklerini, kayaları aşarak koşuyordu. Ormanın ucuna vardığında ulu bir sedir ağacının dibinde durdu, ağacın altı öyle fazla yağmur tutmuyordu. Kalın yap-

434

raklı dalların altlarındaki kimi tümsekler yer yer tozluydu bile. Bir tümseğin üstüne sekilenip oturdu. Kuş artık çırpınmıyordu ya, çok sarsılmıştı. Şimdi geçer, diye düşündü. Doğruydu, az sonra kuş kendine geldi, çırpınmaya, onun ellerini gagalamaya başladı.

Biraz dinlendikten sonra Çukurova yolunu buldu, artık Tazı Tahsinin keyfine diyecek yoktu. Kuş da artık ona alışmış, çırpınmayı, ellerini gagalamayı bırakmış, yatışmıştı.

Poyrazoluğa gelince yağmur dindi, ortalık açtı, güneş çıkıverdi, ıslak kayalar ışıladı, Tazı Tahsinin de, kuşun da gözleri kamaştı, kuş gene çırpındı ya, öyle eskisi gibi huysuzluk etmedi, az sonra da dinginledi.

Tazı Tahsin kasabaya ertesi sabah girdi. Üstü başı çamur içindeydi. Elindeki kuş da çamur içinde kalmış, kanatlarını düşürmüş kolunda uyuyordu. Halsiz düşmüş, ne çırpmıyor, ne de herhangi bir harekette bulunuyordu. Kasabanın ilk evlerine gelince Tahsin kuşa uzun uzun baktı, kuş canını attan kurtarmış, onun yüzü suyu hürmetine korkusuz buraya kadar gelmişti. İnşallah kuşa bir şey olmayacak, o da ilk fırsatta kuşunu götürüp Vahap Dayıya teslim edecekti.

Pazaryerinde, taa on beş dükkan öteden burnuna yoğun bir kebap, sumak kokusu geldi. Acından ölüyordu. Hemen kebapçıya koştu. Kuş da ondan beterdi.

“İki kebap, bol soğanlı, domatesli… Bir parça da çiğ kıyma, kuşa.”

Kebapçı ocağa çifte kebabı söyledi. Gitti bir avuç da kıyma aldı getirdi. Tahsin daha elini açıp uzatmadan kuş onun elindeki kıymaya saldırdı. Gagasını onun avucundan hiç çekmeden canlanmış gözleriyle, hiçbir yöne bakmadan kıymaları yuttu. Çabuk çabuk kıymaları yiyip bitiren kuş onun gözlerine, aç bir köpek gibi bakmaya başladı.

“Bir bu kadar kıyma daha.”

“Bu kuş kıtlıktan çıkmış.”

İki misli daha kıymayı bir top yapıp kebapçı getirdi Tahsi-ne verdi. O da gene kuşa yedirmeye başladı. Kuş bu sefer öyle eskisi gibi başını kaldırmadan yemiyor, bir yiyor, bir süre yöreyi seyrediyor, yutkunuyor, üst üste, gagasını bacağının tüy-

435

lerinde temizliyor, sonra gene keyifli keyifli yemeye başlıyordu.

Kebaplar geldiğinde kuş kıymasını bitirmiş, kanatlarını açmış, uzun uzun geriniyordu.

Yaşlı kebapçı geldi, o kebabını yerken karşısına oturdu. Dükkanda başka kimse yoktu.

“Nedir bu halin arkadaş?” dedi Tazı Tahsine. “Senin başında bir hal var. Bak, bak tepeden tırnağa çamura batıp çıkmışsın. Cıcığın çıkmış…”

“Çok yağmur yağdı.”

“Elindeki kuş bile çamur içinde.”

“Bütün gece koştum, yürüdüm.”

“Derdin neydi bre arkadaş?”

Tazı Tahsin hem çabuk çabuk kebabını yiyor, bir yandan da ona laf yetiştiriyordu.

Kuşun önüne bir parça kebap attı. Kuş kanatlarını açarak masanın üstünde koştu, muşambadaki parçayı kapıp yuttu. Tahsin bundan sonra bir kendi ağzına atıyordu kebabı, bir kuşun önüne… Kuş kanat uçları titreyerek önüne düşen kebap parçasını üç yutkunmada yutuyordu.

“İnce Memedi gördüm arkadaş, onu çok aradım, sonunda da yerini buldum, kendisiyle konuştum. Onu da buraya, o uzun adama haber vermeye geldim. O uzun adam dedi ki… Adını unuttum onun.”

“Bu kasabada epeyce uzun adam var.”

“Bu çok zengin bir Ağa, ben İnce Memedin ölüm haberini getirince ona, o da bana çok para verdi, ben zengin oldum. Hah, buldum, onun adı Murtaza Ağaydı, öyle değil mi?”

“Şimdi de dirim haberini mi?”

“O Ağa dedi ki bana, eğer sen bana İnce Memedin yerini bulur da haber verirsen seni altına, paraya boğarım. Ben de bütün dağları aradım buldum onun yerini.”

“Şimdi de haber vermeye geldin öyle mi?” “Öyle.”

“İnce Memed nasıl bir adam?”

“İnce, uzun, dal gibi… Nah benim iki mislim, utangaç, akıllı, yürekli, büyük kara gözlü, kara kaşlı, çekik bıyıklı, sırmalı

436

aba giyinmiş bir tuvana delikanlı. Öyle de yakışıklı ki yüzüne bakmaya kıyamazsın. Onu bir görünce de yanından ayrılamaz, yüzüne bakmaya doyamazsın.”

“Şimdi sen de onu haber vermeye geldin o Ağaya, o Ağa sana para verecek, candarmalar da gidip İnce Memedi öldürecekler, öyle mi?” Kebapçı birden sertleşti: “Seni casus köpek,” diye dişlerini sıktı. “Kalk oradan, zıkkımlandığın yeter. Kalk, kalk da siktirol, cehennem ol da git. Seni uyuz oğlu uyuz, casus oğlu casus… Kalk…”

Tazı Tahsin şaşırmış kalmış, yüzü allak bullak olmuştu. Orada lokması ağzında, öyle kalakalmıştı. Ne ağzındaki lokmayı çiğneyebiliyor, ne de dışarıya atabiliyordu.

“Kalk, kalk, seni anasını avradını… Kanı ciğeri beş para etmez uşak seni… Beş on kuruşa İnce Memedi öldürttüreceksin, değil mi, kalk! Al kuşunu.

Kuşun ipini sandalyadan çözdü, Tahsinin başına attı onu. Tazı Tahsin bir süre kuşla cebelleştikten sonra, kuşu yakalayabildi.

“Kalk, defol git buradan, senin gibi pis bir adamın parasını da istemem, haydi kalk, zıkkım olsun sana…”

Tazı Tahsin neye uğradığını bilemiyor, aval aval, bir yerlerden bir imdat umar gibi dört bir yana bakmıyordu.

“Kalk ulan dedim sana,” diye iriyarı kebapçı kuşandığı ak önlüğü savrularak onun koluna yapıştı, “de yallah!” Onu dışarıya sürükledi. Kuş onun omuzuna konmuş, Tazı Tahsin de varmış karşı duvara dayanmıştı. Daha ne olup bittiğinin farkında değildi. Öfkeden kudurmuş kebapçı daha onu duvara dayanmış, orada bekler görünce üstüne zorlattı. Tazı Tahsin baktı ki, o dev gibi adam delirmiş üstüne geliyor, kebapçının boynuna doğru uzanmış kocaman çemrenmiş, kaim kollarının altından kaydı uzaklaştı, çarşının ortasından yukarıya doğru gelişigüzel koştu. Caminin avlu kapısına gelince durdu, içeriye girdi. Bir kısım adamlar şadırvanda aptes alıyorlardı, bir musluğa varıp ağzını dayadı, kana kana içti. Bu adam ona niçin böyle yapmıştı, Tazı Tahsin bir türlü anlayamıyordu. Bir yandan da seviniyordu, enayi, nedense o kadar çok öfkelenmişti ki kebap parasını bile almayı unutmuştu. Bu şehirlerde çok tuhaf insanlar vardı, canım…

437

Belki de İnce Memedi yanhş tarif ettim, o yüzden kızmıştır, diye düşündü. Doğru tarif edeyim de benim üstüme gülsünler, değil mi, gülsünler de beni taşkalaya alsınlar, öyle mi? Hahhah, yağma mı var! Bu delifişek, osuruğu cinli adamın kudurmasına başka türlü bir anlam vermenin mümkünü yoktu.

Şadırvanın taşında oturmuş, o uzun, zengin adamı düşünürken, gözüne yaşlı, çember sakallı, yumuşak görünüşlü bir adam ilişti, işte bu adama o uzun zengin kişi sorulabilir, diye içinden geçirdi, yanına çekinerek yanaştı:

“Sana birisini soracağım…”

“Sor bakalım,” diye gülümsedi eli tespihli, çember sakallı, yumuşak tavırlı adam.

“Hani bir adam var, çok uzun boylu, çizmeli, çok da zengin. Ben ona İnce Memedin ölüm haberini verince, o da bana çok para verdi. O adamı işte, onu arıyorum.”

“Adı yok mu o adamın?”

“Bilemiyorum ama, adı Murtaza Ağa olacaktı. Zengin bir adam. Parlak çizmeleri de var.”

“Ne yapacaksın o adamı sen?”

Tazı Tahsin bir an düşündü. Hiç bir daha İnce Memedin sözünü eder miydi, yalanını kıvırdı:

“O bana iş verecek de… Çiftliğinde de…”

Adam düşündü, düşündü, kendi kendine birkaç ad saydı:

“Bilemiyorum, çıkaramadım kim olduğunu,” dedi. “Ben tanımıyorum Murtaza Ağayı.”

Sonra da tuhaf tuhaf onun yüzüne baktı. Bu delikanlıdan kuşkulanmıştı.

“Sen niye böylesin çocuk?” diye sordu. “Çamura batmış çıkmışsın. Şu kuşu benim elime ver de, sen de git şu şadırvanda arın.”

Tazı Tahsin kuşu ona güvenip vermeden şadırvana gitti, önce kuşun çamurlu kanatlarını, gagasını, başını bir güzelce sildikten sonra omuzuna kondurdu. Kendi de ayaklarından başlayarak, bacaklarına, göğsüne, kollarına kadar çamurlardan arındı.

“Sen böyle ıpıslak üşür, satlıcan olur ölürsün,” dedi çember sakallı adam. “Bir ocakbaşı bul da kurun.”

“Olur dayı,” dedi Tazı Tahsin. “Hani bir de topal bir adam

438

vardı, izciler başı… Lenger şapkalı, boğazı yularlı, yuları da som kırmızı, yalım gibi, sen onu da mı bilmiyorsun? Topal Ali olacaktı onun da adı.”

“Onu biliyorum,” diye güldü yaşlı adam. “İzci Topal Aliyi arıyorsun, değil mi?” “Onu arıyorum işte.”

Yaşlı adam Molla Duran Efendinin evini ona bir güzel tarif ettikten sonra:

“İşte Topal Ali Ağa orada,” dedi. “Git onu bul da, o da sana bir ateş bulsun da kurun.”

Tazı Tahsin camiden çıkmadan az önce yağmur yeniden yağmaya, çok iri tanelerle dökülmeye başlamış, sokaklarda kimsecikler kalmamıştı. Aldırmadı, yağmurun altında, sırtında kuşu, Topal Aliye rastgelirim umuduyla çarşıyı bir uçtan bir uca gidip gelmeye başladı. Yağmur da gittikçe ağırlaşıyor, kuzeyden de omuzundaki kuşun kanatlarını savuran sert, soğuk, keskin bir poyraz esiyordu.

Kasabanın tek çöpçüsü Göçmen Murat bu omuzu kuşlu çocuğu, bir yere ulaşacakmışcasına yağmur altında hızla çarşıyı gidip gelmesine acıdı, başında bir hal mı var acaba fıkaranın, diye düşündü.

“Hişşt kardaş, haçan sen, bakarım ha böyle böyle gider gelirsin durmadan. Haçan de bana, var mı bir derdin?”

Tazı Tahsin onu duymadı, yürüyüşünü sürdürdü.

“Hişşşt, hişşşt, oğlum hişşşt!”

Kolundan çekti onu durdurdu. Göz göze geldiler. Göçmen Murat sorusunu yineledi. Öteki de Molla Duranın evindeki lenger şapkalı izciler başı Topal Aliyi aradığını söyledi.

“Haydi seni ona götüreyim,” dedi Göçmen Murat, onun koluna girdi. “Kuşun da çok güzel ya be evlat, ıslanmışsınız ikiniz de, cıcığınız çıkmış. İkiniz de hasta olursunuz.”

Molla Duran Efendinin evine çabuk geldiler.

“Molla Duran Efendi, a be Molla Duran Efendi, Tanrı misafiri geldi sana.”

Göçmen Muradın sesi üstüne Topal Ali çıktı balkona.

“A be bu çocuk seni arar be Ali Efendi. İzciler başı Ali Efendi der de çarşıda döner durur bütün gün.”

439

Topal Ali Tazı Tahsini hemen tanıdı:

“Geliyorum,” dedi, “sağ olasın Murat Efendi.”

“A be bir şey değil, sağ olasın sen de…”

Aşağı inen Ali:

“Ne oldu sana Tahsin, nereden böyle?”

Tazı Tahsinin bedenindeki bütün kan çekilmiş, yüzü kağıt gibi olmuştu.

“Gel hele, gel yukarıya.”

Onu yukarıya çıkardı, bir kat çamaşır getirdi önüne koydu:

“Şu odada soyun, kuşunu oraya koy da…”

Molla Duran Efendinin kadınları, evdeki evlatlıklar, hizmetçiler gidiyorlar geliyorlar, bu kuşlu oğlanı Topal Aliden soruyorlardı. Sonunda Duran Efendi de geldi, o da omuzunda bir kuşla bir çocuğun evine gittiğini daha çarşıda duymuştu.

“Kimmiş o Ali?”

“İnce Memedin bize ölüm haberini getiren o koşucu çocuk.”

“Hani şu koşmaktan bayılan çocuk mu?”

“O,” dedi Topal Ali. “Bence onda bu sefer de bir iş var. Gene koşarak gelmiş, yağmur altında hem de. Şimdi içerde giyiniyor.”

Mutfağa gidip bir de şalvar aldı getirdi, Tazı Tahsine verdi.

“Bunu da giy”

Tahsin şalvarı da ayağına geçirdi, dışarıya çıktılar.

“İşte bu çocuk, Efendi.”

Molla Duran:

“Tanıdım,” dedi. “Gel bakalım.”

Önde Ali, arkada Tazı Tahsin, omuzunda da kuşu Molla Duran Efendinin açtığı kapıdan büyük bir odaya girdiler. Sedirler apak, dizi dizi güller işlenmiş, sabun kokan patiska beziyle kaplanmıştı.

“Bir çay Ali,” dedi Molla Duran Efendi. “Belki çocuk acıkmıştır da… Belki çok uzun yoldan geliyordur.”

“Haber getirdim size,” diye sevindi Tazı Tahsin. Yemek yediğini, kebapçıyı anımsadı, yüzü değişti. “Yemek yedim,” dedi, “kasabaya gelince, bir çay olursa üşümem geçer.”

Ali kalktı, mutfaktan bir gümüş tepside, büyük bardaklara konmuş üç tane çay aldı getirdi.

440

Tazı Tahsin çayını içinceye kadar konuşmadı, sonra da çenesi açıldı. Olayı olduğu gibi, baştan sonuna kadar, en ince ayrıntısına kadar anlattı bitirdi.

“İşte,” diye gösterdi köşedeki sandalyanın üstüne bağlanmış kuşu, “O attan bu kuş beni kurtardı. Eğer ben bu kuşu Va-hap Dayıdan çalmamış olsaydım, şimdi ben burada olmazdım, o at beni paramparça ederdi.”

“Tam, şu iki gözünle gördün mü İnce Memedi?”

“Tam. Yalan söylüyorsam şu iki gözüm önüme aksın ki… İnce Memedi gördüm, İnce Memedi… Ben onu görünce, o da İnce Memed olduğunu bildirmek istemedi.”

“Sen onu daha önce nereden tanıyordun?”

“Dayıma da bak hele, ben onu köyündeyken de tanırdım, eşkıyalığında da bizim köyde kaldı, her gün görürdüm onu.”

“Pekiyi, nasıl bir adam İnce Memed?”

Tazı Tahsin Topal Aliye baktı, o başını önüne eğmiş susuyordu. Söylese miydi acaba, bu İnce Memedin tarifinden de her zaman bir kötülük çıkıyordu da…

“İnce Memed nasıl bir adam oğlum, bana anlat bakalım.”

“Sen onu gördün mü Duran Ağa?”

Duran Efendi güldü:

“Görmez olur muyum hiç,” dedi.

“Öyle bir adam işte.”

“Nasıl bir adam?”

Tazı Tahsin sıkışmıştı, bir şeyler söylemek zorunda sayıyordu kendisini.”

“Kocaman, öküz boynuzu gibi bıyıkları var, iki adam omuzunun üstüne bağdaş kursa otursa yerimiz dar demezler. Gözleri de at gözleri kadar büyük. Kolları ağaç dallan gibi.”

Molla Duran Efendi gülmeye başladı:

“Bre ocağın yana Tahsin,” dedi, “sen İnce Memedi değil, Kör Aşığın anlattığı Köroğlunu söylüyorsun.”

“Hah, işte İnce Memed o Köroğluna benziyor işte.”

Topal Ali de gülüyordu.

Molla Duran Efendi Aliye:

“Alim,” dedi, “bu çocuğun elbiseleri kurusun da sen onu Murtazanm konağına kadar götür de ona teslim et. Belki çocu-

441

ğa birkaç kuruş verir, bak fıkara ne kadar çok zahmet çekmiş. O deli at da fıkarayı öldürüyormuş, bereket versin şu kuş…”

“Öldürüyordu,” diye derin derin içini çekti Tazı Tahsin. “Ya bu kuş olmasaydı, ben de o çadırdan buraya hiç bir tek adım atabilir miydim!”

“Allah korumuş seni İnce Memedin atından Tahsin kar-daş,” diye onun sırtını sıvazladı Topal Ali.

“Allah korudu…”

Molla Duran Efendinin mahkemede bir işi vardı, onlara allahaısmarladık deyip dışarıya, daha da şiddetlenmiş yağmura çıktı, paltosunu giyip şemsiyesini alarak.

Onlar yağmur azıcık hafifleyinceye, giyitler kuruyuncaya, ikindine kadar o odada oturup konuştular, sonra da Ali aldı onu Murtaza Ağanın konağına götürdü, işte burası diye de görkemli yapının kapısını gösterip döndü.

“Murtaza Ağa, Murtaza Ağa,” diye bağırdı avlu kapısına varan Tazı Tahsin. “Murtaza Ağa, ben geldim. Ben geldim.”

Balkona çıkan Murtaza Ağa:

“Vay sen hoş gelmiş safalar getirmişsin, sen kimsin?” diye gülerek aşağıya bağırdı. “Açın kapıyı çocuklar, bakın bakalım bu gelen kişi kimmiş bu yağmurda.”

Yanaşmalar Tazı Tahsini bir iyice sorgudan geçirdikten sonra onu yukarıya çıkardılar.

Onun omuzundaki kuşu gören Ağa:

“Sen avcı mısın, avların nerede?” diye merakla sordu.

“Ben avcı değil, Tazı Tahsinim. Hani ben size İnce Memedin ölüm muştusunu vermiştim de, sen de bana para vermiştin… Ben de şimdi sana bir haber getirdim ki… İnce Memedi gördüm, yerini de biliyorum.”

“Nerede?” diye gözleri parladı Murtaza Ağanın. “Vay senin dillerine hayran olsun Murtaza Ağan! Ben de seni paraya, altına, tarlaya boğmazsam, ben de seni dört kez evermezsem… Ben de seni… Gel, gel, gel içeriye de anlat bana… Hiçbir şeyi kaçırmadan.”

Odaya girdiler. Tazı Tahsin adamını bulunca böyle olacağını biliyor, sevincinden uçuyordu. Sağlam bir güven geldi içine oturdu. Kuşu köşedeki sandalyanm üstüne bağladıktan sonra

442

geldi Murtaza Ağanın karşısına oturup onun gözlerinin içine sevgiyle baktı.

“Ben senden parayı aldım ya, hemen kaçtım. Kaçınca sen adam gönderip benden parayı geriye istemedin İnce Memed ölmeyince… Ben de dedim ki, bu güzel Ağanın bu büyük iyiliğinin altında kalamam, dedim. Ona İnce Memedi bulayım da bari bu sefer de onun dirisini haber vereyim. Haber vereyim de Yüzbaşım da, Onbaşı Kertiş Ali Paşa da onu yakalasınlar da assınlar…”

Tazı Tahsin başından geçenleri bu sefer daha derinlere, ayrıntılara inerek ağır ağır anlattı bitirdi. Ardından da:

“İşte,” dedi, “bu burada olmasaydı, şimdi ben burada olmazdım. Beni bu kuş kurtardı. Eğer bu kuş yüzünden de Va-hap Dayı benim gırtlağımı kesmezse…”

“Kesemez,” diye onun sözünü kesti Murtaza Ağa. “Yarından tezi yok, ben Vahaba bir atlı gönderip sana bu kuşu satın alacağım. O Vahap ha, o ha, benim sözümden çıkamaz.”

“İnşallah,” diye boynunu büktü Tazı Tahsin.

“Bre Tahsin Efendi,” diye onun omuzuna vurdu Murtaza Ağa gülerek, üst çenesindeki ön altın dişleri ışılayarak, “bre Tahsin Efendi sen her şeyi anlattın da söyledin, bir güzel hatmettin de İnce Memed nasıl bir adammış, boyu poşu, saçları burnu, hiç söylemedin.”

Tazı Tahsin bu belayı atlattım sanıyordu. İşte gene çatmıştı. Ne demeli, nasıl demeli, diye bir hayli düşündükten sonra sevinçle:

“Senin gibi o,” dedi. “Senin gibi güzel, yakışıklı bir adam. Onun da ağzında seni gibi altın dişleri ışılıyor. O da senin gibi cömert. O da senin gibi bana altın verdi de, eşkıya parasıdır diye almadım. İyi yaptım mı, eşkıya parası haramdır alınmaz, değil mi?”

“Keski alaydın,” diye onun omuzlarını okşadı Murtaza ağa. “Domuzdan bir kıl çekmiş olurdun.”

“İstemez,” diye onun elini tuttu Tazı Tahsin. “Ben eşkıyaların parasını istemem, benim dağ gibi Ağam var. Ben de İnce Memedi yakalatırsam, o da beni Karun edecek.”

“Ederim,” dedi Murtaza Ağa koltuklan kabararak. “Şimdi

443

kalk da hemen Yüzbaşıya gidelim. O da hemen askerlerini Kırkgözün Ocağına çekip İnce Memedi imha eylesin.”

Murtaza Ağaya yamçısını getirdiler, bir yamçı da Tazı Tah-sine verdiler. Dışarda, göğün dibi delinmişcesine bir yağmur dökülüyordu.

“Hiç durmuyor,” dedi Tazı Tahsin. “Şu dağlar, ormanlar hep deniz oldu da çıktı. İyi ki bu yağmurda yetişebildim sana.”

Yüzbaşı Tazı Tahsinin geldiğini, İnce Memedden haberler getirdiğini duymuş, epeyi bir süreden beri onları bekliyordu, yanında Asım Çavuş, Kertiş Ali Onbaşıyla birlikte. Onları ayakta, kapıda karşıladı. Tazı Tahsine çay ısmarladılar.

Yüzbaşı:

“Anlat bakalım, delikanlı,” dedi okşayıcı bir sesle. Yüzbaşı onunla konuşunca, hem de doğrudan doğruya, Tazı Tahsin çok onurlandığını taa yüreğinin başında duydu. Bu sefer en baştan başladı. İnce Memedin nasıl yaralanıp atından düştüğünü, Yö-rüklerin onu alarak dağda sakladıklarını, o ölmekteyken, hemen o gün Delice koyağın narıyla Hürü Ananın ona nasıl ulaştığını, oradan Kırkgözün Anacık Sultanına gidip onu getirdiğini, onun da İnce Memedi merhemlerle, iksirlerle iyileştirdiğini, bütün bunları İnce Memedi ararken ondan bundan, özellikle küçük çocuklardan öğrendiğini söyledi. Oradan ata, attan Va-hap Dayıya, Vahap Dayıdan kuşa geçti:

“İşte şu kuş benim canımı kurtardı. Yoksa İnce Memedin atı beni yiyordu. Ağam da bu kuşu Vahap Dayıdan bana satın aldı.”

“İyi biliyor musun şimdi İnce Memed Kırkgözün Ocağında mı, şimdi, bu anda?”

“Orada,” dedi Tahsin. “Nereye gidecek bu yağmurda? Öyle bir yağmur yağıyordu ki ben gelirken dağlara, ağaçları, kayaları kökünden söküyordu. Bir yere çıkamaz o. Sıkıştı kaldı orada.”

“Demek silahı da yoktu, sen onu gördün, onunla konuştun, öyle mi?”

“Gördüm, konuştum.”

“Niçin silahı yoktu onun dedin?”

“Çünkü Kırkgözün Ocağına hiç kimse, Mustafa Kemal Paşa bile silahlı giremez.”

444

“Girerse ne olur?” “Giremez.”

Murtaza Ağa sözü aldı, uzun uzun Kırkgöz Ocağını, onların afsunlarını, kerametlerini saydı döktü. Ocağı Yüzbaşı da, Asım Çavuş da çok iyi biliyorlardı.

“Bu cahil halk tapıyor onlara,” diye de sözünü bitirdi Murtaza. “Bu irtica, bu hurafeler ruhuna işlemiş bu koyun sürüsü halkın. Daha, daha bin yıl ister bu cahil halkı bu hurafelerden kurtarmak için. Onlar da halkı istismar ediyorlar, soyuyorlar sömürüyorlar, bir horozu, bir tek keçisi, koyunu olan da çekiyor onları seve seve götürüyor ocağa bağışlıyor.”

“Erkek yok şimdi ocakta,” dedi Asım Çavuş. “Pir postunda bir kadın oturuyor. Ve bütün Toroslar, Maraş, Kayseri, Antep yöreleri ona tapıyorlar.”

“Çok erkek vardı onlarda İstiklal Harbine kadar.”

“Ne oldu onlara?” diye sordu Yüzbaşı. “Biraz biliyorum ya, siz gene anlatın.”

Murtaza Ağa heyecanlandı:

“Gönüllü yazıldılar,” dedi, “on altı erkeğin on altısı da İstiklal Harbine gönüllü gitti. Hepsi de bir günde yan yana Dum-lupmarda şehit düşmüşler. Yunanlılar diyorlarmış ki bizi Türk Ordusu yenmedi, ordunun önünde eli kılıçlı, ak libaslı, yeşil sarıklı, uzun boylular yendi, diyorlarmış. Onlar bize aman vermediler. Hurafe… Bizim halk da buna inanıyor.”

Yüzbaşı:

“On altı pirin de harbe gittikleri doğru mu?”

“Doğru,” dedi Murtaza Ağa. “Bütün kasaba o zamanlar dağlardaydı. Hepimiz asker kaçaklarıydık, ben sonra Kuvayı Milliyeye karıştım. Onların on altısını bir arada, torbalan sırtlarında askere giderlerken gördüm. Onlar yolda yürürlerken bütün bu cahil halk da onların bastıkları topraklan öpüyorlardı. Hurafe…”

“Demek hiçbirisi dönmedi harpten?”

“Dönmediler,” dedi Murtaza Ağa.

“Demek yerlerine bu kadın bakıyor?”

“O bakıyor,” dedi Asım Çavuş. “Yaşlı bir kadın. Çok sert, kimseyle konuşmuyor.”

445

“Kurtulamayacak demek bu halk uzun bir süre daha bu irticadan, yalanlardan, istismardan,” diye içini çekti Yüzbaşı. “Nereye gitsek karşımıza bunlar çıkıyor. Demek İstiklal Harbinde Türk ordusunun önünde bunlar çarpışmış.”

“Bunlar, bunlar,” dedi coşkuyla Tazı Tahsin. “Herkes biliyor, onları askerin önünde dövüşürlerken, Kırk Ermişlermiş onlar, bütün askerler görüyorlarmış onları. Bizim köyden Kız Ali var ya, o da görmüş onları siperlerinin önünde. Düşmanlar yağmur gibi kurşun yağdırıyor, onlar ellerini kollarını sallayarak yürüyorlarmış düşmanın üstüne. Düşman da yeşil sarıklılar geliyorlar diye korkularından deli oluyor alıp başlarını yiti-riyorlarmış.”

“Şimdi İnce Memed şu anda Kırkgöz Ocağında, öyle mi?”

“Orada.”

“Şimdi biz gidersek, onu orada elimizle koymuş gibi buluruz, öyle mi?”

“Bulursunuz.”

“Ya at, yani İnce Memedin azgın atı bizim de yolumuzu keserse, keser de bizim hepimizi yerse?”

“Ben de kuşu size veririm,” dedi Tazı Tahsin.

Yüzbaşı, Murtaza Ağa kahkahayla güldüler. Tazı Tahsin onların neye bu kadar yürekten güldüklerini anlamadı, o da güldü, onlar güldüğü sürece.

“Pekiyi, sen İnce Memedi gördün, üstelik de konuştun diyorsun, değil mi?”

“Konuştum.”

Onlar geldiğinden bu yana Ali Onbaşı bir şeyler söylemek istiyor, fırsat bulamıyordu. Bu oğlanı hiç gözü tutmamıştı. Ker-tiş Ali köylüydü ve de köylülerin yüreklerinde kaç damar var, beyinlerinde kaç bin tilki dolaşıyor, o bilirdi. Bunlar böyle saf görünürler, Yüzbaşılar, Murtaza Ağalar da onlara inanırlardı.

“Bir şey mi söylemek istiyorsun Ali Onbaşı?”

“Evet Yüzbaşım.”

“Söyle öyleyse.”

“Bence İnce Memed büyük işlere hazırlanıyor.”

“Ne demek istiyorsun?”

Sözü Asım Çavuş aldı:

446

“Ali Onbaşı demek istiyor ki bu Tahsin Efendinin bize söyledikleri hep uydurmadır.”

“Yok vallahi billahi,” diye sapsarı kesildi Tazı Tahsin. “Niye tevatür edeyim? Bakın şu ayaklanma, ben o İnce Memedi şu Ağamın hatırı için dağ tepe o kadar çok aradım ki, belki beş kez ölüyordum da Allah kurtardı. Niye uydurayım ki? Ağa bana çok para verdi, ben de ona iyilik yapayım da İnce Memed de benim Ağamı öldürmesin, o da ölmeyince bana çok para, çok çok tarla versin de, ben de… Ben de evleneyim de çoluk çocuğa karışayım. Yaşım da geldi geçiyor. Anam da diyordu ki geçenlerde, sen hiç evlenemeyeceksin… İşte bu adı güzel, kendi güzel Ağa çıktı da, ben de ona İnce Memedin ölümünü ulaştırınca, o da bana çok para verdi. İnce Memedin ölümü yanlış olunca da, ben de duydum ki İnce Memed hep Ağaları öldürüyormuş, ben de kendi kendime dedim ki, İnce Memed işte o iyi Ağayı öldürmeden, ben de İnce Memedi bulayım da, yakalattırayım da, Ağam da kurtulsun da…”

Murtaza Ağa kıvançlı, gözlerinin içi gülerek Tazı Tahsine bakıyordu sevgiyle.

“Sen İnce Memedi gördün diyorsun, değil mi?” diye sordu Yüzbaşı.”

“Gördüm.”

“Onun eşkalini bana anlat bakalım. O İnce Memed dedikleri de ne kıbal bir adammış, biz de bilelim.”

Tazı Tahsin ikirciklendi, sonra ürktü, kıvrandı. Murtaza Ağanın gözlerine baktı ondan bir car umarcasma, Murtaza Ağa neşesini bulmuş gülüyordu. Hangi İnce Memedi söyleseydi acaba, hangisini söylese hepsinin de altından bir çapanoğlu çıkıyor, insanlar ona ya inanmıyor, ya da onunla alay ediyorlardı. Her şeyi tutturmuştu da şu İnce Memedin kıbalını bir türlü tutturamamıştı. O Topal Ali çok iyi, çok akıllı, anlayışlı bir kişiydi. Keski ona şu ince Memedi, şu insanlara nasıl anlatayım diye sorsaydı, o da ona bunların nasıl bir İnce Memed istediklerini söylerdi.

“O İnce Memed, o İnce Memed var ya, tıpkı… tıpkı…”

Sustu. Acaba burada bunu söylemek yakışık alır mıydı? Murtaza Ağayla göz göze geldiler, onun gözleri, söyle, der gibiydi.

447

“Tıpkı bu Murtaza Ağama benziyor, parmakları onun parmakları, gözleri de öyle. Onun kulakları biraz büyücek ya, kulakları da, boynu da, boyu poşu da işte bu Ağama benziyor. Ağzını açınca, onun ağzındaki üç tane altın diş de bunun dişi gibi şavk veriyor. Onun da burnu böyle şahin gagası gibi kemerli. O da böyle güzel, yumuşak gülüyor. Onun yaşı da…”

Burada durdu düşündü.

“Onun yaşı da… Onun yaşı azıcık daha genç. Bir de o, çabuk, tazı gibi yorulmaz bir kişi. İşte bu. Ayağında kırmızı postal, dalında Maraş abası, hem de sırmalı… Mintanının yakası da işlemeli, tıpkı oya gibi, ipekli. Parmağında da bir tane altın, kırmızı kaşlı yüzük var. Ona Kırkgöz Ocağından vermişler.”

“Sus!” diye öfkelendi Ali Onbaşı. “Böyle İnce Memed mi olurmuş, sus.”

“Ya nasıl olurmuş?” diye boynunu büktü Tazı Tahsin.

“Şimdi bunun kim olduğu anlaşıldı mı Yüzbaşım?” diye sordu Onbaşı.

Yüzbaşı susuyor, düşünüyordu.

“İnce Memed bir oyunlar çeviriyor, dikkatli olmalıyız Yüzbaşım,” diye çok ciddi konuştu Asım Çavuş. “Kırkgöz Ocağını da bu işe niçin karıştırıyor, o da üstünde ciddiyetle durulacak bir meseledir. O, bir harekata hazırlanıyor, bizim de dikkatimizi böyle elemanları vasıtasıyla başka yöne çekmek istiyor.” Murtaza Ağaya döndü: “Siz söyleyin Murtaza Ağa,” dedi, “çok görmüş geçirmiş, feleğin çemberinden geçmiş bir kişisiniz, hiçbir köylü bu delikanlı gibi gönüllü olaraktan gelir de İnce Meme-din yerini bize söyler mi?”

“Söylemez ama, bu…”

“Kim olursa olsun Murtaza Ağa… Sen söyle Ali Onbaşı, şu dağlarda kaç kişiyi döve döve, derilerini yüze yüze, tırnaklarını söke söke cansız, sakat bıraktın da ağızlarından gene İnce Memed üstüne bir söz alabildin mi?”

“Ohhooo,” dedi Kertiş Ali Onbaşı, başını kaldırdı indirdi, “Yüzlerce, binlerce… Doğruyu söylemedikleri gibi son kertesinde, ölürlerken bile, bizi şaşırtmak için, işte bu adam gibi tevatür atarlar.” Yüzbaşıya döndü: “Götüreyim mi?”

Yüzbaşı:

448

“Kusura kalmayın Murtaza Ağa. Bundan bir şeyler öğrenebiliriz.”

“Ama Yüzbaşım, bu saf bir çocuk. Ben sanıyorum ki…” Sonra da korktu. Bu köylüler böyle saf görünürler ya, hiç de belli olmazlar, diye düşündü. Her birisinin karnında yüz tilki vardır.

“Biz biliriz,” diye kesin konuştu Yüzbaşı.

“Belki de haklısınız, haklısınız. Ama ne yazık, ne de hoş, iyi yürekli bir çocuktu. Yüzü hiç de casusluk yapacak bir yüze benzemiyordu. Belli olmaz ki, bu köylüler belli olmazlar ki, bunlar yalnız dayaktan…”

Tazı Tahsin onun gözlerine yalvararak, kurbanlık koyun gözleriyle bakıyordu.

“Müsaadenizle… Şimdi onun kim olduğunu anlayacağız. Ali Onbaşı, götür.”

“Beni öldürmeyin,” diye inledi Tazı Tahsin. “Ben anamın bir tanesiyim, nolursunuz beni öldürmeyin. Size o İnce Meme-din atının gözünü oyan bu kuşu da veririm.” Ali Onbaşı onu sürüklerken, öteki direniyor. “Ağam, Ağam,” diye yalvanyor-du, “bütün bunlar senin ettiğin o iyilik yüzünden başıma geldi. Keski bu kasabaya gelmeseydim, gelip de seni görmeseydim. O İnce Memed de arkasının üstüne ölseydi. Paranı pulunu istemem Ağam. Beni öldürtme. Her şeyi söyleyeceğim. Beni yeter ki öldürtmeyin. Şu Kertiş Alinin elinden alın.”

“Bakın Murtaza Ağa, şimdiden itirafa başladı bile…”

Murtaza Ağa, altın dişlerini ışıldatarak gülüyordu.

Kapının ağzında Tazı Tahsin Ali Onbaşının elinden bir ara boşanıp koştu Murtaza Ağanın ellerine yapıştı:

“Beni verme ona. Derimi yüzer o, öldürür beni. Ne isterseniz söyleyeceğim. İnce Memed öldü, öldü, öldü. Ölüsünü şu gözlerimle gördüm.”

Onbaşı geldi onu güçlü elleriyle kavradı, çırpınmalarına, dövünmelerine kulak asmadan, aldı götürdü.

Arkalarından Murtaza Ağa:

“Onu öldürmeyeceksin Ali Onbaşı,” diye üzgün bir sesle bağırdı.

Ali Onbaşı gittikten sonra Yüzbaşıyla Murtaza Kurtuluş

449

Savaşı günleri üstüne derin bir sohbete daldılar, Asım Çavuş da kulak kesilmiş onları dinliyordu. Murtaza Ağaya göre şu altın madalyalıların hepsi asker kaçağıydı. O karanlık günlerde onlardan bir teki bile bir silahın tetiğine dokunmamıştı. İçlerinde silah görmemişlerse çoğunluktaydı. Savaş süresince dağda bir kuytuya çekilmişler, savaş bitince de ortaya kahraman olaraktan çıkmışlardı. Asıl yiğitliği gösterenler Gizik Duran gibi, Bay-ramoğlu, Şerbetçi Rüstem gibi eşkıyalar, ya da öteki fıkara köylülerdi. Onlarsa ortada yoklardı. Ötekiler düşmüşler yazıya yabana, Ermenilerin çiftliklerini, Yörüklerin kışlaklarını, öteki Hazine tarlalarına pay ediyorlar, bir türlü de gözleri toprağa doymuyordu. Taşkın Halil Bey, Zülfü, emekli yargıç Hüdai, Mustafa Rüştü Bey, bunların hepsi hepsi birer sahtekardı. Hepsi, Ça-muroğulları, Tazıgiller, YiğitoğuUan üç beş yılın, Cumhuriyetin şişirdiği kenelerdi. Bu Çukurovada iki kökten sürme soy vardı, birisi Ramazanoğulları, birisi de Karadağlıoğullarıydı. Kara-dağlıoğulları Ramazanlıdan daha soyluydular. Çünkü bu Karadağlıların soyları Dulkadiroğullarından geliyordu. Osmanlıya kız vermişler, kız almışlardı. Dulkadiroğullarının devleti zamanında Maraştan Malatyaya, Harputa, oradan da Sivasa kadar uzanırken Osmanlılar daha Söğütte emekliyorlardı. Alçakgönüllü Murtaza Ağa ne bu şanlı soyunu kimseye söylüyor, ne de altın yaldızla yazılmış soyağacını kimseye gösteriyordu.

“Söyledi,” diye alı al moru mor içeriye girdi Ali Onbaşı. Terlemiş, ter kulunçlarmdan dışarıya fışkırmıştı. “Evet ben hak-lıymışım. Onu buraya İnce Memed göndermiş. İnce Memed dağlarda büyük bir çete kurma hazırlığmdaymış, yakında da, sebebini bir türlü öğrenemedim, Tazı Tahsin söylemiyor ya da bilmiyor, kasabayı basacakmış. Ancak bu kadarını ağzından alabildim onun.”

“Anlaşılmıyor, anlaşılmıyor,” diye ellerini havaya açtı Murtaza Ağa. “Şu bizim köylüleri anlamak mümkün değil. Siz olmasanız ben de bu çocuğu yutmuş gitmiştim. Durumu nasıl, hali dirliği?”

“Turp gibi,” dedi Ali Onbaşı. “Bıraksam yürür bile. Şimdiden ayağa kalkıp gözlerini bile açtı.” “İyi,” dedi Yüzbaşı.

450

“Bu yalınkat değil, sağlam çıktı,” dedi Ali Onbaşı. “Böylesi sağlam insanlar geçmeli ki insanın eline, kırk gün kırk gece dö-ve de bana mısın demeye. İnce Memed de amma seçme adamlar buluyor ha… Bakmayın öyle pısırık gözüktüğüne onun, turp gibi. Ne yapacağız şimdi onu Yüzbaşım?”

“Bana bağışlayın, ben getirdim onu buraya,” diye ricada bulundu Murtaza Ağa. “Bana verin de onu, ben kazanayım. Böyle bir sağlam köylüyü İnce Memede armağan edeceğimize, onu ben eve götüreyim, yaralarını sarayım da gönlünü kazanayım.”

“Ama o bir hain…”

“Bir haini de bana verin, rica ederim.”

“Getirin,” diye buyurdu Yüzbaşı.

Az sonra iki candarma, Tazı Tahsinin koluna girmiş getirdiler. Tazı Tahsinin bacakları biribirine dolanıyordu. Gözleri kapalıydı. Boynundan, yanaklarından, alnından kanlar akıyordu. Dudakları da yarılmış, tüm giyitleri paramparça olmuştu.

“Bırakın, onu duvara dayayın.”

Duvara dayadılar. Tazı Tahsin bir süre sırtı duvara dayalı olduğu yerde sallandı, ardından da yere sağılıverdi cansızcası-

na.

“Şimdi, az sonra kendine gelir,” dedi Yüzbaşı. “Ben de böyle bir şeyi bu çocuktan hiç beklememiştim. Kasabayı nasıl koruyacağız İnce Memedden, elimizde çok az candarma var, bir kısmı da acemi. Bir şeyler düşünecek misiniz Murtaza Ağa?”

“Yarından tezi yok, bütün kasaba ileri gelenleri bir konuşu-ğa oturmalı, bir çare bulmalıyız Yüzbaşım. Bu, böyle olmaz.”

“Daha on beş, yirmi gün vaktimiz var Ağa… O daha çetesini kuramaz. Belki de bir ay… Bir ay içinde de biz…”

Bu arada Tazı Tahsin üç kere gözlerini açtı açtı kapadı.

“Tazı Tahsin oğlum, gözlerini açtın, farkında mısın?”

Tazı Tahsin gözlerini yeniden açtı, gülümsemeye çalıştı çarpılmış dudaklarıyla.

“İyi misin?”

“İyiyim,” dedi Tazı Tahsin, gene gülümsemeye çalışarak. “Sağ olsun Kertiş Ali Onbaşı beni öldürmedi. Sen de sağ ol Ağam. Keski bana o iyiliği etmeseydin…”

451

21

İnce Memed ormanın açıklığında, kayaların arasında durdu. İlerdeki apak kayanın dibinden bir göz kaynıyor, aşağıda, altındaki çakıltaşları görünen bir gölek oluşturuyordu. Göleğin içindeki küçük, kırmızı benekli balıklar, bir taştan bir taşa savrularak uçuşuyorlardı. Kayaların arasından yer yer, mor çiçekli yarpuzlar fışkırmıştı. Hızlı yağmur suyun yüzünü dövüyor, göleğin üstü çapar bir yüze benziyordu. Yukardan hızla akıp gelen seller, bir an için göleği bulandırıyor, küçük balıklar, çakıl taşları gözükmüyor, sonra da geçip gidiyorlardı. Ortalık kaya, ıslanmış kekik, su, dağ toprağı kokuyordu.

Yorulmuş Memed, yağmurun altında, bir süre bir taşın üstüne sekilenip sırtını bir taşa dayadı oturdu. Sırtındaki yün, tiftik karışımı sırmalı abasının gözenekleri yağan yağmurdan sıkışmış, su geçirmiyordu. Yol boyunca hep Hürü Anayı düşünmüş, bu da onu mutlu etmişti. Onun sevgisi bitip tükenmiyordu. Şu pınarın suyu gibi apaydınlık kaynıyor, onun yöresine kim gelirse, insanı, kurdu kuşu, dostu düşmanı aydınlatıyor, ısıtıyordu. O Hürü Ananın yüzünü gören, sıcak sevgisinden tadan mutsuz olamaz, adam öldüremez, kötülük yapamazdı. Memede, taa çocukluğundan bu yana güç olmuş, sevgi kaynağı olmuş, en karanlık günlerinde, Hatçenin ölümünde bile onun sevgisi, kendinden umudunu kesmişken bile, onun sıcaklığı, aydınlığı içini ağartmış, onu yaşama döndürmüştü. Bir de şu Battal Ağanın sözü yok mu, artık bundan sonra ölse de gözü açık gitmeyecekti. Bir Ağa gidince bin tanesi gelirse, bir İnce

Memed gidince, on bin, yüz bin, yüz yüz bin tanesi gelecekti. Ağalar az, fıkaralar çoktu. O günden bu yana İnce Memed bu sözleri diline pelesenk etmiş yineleyip duruyordu. O bu sözleri yineledikçe içi aydınlanıyor, sevgiyle dostlukla doluyor, dağları, bulutları, şu akan azgın selleri, gürleyen şimşekleri, yıldırımları gözleriyle okşuyor. O küçücük, kendisini kancıklamak için kasabaya koşan o adamı da sevmişti. Kim bilir, onu kancıkla-yınca ona ne kadar para vereceklerdi. O küçücük adamın gözleri sıtmalı gibi yıldır yıldır yanıyordu. Onu görür görmez önce korkmuş, eli ayağı çözülmüş, sonra da sevincinden göklere uçmuş, tabanları yağlamıştı. Şimdiye çoktan kasabayı bulmuş, kasaba Ağalarından, candarma Yüzbaşısından muştuluğunu almıştı.  Candarmalar,  Memed  uzun  deneyleriyle biliyordu, böylesi havalarda kasabadan burunlarını bile dışarıya çıkarmazlardı. Onun için rahattı. Şu burada yağmur tutmayan bir mağara, kovuk bulacak, acıkmıştı, karnını doyuracak, ondan sonra da ver elini… diyecekti. Ver elini diyecekti ya, nereye gidecekti, onun için bütün dünya bir tuzaktı. Her taşın altında, her köşede, her çalının içinde onu bir uğursuzluk bekliyordu. Seyranı nasıl köyden alacak, onunla birlikte şu dağları nasıl aşacaklar, nereye sığınacaklardı? Eşkıyalığa da alışmıştı, bundan sonra başka bir işi nasıl yapacak, üstelik de ne iş görebilecekti? Bir Ağanın yanma yanaşma dururum, çift sürerim, diye kendi kendine gülümsedi. Belki de Çukurovaya, Adanaya, deniz kıyısına, Dursunun köyüne iner, gerçekten Dursunun köyünün adı neydi, orada portakal bahçelerinde bahçıvan dururum. Seyranla ikimize portakal bahçelerinin içinde bir küçücük ev yaparım, yıllar sonra da Hürü Ana gelir, o da çocuklara bakar. Portakal bahçelerinin üstüne, bahar gelip de ortalık ılıyınca aydınlık, bol güneşle birlikte, ak bulutlar gibi çiçekler çöker. Limon, portakal, turunç çiçeklerinin kokuları insanları, arıları, kuşları, kelebekleri, yılanları, kurbağaları esrikleştirirdi. Turunç kokularını alan bilcümle yaratık bir sarhoşluk döngüsünde kendilerinden geçerler, savunmasız, kendilerini doğanın insafına bırakırlardı. İnce Memed bir keresinde baharda, portakal bahçeleri ak bulutlar gibi dalgalanır, dünyayı, taşı toprağı kokuyla kendilerinden geçirirken, bir gece ay ışığında bir bahçede

453

kalmak zorunda olmuş, üç gün üç gece oradan ayrılamamış, kendinden geçmiş, o ağaçtan bu ağaca dolanıp durmuştu. Seyran portakal çiçeği kokacaktı, çocukları, yağan yağmur, esen yel, tozan toprak hep hep portakal çiçeği kokacaktı. Koca dalgalı Akdeniz portakal çiçeği kokuyordu. Bir çift de ak güvercin alacaktı, hani o gökte on sekiz takla atanlardan… Bir de şahini olacaktı, tülek, küçücük, ak badanalı evinin önüne ak bir çatalın üstüne konduracaktı. Çukurovada deniz kıyısında çok bıldırcın olurdu. Kuşunu, sabah erkenden ava çıkacak, çalılardan kaldırdığı bıldırcınlara bırakacaktı. Hürü Ana dişsiz ağzıyla, çenelerinden yağ akıta akıta yumuşacık bıldırcın etini yiyecek, şu darı dünyada hiç gün görmemiş Hürü Ana, onun evinde gün görecekti. Seyran hep gülecekti. O güldüğü zaman dünyalar güzeli olurdu. Bir süre oturduğu yerde aydınlık suya bakarak Seyranı düşündü, onun yüzünü getirdi gözlerinin önüne, gamzeleri insanın içini ılıtan, sevgiyle, aşkla dolduran, incecik bir kıvrıltıyla çukurlaşıyorlardı. Esmer, tatlı yüzünden ılık, insanı aşktan delirten incecik bir kokuyla karışık bir yel esiyordu. Dehşet özlemişti onu. Hemen elini çabuk tutmalı, Kırkgözün Ocağına gidip geri dönmeli. Seyranı oradan almalı, sonra da adı sanı bilinmedik ellere… Bu adı sanı bilinmedik eller sözünü çok seviyordu. Karacaoğlan da öyle demiyor muydu, adı sanı bilinmedik ellere gitmeyince gönül yardan ayrılmaz… Bir de oraya, o bayıltıcı portakal çiçeği kokulu eve taşındıktan sonra, Seyran da, çocuklar da çalışırlardı, bir tek Hürü Ana çalışmazdı. Doğruca Anavarzaya gelecek, Recep Çavuşun mezarını bulacak, orasını bir türbe gibi yapacaktı. Onun mezarını da İnce Memed türbe gibi yaptırınca, herkes ne bilirdi onun eşkıya olduğunu, köylüler de, Yörükler de gelecekler, onun türbesinde kurban kesecekler, ağacına çaput bağlayacaklardı.

Yağmurun dağlardan sürüklediği taşların gürültüleri geliyor, şimşekler çakıyordu. Seyranı anımsayınca bütün bedeniyle çıldırtan bir şehvette geriniyor, tepeden tırnağa da bir çımgış-ma içinde kalıyordu.

Ayağa kalktı, burnunda portakal çiçeklerinin kokusu, başında bir ak sarhoş kelebek bulutu, yöresinde apak esriklemiş, gökte üst üste yığılarak yalpalayan kuşlar, bir iki adım attı gö-

454

leğin yanma doğru. Göleğin içinden, çakan şimşekle birlikte kırmızı ışıltılı bir balık atladı, kırmızı ışığını suyun yüzüne bırakarak dibe indi. İnce Memed gülümsedi mutlulukla. Şu eşkıyalığı, sonu ne olursa olsun bıraktığı iyi olmuştu. Top kayayı dönünce az ilerdeki her yanı isten kapkara olmuş mağarayı gördü. Adımlarını sıklaştırıp oraya vardı. Mağaranın içi ça-kıltaşlarıyla döşeliydi. Çok eskiden bu mağaranın içinden bir pınarın kaynadığı belliydi, bu çakıltaşları o eski günlerden kalmaydı. Nereye çekilip gitmişti bu su?

Azığını çıkardı, heybenin içine de su geçmemişti. Bu Yörükler bu işi iyi biliyorlardı. Onların dokuduğu işlerden çok azından su geçiyordu. Yufka ekmeğini, peyniri çıkardı, bir baş soğanını da kırdı, bir iyice karnını doyurdu. Karnını doyurunca kendine geldi, durmak gerekmez, diye düşündü. Bu dağlardan ne kadar olursa, o kadar çabuk kurtulmalı, portakal bahçelerinde soluğu almalıydı. Seyranın adı ne olmalı, diye gülümsedi kendi kendine. Ona ne ad yakışır, anasının adı Döneydi. Kızı olursa, ne ad koyardı, Gazel, dedi, Gazel ne güzel bir ad… Abdi Ağadan sonra dağlara, Kürtlerin arasına çekilmişti bir ara. Çok güzel, suna gibi bir kız görmüştü, adı Gazeldi. Seyranın adı Gazel olacaktı. Bir de kızları olursa onun adını da Gazel koyarlardı. Anası da Gazel, kızları da Gazel… Dağlı Kürtler, içinde Gazel adı geçen uzun, çok güzel bir de türkü söylemişlerdi. Gazel ona bir kere, taa derinden kara gözleriyle bakmış, o da bir kere, azıcık, onu tepeden tırnağa ürpertmişti. Seyrana benziyordu tıpkı… Portakal bahçeleri, kokusu, Gazel, Seyran biribirlerine karıştı. Gazelle Akçasazın kıyısında bir gece sabaha dek, dize çıkmış, gürlemiş sarı gözlü nergislerin arasında dolaşmışlardı. Sabaha kadar ılık esen yeller nergis kokmuştu. Seyran bir ceren gibi kayıyordu, kokudan esriklemiş nergislerin arasından. Durmadan, hoş sesli bir kuşun sesi geliyordu bataklığın içinden… Kuşun sesini dinleye dinleye… Seyran uyuyuvermişti orada dizlerinin üstünde. Çok yorulmuş, çok belalardan geriye kalmış, çok yaralanmıştı. Candarma görünce de bir hoş oluyor, yüzü çarpılıyor, gözleri dalıyordu. İçinde candarmaya dehşet bir öfke duydu. Hatçeyi öldürmüşler, Seyranı da, ölünceye kadar onulmayacak bir biçimde yaralamışlardı. Uyuyuverdi.

455

Uyandığında yağmur yavaşlamış, seller azalmıştı. Çok uzaklarda şimşekler çakıyor, uzak dağlara yıldırımlar düşüyordu. Mağaradan çıktı, postalı ayağını sıkmıştı, bağlarını gevşetti.

Kırkgözün Ocağına vardığında gün doğuyordu. Gölgeler upuzundu. Islak ak kayalara vurmuş güneş karanlık ormanın ağaçlarının başını aydınlatıyordu. Büzülmüş mavi güz çiğdemleri kaya aralıklarında, çalı, ağaç diplerinde yumulmuşlar mo-rarıyorlardı. Bir düzlükte kündükü, pespembe bir hoş laleler gördü, boyun bükmüşler, üst üste bitmişlerdi. Köpürmüş bir su, çakmaktaşı kayalıkların arasından son hızla akıyordu. Kar-şıki dağın başı bakılamayacak kadar aydınlıktı. Memed, dağın karşısında bir süre durdu. Allalem, bütün yıl gece gündüz başından ışık eksilmeyen ulu dağ bu, diye içinden geçirdi.

Yıkık avlu kapısından içeriye girdi. Kutsal ocağın avlusundaki ak kayalar yunmuş arınmış, ortalık ışığa kesmişti. Eğildi toprağı öptü. Orta yere gelince bir daha eğildi. İçini, şimdiye kadar hiç bilmediği korkuyla, sevgiyle karışık bir duygu kapladı. Eşiğe kadar vardı, diz çöktü orada, eğildi üç kere eşiği öptü. Kapı birden açılınca irkildi. O uzun boylu adam, kapının kanadı elinde, bekliyordu. Ayağa kalkıp ona gülümsedi. Adam onun önüne düştü. Bir karanlık yerden geçip, başka bir karanlık yere düştüler. Üçüncüde, aydınlık geniş bir salondaydılar. Ocağın yanındaki sedirde, apak giyinmiş, postuna oturmuş, doksan dokuzluk tespihini önüne yığmış Anacık Sultan onu bekliyordu. Gitti, onun önünde niyaza durdu. Anacık Sultanın elini aldı üç kere öpüp alnına götürdü. Anacık Sultan onu elinden tutup çekti, yanına oturttu. Az sonra hoş kokulu bir kahve geldi. Memed bir türlü kahvenin kulpunu tutamıyor, elleri titriyordu. Bu, Anacık Sultanın gözünden kaçmadı. Fincanı aldı tepsiden ona uzattı, bu da onu daha çok allak bullak etti.

“Seni bekliyordum İnce Memed. Hoş geldin yavrum, iyi

mısın r

“İyiyim anam,” dedi İnce Memed, bir çocuk sıkılganlığıyla. Yüzüne kan basmış, yanıyordu.

Odada kılıçtan başka da hiçbir şey görmüyordu. Çocukluğundan bu yana bu kılıç üstüne çok şey işitmişti. Türkücüler, aşıklar, hikayeciler bu dağlarda yıllar yılı şu duvarda asılı kılı-

456

cin macerasını anlatmışlardı. Bu kılıcın üstüne altınla dokuz yüz doksan dokuz ayet, hadis yazılmıştı. Tılsımlıydı. Ocaktan istiklal Harbine giden on altı kişiden hiçbir tanesi de bu kılıcı kuşanıp gitmemiş, hiçbirisi de geriye dönememişti. Bu tılsımlı kılıcı niçin almamışlardı? Belki de kılıcı almış olsalardı, hiçbirisinin de burnu kanamazdı. Hepsi de geriye, ocaklarına dönebilirlerdi. Hasan Beyin kutsal kılıcını ocakta taşıyacak erkek kalmamış, duvarda mahzun, küskün öyle durup duruyordu. Ne kadar iyi bir insan olursa olsun İnce Memed bu kılıcı taşıyamazdı. Hasan Beyin soyundan gelenler bile, hakkı olanlar bile kılıcı duvardan alarak kuşanıp savaşa gitmek yürekliliğini gösterememişlerdi. Ocak, bu tılsımlı, kutsal kılıcı kuşanamayacak kadar bozulmuş muydu, kim bilir. İşte bir tanesi de İstiklal Harbinden dönememişti.

“Ne düşünüyorsun İnce Memed, yavrum, gözlerini kılıca dikmişsin de?”

“Niçin savaşa giderken pirlerimiz bu kılıcı alıp da öyle gitmediler, diyorum.”

“Güçleri yetmedi Hasan Beyin kılıcına. Babam, kardaşla-rım, amcalarım, Hasan Beyin kılıcıdır o… O kılıca herkesin gücü yetmez ki derlerdi, o kılıçtan korkarlardı.”

Padişah Eyüboğlu Selahaddin armağan eylemişti Hasan Beye kutsal kılıcını. Bu kılıç onun elinde Kudüsü, Şam-ı Şerifi korumuştu demir donlu, boyunlarında haç asılılardan. Ve kutsal beldeler uğruna şehit düşmüştü. Bir sabah, uykudan yorgun uyanan Eyüboğlu Selahaddin Padişah Hasan Beyi yanına çağırmış, şu doğan güneşin, balkıyan ışığın, dönen çarkı feleğin, çölün, kutsal Kudüsün, bereketli toprağın, yeşil çimenlerin yüzü suyu aşkına, bu kılıç bundan sonra senin elinde o demir d onlulara karşı savaşacak, kimseye de teslim olmayacaktır. Al kılıcı, al askerlerini ko git, günün battığı yere. Hasan Beydir kutsal kılıcı eline almış, yarenlerine, haydin gazaya demiş, iş başa düştü, Anadoluna, Rum toprağına gidelim.

Konya ovasında demir donlu, boğazlarında haçlar asılı uzun kılıçlılarla karşılaşmışlar. Gelenler kalabalık, demir don-lular deniz kadar, ışıltılar, şangırtılar içinde, Hasan Beyin ordusu azlık. Öbürleri onun, otuz katı.

457

Kıyasıya bir cenk başlamış Konya ovasında. O gün Hasan Beyin on beş bin kişisinden on bini gitmiş. Konya ovasında kartallar, kuzgunlar insan etine doymuşlar. Ertesi gün, Hasan Beyin ordusunun geriye kalanları da kırılmış. Hasan Bey kırk ki-şisiyle arkalarındaki alımlı dağa sığınmış. Düşmanlar kalabalık, dört bir yanından ulu, sivri, görkemli dağı kuşatmışlar. Hasan Bey gün akşam oluncaya kadar, bu dağı karıncalar gibi sarmış demir donlularla dövüşmüş, gün kavuşunca da dağın doruğunda üç kişi kalmışlar. Doruğa gür bir ateş yakıp dinlenmeye geçmişler. Yaktıkları ateşin ışığı bütün ovayı aydınlatmış. Sabah açılmış, Hasan Bey düşman ordusunun içine, koyun sürüsüne dalan bir kurt gibi dalmış. Düşmanlar onu sağ yakalamak istiyorlarmış. Hasan Bey üç arkadaşıyla tam öğleüstü şehit düşmüş. Düşmanlar sevinçlerinden bağırmışlar. Komutanları, “Onun kılıcını bulun bana,” diye buyurmuş. “Bizim kökümüzü o kılıç kesti, ocağımızı söndürdü.” Kılıcı aramışlar taramışlar, yok. Geriye dönmüşler, komutana, hal keyfiyet böyle böyle demişler. Komutan da “Bunda bir iş var, amanın kılıcı bulamadı-nızsa Hasan Beyin ölüsünü bulun da kellesini kesin,” demiş. Demir donlular varmışlar ki ölüler de yok.

Ertesi gün köylüler gelmişler, bakmışlar ki kırk ölü de yan yana uzanmışlar, dudaklarında gülümsemeler, hiçbir yerlerinde en küçük bir kan damlası yok, yatar dururlar, derin uykularda. Onları yıkamışlar, ak kefenlere sararak gömmüşler. Bir de görmüşler ki ne görsünler, Hasan Beyin kılıcı gelmiş mezarının başucuna dikilip kıyama durmuş. Kılıcı almak istemişler, el uzatmışlar, köylüler el uzatır uzatmaz kılıç çekilmiş yerin altına girmiş. Onlar çekilince gene yerin altından ağır ağır çıkmış, gene kıyama durmuş. Ötekiler kılıcı ne kadar oradan almak iste-mişlerse kılıç onlara teslim olmamış. Bu sırada bir er peydah olmuş, “Destur,” diye bağırmış, “destur ümmeti Muhammed, bu kılıcı buradan hiç kimse koparıp alamaz. Vakta ki Hasan Beyin soyundan bir er buraya gele, bu dağa çıka, adı da Hasan ola, ancak o er Hasan Beyin kutsal kılıcını yerinden ala… Ondan bu yana, o kılıcı yerinden koparmaya hiçbir er muktedir olama-ya…”

Aradan yıllar, yüzyıllar geçmiş, o kılıç orada, Hasan Beyin,

458

onun yiğitlerinin başında türbedarlık yapmış Kırkgöz Ocağına Hasan adında bir pir gelinceye kadar. Pir günlerden bir gün, on yedisinde tuvana bir delikanlı imiş, dağa yürümüş, Hasan Bey dedesinin türbesine gelmiş kılıcı görmüş. Ürküntüsünden oraya yaklaşamamış. Kılıçtır, ona doğru yürümüş kabzasını delikanlının eline vermiş. O da almış onu ocağa getirmiş.

O günden sonra o dağın adı Hasan dağı olmuş. Ve o gün bugündür, güneş her sabah doğduğunda Hasan dağının doruğuna gelir, orada bir süre oturur, ardından da göğe yükselir.

Akşam oldu, Anacık Sultan, namazını kıldıktan sonra mutfağa gitti, ona hoş kokulu bir çorba pişirdi. Çorbadan sonra yan yana oturdular, gece yarısına kadar öyle durdular, konuşmadılar.

Sonunda Anacık Sultan sessizliği bozdu:

“Konuşmuyorsun İnce Memed, bir derdin mi var oğlum senin?” diye sordu.

“Dağlardan iniyorum Anacık Sultan,” dedi İnce Memed. “Eşkıyalık bana göre değil. Hiçbir işe yaramadım şimdiye kadar. İnce Memedi öldüreceğim. Onu sana sormaya geldim.”

“İçin neyi istiyorsa onu yap!”

“Onu yapayım da, nereye gideyim, ne yapayım? Bir de benim başımda külfetim, karım var, aşağıda Vayvay köyünde yolumu gözlüyor.”

“Hiçbir gidecek yerin yok mu?”

“Yok Anacık Sultan. İnce Memed ölünce yerine çok İnce Memed gelecek. Fakir fıkaralar çok, ötekiler az. Ben nereye gitmeliyim?”

Sustular düşüncelere daldılar. İnce Memedin gözleri kutsal kılıca takılmış ayrılmıyordu. Bu kılıç sahipsiz kalmıştı, bundan sonra onu oradan alabilecek bir kişi çıkacak mıydı?

“Gitmesem, bu dağlarda kalsam, olmaz mı Anacık Sultan, ömrümü burada bitirsem, bir kurşunla da ölsem…”

Ondan destur istiyordu düpedüz İnce Memed, gitme, eşkıyalığını sürdür, senin yazgın da bu imiş, alın yazını silemezsin, demesini bekliyordu. O bunu söylerse, bundan sonra iş tamamdı.

“Gönlünün istediğini yap.”                                      ^

459

“Olur Anacık Sultan…”

Anacık Sultan ayağa kalktı, cebinden bir sürü anahtar çıkardı, bir sandığın önüne oturup çın diye açtı. Oradan kadifelerin içine sarılmış bir mühür yüzük aldı getirdi:

“Bu,” dedi, “ocağın mühürüdür. Benden sonra bu ocak sönüyor, al sende kalsın. Malatyaya gidersen, Ağuiçen Ocağına var, bunu onlara göster, seni saklarlar. Ölünceye kadar da, parmağına taktığım bu yüzüğü yanından ayırma. Belki sana bir faydası olur. Bu ocak sönerken, bu yüzük iyi bir kimsenin parmağında olsun.”

Sağ elini tuttu yüzüğü ortaparmağa usulca, incitmeden geçirdi. Yüzük sanki İnce Memedin parmağına göre yapılmıştı, tıpatıp uydu.

“Bu kılıç da senin hakkın ya, benim gönlümce, o kılıcı ben kimseye veremem. Ben öldükten sonra o kılıç kendi başının çaresine kendisi bakar.”

İnce Memed onun huzurunda niyaza durup elini üç kere öpüp başına koydu.

“Bana destur Anacık Sultan,” dedi sevinç içinde, ışık içinde kalmış, bedenine yepyeni bir güç gelmiş, yeniden anasından doğmuş gibi olmuştu. İçi öylesine yunmuş arınmıştı.

“Bir çorba daha pişireyim de sana, ondan sonra seni şu doğan güne teslim edeyim.”

Gün burnuna çorbayı da aynı tastan birlikte içtiler.

İnce Memed uğunan bir ışık içinde kalmış, yukardan aşağıya kanat takmışcasına iniyordu. Sağ yandan da, ormanın içinden bir kalabalığın ağıt sesleri geliyordu.

Dört yol ağzına gelince durdu, ağıt seslerine kulak verdi, merak etmişti, bir taşın üstüne oturdu, bekledi. Ağıt sesleri gittikçe yaklaşıyordu.

Önce salacayı gördü. Salacanm üstüne genç, bıyığı yeni terlemiş bir delikanlıyı uzatmışlardı. Ölünün yüzü balmumu gibi olmuştu. Kolları salacadan aşağıya sarkmış sallanıyordu. Salacayı taşıyanlar da genç adamlardı. Altısının da yüzleri donmuş gibiydi. Geldiler, İnce Memedin önünde durdular. Onu görmüyorlardı. Ürkek gözlerle sağa sola bakındılar, omuzlarındaki salacayı yakınlarındaki bir ak kayanın üstüne yerleştirip, ölünün

460

sarkmış kollarını da toplayıp göğsünün üstünde birleştirdiler. Az sonra da ağıtçı kadınlar, köylüler kalabalığı sökün etti. Geldiler, ölünün yöresinde halkalandılar.

Memed ayağa kalktı, önündeki ak sakallı yaşlı kişinin yanında durdu:

“Başınız sağ olsun,” dedi usulca. “Ne olmuş ki bu delikanlıya?”

“Gözü kör olsun, ocağı sönsün o İnce Memedin,” dedi yaşlı adam, “köyümüzü bastı dün gece, bizi soydu, kızlarımızın başına çöktüler. Bizi perperişan ettiler.”

Bu sırada onu gören kalabalık birer ikişer onların yanlarına gelmeye başladılar.

Ağlamaktan sakalı ıpıslak olmuş yaşlı adam: “Bu benim en küçük oğlumdu. Hiçbir sebebi yokken, onu kurşunlayı verdiler.”

“Kör olası İnce Memed,” dedi bir ikisi. “Kör olası…” Salacanın başucuna oturmuş bir kadın ırganarak ağıdmı usul usul sürdürüyor, İnce Memedi de yerin dibine batınp çıkarıyordu.

Memed bir hoş oldu, dünya başına yıkıldı, gözleri karardı, ayakta duramadı, az önce kalktığı taşın üstüne kendisini zor atıp başını elleri arasına aldı, yumuldu.

Onun bu üzüntülü hali oradakilerin gözlerinden kaçmadı. Ölünün yöresindekiler de orayı bırakıp onun yanına geldiler.

Yaşlı adam:

“Sen onu, oğlumu tanır miydin yolcu?” diye sordu. “Benim aslanım senin de mi yoldaşındı, onun yoldaşı çoktu.”

“Ona bütün dünya yandı.”

“Ocağı sönsün o İnce Memedin.”

“Yağlı kurşunlardan gitsin.”

“Leşini itler parçalasın.”

“İnşallah mezar yüzü görmez de kartallara yem olur.”

Ötekiler konuşuyor, o, bir türlü kendine gelemiyordu.

Yöresine birikmiş kalabalığın ilenmeleri, İnce Memede küfürleri uzun sürdü. Sonunda kalabalığın içinden uzun boylu, ötekilere bakarak daha iyi giyinmiş, saat köstek takınmış, beli tabancalı birisi çıktı, geldi Memedin kolundan tuttu:

461

“Başını kaldır arkadaş,” dedi. “O İnce Memed değil feriş-tah da olsa Hasanın ölüsünü biz yerde komayız, biz altı kardeşiz, öcümüzü alırız. Sen nereden tanırdın Hasanı?”

Memed başını yerden kaldırdı, o çelik ışıltısı gelmiş gene gözbebeklerine oturmuştu ya, gene de çok perişandı.

“Nasıl bir adamdı bu sizin İnce Memed dediğiniz adam?” diye yumuşacık sordu. “Bu Hasanı öldüren?”

“Yüzü batsın,” diye atıldı bir sakallı. “Sarı bir çıyana benziyordu.”

“İnce Memed sarı bir çıyana benzemez.” “Ya neye benzer?”

“İnce Memed senin benim gibi bir adamdır.” “Sarı bir yılana benziyordu.” “Çakır gözleri soğuktu.” “Suratı ölümün suratıydı.” “Bir yanlışlık olacak.”

“Bir yanlışlık yok oğlum yolcu, ben tanırım, o İnce Me-meddi.”

“Sen İnce Memedi hiç görmüş müydün?” “Ben onu iyi tanırım.”

“İnce Memed böyle genç, yakışıklı bir Hasana kıyamaz. Ben de bilirim onu.”

“Biz hepimiz de tanırız İnce Memedi.” “Kim bilmez İnce Memedi…”

“O zalim İnce Memedden başkası olabilir mi, yolcu?” Kadınlar da, kızlar da geldiler Memedin başına. Onlar İnce Memedi erkeklerden de daha çok tanıyorlardı. Onu taa çocukluğunda, Değirmenoluk köyünde keçi güttüğü günlerden biliyorlardı.

“İnce Memed Hasanı öldürmez.”

Kalabalık gittikçe öfkeleniyordu. Memed baktı ki hiçbir çaresi yok, ayağa kalktı, başı önünde kalabalığın arasından sessizce sıyrıldı çıktı, yokuş aşağıya yürüdü gitti. Arkasından da ağıtlar yeniden başladı.

Hiçbir şey düşünemiyor, öfkelenemiyor, üzülemiyordu-Sağ küreğinin altındaki yara yerinin sızılamasını bile duymuyordu. Bütün bedeni donmuş gibiydi. Ormanın ucundaki pına-

462

rın yanma kadar yürüdü. Ancak pınarı görüncedir ki susadığı, acıktığı aklına geldi. Oluğa ağzını uzatıp soğuk suyu içti. Pınarın başındaki iri sedir ağacına sırtını dayadı, daldı. Ölü delikanlının yüzü ona çok dokunmuştu. Onu bir yerlerden tanıyordu ya, nereden, çıkaramıyordu.

Hürü Ananın dağarcığına koyduğu azığını çıkardı, gönülsüz gönülsüz yemeye başladı. Tam bu sırada da yukarılarda bir kıyamettir koptu. Başını çevirip o yana baktı. Kara bulut gibi bir kuş sürüsü biraz ötesinde çalkanıp duruyordu. Kuş sürüsü son bir hızla bir toprağa iniyor, toprağa değecekken birden ça-vıyor, az ilerden gene geriye dönüyor, ardından ormanın üstüne çavıp, oradan aynı hızla geriye geliyordu. Memed, sürünün içine ok gibi girip çıkan alıcı kuşu görünce her şeyi anladı.

Bu, o kadar da büyük bir alıcı kuş değildi. Yalnız kanatlarının ucu hançer ucu gibi sivriydi. Alıcı kuş, sonsuz bir devinimdeydi, sürüye bir dalıyor, kuş bulutunun arasında bir ara yitip gidiyor, sürü çekilince de, bir anlık, toprağa bir karış kalmış, neredeyse yere çakılacakken toparlanıyor gene aynı hızla saldırıyordu. Memed ayağa kalkmış, kuşların en küçük bir devinimlerini kaçırmıyordu.

Kuş sürüsüyle alıcı kuşun cebelleşmesi uzun sürmedi. Sonunda, gökten inanılmaz vıcırtılarla yere inen sürü dağılınca toprakta debelenen alıcı kuşu gördü, yanma koştu, kuşun bir kanadı bir çalıya, bir dikene, dala değmiş olacak ki düşmüş yerde sürünüyordu. Alıcı kuşa yaklaştı, kuş onu görünce kanat açıp uçmaya çalıştı, azıcık havalandı, birkaç adım sonra geri düştü. Memed ona yaklaştıkça, o son bir gayretle uçuyor, ardından da düşüyordu. Memed ona elini uzattığında, artık uçmaktan umudunu kesmiş kuş onun ellerine saldırdı. Sert gaga başparmağını yaraladı.

“Seni yakalayacağım,” diye güldü Memed. “Sen bir acemi kusmuşsun. Usta olsaydın ne kanadın kırılırdı, ne bir şey… Şimdi bir de kuş kapmış, yüksek bir dala çekilmiş yemeye başlamıştın.”

Memed ellerinin sıyrık içinde kalmasına karşın uzun bir cebelleşmeden sonra onu yakaladı. Kuş yorulmuş, bitmişti ya, gözleri canlıydı. Yuvalarında hırsla dönüyor, teslim olmayı ak-

463

lından bile geçirmiyordu. Ah, diye düşündü, şimdi Anacık Sultanın merhemleri yanımda olmalıydı ki senin kanadına sürmeliydim, sürmeliydim de o güzel kanatçığını bir güzel sağaltma-lıydım.”

Kuşu kucağına aldı:

“Acemim, güzel gözlüm, bu dünya böyle işte. Hiç acemiliğe gelmez. Senin kadar hırslı, öfkeli olmaya da gelmez.”

Onu okşarken, kuş sert bir gaga daha attı elinin üstüne, deriyi bıçak gibi yardı. Memed kanını yaladı, pınar suyunda yıkadı.

“Dostunu düşmanını buseydin zaten başına bu iş gelir miydi…”

Kuşun macerası onu iyice keyiflendirmişti. Heybeden kestiği bir parça iplikle onun ayaklarını bağladı, bir keven dikeninin yanma koydu. Yarım bıraktığı yemeğini yemeye başladı. Pınara gitti, oluğa ağzını dayadı, içti, keven dikeninin yanındaki kuşu aldı yola düştü. Seyrana götürürüm, dedi kendi kendine. Seyran ona bakar, kanadını sağaltıp sonra da bu acemiyi Ana-varza kayalıklarına bırakır. O da Recep Çavuşun mezarının üstünde, bir daha böyle acemilikler yapmadan döner durur, belki de gider onun mezarının başucundaki ağaca konardı. Kuşun ayaklarındaki ipi çözdü. O, İnce Memedin öldürdüğü Hasanı hiç düşünmek istemiyordu. Ölü çocuk, ağıtçı kalabalığı aklına geldikçe ya Hürü Anayı, ya Ferhat Hocayı, ya da Seyranı düşünüyordu.

Bir koyağa indi. Bu koyakta bir şeyler anımsıyordu ya çıka-ramıyordu. Burasının kevenleri öbek öbek sarı, çok pembe, som kırmızı bitmişti. Kırmızı kevenlerin dikenleri bile kıpkırmızıydı. Koyağın yamaçlarına kırmızı, yalım yalım ocaklar açılmış, közleri ışılar gibiydi. Yanı başında bir atın gürültüyle soluklandığını duyunca olduğu yerde dikildi kaldı. Yağız at yirmi, yirmi beş adım kadar ötesindeydi, durmuş ona bir tuhaf bakıyordu. Elindeki kuşu yere koydu, ata doğru gitti, yanına yaklaştı, elini tam ona uzatırken at sündü, başının üstünden akarak uzaklaştı gitti. Biraz zayıflamıştı. Gitti, sivri bir kayanın üstünde durdu, üst üste üç kere kişnedikten sonra, yönünü güneşe döndü kulaklarını dikti. Memed yerdeki kuşu aldı, ata özlemle baktı:

464

“İbret al gönlüm,” dedi, “eğer sende azıcık adamlık kalmışsa bu attan, bu kuştan ibret al.” Elindeki kuşun başını okşadı: “Sen de ibret al alıcı kuş,” dedi. “Bak o at atken bile, ağzı dili yokken bile kimseye teslim olmuyor. Olmayacak da… Bu dağlarda ölecek, kemikleri un ufak olacak ama, o da Köroğlu-nun atı gibi teslim olmayacak. At atken, ağzı var dili yokken bile… İbret al deli gönlüm, bu kuştan, bu attan.”

Kızılkartallı koyağına çevirdi yönünü. İnşallah Sankeçili oymağı daha kalkmamıştı. Koşarcasına yürüyordu, kucağında yaralı alıcı kuşuyla. Alıcı kuş artık dinginlemiş, Memedin kucağında yatışmış, ona uysal gözlerle bakıyordu.

Önündeki tepeyi aşınca obayı görecekti. Görmüş geçirmiş Battal Ağa onu görür görmez her şeyi anlayacak, yumuşacık, dudaklarının ucuyla gülümseyecekti. Memed ona ne söyleyeceğini, nasıl davranacağını bir türlü bilemiyordu.

Tepeye çıkınca oymağın yerini gördü, göç kalkmıştı, bir iki ocak da daha incecikten tütüyor, dumanlar ormanın üstüne doğru iniyordu. Bir süre olduğu yerde durup orayı seyretti. Ayakları onu aldı koyağa götürdü. Battal Ağanın çadırının yerinde kıl çulların, kilimlerin izleri olduğu gibi duruyordu. Bir çift eski çocuk çarığı, nakışlı bir çorap eskisi, bir sipsi, bir kırık kamış gördü. Sipsiyi yerden alıp çalmaya başladı. Çocukken güzel sipsiler yapar, çok da güzel çalardı. Bir taşın üstüne oturup eski, çocukluğunda çaldığı havaları çaldı. Hatçeye sipsi çalmasını öğretmeye çalışmış, bir türlü becerememişti. Kızlar bir türlü kaval çalmasını, sipsi öttürmesini öğrenemiyorlardı. Kuşların çatalları çadırların önünde daha dikili duruyordu. İlerdeki bir çadır yerinde boş bir hızman yan yatmış duruyor, hızmanm yöresinde bir arı sürüsü dolanıp duruyordu. Bir çadırın önünde de kıpkırmızı bir öbek keven dikeni bitmişti, terü taze ışılıyordu. Sapı kırık bir çakı bir çadır direğinin çukuruna düşmüştü. Karınca katarları oymağın ortasından yukarıya, yana, aşağılara   ince   yollarından,   ağızlarında   tohumlar   çekiliyorlardı. Önündeki çatala bir küçücük kuş geldi kondu. Memed, bu kuşu bir taşla vurmalı, etini de elindeki alıcı kuşa vermeli, diye düşündü. Yerden aldığı taşı kuşa nişanladı, küçük kuş öylesine renkli, ince, güzeldi ki atmaya kıyamadı taşı, aldığı yere usulca

465

geri koydu. İçine bir hüzün çöktü, elindeki yaralı kuşun da gözleri hüzün doluydu. Kuşu göç yerine bıraktı. Alıcı kuş bir sıçrayışta çatalın üstündeki küçük kuşun yanına vardı. Öteki havalandı, birkaç kere alıcı kuşun yöresinde döndükten sonra, zikzaklar çizerek ormanın üstüne uçtu gitti. Memed de onun arkasından ormana indi, candarmayla ilk karşılaştığı kayalığa, yaralandığı yere geldi. Kayalığı döndüğünde bir candarma bö-lüğüyle hapahap kaldı. Bir an ikircik geçirdikten sonra yolun kıyısına çekilip bölüğün geçmesini bekledi. At üstündeki Yüzbaşı onun karşısına gelince atının başını çekti, bu sırada onun arkasındaki bölük de durdu.

“Gel bakalım buraya köylü,” dedi Yüzbaşı.

Astsubaylar, çavuşlar, onbaşılar da hemen yanlarına koştular.

Memedin yüzü bir an sararıp sonra eski haline döndü.

“Bu elindeki ne kuşu?”

“Yaralı,” dedi Memed, “ne kuşu olduğunu bilmiyorum.” Kuşun macerasını kısaca anlattı.

“Demek yakalayamadı, bir tek kuş bile alamadı o kadar kuşun içinden?”

“Alamadı.”

“Şimdi sen bu kuşu ne yapacaksın?”

“Köye götürüp bakacağım, iyi olunca da ormanına bırakacağım.”

“Güzel. Senin adın ne?”

“İnce Memed.”

“Allah Allah,” diye güldü Yüzbaşı, “bu dağlardaki herkesin adı da İnce Memed.”

“İnce Memed,” diye gülümsedi Memed.

“Bir de eşkıya İnce Memed var, sen onun adını duydun mu, İnce Memed?”

“Kim duymadı ki onun adını?”

“Nerede o şimdi, biliyor musun?”

“Biliyorum,” dedi Memed boyun bükerek, alçakgönüllü. “O şimdi Akçadağda.”

“Çete kuruyormuş…”

“On altı kişilik bir çete kurmuş.”

466

“Bütün köylüler biliyor.”

“Onun yerini bana söylerler, değil mi?”

“Söylerler.”

“Öyleyse ben de onu yakalarım.”

“Yakalarsın, Faruk Yüzbaşım.”

“Ben Faruk Yüzbaşı değilim. Ben Maraş Candarma Kumandanlığına bağlıyım. İnce Memedi ben yakalayacağım Fa-ruktan önce.”

“Meramın elinden hiçbir şey kurtulmaz, Yüzbaşım.” “Sen İnce Memedi gördün mü?” “Gördüm Yüzbaşım.” “Nasıl bir kişi?”

Memed başını önüne eğdi, bir süre düşündü, gözlerinin içine gözlerini dikip:

“Senin gibi babayiğit bir kişi. Senin gibi iri gözlü, karaya-ğız, uzun parmaklı… Sen onu görsen çok seversin.”

Yüzbaşının yüzü biraz daha yumuşadı.

“Sen şimdi nereye gidiyorsun böyle?”

“Kasabaya gidiyorum.”

“Onun yerini sen bana gösteremez misin?”

“Ben şu yakın yerlerden olurum Yüzbaşım, Akçadağı hiç bilmem.”

Yüzbaşı atını sürdü:

“Sağlıcakla kal İnce Memed.”

“Güle güle Yüzbaşım.”

Memed yolun kıyısına çekildi. Bölük geçinceye kadar orada bekledi. Bölük geçtikten sonra halsiz oradaki bir kütüğün üstüne çöküverdi. Yüreği küt küt atıyordu. Çok korktum, diye kendi kendine söylendi. İnce Memed de korkar mıymış, diye de alay etti. Gerçekten bir hoş olmuştu, ayağa sallanarak kalktı, bir iki adım attı, ayakları biribirine dolanıyordu, geriye dönüp kütüğe yeniden oturdu. Kucağındaki kuş gözlerini ona dikmiş şaşkınlıkla bakıyordu. Kuşun başını avucunun içine aldı, kuş çırpınmca vazgeçti. Kuşu yere koydu. Kanadı sarkmış yerde sürünüyordu. Kuş bir iki sıçradı, uçmaya çalıştı, tek kanadıyla uçamayıp bir yana devrildi. Bomboş, yalnız, ortada kalakalmış Memed hemen gitti kucağına aldı onu, kuş da içindeki boşlu-

467

ğu, korkuyu dolduramadı. Bir eksiklik duyuyordu, kolu, bacağı, başı yokmuş gibi geliyordu ona. Candarmaların arkasından baktı, son candarma da çalının karartısında yitince ayağa kalktı, koşmaya başladı. Sanki Yüzbaşı geriye dönmüş, horlayan atıyla onu kovalıyor, atın soluğunu ensesinde duyuyordu. Mor kayalıklı Süleymanlı yokuşunu indi, yokuşun dibinden küçük bir dere akıyordu, taşlara basa basa karşıya geçti, çınarların duldasına girdi. Ağaçlar daha kırmızı yapraklarını dökmemiş-lerdi. Çalıların arasından kendine korkuyla bakan bir tilkiyi gördü. Tilki onu görür görmez uzun, yalım gibi kuyruğunu sallayarak yamacın yüzünden koşarak yabangüllerinin arkasında yitti.

İçindeki boşluk büyüyor, onulmaz bir korku bütün bedenini usul usul sarıyordu. Sankeçili oymağı uzaklarda olamazdı. Yurt yerindeki ocaklar daha tüttüğüne göre, oba, kuyrukyıldızı tanyerinde göründüğünde yola çıkmıştı. Ve uykulu çocukların elleri, yüzleri üşümüştü. Yayla dönüşü onlar da daha şafak atmadan kuyrukyıldızı doğar doğmaz yola düzülürler, Memedin elleri yüzü üşür, Hürü Ana onun ellerini elleri arasına alırdı.

Ormanın ortasında yeşil bir düzlük vardı. Yörükler her zaman oraya konarlar, yeşil düzlüğün ortasından kaynayan ak çağşaklı pınarın başında birkaç gün konaklarlardı.

İkindiüstü düzlüğe yaklaşırken kendini tüy gibi bir boşluğun içinde uçarken buldu. Şu kucağındaki kuş da olmasa kendinin var olduğuna bile inanamayacaktı. Bir şeyi, çok alıştığı bir şeyi yitirmişti ya neydi, bir türlü de o yitirdiği şeyin ne olduğunu bulamıyordu.

Uzaktan kulağına bir oymak kalabalığının sesleri geldi. Sandığı gibi oba yeşil düzlüğe konmuştu. Burada birkaç gün kalırlardı. Önündeki kayalığı dönüp de uzun sedir ağaçlarının arasına girince çadırların tepelerini gördü, ilerleyemedi. Şimdi obaya nasıl girecek, Battal Ağaya ne söyleyecekti? Sağa kırdı. Eğreltiler göğsüne kadar geliyor, ıslak orman reçinesi, toprağı, yarpuzu, daha yeni açmış güz çiçekleriyle keskin, acı kokuyordu. Ormanın kokusu onu azıcık kendine getirdi, kuşa baktı, o gözlerinin perdesini indirmiş uyuyordu, sıcacık.

Oymağa girmek için geceyi bekledi. Obanın çoban köpek-

468

lerinden korkuyordu. Her birisi at gibi köpeklerdi. Gece bir yabancıyı görmesinler, parçalarlardı.

Yeşil düzlüğün çevresini dördüncü kez dönmekteyken bir çobanı gördü. Yanında boynu tohtlu kırmızı alalı köpeği bir pınara eğilmiş, kollarını çevremiş, pınarın göleğinden elini sokup sokup ustalıkla alabalıkları yakalayarak çimenlerin üstüne atıyordu.

“Çoban!” Çoban onu tanıdı:

“Buyur Memed Ağam.” Hemen köpeğiyle onun yanına geldi.

“Battal Ağa oymakta mı, Kasımla Temiri gördün mü?” “Oymaktalar.”

“Haydi git obaya da Kasımla Temiri çağır. Beni söyleme. Sizi bir yoldaşınız istiyor diye söyle. Al buraya getir.”

Çoban gitti. Biraz sonra Kasımla Temir omuzlarında tüfekleri, çaprazlama fişeklikleri tam tekmil düzlüğün ucundan gözüktüler. Memedi görünce hiç şaşırmadılar, gülümseyerek ona koştular, sarıldılar. Temir:

“Battal Ağa seni bekliyordu,” dedi. “Az sonra gelir, diyordu. Kahven ocakta hazır.”

“Ne biliyordu?”

“O çok şey bilir. Eski bir soydur. Yörük Yörükken bütün bu dağlar, bütün o aşağıdaki Çukurova bizimdi. Yörük kalmadı artık. Bizi kötü köylü, bizi perişan, bizi nan ekmeğe muhtaç ettiler.”

Bu çok az konuşan Temirin böyle konuşması Memedin içine işledi.

“Haydi gidelim,” dedi Kasım. “Seni bekliyor Battal Ağa. Seni görünce çok sevinecek. Sen gittin gideli yalnız seni konuştu. Senden başka ağzına başka söz alamıyordu. Ne konuşursa konuşsun, sözü döndürüyor dolaştırıyor sana getiriyor, her gün de sabahlardan akşamlara kadar tepeye çıkıp senin yolunu gözlüyordu. Ben her şeyde yanılırım da adamda yanılmam diyordu. Yanılmamış. Haydi.”

Kasım önde, Memed onun arkasında, en arkada da Temir

469

obaya yürüdüler. Battal Ağa onları düzlüğün ucunda karşıladı. Memedi kucakladı:

“Hoş geldin İnce Memed,” dedi.

Battal Ağanın ellerinden, gözlerinden, tüm bedeninden öyle bir sevgi taşıyordu ki Memedi ürpertti. Onu bir tek Hürü Ana böyle karşılar, onu bir tek Hürü Ana böyle severdi.

“Seni gittiğin günden beri bekliyordum.”

“Neden?”

“Kurdunu iyi biliyorum senin.”

“Nasıl bir kurtmuş ki o acep?”

“Şimdi o kurdu sen benden daha iyi öğrendin, gördün, tanıdın, bildin, bana mı soruyorsun?”

Çadıra geldiler.

“Biz bu düzlüğe hiç konmazdık, seni Kızılkartallıda bekledim, bekledim umudu kesmedim ya, keser gibi ettim, göçü yükledik, buraya gelince de içim götürmedi, çözün yükü dedim. Seni, sen gelinceye kadar, kışa kadar burada yolunu gözleyecektim.”

“Size Çukurovaya gelirdim.”

“Çukurova olmaz, eşkıya tuzağıdır orası. Ölümdür. Yüzbaşıyla yolda karşılaştın mı?”

“Karşılaştım, bana adımı sordu, ben de İnce Memed dedim. Bu kuş kurtardı beni. Hiç kucağı kuşlu eşkıya olur mu?”

“Olmaz,” dedi Battal Ağa.

Çadıra döşekler, sofra serilmiş konuğu bekliyordu. Önce tüten bir çorba getirdiler.

“Anacık Sultanın çorbasından,” dedi Battal Ağa.

“Ne biliyorsun?”

“Parmağmdaki yüzük ocağın yüzüğüdür. Bunu ocakgiller-den başkası takamaz. Sana nasıl verdi ki? Seni pir saymıştır. İşte bunu unutma. Bu yüzük parmağındayken seni bütün kazalardan belalardan korur.”

Oturdular, büyük tastaki çorbayı kaşıklamaya başladılar.

Bu sırada da o güzel genç kız Memedin tüfeğini, fişekliklerini, obanın armağanı tüfeği, fişeklikleri getirdi onun yanına koydu.

Memed:

470

“Kurt,” dedi. “Kimin içine girmişse, ölünceye kadar…”

“Ölünceye kadar,” dedi Battal Ağa. “İnsan her şeyden kurtulur da içindeki kurttan kurtulamaz.

Bundan sonra yemek bitinceye kadar konuşmadılar. Yemek bittikten sonra Memed Hürü Anayı, Anacık Sultanı anlattı.

Battal Ağa:

“Hürü senin içindeki kurdun birisidir.”

Memed:

“Öteki de Anacık Sultan,” dedi. Atı, alıcı kuşu da anlattı.

“At da senin içindeki kurdun birisidir.”

“Kuş da,” dedi Memed.

Battal Ağa elini onun sırtına koydu:

“Memedim, oğlum,” dedi sevgi dolu gözleriyle, “yiğidim, benin içindeki en büyük kurt sensin.”

“At,” dedi Memed, gülüştüler.

Daha yatsı namazı olmadan Memed:

“Ben uyuyacağım,” dedi. “Battal Ağam, bu kuş da sana teslim. Şu kuşun kanadına bir bak hele. İyi olur mu olmaz mı? Çukurovaya inmeden iyi olursa onu bırakırsın. Beceriksiz bir şey fıkara…”

“Kurdunu,” dedi Battal Ağa.

“Kurdumu,” dedi Memed.

Kız geldi:

“Memed Ağamın yatağını serdim.”

Memed:

“Sağ ol bacım,” dedi, sonra Kasıma döndü. “Kasım bu gece yarısına kadar nöbet sende. Gece yarısından sonra da Temir bekler. Kusura kalmayın, ben bugün çok yorgunum.”

Kalktı yatağa gitti, soyunmadan yorganı üstüne çekip tüfeğini, fişekliklerini yanma uzattı, başını yastığa koyar koymaz da uyudu.

Temir ona tanyerleri ışımadan seslendi. Memed epeydir uyanmış Temiri bekliyordu. Yataktan çıktı, kapıdaki ibriği aldı, dereye indi, orada çatladı. Geldiğinde sofrayı hazır buldu. Çorba, tereyağı, bal, sıcak bazlama. Battal Ağanın yüzü bu sabah ışık içindedi, sevinçliydi. Kahvaltıyı çabuk yapıp helallaştılar.

471

Battal Ağa onu üç kere kucaklayıp alnından öptü. Daha oba uyanmamıştı. Orman dumanlanıyordu. Gün ışıyıncaya kadar ormanın içinden yürüdüler, bir kayalığa gelince Memed durdu:

“Çetebaşmı seçeceğiz çocuklar.”

Kasım:

“Sensin,” dedi. .   Temir:

“Sensin.”

Memedin tüfeğini taşın üstüne uzatıp ellerini üstüne koydular, onun her buyruğunu yerine getireceklerine Kuranı Kerimin, adı güzel kendi güzel Muhammedin, Hazreti Alinin, Kırk-göz Ocağının, Hasan Beyin kılıcının, Kırklara karışmış Köroğ-lunun üstüne ant içtiler.

İnce Memed yolda gördüğü, eşkıyaların öldürdüğü Hasanı anlattı:

“Biz bu İnce Memedi bulmalıyız,” dedi. “Yoksa bu dağlarda yaşamamız müşkül.” Köylülerin ona söylediği o sarı yılan gibi eşkıyanın kim olabileceğini sordu.

Kasım:

“Biz onu tanıyoruz,” dedi. “Temir de, ben de onu iyi biliriz. O da bizi bilir.”

Temir:

“Şimdi ben onu neredeyse elimle koymuş gibi bulurum. Onun saklandığı bütün yerleri biliriz. Ona Sançiyan Abdik derler. Yakalayınca öldürecek miyiz?”

“Öldürmeden yakalayacağız.”

İki gün geceli gündüzlü yol aldılar dağlara doğru. Çok kayalık bir yere geldiler.

Memed:

“Kusura kalmayın ben daha hamım, yorgunluktan öldüm. Yemek yemek bile istemiyor canım,” diye onlardan özür diledi, kendini yere attı.

Kasım:

“Biraz bekle,” diye onu ayakta tutmaya çalıştı. “Şimdi, yere kuru ot sereyim de…”

Hemen Temirle ikisi kuytulardan kuru otlar toplayıp kovuğun içine serdiler, Memed kendini otlara attı.

472

i

“Temir seni bekleyecek, ben de Sarıçiyanı bulacağım. Burada adamlarımız var, onlar onu bulurlar.”

Kasım gün doğarken geldiğinde Memed uyanmış, bazlamasının içine sardığı peyniri yiyor, Temir de ona hayran bakıyordu.

“Buldun mu?”

“Buldum. Az ilerde, yanlarında da altı tane kız keyfediyor-larmış.”

Memed:

“Tamam,” dedi. “Onlar bu gece uyumamışlardır, sersem sersem, kuşatacağız onları. Sarıçiyanı vurmak yok. Ötekileri, Allah ne kısmet etmişse…”

“Ya teslim olmazsa Sançiyan?”

“Teslim olacak.”

Yamaçtan aşağıya bir kedi sessizliğiyle indiler. Sançiyan çetesi korunmasız bir aralıkta, tabak gibi ortadaydılar.

“Bunlar eşkıya değil, çalıkakıcı,” dedi Memed. “Eşkıya olan bir eşkıya böyle yerde konaklar mı?”

“Eşkıya olan bir eşkıya böyle elin ırzına dokunur mu?”

“Ölüm fermanlarının altına bunlar kendi elleriyle basmışlar mührü.”

“Temir sen şu yana geç! Kasım sen de şu kayanın üstüne çık! Ben de şu taşın arkasına geçeceğim. İlk önce ortada dolanana ateş edeceğim. Öldürmeye değil. Kısmeti varsa…”

İlk kurşun atıldığında o ortada dolanan zayıf eşkıya bağırarak yere düştü, sonra kalktı, elindeki tüfeğiyle kendi yöresinde döndü. Az sonra da elindeki tüfek fırladı gitti. İnce Memed, Kasım, Temir hiç ses çıkarmadan ardı ardına ateş ediyorlardı. Neden sonradır ki oradan bir karşılık geldi. Sonra onlar da ateş etmeye başladılar. Kızlar oraya buraya koşuşuyorlar, kendilerini taştan taşa atıyorlar, ilk kurşunda vurulmuş eşkıya yerde debelenip duruyordu.

Memed, omuzu gözüken bir tanesini daha vurdu. Vurulan kişi ayağa kalkıp yokuştan aşağıya aldı yatırdı. Temir onu iki bacağından da biçti. Bir kişi daha tüfeğini bırakıp kaçmaya başladı. Temir onu da devirdi, arkasından da:

“Seni kara dinini…” diye sövdü.

“Teslim ol Sançiyan, teslim ol Abdik,” diye Memed gür, et-

473

kili, kayalıklarda uzun uzun yankılanan bir sesle bağırdı. “Sarıldınız, ya teslim olun, ya da hepinizi öldüreceğiz.”

“Sen kimsin?” diye sordu Abdik.

“Ben İnce Memedim,” dedi Memed.

“Eğer senin İnce Memed olduğun doğruysa teslim olurum.”

“Ne bileceksin doğru olup olmadığını?”

“İnce Memedi tanıyan bir arkadaş var içimizde.”

“Öyleyse sal da gelsin.”

Kayalığın ardından küçücük bir adam çıktı. Tepeden tırnağa bütün bedenine fişeklikler bağlamıştı. Yaklaştı.

“At tüfeğini yere. Tabancalarını da…”

Adam bir anda silahını, tabancalarını yere attı, fişekliklerinden soyundu, ellerini havaya kaldırdı, gülünç bir hal aldı. Tir tir titrediği daha uzaktan belli oluyordu.

“Gel bakalım buraya.”

Adam uzandı, İnce Memedi gördü, bir an dondu kaldı, sonra da aşağıya doğru delicesine bağırarak:

“Bu İnce Memed, İnce Memed!” diye koşmaya başladı, kendini Sarıçiyanın yanma dar attı. “İnce Memed, İnce Memed… İnce Memedi gördüm.”

“Teslim oluyorum,” diye ortaya çıktı Sarıçiyan. “Söz ver, canıma kıyma!”

“Söz veriyorum, canına kıymayacağım.”

Sarıçiyan Abdik tüfeğini atmış, onlara doğru geliyordu.

“Temir dışarıya çıktı, Sarıçiyanı yakaladı, tabancalarını alıp bir anda soydu.

“Siz de çıkın.”

Kayalığın dibinden altı kişi daha çıktılar. Temir hepsini soydu.

Kasım da, Memed de yerlerinden çıktılar. Memedin sert, öfkeli yüzü ter içinde kalmıştı. Hiç konuşmadan Sarıçiyanın yüzüne onu aşağılayan bir bakışla baktı. Kızlar da bir araya toplanmışlar, koyun gibi biribirlerine sokulmuşlardı.

“Kızlar, gidin de şu yaralıların yaralarını sarın,” dedi Kasım.

Kızlar koştular, fistanlarını yırtıp yaralıların yaralarını sardılar.

474

Memed Kasımın kulağına:

“Bunların hepsini de anadan doğma soyun.”

Kasım kızlara baktı.

Memed:

“Ne yapalım,” dedi. “Uzun bir ip bulun.”

Kasım:

“Kızlar, bunları bağlayacak uzun ipleriniz var mı?”

Kızlar kuşaklarını çıkarıp biribirine uladılar.

Kasımla Temir eşkıyaları anadan doğma soydular, kuşaklarla onları biribirlerine tirkediler.

“Siz Hasanın köyünden misiniz?”

“Oradanız.”

“Düşün önümüze.”

Köy o kadar uzak değildi, ikindiüstü vardılar. Köylü çoluk çocuk, genç yaşlı olanı biteni duymuşlar, köyün orta yerine toplanmışlar, konuşmuyorlardı.

O yolda İnce Memedle konuşan yaşlı adam kalabalıktan ayrıldı, Memedin karşısına geldi:

“Ben seni tanıdım, sen Hasanın yoldaşı değil misin?” dedi.

“Benim.”

“Sen mi yakaladın bunları?”

“Biz.”

“Sana kurban olayım,” diye ayaklarına kapandı onun yaşlı adam. “Bu İnce Memedi sen ne yapacaksın şimdi?”

“O İnce Memed değil,” dedi Memed. “Ona Sarıçiyan Abdik derler.” Sarıçiyana döndü: “Söyle bakalım Sarıçiyan, İnce Memed kim?”

Abdik başını önüne eğmiş susuyordu.

“Söyle, İnce Memed kim?”

O karşılık vermiyordu.

“Kim?”

Kasım sert bir dipçikle onu yere düşürdü.

“Söyle, İnce Memed kim?”

Sarıçiyan gözlerini kırpıştırdı. Korkudan dili dönmüyor, sesi çıkmıyordu, İnce Memedi omuzuyla gösterdi.

“Ağalar, kusura bakmayın, İnce Memed benim.”

Kalabalık dalgalandı, homurdandı.

475

“Sen misin İnce Memed?” diye ona sarıldı yaşlı adam. “Oğlumun öcünü aldın.”

Bir kadın gelip İnce Memede sarıldı, onu ellerinden öptü. Kalabalık o homurtudan sonra bir ses daha çıkarmadı.

İnce Memed:

“Size bu adamları böyle çırılçıplak köyünüze getirdim diye bana gönüllenmeyin. Benim onlara vereceğim ceza budur. Şimdi ben onları size teslim ediyorum, tüfekleri, fişekleri, öteberileri, giyitleri de aşağıda, onları alın, bunları da alm ne ceza verirseniz verin. Haydi bize allahaısmarladık.”

Köylüler onların yolunu kestiler, “Bir yemeğimizi, bir çayımızı içmeden biz İnce Memedi hiçbir yere göndermeyiz,” dediler.

“Size ben gücendim,” dedi İnce Memed.

“Söyle kusurumuzu,” dedi Hasanın babası.

“Siz bana ilendiniz.”

“Oğul acısı…” dedi yaşlı adam.

“Irzımız payimal oldu,” dedi bir yaşlı kadın.

İnce Memed sesini yükseltti. Çok öfkeli olduğu belliydi.

“Siz beni yaraladınız.”

“Biz sana ne yaptık, İnce Memed?”

“İnce Memed hiç Hasan gibi çiçeği burnunda bir genci öldürür mü, daha evlenmemişti bile, değil mi?”

“Evlenmemişti…”

“İnce Memed böylesi bir insana kıyar mı?”

Karşılık vermediler.

“İnce Memed hiç ırza geçer mi, bunu neden hiç düşünmediniz?” Bakın İnce Memed bu eli kanlı ırz düşmanlarını, kendi adını beş paralık edenleri bile size teslim ediyor, benim öcümü de siz bunlardan alın.”

Kalabalık donmuş kalmış, kimse bir söze varamıyor, öne düşmüş başlarını kaldıramıyorlardı.

Onlar geçerlerken kalabalık ortadan ikiye ayrıldı, önde İnce Memed, arkada Kasımla Temir köyün içinden ağır ağır çıktılar gittiler.

“Bu köyün adı ne?”

“Bu köye Çamlıyol köyü derler.”

476

22

Ümmetin sofrası her zaman herkese açıktı. Bu dağ başında, bu yörelerde onun evinden başka ev yoktu. Onun için yolda belde, karda kışta kalanlar oraya sığınırlardı. Eskiden orta halli bir kişiydi Ümmet, bir yıl içinde zenginleşivermiş, değişmişti. Evi üç gözlü bir toprak damdı. Şimdi o toprak damın yerinde çatısı kırmızı kiremitli, pencereleri, kapıları kemerli iki katlı, yirmi üç gözeli bir konak yükseliyordu. Konak yüksek mazgallı duvarlarla çevrilmişti. Yapı ormanlıklı, kayalıklı dağın yamacına yapışmış, çok uzaklardan bile apak parlıyor, avlusundaki çınarın altından da gür bir pınar kaynıyordu. Söylentiye göre Ümmet eşkıya Keklikoğlu yüzünden zengin olmuştu. Kekli-koğlu tam otuz yedi yıl üç kişisiyle bu dağlarda gezmiş, evler basmış, yollar kesmiş, ocaklar söndürmüştü. Ümmet onu taa çocukluğundan beri tanır, ona yataklık, ulaklık ederdi. Gene söylentiye göre Keklikoğlu otuz yedi yılda sandık sandık altınlar biriktirmiş, bu biriken altınları da, çok güvendiği, canı kadar sevdiği Ümmete emanet etmiş, bundan sonra da ortadan yitip gitmişti.

Onu Ümmetin öldürdüğünü, hem de ne biçim öldürdüğünü herkes biliyor, olayı da gözleriyle görmüşler gibi anlatıyorlardı. Bir gece Keklikoğlu yorgun argın, elinde bir torba altınla Ümmete gelmiş. Eşkıyaların üçü de yorgunluklarından ayakta uyuyor-larmış. Onları böyle görünce Ümmettir çok sevinmiş, önceden hazırladığı deliceli ekmeği de onlara yedirince yaşlı eşkıyaların üçü üç yerden, daha sofradan kalkmadan, oldukları yerde tırla-

477

mışlar. Ümmet onların üçünü de katırlara atmış dağın doruğuna götürmüş, üçünü de yan yana yatırmış basmış kurşunu. Kendilerinden geçmiş eşkıyalar debelenememişler bile.

Bu söylentiye kimi inanıyor, kimi de hiç inanmıyordu. Ümmet onu tanıyan, gören bütün insanlara güvenilir bir adam duygusu veriyordu. Bütün bu Keklikoğlu söylentilerine karşın herkes ona eskisinden de daha çok güveniyordu. Söylentiler, en küçük bir biçimde de olsa, onu hiç etkilememişti. Bu dağ başında, bu dört yol ağzında eşkıyaların da, candarmalarm da ona gereksinmeleri vardı. O da, her insanın, her başı dara gelmişin yardımına koşuyordu. Eşkıyaları izlemeye çıkmış candarmaya ne kadar yürekten yardım ediyorsa, izlenen eşkıyalara da o kadar, belki ondan da çok canı gönülden yardım ediyordu. Bir eşkıyanın yakalanması onun için ne kadar bir sevinçse, o kadar da bir üzüntüydü. Ümmet bir tuhaf bir adamdı işte.

Şimdi soylu atlar besliyordu tavlasında. Urfadan, İskende-rundan, Halepten seyisler getirtmişti atları için. Sürü sürü keçileri, boğaları, inekleri otluyordu aşağıdaki düzlükte, yeşil alanda. Bütün bu yörede avuç içi kadar bir düzlük de olsa Ümmet tapusunu üstüne çıkarmıştı. Her zaman gülüyordu, hep sevinç içindeydi. Konağın bittiği gün de eve üç tane biribirinden güzel kız getirmişti, tam bir hafta süren bir de toy düğün düzenlemiş, Maraştan, Andırından, Adanadan, Antepten çağrılılar gelmişlerdi düğüne. Bütün bu dağların eşkıyaları da, kanlı bıçaklı olanlar da toplanmışlardı düğüne. Güleç yüzlü Sarı Ümmet gelinleri sıraya bindirmiş, her gece birisiyle gerdeğe girip üç gecede işini tamamlamıştı.

Sarı Ümmet bir de dağdaki bütün ceviz ağaçlarını alıyordu. Her ağaca bir sahip uyduruyor, uydurduğu sahiplerden de ağaçları satın alıp kestiriyordu. Evinin arkasındaki koyak ağzına kadar ceviz kütükleriyle dolmuştu. Ümmet yakında bu kütüklerin üstünü çinkoyla örttürecekti. İşte ondan sonra da ağaçlar beklesin dursunlardı. Bu ağaçlardan o küpler dolusu altın kazanacaktı. Ne kadar beklerse o kadar iyiydi. Cevizlerin pahası her gün artıyordu.

İnce Memedle arkadaşları bir gece yarısı indiler Sarı Ümmetin evine. Memed konağı görünce şaşırdı kaldı:

478

“Bir yanlışlık olacak arkadaşlar,” dedi. “Bizim Sarı Ümmetin damı tam buradaydı geçen yıl ya, bu konak burada yoktu.” Kasım:

“Bu konak Sarı Ümmet Ağanın konağıdır, hem de senin bildiğin toprak damın yerine yapılmıştır.”

“Vay anasını,” diye şaştı Memed. “Bu kadar parayı nereden bulmuş, hem bir yılda bu konak nasıl yapılır?”

“Sivastan, Kayseriden, Göksundan çok ustalar getirmiş, namlı, hünerli ustalar… Buralarda taş da, ağaç da çok.” “Ya bu kadar para?”

“Keklikoğlunun bütün altınları ondaymış. Öldürmüş Kek-likoğlunu, altınlar da ona kalmış.”

“Ümmet kimseyi öldürmez, kancıklamaz. Ümmete parayı yaşlanınca Keklikoğlu kendisi vermiş, sonra da başını alıp gitmiştir. Bir yıl içinde de böyle bir konak yaptır demiştir. Ümmet de ne yapsın, kolları sıvamıştır.”

“İnşallah,” dedi Kasım.

“İnşallah,” dedi Temir.

“Öyledir,” diye kesin konuştu Memed. Yerden bir taş alıp büyük kemerli avlu kapısına vurdu: “Ümmet, Ümmet! Hay Sarı Ümmet!”

Kapıyı silahlı iki kişi açtı.

“Ümmet Ağa konakta,” dedi öndeki silahlı adam çok sert bir sesle. “Kim diyeyim?”

“İnce Memed dersin.”

Kısa bir süre bir sessizlik oldu, sert sesli adam yumuşacık bir sesle sordu:

“Sen İnce Memed misin?”

“İnce Memedim.”

Adam İnce Memedin üstüne eğildi, onun yüzüne baktı, yıldız ışığında pek seçememiş olacak ki:

“Kusuruma kalma İnce Memed. Ağaya bir haber vereyim.”

“Ver,” diye buyurdu İnce Memed.

Az sonra yukardan aşağıya Sarı Ümmetin gülüşü çınladı.

“İncem, İncem, İnce kardaşım hoş gelmişsin. Bu bizim sersemler de seni konağın kapısında bekletiyorlar.”

İki eski arkadaş kucaklaştılar.

479

Ümmet önde, Memed arkada yukarıya çıktılar. Konağın koskocaman bir sofası vardı, at meydanı gibi. Odalar yan yana sıralanmışlardı. Ümmet en uçtaki odanın kapısını açtı. Ortadaki, her yanı işlemeli tahtalarla çevrilmiş büyük ocakta kütükler yanıyor, ocağın tam alnına asılmış bir büyük, karpuzu pembe işlemeli, mavi gaz lambası ortalığı ısıtıyordu. Oda fırdolayı yumuşacık, renk renk halılarla örtülmüş sedirlerle çevrilmişti. Sedirlerde şişkin halı yastıklar…

“Aç mısınız?”

“Ağamızın konağına geldik, tok olacak değiliz ya! Ben bu gece yarısı, gece yarısı da olsa kuzu isterim böyle bir konak Beyinden.”

“Ben de kuzuyu şimdi kestiririm İnce Memedime. Yeter ki o beklesin.”

“Beklerim,” dedi İnce Memed. “Sen azıcık peynir ekmek bulursan… Şu ocağa da çay da koyarsan…”

“Daha, daha? Başka bir isteğin var mı, benim yakışıklı oğlum, İnce Memedim?” diye şakalaştı San Ümmet. Ardından da bağırdı: “Kızlar, çocuklar…” Odaya iki kız, birisi delikanlı üç kişi girdiler. “Hemen bir kuzu kesin, oğlum, kızartın, çabuk olsun. Kızlar, siz de yağ, bal, peynir, ne varsa evde böylesi şeylerden hemen getirin, çay da yapın, demli olsun. Benim dünya kardaşım gelmiş ki, sevinçten deli olmamak eldeyse olma bakalım…”

Gerçekten de Sarı Ümmet sevincinden yerinde duramıyor, gidiyor geliyor, onu kucaklıyor, öpüyor, konuşuyordu.

“Ölüm haberini bile duyduk…”

“Az daha ölüyordum.”

“Anacık Sultan olmasaydı…”

“Kurşunun bir tanesi sağ küreğimin altında duruyor.” Anacık Sultanı, Hürü Anayı anlattı. Şimdiye kadar başından ne gelip geçmişse Sarı Ümmete baştan sona söyledi.

Sarı Ümmetin sevincinden ağzı kulaklarına varıyordu.

“O Yüzbaşı var ya, hani senin dağda karşılaştığın, onun adına Şevket Yüzbaşı derler, Faruk Yüzbaşının can düşmanı. Biribirlerini hiç çekemiyorlar. Şevket Yüzbaşı Maraş Vilayeti Candarma Kumandanlığı emrinde. Ama o gene İnce Memedin

480

ardında. İnce Memedi ben yakalayacağım diyormuş da başka bir şey demiyormuş. Faruk Yüzbaşı da avucunu yalayacak, ele aleme rezil kepaze olacak. İki Yüzbaşı biribirlerine takışmışlar ki kan gövdeyi götürüyormuş.”

“Sen şu konağın işini anlat hele bir kere. Ben bu işi anlayamadım. Bir gecede periler mi kondurdu onu buraya.”

“Periler kondurdu dersen ben de inanırım, öylesine göz açıp kapayıncaya kadar çıktı bu konak ortaya… Eşkıya Kekli-koğlu var ya…” Sustu, sonra da gözlerini Kasımla Temire dikti. Memed onun ne demek istediğini anladı: “Konuş,” dedi. “Bu Kasım, bu da Temir. Bunların yanında her şeyi konuşabilirsin. Bu arkadaşlar senin bildiğin kişilerden değil, anladın mı, benim canımı güvendiğim kişiler. Bunlar olmasalardı, ben şimdiye kadar çoktan kara toprağın altında olurdum. Senin de bu güzel konacığmı göremezdim.”

“Anladım/’ diye güldü Sarı Ümmet. “Şimdi beni iyi, can kulağıyla dinle öyleyse. Keklikoğlunu çok eskiden, çocukluğumdan, babamın sağlığından bu yana tanırdım. Babam onu çok severdi. Babam öldükten sonra ne yapar eder, iki eli kanda da olsa yılda birkaç kez bana uğrar bir hafta, iki hafta kalır dinlenirdi. Biz onunla, babam öldükten sonra baba oğul gibi olduk. İki arkadaşı vardı, üçü de aynı gün eşkıya olmuş, dağa çıkmışlardı. Bir gün, şu taşın arkasından bir ıslık sesi geldi, hemen Keklikoğlunun geldiğini anladım. Ben de ıslığımı çaldım. Dokuz kişi birden avluya girdiler. Keklikoğlu, kardaşlığımm oğlu, diye bana sarıldı. Şu dünyada senden başka kimsem yok. Eğer adam çıkarsan da sensin, çıkmazsan da… Şimdi bir koç boğazla da bize, seninle sonra konuşuruz, dedi. Koç kolay, Keklikoğlu, dedim. Sen koçu kesilmiş bil, biz babamızın arkadaşını ağırlamasını iyi biliriz, dostu düşmanı ağırlamasını bildiğimiz gibi…”

Keklikoğlu yanındakileri Sarı Ümmetin damına gönderdi, siz içerde dinlenin, çok yorgunsunuz, dedi. Onlar içeriye çekilince, bunlar da gidip şu çınarın dibinden kaynayan suyun başına oturdular.

“Kardaşlığımm oğlu, beni iyi dinle,” diye konuştu Keklikoğlu. Kaşları çatılmıştı. Onun sakal bıraktığını bu anda fark

481

etti Sarı Ümmet. Keklikoğlunun sütbeyaz, uzun bir sakalı vardı. “Yaşlandım Sarım, oğlum, artık bir dağdan ötekine bir günde ulaşamıyorum. Benim eşkıyalığım bitti ya namımız iş görüyor. O nam da bir gün, iki gün iş görür, üçüncü gün de deriyi tuzlarız. Ben eşkıyalığı bırakıyorum. Söyle bana, ömrümün sonuna kadar yaşayacak param var, çok altm biriktirdim, ben nerede saklanabilirim?”

O gün akşama kadar kafa kafaya verdiler düşündüler, Kek-likoğluna rahat yaşayacak bir yer aradılar. İkinci günü de düşünerek, tartışarak geçirdiler. Üçüncü gün Keklikoğlunun gidip saklanacağı yeri buldular. Keklikoğlu kıvançlıydı.

Bir zamanlar Kürt Resul Paşa Çukurovaya, kasabaya sürgün gelmişti. Kürt Resul Paşa sürgüne gelirken dokuz karısını, bin kadar atlısını, çocuklarını, elinin, aşiretinin bir kısmını da getirmişti. Yaz gelince Çukurovanm korkunç sıcaklarına, sineğine dayanamayan Kürtler kırılmaya başlamışlar, hükümetten izin ala-raktan yaylaya çıkmışlardı yüzlerce kara çadırla. İşte bu sırada genç bir adam olan Keklikoğlu da onun adamlarına karışmış, karıncayı gözünden vuracak kadar atıcı olan Kürtlerden nişancılığı öğrenmişti. Onun nişancılığına Resul Paşa bile parmak ısırmıştı. Gel zaman git zaman Paşa Urfaya döndü. Bütün Harran ovası, Ceylanpmarı taa Abdülaziz dağlarına kadar onun toprağıydı. Keklikoğlu da Resul Paşayla birlikte Urfaya gitmişti. Paşa onu bütün adamlarından daha çok seviyor, onu yanından ayırmıyordu. Keklikoğlu az bir sürede Kürtçe de öğrenmişti.

Paşa Urfada gene rahat durmadı. Doğrusu bu kadar geniş, verimli toprakların üstünde bir devlet kurulabilirdi. Paşa başkaldırdı. Çarpışmada yenildi ve Halebe kapağı dar attı. Araya Halep Beyleri, Valisi, Paşası girdi de Padişah Resul Paşayı bağışladı. O da Halepte oturmaya, topraklarından gelen gelirle geçinmeye razı oldu. Yanından da, nereye giderse gitsin, koruyucusu Keklikoğlunu ayırmıyordu. Paşa sürmeli gözlü, ceren bakışlı, geniş alınlı, uzun yüzlü, ince, dal gibi bir kişiydi. En soylu, en güzel atlara bütün Arabistan ülkesinde o binerdi. Keklikoğluyla aynı yaştaydılar, biribirlerine de kardeş gibi ben-ziyorlardı. Bir seferinde Halep Valisi, Resul Paşanın yerine Keklikoğlunun boynuna sarılmış onu öpmüştü.

482

Bir gün, çok canı sıkılan Keklikoğlu, o sonuna kadar başkasına koruyuculuk, bekçilik yapacak bir adam değildi, elindeki tüfeğin hakkını verebilecek bir kişiydi, “Destur Paşam ben gidiyorum,” dedi.

“Etme eyleme Keklikoğlu, sen benim kardaşımsm, karda-şımdan da ilerisin bu gurbet elde benim için… Sen benim için Torosun en yüce doruğunun üstünde açmış bir güneş gülüsün, beni bırakmak sana yakışmaz.”

Keklikoğlu, Resul Paşa ne söyledi, ne yaptıysa onu dinlemedi, ondan ayrıldı ve üç arkadaşıyla yıllarca Antep, Urfa, Halep yollarını tuttu. Gözü pek, sert, yürekli bir adamdı. Az bir sürede bütün güneyde Urfadan Adanaya, Halebe, Musula kadar ünlendi. Ve yıllarca bu yollarda altın, elmas, inci, yakut ve yeşim topladı. Arap, Kürt, Türkmen Ağalarının, Beylerinin evini bastı. Onun adını duyan, ne istiyorsa hemen çıkarıp veriyordu. Bedeninde yaralanmadık yer kalmadı. Yedi canlı bir kedi gibiydi ve canı çıkmıyordu.

Yükünü tutunca onun için daha güvenceli bir yer olan To-roslara döndü. Dağlar eşkıyaların en büyük sığıncalarıdır. Burada da boş durmadı, yollar kesti, evler bastı, altınlarının üstüne altın koydu. Ama bir kerecik olsun, yanılıp yazılıp da bir fıkara-dan bir iğne bile almadı. Orta halli olduğunu bildiği kişilerin bile bir ipliklerine dokunmadı. Onun şu ovada, şu dağlarda soymadığı hiçbir Bey, Ağa yoktu. Sanki bütün Ağaları, Beyleri vergiye bağlamıştı. Zamanı gelince herkes, Keklikoğlunun gönderdiği adamına vergisini veriyordu. Vermeyenler de birkaç gün içinde, isterse yılanın deliğine girsin, kuşun kanadının altına saklansın öteki dünyayı boyluyordu. Toroslar, Toroslar oldu olalı böyle kurnaz, akıllı, çevik bir eşkıya görmemişti. Yıllarca bölükleri, taburları, alayları ardına takmış oyum oyum oynatmıştı bu dağlarda. Herkes onun elinden el aman demişti. En büyük özelliği bu gece buradaysa, öbür akşam Çukurovada oluşuydu. Onun bu kadar çabuk devinme gücüne kimsenin aklı ermiyordu. Bir bakmışsın Aladağda, iki gün sonra da bir bakmışsın Düldülde… Bu kadar uzaklığı, bu kadar az sürede kuş bile uçamazdı.

Toroslarda, Çukurovada, adının geçtiği her yerde herkes onun yığdığı altınlardan söz ediyordu.

483

Halepteki Paşa daha sağdı. Sarı Ümmetle üç gün üç gece düşünüp buldukları saklanacak yer Paşanın yanıydı. Paşa onu görünce çok da sevinecekti. Duyduğuna göre Paşanın o kadar, eskisi gibi hali vakti de iyi değildi. Hem ona bir yardımı da dokunurdu.

“Bu iş tamam, Paşanın yanma gidiyorum. Başka bir isteğim daha var senden Sarı Ümmet, bunu da yerine getirirsen gözüm açık gitmez.”

“Buyur amca, isteğin neyse başım üstüne.”

“Burasını bana satacaksın. Ustaları birlikte getirdim, onlar nasıl bir konak yapacaklarını biliyorlar. Resul Paşanın çöldeki konağını onlara gösterdim, tıpkısını dikecekler buraya. Bu konak bir yıl içinde bitecek. Ben gelip göreceğim. Şu çınarın dibine, suyun üstüne, kayalığın içine de mezarımı yapacaksın, ben nerede ölürsem öleyim, benim mezarımı alıp buraya getireceksin. Paraya gelince, yakında göreceksin ya, Sultan Süleymanın hazineleri kadardır benim altınlarım, onları sana vereceğim. Ben de Halepte yaşayacak kadar yanıma altın alacağım, insan halidir, yetmezse sen bana getirirsin.”

Bir gece yarısı üç katır alıp Keklikoğlunun altınlarının saklı olduğu sarpa gittiler. Gerçekten burası kimsenin aklına gelmezdi. Gelse de kolay kolay bu sarpa çıkmayı kimse göze alamazdı. Altınlar çelik kasalardaydı.

“Konak bittikten sonra Keklikoğlu geldi gördü mü?”

“Gelmedi.”

“Duydu mu?”

“Duydu.”

“Gelecek mi?”

“Gelecek.”

“Ne zaman?” diye heyecanlandı Memed. “Gelince bana da haber verir misin?”

“Veririm.”

“Paşayla arası nasılmış?”

“Paşa çok fıkara düşmüş, Keklikoğlunu görünce çok sevinmiş. Keklikoğlu da onun ayaklarının altına altınları sermiş.”

“Sen artık zenginsin.”

“Zenginim.”

484

“Bu konak senin.”

“Benim. Ama onun gelip de dünya gözüyle onun için yapılan konağı görmesini öyle bir istiyorum ki…”

“Niçin hemen gelmedi?”

“Çok korkuyor o,” dedi Sarı Ümmet.

“Keklikoğlu mu?”

“Keklikoğlu.”

“Ne tuhaf!”

“Yaşlanınca insan korkak olur, ejderha da olsa.”

“Bunu bilmiyordum. Bir yaşlının önünde ne kadar zaman kalmış ki…”

“Bir gün bile kalmışsa, o, bir güne bin yılmış gibi dört elle sarılır. O yüzden yaşlılar kadar korkak bir yaratık gelmemiştir bu dünyaya. Delikli demiri görünce, bir delikli demir de kendi almayı akıl etmemiş, dağlardan kaçmıştır koç Köroğlu. Neden? Korkaklığından. Yaşlı olmasaydı kaçar mıydı Köroğlu?”

“Kaçmazdı…”

“İşte bunun için Keklikoğlu bir daha buraya gelemez. Ölünce onun ölüsünü buraya ben getireceğim. Bana inanıyor.”

“Sana nedense herkes inanır. Herkes senin Keklikoğlunu öldürdüğünü söylüyor ya, gene de sana güvenmeden edemiyorlar, sana kıyamıyorlar.”

“Keklikoğlunun ölmediğini biliyorlar da…”

“Bir resimci bulsan…”

“Konağın resmini çektirip Keklikoğluna göndersem, diyorsun. İyi bir akıl. Boşuna İnce Memed olmaz ki adam…”

“Ne yaptım da İnce Memed oldum? İşte buna da akıl sır ermiyor ki… Köroğlu da benim gibiydi herhal.” “Tıpkı senin gibi…” “İşe yaramaz… Boş yere…”

“Bak,” dedi Ümmet, “sana bir şey deyim de beni iyi dinle… Bu millet sana İnce Memed demişse, bunda bir şey vardır, sende bir şey bulmuştur. Millet, insanı herkesten iyi anlar, dünya kurulduğundan bu yana insanoğlu insanoğlunu tartmıştır. İnsanoğlu, insanoğlunu bildiği kadar hiçbir şeyi bilmez.” “Benim aklım ermiyor.” “Ersin.”

485

“O senin insanoğlun var ya, en çok da insanda yanlış yapıyor.”

“En çok da insanı tanıyor. Keklikoğlu geldi de bu kadar insan içinde beni nasıl buldu? Biliyordu ki dünya dünyaya geçse, ben bu konağı yaptırırım, onun da ölüsünü şu kayalığa gömerim. Başucuna da yabangüllerini dikerim. Hem de kara gözlü nergis, hem de mor saçaklı sümbül…”

Kuzu kızartması sabaha karşı ancak yetişti. Bir güzel karınlarını, hiç konuşmadan doyurdular. Kasımla Temir, Memedin gözüne baktılar, uykusuzluktan ölüyorlardı.

“Siz gidin uyuyun, biz Ümmet kardaşımla nöbeti bekleriz.”

Ötekiler kalktılar, Sarı Ümmet onları götürdü yataklarına yatırıp geldi.

“Şimdi söyle bana, elinde güvenilecek eşkıyaların var mı, yiğit, yürekli, becerikli…”

“Var.”

“Kim?”

“Sinemoğlu çetesi.”

Memed güldü.

“Neye güldün?”

“Sinemoğlu daha çocuk.”

“Genç Osman da çocuktu. Sen de çocuksun.”

“Anladım, anladım,” dedi Memed.

“Sana da… Evvel Allaha, sonra da sana tapıyor. Çok konuştum onunla. Söyle bakalım ne işine yarayacak?”

“Kasabayı basacak.”

“Nasıl?”

“Karşı tepeye, bağlara gelecek, mitralyozun başına oturacak, kasabayı taradıktan sonra sabaha karşı dağlara çekilecek.”

“Sen şu düşündüklerini baştan sona anlatsana.”

Memed ne düşünüyorsa, ne kurmuş, ne yapacaksa Ümmete teker teker anlattı.

“Gitme Çukurovaya,” diye ona yalvardı Ümmet. “Bu sefer Çukurovadan sağ çıkamazsın. Çukurova kırk bin hayın göz olmuş seni bekliyor.”

Uzun uzun tartıştılar, Sarı Ümmet Memedi yolundan çevi-

486

I

remedi, Nuh diyor da Peygamber demiyordu.

“Yazık olacak sana Memed. Sen soluk aldıkça fakir fıkara-nın umudusun, istersen hiçbir şey yapma. Sen eşkıyalığı bırakacak cinsten bir insan değilsin, buna hiç umutlanma. Sen içinde başkaldırma kurduyla doğmuşsun, başka türlü yapamazsın.”

“Ölmek istemiyorum,” dedi Memed, “kurşunlardan gitmek istemiyorum.”

“Kurşunlardan gitmek senin yazgın. O parmağmdaki yüzüğü sana niçin verdi Anacık Sultan, biliyor musun?”

Gün doğarken konaktan çıkmışlar, gelmişler Keklikoğlu-nun çınarının altındaki kayalığa tünemiş oturmuşlardı. Suyun dibine bütün çakıltaşlarım tek tek gösteren bir ışık çökmüştü tanyerleri ışır ışımaz.

“Kendi kendini yenemeyeceğini bildiğin için.”

Ümmetin bu sözlerine bir yandan kızmış görünüyor, bir yandan da için için, kendi bile farkında olmadan seviniyordu.

“Demek Topal Ali, Molla Duran Efendinin yanma girdi?”

“Görme Topal Aliyi! Adana Valisi gibi lenger şapka başında. Bir de kırmızı kartal tüyü sokmuş lengerin kuşağının içine. Topal ayakta çizmeler… Geçenlerde bir al Arap ata binmiş, kucağında Alaman filintası… O da delirmiş.”

“Ne olmuş da delirmiş?”

“Murtaza Ağayı öldüreceğim diyor da başka bir şey demiyor.”

“Asıl yüreğinde kurt olan insan odur işte. Onun yüreğin-deki kurt yırtıcı bir kaplan kadardır. Bunca yıl bu düzene, bu gidişe, bunca kötülüğe, zulme nasıl dayandı bu adam, şaşıyorum. Demek ki bu adamda kırk aslan yüreği varmış.”

“Onu da istiyor musun?”

“Onun aklı olmazsa, işte o zaman Çukurovadan çıkamam ben.”

“Başka adam gerek mi sana?”

“Sağ ol Ümmet kardaş, biz üçümüz yeteriz.”

İki gün içinde Ümmetin adamları Sinemoğlunu buldular getirdiler. Altı kişiydiler. Altısı da aynı yaşta, gepgenç gösteriyorlardı. Sinemoğlu Memedi görünce hemen önünde niyaza

487

İm

gelip elini aldı, üç kere öptükten sonra alnına götürdü. Ötekiler de onun gibi yaptılar. Karşıya geçip diz üstü oturdular, ellerini de kucaklarına aldılar. Karşıdan, doruğuna gün vurmuş görkemli bir dağa bakar gibi bakıyorlardı ona, hayran.

Sarı Ümmet, bu arada Sinemoğlu çetesini anlatmıştı Memede. Çetedeki eşkıyaları ona teker teker söylemişti. Şaşılacak iş, hepsinin de macerası aynıydı, bütün bu dağların, ovanın insanlarının da macerası aynıydı. Öyleyse, niçin yalnız bu altı kişi çıkmıştı dağa? Onların içindeki kurt daha mı başka bir kurttu ki…

Sinemoğlunun dedesi savaşa gitmiş dönmemişti. Söylediklerine göre dedesinin babası, onun da babası savaşa gitmişler gelmemişlerdi. Dedesi, babası, üç amcası, yedi dayısı da savaşta Arabistan çölünde, Yunan Savaşında kalmıştı. Çetedeki öteki delikanlıların babaları, dedeleri de savaşlardan dönmemişlerdi. Bunların altısı da, askerlik zamanları gelince kafa kafaya vermişler, düşünmüşler taşınmışlar dağa çıkmışlardı.

“Bir af çıkarsa inecek misiniz?”

“İnmeyeceğiz.”

“Ölünceye kadar savaş içinde olacaksınız, savaştan korkup askere gitmediniz ya…”

“Eşkıyalık savaştan iyidir.”

“Kim bilir,” dedi Memed. Sonra da gözlerine o çelik ışıltı-sındaki ışık geldi çakıldı. Sapsarı güneşler başında döndü, sa-çakladı, harmanladı. “Bir yer bulsak kendimize, bir portakal bahçesi, deniz kıyısında. Portakallar çiçek açmış, kokuları insanın başını döndüren… Siz hiç portakal bahçesi gördünüz mü?”

Sinemoğlu ellerini gösterdi, elleri tırmık içindeydi.

“Bak ellerime, portakal bahçelerinde ırgatlık edenin elleri böyle olur. Ben yedi yaşımdan bu yana Dörtyolda portakal topladım.”

“Şimdi büyük bir bahçemiz olsa, o da çiçek açsa, güzel koksa, siz gene inmez misiniz düze?”

“İnmeyiz.”

Akşamüstü al atının üstünde Topal Ali geldi. Memed onu) görünce gülmeye başladı. Topal attan indi geldi Memedi, Um- j meti kucakladı, o, iki kat olmuş daha Topal Aliye bakıp bakıp gülüyordu.

488

Topal Ali kızmış gibi yaptı, kaşlarını çattı: “Neye gülüyorsun oğlum sümüklü Memed, bir açık yerimi mi gördün?”

“Yok yok… Şu lenger şapkasına bakın şunun… Lenger, len-ger…”

Memed gülmekten neredeyse boğulacaktı. Sinemoğlu, Kasımla Temir, Ümmet, öteki eşkıyalar da Memede katılmışlar, onlar da gülüyorlardı.

“Ne var ki oğlum bu lengerde bu kadar gülecek?”

“Çıkar şunu Ali.”

“Çıkarmam oğlum, senin gibi görgüsüz bir eşkıya parçası Ağaların, Beylerin, hem de Paşaların giydiği lengerden ne anlar. Sen biliyor musun ki bu tüylü lenger, senin gibi bir köylünün üç kanı pahasmadır.”

Topal Ali lengerini çıkardı, kırmızı kartal tüyünü okşadı, tozunu almak için fiskeledikten sonra şöyle usturuplu başına geçirdi.

“Şimdi anladın mı oğlum Memed bu lenger nasıl giyilir-miş?”

“Anladım,” dedi Memed.

Üç eski arkadaş sarmaş dolaş oldular. Topal onlara sabaha kadar kasabayı, onların korkularını, Murtaza Ağayla arasında geçenleri anlattı. O anlattıkça Memed gülüyordu. Karnı, kasıkları gülmekten ağrıyordu.

“Öldürdün beni gülmekten, beni Ali kardaş.”

“Yarın Faruk Yüzbaşıyla karşılaşırsan böyle gülmeyi unutursun.”

“Unutmam.”

“Ben Murtazayı öldürüp de dağa çıkınca sen gülmeyi iyice unutursun.”

“Sen bunu bana yapmazsın. Sen Çukurovada olmazsan ben ne yaparım?”

“Sen ne yaparsan yap, ben kendi elimle öldüreceğim Murtazayı.”

“Sen onu öldürmeden, ya onu ben öldürürsem?” Alinin gözleri yuvalarından fırladı, dudakları titredi, yumruklarını sıktı:

489

“Bütün o hakaretleri senin için yuttum. Murtazayı sen benden önce öldürürsen, Kuran üstüne, Allanın adı üstüne ant veriyorum ki ben de seni öldürürüm…”

“Aboooov Ali!” dedi Memed, Topal Aliyi hiç böyle görmemişti, “bu ne öfke böyle!”

Topal Ali Memedi üzdüğünü anladı:

“Kusura kalma Memedim,” dedi. “Biliyorsun sen ne dersen o olur ya, böyle aşağılık bir adamın bu dünyada bir damla su içmesi, bir lokma ekmek bile yemesi haram. Bizim şu dünyamız ne kadar kötü olursa olsun, böyle bir adamın yaşamasına layık bir dünya değil.”

“Ali Ağam,” diye boynunu kıvırdı Memed, “şu dünyaya kim bilir ne kötü, ne alçak, tanıyınca ne kadar utanacağımız insan gelmiştir, kim bilir?”

“Bunun gibisi gelmemiştir,” diye kestirdi attı Topal Ali. “Ben onu kendi elimle öldüreceğim.”

“Öldür,” diye güldü Memed.

Sabahleyin atına binen Topal Ali kaykılarak, lengerin tozunu fiskeleyerek yola düştü. O gözükmez oluncaya kadar da Memed onun arkasından güldü.

“Bize üç at gerek Ümmet.”

“Ohhooo, attan çok ne var konakta…”

“Neden o kadar çok atın var?”

“O Kürt paşası var ya…”

“Var…”

“O Urfalıymış, söyledim ya…”

“Söyledin.”

“Urfanm küheylanları dünyanın güzel atları.”

“Bunu herkes biliyor.”

“O Kürt Paşasının da Urfada tavla tavla Arap atları varmış.”

“Sen bu atları Urfadan mı getirdin?”

“Ay otuz, hafta yedi, bir hafta, bir ay geçmiyor ki Keklikoğlu bir at göndermesin, bir kaçakçıyla, bir Kürt eşkıya, bir seyisle…”

“Çok mu at var ahırda?”

“Say sayabildiğin kadar. Hepsi de eyerli, her bir eyerin, dizginin, üzenginin değeri belki de yüz altın.”

490

“İnşallah Keklikoğlu korkusunu yener de gelir görür bütün bunları…”

“İnşallah,” dedi Sarı Ümmet.

Gün kavuşurken atları çektiler, bindiler. Sarı Ümmet her birisine de birer sırmalı Kabartay Çerkesi işi yamçı verdi, silahları görünmesin diye.

“Siz gidin, ben de arkanızdan geliyorum. Ben de silahlı ineceğim kasabaya.”

O gece sabaha kadar at sürdüler ya Vayvay köyüne ulaşamadılar. Gün burnuna Azaplının altındaki büklüğe vardılar, atları sazların, kamışların içine çekip geceyi orada beklediler. Memed sabırsızlanıyor, hemen dışarı çıkıp Vayvaya gitmek istiyordu. Uzaktaki yoldan at arabalarının sesleri geliyordu. Soğuk bir poyraz esiyor, büklükteki kamışları güneye doğru yatırıyor-du. Ova bir tuhaf hışıltı içindeydi. Poyrazın önüne düşmüş kuşlar hızla Akdeniz üstüne, kanatları savrularak akıp gidiyorlardı. Çürümüş ot, kök, yaprak, çiçek kokusu ortalığı almıştı. Anavarzanın üstündeki bulut oraya çakılmış gibi kıpırdamadan duruyordu. Memed gözlerini kapatmış, yöresindeki dünyayı unutmuştu. Delice koyaktaki çiçek açmış nar ağaçları al bir bulut gibi yukarıya, dağın doruğuna yukarı ağıp gidiyordu. Kıpkırmızı bir yol oradan buraya kadar bütün ovayı kuşatıyordu. Kıpkırmızı bir kuş, gözleri de bir köz gibi yanarak büklüğün üstünde kanatları yalazlayarak dolanıyordu. Sararmış başaklar, ikindiüstü yeliyle sırtları ışılayarak, altın sarısında şavk-lanarak doğudan yana yatıyorlardı. Seyranın güneş yanığı yüzü, saçları buğday, acı çiçek, gün ışığı kokuyordu. Sıcak toprakta onu deli eden bir koku vardı. Sarı güz yaprağı, yağmur sonu toprağı kokuyordu Seyranın bedeni. Islak, sıcak… Memed durmadan bataklıktan dışarıya kayıyor, Vayvay köyünden yana bakıyor, açılmış geniş burun delikleriyle havayı kokluyordu. Her yer Seyranın gün ışığı kokusuyla kavrulmuş kokuyordu. Seyranın kokusu kayaya, kanadı yaralı alıcı kuşa, çalıların dibindeki menekşeye, dibi çakıltaşlı, kıyıları yarpuzlu pınara sinmişti. Kasım da, Temir de Seyran kokuyorlardı. Memed sonunda dayanamadı: “Atları çözün arkadaşlar,” dedi, “gidiyoruz.”

491.

 

Kasım çok deneylerden geçmiş bir kişiydi, Memedi anlıJ yordu.

“Gidelim,” diye ayağa kalktı.

Memed çoktan ata binmiş büklüğü dışarı çıkmıştı bile.

Doludizgin köye girdiler.

Koca Osman bir türlü gözlerine inanamıyor, kapısının önünde durmuş bu üç atlıya yaklaşıp yaklaşıp bakıyor, tanıya-mıyordu. Atlar, atların koşumları, binicileri ona bir şeyleri anımsatıyordu ama, o gidiyor geliyor, bakıyor, bir türlü çıkara-mıyordu.

“Osman Emmi, Osman Emmi benim ben, Memed.”

“İnce Memed şahinim!” diye ona koştu Koca Osman, gitti atın dizginine sarıldı. Öylesine heyecanlanmıştı ki ata tutunma-sa yere yuvarlanacaktı. Memed attan inip onu kucakladı eve götürdü. Kamer Ana kapıda durmuş onları bekliyordu.

“Siz de inin yavrular.”

Kasımla Temir de indi.

Bir anda avluyu bir köylü kalabalığı doldurdu. Atları tavlaya çektiler. Memedin köye girdiğini, daha o doludizgin gelirken görmüş Seyran da koşarak Koca Osmanın evine geliyordu. Çok öfkelenmiş, korkusundan yüreği ağzına gelmişti. Bu ahmak adam ölümünü arıyordu. Dalgündüz, hem de atlı… Bu köy ihbarcı doluydu. Vay akılsız Memed vay, bir bulup da bir yitirdiğim…

O gelinceye kadar Koca Osmanın büyük avlusu ağzına kadar insanla dolmuştu. Bir yandan da duyan geliyordu, duyan geliyordu. Seyran geldi, kalabalığı yardı, kapının ağzında durdu. Sapsarı kesilmiş tepeden tırnağa titriyordu.

Memed onu görünce bir hoş oldu, yerinden kıpırdayama-dı. Seyrandan baş döndürücü bir koku fışkırıyor, bütün dünyayı dolduruyordu. Memedin gözü karardı, sendeledi, Seyrana doğru yürüdü.

“Kendini öldürtmeye mi geldin Memed?”

Seyranın sesi sert, soğuktu.

Memed kendine geldi. Ona yaklaştı, kucaklamak istedi. Seyran onun elini silkeledi attı.

“Buralarda candarmalar cirit atıyor, Çukurova ağzına ka-

492

dar askerlen doldu. Her çalı, her böcek, her ağaç, her kuş da ihbarcı oldu. Sen kendini öldürtmeye mi geldin?”

Memed konuşamıyordu.

“Bin atına hemen çekil dağlara.”

Seyran bir kaya parçası gibiydi, gözleri kıvılcımlanmış.

“Ben seninle evlenmeye geldim bugün.”

“Ben böyle, senin gibi kanına susamışlarla evlenemem. Bin atma da hemen çekil git!”

“Seyran!”

“Konuşma benimle. Ben böyle ne oldum delisi olanlarla konuşamam. Bir de İnce Memed olacak! Söyleyin bana ey millet. İnce Memed gibisi böyle de bir iş yapar mı?”

Arkasına döndü, kalabalığı yardı çıktı, evine yollandı. Öylesine çabuk, öfkeli, kendinden geçmiş homurdanarak yürüyordu ki, babası, kardeşleri ardından yetişemiyorlardı.

Konaklarının avlusunda babası Seyranın kolundan tuttu, kardeşleri de yetişti.

“Ne oldu, ne var kızım, Seyran?”

“Onu öldürecekler baba.”

“Kim öldürecek kızım?”

“Yüzbaşı, candarmalar… Onlar üç kişi, candarmalar bin kişiler. Baba, gönder onu dağlara. Kurban olayım baba. Şimdi, onu gören Feleksiz Fazlı kasabaya yetişmiştir bile. Yetiş oraya, onu kurtar baba. Bu ovanın yüzünde İnce Memed değil, kuş olsa kurtulamaz candarmaların elinden. Köylüler de candarma-larla bir olurlar, baktılar ki İnce Memed naçar, yalnız kalmış.”

“Feleksiz Fazlıyı bulun.”

Seyranın kardeşleri bir anda köyün içine daldılar.

“Feleksiz Fazlı…”

“Feleksiz Fazlı!”

“Şimdi gördüm, az önce şu evin duldasındaydı.”

“Şaşkın şaşkın İnce Memede bakıyordu.”

“Gözlerini dikmiş.”

“Feleksiz Fazlı, Feleksiz Fazlı…”

Köylüler dağıldılar, herkes Feleksiz Fazlıyı arıyordu. Biraz sonra Feleksiz Fazlının bir ata binmiş, kasaba yolunu tutmuş olduğu haberi geldi.

493

Koca Osman:

“Yetişin, yakalayın onu. Altındaki atını vurun, olmazsa kendisini de vurun. O kasabaya yetişirse biz Memedi kurtara-mayız.”

Boynu uzun Muhtar Seyfali:

“Muslu, sen koş, binbir ata sen git. Feleksiz Fazlı sana teslim. Yanına kaç kişi alırsan al! Ama o kasabaya varamasın.”

“Seyranın kardeşleri de yola çıkmışlar.”

“Onlar yakalarlar Feleksizi.”

“Öldürsünler,” diye gürlüyordu Koca Osman. “Onu öldürüp ölüsünü Akçasaza gömsünler.”

“Kim bu Feleksiz?” diye çırpınıyordu İnce Memed. “Niçin bu kadar telaşlandınız?”

Ona kimse karşılık vermiyor, herkes Feleksiz Fazlıyla uğraşıyordu.

En sonunda boynu uzun Muhtar Seyfali:

“Bu,” dedi, “Memedim, bu Feleksiz Fazlı öksüz, Yüzbaşının adamı. Sen gittikten sonra gece gündüz Seyranı gözlüyordu. Nereye gitse, ne yapsa gölge gibi onun ardmdaydı. Şimdi de seni görünce, Yüzbaşının ona verdiği ata binmiş, doludizgin sürmüş gitmiş, telaş bu!”

“Seyran buna mı kızdı?”

“Neye kızacak ya,” diye çıkıştı Kamer Ana. “Senin ölüm haberin geldi de, o az daha kendini öldürüyordu. O koca konakta sabahlara kadar çığrıştı. Sonra da, ölenin sen olmadığını görünce sevincinden uçtu. Bütün dünya da, gökteki kuşlar, sudaki balıklar, yerdeki karıncalar, çöllerin cerenleri, dağların kartalları kurtları, ağaçlar da, sular da onunla bile dört döndüler sevinçlerinden.”

Gökteki yıldızlar, çiçekler, ay, güneş sevinç açtılar, sevinçten ışık saldılar. Bütün dünya gülüyordu. Şu ovanın tekmil insanları da katıldılar sevincine Seyranın. Senin ölmediğini öğrenince ova, bebeler bile ağıtlarını kestiler, sevinç mırıltıları koy-verdiler.

“Seyran korkuyor.”

“Bana bir şey olmaz. Bak!”

Parmağmdaki yüzüğü gösterdi.

494

“Bu ne?”

“Kırkgöz Ocağının mührü bu, tılsımlı mühür. Anladın mı’

“Seyran bunu bilmiyor.”

“Bunu Anacık Sultan verdi bana. Bundan sonra…”

“Anladım,” diye sevindi Kamer Ana. “Sana kurşun geçmez.”

Bu sırada Seyranın amcası içeriye girdi. Geniş omuzlu, kurumuş yüzlü, ak sakallı, güzel giyinmiş, yanağında bir yara izi, sert bakışlı bir adamdı.

“Bizim çocuklar onu kasabaya varmadan yakalarlar.”

Memed sevindi. Bu iri, güvenli, güleç yüzlü adamı çok sevmişti. Kasımla Temire:

“Siz dışarda nöbete durun, kalabalığa da söyleyin dağılsm-lar. Benim Ağalarla konuşacaklarım var. Şöyle odaya buyurun.”

Önde Seyranın amcası, arkada Seyfali, Hüsam, öteki köylüler odaya girdiler.

Memed Koca Osmana:

“Emmi, sen kal,” dedi.

Koca Osman kaldı.

“Şimdi biz içeriye girince sen, Allanın emri Peygamberin kavliyle Seyranı amcasından bana isteyeceksin. Köyde imam var mı?”

“Var.”

“Ondan sonra da Seyrana gidilecek, nikah orada kıyılacak.”

“Bu çok güzel,” diye sevinçle şakıdı Koca Osman. Hemen içeriye girdi, kızı istedi.

“Verdim gitti,” dedi Seyranın amcası. “Onları Allah yazmış biribirine. Benim elimden ne gelir ki…”

Hüsam imama koştu, Seyfali, Koca Osman tanık oldular. Seyran, önde imamı, arkada Memedi, Koca Osmanı, Seyfaliyi görünce her şeyi anladı ya öfkesi geçmedi, sertleştikçe korkuyor, korktukça sertleşiyordu.

Kısa bir sürede nikahı kıydılar, Memedle Seyranı odada bıraktılar çıktılar. Az sonra Koca Osmanın avlusunda davullar dövülmeye, zurnalar ötmeye, halaylar çekilmeye başladı.

495

Memed, çekinerek, ağır ağır, ortada taş gibi donup kalmış Seyrana yaklaştı, gülümsedi, öteki öyle buz gibi duruyordu.

“Seyran,” dedi. Taş kesilmiş Seyranın kirpikleri bile oynamadı. Memed onu kucakladı, sıktı, öptü, Seyran bir ağaç kütüğü gibi cansız, bütün kanı çekilmiş, ayakta ölmüştü sanki. “Seyran ne oluyor?”

Seyran durumunu hiç bozmadı. “Etme Seyran…”

Uzaktan, davulun sesinin altından, Akçasazdan birtakım sesler geliyordu.

“Ölü müsün Seyran?”

Memed uğraştı, yalvardı yakardı, Seyranın inadını kıramadı.

“Öldürdün beni Seyran. Bir şey, bir söz söyle bana.” Seyran kocaman, küsmüş gözlerini şaşkın, sevgi dolu onun yüzüne dikti bir süre, gözlerinin içine baktı:

“Bin atma git Memed,” dedi. “Sen ölürsen ben yaşayamam. Sen git, ben seni neredeysen tez günde bulurum. Bin atına!”

Sesi o kadar hüzünlüydü ki Memedi yürekten yaraladı. “Hemen gidiyorum Seyran,” dedi. “Şu anda.” Kucaklaştılar. Seyran onu yanağından, incitmekten korkar-mış gibi usulcana öptü.

Memed merdivenleri birer ikişer koşarcasına indi. Seyran da onu izledi.

“Haydiyin arkadaşlar, gidelim.” Koca Osman onu yakaladı:

“Olmaz,” dedi kesin bir sesle. “Düğün yemeğimizden yemeden seni bir yere göndermem. İşte asıl uğursuzluk bundan gelir.”

Memed gülerek Seyranı gösterdi. Koca Osman:

“Kız,” dedi yumuşacık, “ne istiyorsun benim şahinimden? İnce Memed benim şahinim. Herkes seni öldü sandı da…” Elini Memedin omuzuna koydu: “Söyle Seyran, yalan mı, ben, benim şahinim ölmez, dedim. Söyle, söyle yalan mı?” Sonra gitti Seyranı kucakladı: “Ulan,” dedi, “ulan kız, adınız Seyran da ol-

496

sa avrat milleti değil misiniz, bak kızım Seyran, Feleksiz Fazlı kasabaya yetişse bile, haydi yetişti diyelim, candarma hazırlanacak da, buraya yetişecek de… Sen deli misin kızım, bırak da şahinim yemeğini, hem de düğün yemeğini rahat rahat yesin. Ona düğün yahnisini Kamer Anası pişirdi.” Sağına Seyranı, soluna Memedi aldı. Ak sakallan sevinç içinde gülüyordu. “Bu düğün üç gün üç gece sürecek, sen şimdi çekip gitsen de… Sen kimsesiz, öksüz bir çocuk değilsin, senin evin var, Koca Osman gibi baban var. Şu ovada kim varsa, yarından tezi yok okuntu gönderilecek, pehlivanlara, aşıklara, halaycılara…” “Sağ ol Emmi…”

Odaya geçtiler. Seyran kapıda kaldı. Bir süre Memedi, onun güzelliğini hayran seyrettikten sonra ayrıldı, alacakaranlıkta köyün yöresinde dönmeye başladı. Keskin kulakları en küçük bir sesi, bir çıtırtıyı kaçırmıyordu. Feleksiz Fazlıyı aramaya çıkanlar bir türlü daha dönmemişlerdi. Bir yandan evlendiğine, Memedin canını da göze alıp ona geldiğine seviniyor, içinde ılık ılık kaynayan, aydınlık bir su gibi içine çöken bir sevgi, bir yanda da onulmaz bir korku… Şimdi elinde olsa da Memedi bir kuş yapıverse de onu havaya atıverseydi. Allahım, diye kollarını göğe açtı. Gökte yıldızlar üst üsteydi ve sevinç içindeki yıldızlar gün vurmuş, balkıyan sarı bir ekin tarlası gibi dalgalanıyordu. Allahım, sen koru Memedimi.

Kasabaya doğru yürüyor, dereye gelince geriye dönüyor, kulağını yere dayayıp uzaklardan sesler dinliyordu. Topraktan, uğuldayan, patlayan bataklık seslerinden başka hiçbir ses alamayınca da yüreğine bir güven geliyordu. Ve düşünüyordu, bundan sonra bütün yaşamı hep böyle geçecek, bir ömür boyu, ya da İnce Memed de vurulana kadar eli yüreğinin üstünde olacaktı. Memedin elinde bir yüzük görmüştü, üstünde yazılar olan o eski yüzüklerden birisine benziyordu. O koruyucu yüzüklerden… Heyecanlandı. Ama şimdi nasıl gider de, o kadar adamın içinde ona, Memed, bu parmağındaki yüzük ne, diye sorabilirdi.

Köye doğru koştu, Koca Osmanın avlusuna geldi, Kasımı buldu, bu adamı gözü tutmuştu: “Ben Seyranım,” dedi.

497

“Bildim bacım.”

“İçeriye gir de, onun kulağına, kimse duymasın, benim onu burada beklediğimi söyle.”

Kasımın içeriye girmesiyle Memedle birlikte çıkması bir oldu.

“Seyran…”

“Daha bir gözükür yok ortalıkta. Ben yollan gözlüyorum. Kasım, Temir kardaş da burada. Sana bir şey soracaktım da, onun için…”

Sesi sıkılgan, utangaçtı.

“Sor Seyran…”

“Hani demem o ki…” Kekeledi.

Memed güldü:

“Benden mi utanıyorsun?”

“Hani dedim ki…”

“Ne dedin Seyran, Seyran, Seyran,” diye Memed onu kucakladı. O yanık güneş, ışık, ekin, ot, insan kokusunu içine çekti. Başı döndü. İçi sevgiden doldu taştı.

“Hani… O parmağmdaki…”

“Yüzük mü? Onu işte benim yaralarımı sağaltan Kırkgöz Ocağının piri Anacık Sultan verdi. Bu yüzüğü yalnız ocağın soyu takabilirmiş, ilk olarak ben takıyorum… Ölümden, kurşundan, hastalıklardan, yıldırımdan…”

“Biliyorum Memed. Sen var git yoluna. Yolun açık olsun, Allah seni sonuna kadar gönendirsin. Seni tez günde arayıp bulacağım. Artık senin üstünde bu yüzük varken hiç korkmuyorum.”

“Korkma,” dedi Memed. “Bak sana bir şey söyleyim mi, bir Abdi ölünce yerine Kel Hamza gelir, o ölünce yerine, on Kel Hamza… Ali Safa ölünce, yüz Ali Safa gelir… Öyleyse benim çabam niye?”

“Niye,” diye sordu Seyran. Memedin bu kadar konuştuğunu görmemişti. Herhalde çok önemli bir şey söyleyecekti, durup dururken, gecenin yarısında böyle sorular sorduğuna göre.

Avlunun ortasında büyük ateş yanıyor, ateşin yöresinde delikanlılar eski, ağır bir halay çekiyorlardı, durgun bir su gibi dingin.

498

“İnce Memed ölünce…” Sesi ışık gibi çınlıyordu.

“Allah göstermesin.”

“İnce Memed ölünce on bin, yüz bin, yüz yüz bin, bin bin, milyon İnce Memed gelecek. Neden ki dersen fakir fıkaralar çokluk, zenginler azlık… Sonunda tükenecekler.”

“Anladım,” diye onu kucakladı Seyran. “Bir iyice anladım. Sonunda kınla kınla soyları tükenecek. Sen şimdi gir içeri de yemeğini ye… Kaç gündür açsın, kim bilir.”

Memed içeriye girdi, Seyran da köyün yakınındaki tepeye yollandı. Tepe o kadar yüksek değildi ya gene de tepe sayılırdı. Birden anımsadı ki çalınan davullar, bu kurulan düğün onunla İnce Memed için…

Tepeye çıkıyor, iniyor, çalman davulla halaydan halaya geçişini dinliyor, yanan ocağın durmadan ölçerilişini izliyor, düğününü düşünüyor, Anacık Sultanın yüzüğünü aklından çıkarmıyor, ama gene de korkudan kurtulamıyordu. Şu adam, şuradan, başına bir hal gelmeden kurtulsa gitse diye Tanrıya yalva-rıyordu.

Ama İnce Memedin bütün yaşamı böyle, bugünkü gibi geçmeyecek miydi, buna can mı dayanırdı. Derin, kaygan, umutsuz bir karanlığın içine yuvarlandı. Dayanamayıp ıslak toprağa oturdu, ardından da başını elleri arasına aldı.

Sonra birden kendine geldi. “Orospuya bak,” dedi gülerek kendi kendine. “Şu korkak, ahmak orospuya bak… Hep böyle korkacakmış. Oğlan ne dedi, hiç anlamadın mı, hey ahmak kafa Seyran, sümüklü, Ağalar az, fıkaralar çok… Kınla kınla tükenecekler. Dünya kurulduğundan bu yana berikiler kırıldılar, kırıldılar tükenmediler. Bu sefer de ötekiler…”

Koca Osmanın avlusuna geldiğinde gençleri yeni bir halaya durmuş buldu. Köyün kızları, gelinleri, kadınları da en güzel bayramlık, düğünlük giyitlerini giymişler, takmışlar takıştırmışlar birer bahar çiçeği gibi açmışlardı. Seyranı aralarına aldılar, geniş sofalı bir eve götürdüler, eski, sevinçli güzel türkülerine başladılar. Bunun bir oyun değil, gerçek bir düğün olduğunu daha yeni anlamışlardı. Az bir sürede Seyrana çok güzel bir gelin başı yaptılar.

Gece yarısına doğruydu ki doludizgin gelen atlı Koca Os-

499

manın avlusunda, yanan ateşin yanında durup atından atladı, koşarak içeriye girdi, onun telaşını gören davulcular da seslerini kestiler beklemeye başladılar.

“Kasabanın altında, köprüye bir sigara içimlik yerde ulaştım Feleksiz Fazlıya. Atını doludizgin sürüyordu. Bir kurşunda atmı vurdum. At devrildi. At devrildiği yere vardım. Baktım ki Fazlı yok. Onu aramaya başladım oralarda, çalıların içinde, kamışların köklerinde, ağaçların üstlerinde. Ben onu aramakta olayım, bir baktım, köprüde bir kalabalık. Bir baktım, candar-malar. Bir baktım, başlarında Yüzbaşı Faruk, yanında Teğmen Habip, Kertiş Ali, Feleksiz Fazlı… Ben de atı doldurdum, buraya yetiştim.”

Memed, soğukkanlı, hiçbir şey olmamış gibi ayağa kalktı, gülümsüy ordu:

“Bu iyi oldu,” dedi, oradakileri teker teker kucakladı, dışarıya çıktı, halay çekenlerin yanma vardı. “Sağ olun çocuklar, ne güzel de halay çekiyordunuz, neden durdunuz?”

Davullar hemen çalmaya başladı.

Seyranı sordu, yol gösterdiler, gelin başlı Seyranı görünce gözleri doldu:

“Sağlıcakla kal Seyran,” dedi.

“Selametle git.”

Aşağı yoldan, Amberarkının oradan kasabaya doğru çıktılar.

Kabaağacın altında yanında atı, sigaranın birisini söndürüp birisini yakıyordu Topal Ali.

Memed:

“Kasım bak,” dedi, “orada, o ağacın altındaki ipiliyen ağara Topal Alinin.”

“Ne biliyordu ki bizim geleceğimizi?”

“Bilse de, bilmese de o bekler.”

Biraz sonra ağacın yanında atlarının başım çektiler.

“Selamünaleyküm Topal Ağa.”

Topal Alinin karartısı onlara doğru birkaç adım attı.

“Memed Ağa, buyurun, inin bakalım, bir cıgaramızı için.”

“İçeni severiz,” dedi Kasım.

“İçeni severiz,” dedi Temir.

CflHAfc.KHN?&l

İ     500

“Sar bir tane okkalı,” diye güldü Memed. “Biliyor musun Topal Ağa, ben evlendim.”

“Biliyorum. Allah bir yastıkta kocatsın.

“Düğün var Vayvay köyünde.”

“Biliyorum. Allah şenliğimizi eksik etmesin.”

“Faruk Yüzbaşı da takım taklavat düğüne gidiyor.”

“Biliyorum.”

“Senin de bilmediğin hiçbir şey yok Topal Ağa. Sinemoğlu ne alemde?”

“Allah göstermesin, bir bela o… Dün gece yarısından sabaha kadar mitralyozu şu tepeye koydu, tıkırdattı. Kasabada hiç kimse, ne candarma, ne de Asım Çavuş burunlarını dışarıya çıkaramadılar. Şimdi, az sonra da başlar.”

“Öyleyse Faruk Yüzbaşı onu bıraktı da nasıl gitti Vayvaya?”

“Seni yakalayacak. Feleksiz Fazlı onun has adamı, büyük casusu. O ihbarı yapınca iş tamam demiştir.”

“Hocayı gördün mü?”

“Hocayı gördüm, çok sevindi, seni gözlerinden öpüyor. Nöbetçi de tamam. Yobazoğluna gelince, ben buradan çıkmam da çıkmam diyor.”

“Desin o, tüfeğin ucunu görünce… Şimdi seninle Molla Duran Efendinin evine gidiceğiz, ondan sonra da biz Ferhat Hocayı gidip alacağız. Sarı Ümmet nerede?”

“Çarşıda… Görme onu sen. Şimdi o geçerken bütün çarşı ayağa kalkıp onu selamlıyorlar. Ağalar, Beyler bile o geçerken, Sarı Ümmet bir selam versin diye can atıyorlar.”

“Demek işler yolunda.”

“Yolunda ya, sen benim Ağam Molla Duran Efendiyi ne yapacaksın?”

“Sen benim Ağam Murtazaya ne yapacaksan…” “Etme eyleme İnce Memed bunu bana. Kendime güzel, iyi, insanlıklı bir Ağa bulmuşum, onu da sen elimden alma.”

“Sen beni ona götür. Ama daha önceden senin elini bağlayacağım.”

“Bağlama,” dedi Ali. “O cin gibi bir adam. Her şeyi, seninle benim dostluğumuzu, kardaşlığımızı biliyor. O bizden birisi… Ağalara, Beylere öfkesinden deli oluyor.”

501

“Daha iyi ya… Haydi gidelim öyleyse.”

“Ona bir kötülük…”

“Haydi gidelim Ali.”

“Dur bre adam, şu sigaranı bitir.”

“Bitmiyor ki… Çok kaim sarmışsın.” Üst üste elindeki sigarayı birkaç kere çekti tüketmek için, sonra yere, uzaklara attı. “Haydi kalk…”

Topal Ali kalkarken, karanlıkta bile lengerini fiskelemeyi

unutmadı.

Topal Ali yampiri yampiri merdivenleri çok hızlı çıktığından soluk soluğa kaldı.

“Ne oldu Ali, ne var?”

“Bir yanlışlık, uygunsuzluk yok. İnce Memedi getirdim.”

“Neee?”

“İnce Memedi.”

Duran Efendi onu karşılamak için ayağa kalktı.

“Buyurun, buyurun İnce Memed evladım, ben de seni görmeyi çok arzu ediyordum. Seni gördüğüme çok sevindim. Benim Peygamber sıfatlım, Hazreti Ali Efendimizin, Köroğlu dedemizin kılıcı oğlum, İnce Memedim, tüyü bitmedik yetimlerin intikamı… Senin kılıcına suyu Allah vermiş, senin sırtını Hazreti Hızır okşamıştır. Kılıcını nereye uzatırsan kesecek, meydan muharebesinin ortasında kalsan sana kurşun değmeyecektir. Buyur hele buyur, bir kahvemizi için.”

Bu yaşlı adam sevincinden dört kol bir çengiye dönmüş, ne yapacağını, ne söyleyeceğini bilemiyor, İnce Memedin yöresinde dönüp duruyordu.

“Öldürdün o dinsizi, öldürdün o Ali Safayı. İnşallah geriye kalanını da öldürürsün. Allah bundan sonra ne ömrüm kalmışsa alsın sana versin. Otur, dinlen yavrum, aç mısın, susuz musun, burası senin evin, babanın, kardaşmın evi…”

Boyun damarları şişmiş, yüzündeki damarlar kıpkırmızı kesilmişti.

“Kahveler gelene kadar, sana bir sigara sarayım ki kokulu, kehribar bir tütünden…”

Sigarayı sararken güldü:

“Şu Topal var ya, şu Topal, Allah bunun gibi bir adamı

İnce Memed 3(1)

Ateşi yandıran kavdır Demiri dövdüren tavdır

Kimi yıllar Çukurovaya bahar birdenbire iner. Çiçekler tomurcuklar, kuşlar, arılar, böcekler, otlar birdenbire bastırır. Ilık güneş, apaydınlık ortalığı doldurur. Kurdu kuşu, börtü böceği, yılanı karıncasıyla bütün yaratık yuvalarından dışarıya uğrayıp şaşkın, telaşlı, yeni, taze bir dünyaya kavuşmanın sevinci içinde yumuşacık toprakta gezinirler. Akdenizin üstünden yekinen parça parça ak bulutlar, ovanın toprağına koyu, pul pul gölgelerini bırakarak Toros dağlarına giderler. Ve birdenbire, nereden geldiği belirsiz yağmurlar yağar. Ortalığı seller götürür. Sular taşar, yörelerine sapsarı milleri yayarak Akdenize deli bir hızla akarlar, mavi suyu kırmızıya boyarlar. Keskin, mor kayalıkların aralarında ışıltılı sarı çiğdem çiçekleri açar, sarvan kurmuş sarı çiğdemlerin bir ulu bahçesi olur dağlar. Ve binbir çiçekle, kokuyla nennilenirler. Turaç sesleri gelir durmadan, kuytulardan, bucaklardan. Ovanın insanları, bahar böyle birdenbire patlayınca küskün, kınalı cerenleri beklerler. Eskiden, aşağıdan, çölden, bahar gelince binlerce kınalı ceren akardı ovaya, kırmızı yalımlar gibi sünerek, Anavarzadan Kozan altına, oradan Tarsus düzlüğüne, Yüreğir toprağına, oradan Payasa, Osmaniye altına, oradan Dumluya sürülerle dolaşırlardı. Ve Çukurovalı-lar, atlarını ceren kovarak denerlerdi. En soylu at, binicisine en çabuk ceren yakalayan attı. Çukurovanm kır atları ta Asurlular-dan bu yana soyunu korumuş, ününü getirmişti.

Çukurovaya böyle birdenbire gelen baharlarla birlikte Akdenize de taze, pırıl pırıl maviler inerdi. Baharla birlikte denize

inen bu ışık mavisi göğe, ovaya, ak bulutlara vurur, çiçekten, yeşilden, ışıktan patlamış verimli toprağın üstünden ağır ağır yürüyerek Toros dağlarına kavuşurdu. Koyaklarına mor gölgeler düşmüş, ovayı bir yarım ay gibi kuşatmış dağlar birdenbire maviye batar, ağacı, kuşu, kayası, suyu, ormanıyla bir mavide yıldız yıldız ışıyarak savrulur, kaynaşarak dönerdi.

Ilık güneş, esen yeller deniz kıyısından, bulutlar gibi ak çiçekler açmış portakal, limon, turunç bahçelerinden kokular getirir ve ovadaki tekmil yaratıklar bir tapınma sevincinin esrikliğinde kendilerinden geçerlerdi.

Böyle baharın birdenbire bastırdığı yıllarda yaz da birdenbire çöker, sansıcaklar kurşun gibi inerdi insanların tepelerine. Erken gelen baharın sevinci kursaklarda kalırdı. Güneş bir kocaman köz yığını gibi, yöresine kıvılcımlar fışkırtarak, toprağı, otları, çiçekleri yakar, suları buğuya döndürüp alır götürür, küçük çayların yatakları parça parça yarılır, uçsuz bucaksız büyük bir örümcek ağına benzerdi toprak. Türküler söylenirdi bu birdenbire çöken sıcak üstüne. Çukurova yana yana ördolur, her sineği bir alıcı kurdolur, diye başlayan…

Baharın bütün görkemini, esrikliğini yaşayan ova insanları bu başlarına birdenbire bir keskin kılıç gibi inen sarısıcağın altında neye uğradıklarını bilemezler, gözlerini yakan ışıkların karanlığında kalıp ortalıkta yordamlayarak yürürler, yordamla-yarak çalışırlardı bir süre, bu ışık karanlığına alışmcaya kadar. Yeller artık kokular yerine toz bulutları getirirdi. Köyler, kasabalar, evler, otlar, ağaçlar, insanlar apak, kalın bir toz tabakasının altında kalırlardı. Tozlarla birlikte de sivrisinek akınları, sıtma salgınları da başlardı. Kasabalarda, köylerde, tarlalarda, yollarda bellerde sıtmaya yakalanmışlar titreşir dururlardı. Çocuklara kıran girer ve köy mezarlıkları küçücük, taze toprak yı-ğınlarıyla dolardı. Bataklıklardan, sazlardan, çeltik salaklarından bulut bulut gelen sivrisinekler insanlara, hayvanlara saldırır, onları yerlerdi. Ve bedenleri kıpkızıl kana keserdi insanların, hayvanların.

Eskiden yaz gelince, yazdan da önce, baharın ucu gözükünce Çukurun insanları sıcağa, toza, sineğe yakalanmadan göçlerini yükletip yaylaya, o mavi dağlara göçer, mavi, soğuk

10

suların başına çadırlarını, alacıklarını kurarlardı. Şimdi dağlar yitirilmiş bir cennet, bir acı özlemdi. Yarpuz kokulu serin pınarlar, yediveren dağ çiçekleri, alageyikler, her evin önünde bir çatala kondurulmuş alıcı kuşlar, beli uzun büyük gözlü, kız yeleli Arap atlar ve ince uzun bacaklı tazılar onlar için artık erişilmez bir eski düştü. Dededen kalma kıl çadırlar ottan, kamıştan yapılmış evlerin köşelerinde, ahırlarında, samanlıklarında çürümeye bırakılmışlardı. Baharın ucu gözüküp, ilk çiğdem kayalıkların arasında sarı sarı parlaymca ve dağlara giden ilk Yörük göçleri gözükünce samanlıklarda çürümeye bırakılmış çadırlar yerlerinden çıkarılıp yıkanır, temizlenir, yeniden yerlerine konurdu. Her Çukurovalınm gönlünde, bir gün gene eski yaşama dönmenin yalımı parlardı. Dağlara giden Yörüklere imrenerek, öfkelenerek, biraz da sevinerek bakar, Çukurun sıtmasında, sa-rısıcağında, kan gibi ılık suyunda, pıtıraklı tarlalarında çalışmanın acısında eski günlerin bir gün geri geleceğine inanarak kendilerini avuturlardı.

Çukurova insanlarının yüreklerinde ne kadar mor gölgeli dağların, o yitirilmiş cennetin özlemi varsa, dağ insanları da onlar kadar, belki onlardan da daha çok aşağının, Çukurun, bu bire bin veren verimli toprakların özlemini çekerler, kayalıklardan, ormanlardan, inanılmaz yoksulluklarından kurtulmanın, oralarda, Akdenizin kıyılarında yumuşacık, sıcacık tarlalara kavuşmanın bir yolunu ararlardı.

Verimli, milli düzlüklerden sonra Torosun kıraç, kepir taşlı etekleri başlar. Ovanın en bereketsiz, verimsiz yerleridir buralar. Bu kepir taşlığın köylüleri hem Çukurun sıcağının, sineğinin, hastalığının, belasının içindedirler, hem de toprakları ot bitirmez verimsizliktedir, Anavarza, Yüreğir, Tarsus ovaları, Osmaniye düzlüğü, Kozan altı onların erişmek istedikleri yerlerdir. Uzun yıllardan bu yana, buralara köy kuran dedelerine karkışlar yağdırırlar. Karkışlarla birlikte düşünmeye de başlamışlardır, iskandan sonra, verimli Çukurova toprağı kabarmış, bor, kızoğlan kız, çalışacak insanını, sabanını, pulluğunu beklerken bunlar burayı ne demişler de yurt tutmuşlar, diye. Bu yıllar, Çukurovada verimli topraklar pay edilirken, eteklerde de bir kaynaşma başlamıştır.

11

T”.

Eteklerden sonra birdenbire gür ormanlar, yarpuzlu pınarlar, bol otlu küçük düzlükler başlar. Bu düzlüklere birer ikişer ev kurulmuştur. Bu, ormanlar, keskin kayalıklar arasındaki küçük toprak parçaları ancak bir, iki, en çok da üç evi besleyebilir. İşte bu yüzden Maraştan Antalyaya kadar, Akdenizi çevreleyen dağlardaki köylerin evleri çok dağınıktır. At yürüyüşüyle çoğu köylerin ilk evinden son evine üç, beş, altı saat çeker. Bu küçük toprak parçaları da ekile ekile zaman geçtikçe verimlerini yitirmişler, üstündekileri besleyemez bir duruma gelmişlerdir. Ya-maçlardaki düzlüklerin birçoğunun toprağını seller almış götürmüş, buraya yerleşmiş evler de kayalıkların taşlıkların aralarında dirliksiz, üç beş keçileriyle baş başa kalmışlardır.

Dağlardan yukarılara çıkıldıkça ormanlar seyrelir, daha yükselince de kısa boylu meşelere, onların ardından da bodur, yerle bir çalılara gelinir. Çalılardan sonra artık dağlar doruklarına kadar çırılçıplaktır. Bu çırılçıplak yerlerin en göze batan bitkisi de keven dikenidir. Güz aylarında sert çiçekleri kuruyup da diken parlaklığını yitirince kevenlerin içine yüzlerce, binlerce uğurböcekleri dolar. Diken öbekleri, uzaktan bakıldığında günün kimi saatlarmda bir yalım gibi gözükür.

Çukurovaya bahar birdenbire indiği yıllar, dağlara da birdenbire yağmurlarla, sellerle, fırtınalarla gelir. Çayları taşıran, kuru dereleri, koyakları dolduran seller, inanılmaz bir hızla ya-maçlardaki, koyaklardaki küçücük düzlükleri toprağı sökerek aşağılara, ovaya, Akdenize alır götürür. Ve dağ insanları bu erken gelen bahardan sonra, birdenbire binbir rengiyle fışkıran çiçeklerin, kokuların, yunmuş arınmış yıldızların, nennilenmiş dağların esrikliğinde kalırlar, ne yapacaklarını, ne edeceklerini bilemezler. Ve Çukurovaya çöken sıcağı, öldüren sivrisineği, kan gibi ılık, içeni ağılayan suları bilirler. Ve gene de Çukurova-yı varılmaz, ulaşılmaz bir cennet olaraktan düşlerler. Ama onlar Çukurovadan gene de korkarlar. Ovalıların son yıllarda dağlardan korktukları gibi.

12

Keven dikeni ağaçsız kıraç yüksek yamaçların, tepelerin bitkisi olduğu kadar, uçsuz bucaksız Anadolu bozkırlarının da bitkisidir. Her birisi üç karışla beş, altı, yedi karış çapında yuvarlak öbeklerdir. Bu öbekler ağaçsız, çalısız yüksek dağ tepelerinde, yamaçlarında, derin bozkırlarda, yaylalarda küme küme biterler. Bazan beş, on, elli, yüz öbek bir aradadır. Bazan da ağaçsız, çalısız toprak silme kevenle döşelidir. Kimi zaman öbekler sık, üst üste biterler, kimi zaman da öbekler seyrek, aralıklıdır. Aralıklar bir adımdan on, on beş adıma kadar çıkar. Her öbekte binlerce yaprak diken bulunur. Bu dikenlerin en az otuzu kırkı bir sapın üstüne yıldız gibi biçimlice sıralanmıştır. Ana kökten, böylesi saplardan yüzlercesi toprağın üstünde örülerek, keleplenerek yuvarlak, yumru bir öbek oluştururlar. Kevenin çiçekleriyse uzun saplarla bu diken yaprakların üstüne çıkarlar.

Baharın ucunun gözükmesiyle yüksek yamaçlardaki, boz-kırlardaki keven dikenlerinin yumuşak, ılık, incecik yeşili de ortalığı alıverir. Bu sıralar bozkıra, yüksek yamaçlara, belli belirsiz, tüten uçuk yeşil bir bulut inmiş gibi olur. Bu incecik yeşildeki diken yapraklar da yumuşacıktır. Gittikçe koyulaşan yeşiliyle birlikte bu yaprakların uçları da sertleşir, diken olgunlaşır, iğneleşir. Bitkiler koyu yeşildeyken keven öbeklerinden çiçekler fışkırıverir. Bu sefer de gene bozkırın, ağaç bitmez yüksek tepelerin, yamaçların üstünü, belli belirsiz, içlerinde mavi çelik kıvılcımlar çakan pembe bulutlar örter. Öbeklerden, yıldız

13

yıldız diken yaprakların aralarından yükselen çiçek saplarının uzunluğu beş santimden yirmi beş santime kadar olur. Her sapta da on, on beş, yirmi, otuz çiçek bulunur. Bunlar çok koyu, maviye kaçan pembe çizgili, içlerine bir karıncanın, küçücük bir arının girebileceği kadar küçücük pembe çiçeklerdir. Öylesine sıktırlar ki bu mavi kıvılcımlı çiçekler uçsuz bucaksız bozkırda ve dik yamaçlarda, yaylalarda uzun bir süre pembe pembe balkırlar. Öbeklerin altı, kümelerin araları bozkır ve yayla böceklerinin, küçücük kuşların, hayvanların sığıncasıdır.

Değirmenoluktan doludizgin çıkan atlı, atını önce geniş bir düzlükten karşıdaki moraran dağlara sürdü. Kararan bir ormana girdiğinde ortalığa alaca gölgeler düşmüştü. Ormanın ucunda atın başını bir süre çekip bekledi. Orman hışırdıyor, derinden de uğulduyordu. Çok uzaklardan da, aralıklarla bir kuşun sesi geliyordu. Atlı bu ormanı eskiden beri biliyordu ya, ikircikliydi. Onu izleyen candarmalar, içerde yoluna pusu kurabilirlerdi. Ormanı geçince belki de işler biraz kolaylaşırdı. İçeriye girmeyip sola, aşağıya sapsa, orası da tehlikeliydi. Oralarda ne bildiği bir köy, ne de tanıdığı bir insan vardı. Sağ yanda, gün-doğusunda da kimseyi tanımıyordu. Bir bellisize atını süremezdi. Ormanı geçip de yaylalara ulaşırsa Yörük çadırlarına, belki de Kerimoğlunun obasına varabilirdi. Yörüklere kavuşmak onun için kurtuluş demekti. Topal Ali de onu Yörüklerde bulabilirdi. Bir ara dönüp Koca Süleymanın köyüne gitmeyi düşündü. Ama orası çoktan candarmalarca sarılmıştı. Bundan hiçbir kuşkusu yoktu. Faruk Yüzbaşı, Asım Çavuş onun Yörüklere gideceğini de bilirlerdi ya, belki daha ormana ulaşamamışlardı. Altındaki at köpüğe batmış, göğsü inip inip kalkıyor, burun delikleri açılmış seslice soluklanıyordu. Ormanı doludizgin çıkabilmek için Kırk suyun yolundan başka bir yerden geçemezdi. Sık ormanlara, kayalıklara, çalılıklara at işleyemezdi. Atı bırakıp yaya olaraktan girse ormanın içine, bu ormanı çok iyi bildiği halde, dışarıya birkaç günde bile zor çıkabilirdi. Atından inip onu bir çalıya bağladı, sırtını bir çınar ağacına verdi oturdu. Ormanın uğultusu gittikçe artıyor, o kuşun boğuk sesi aralıklarla uzaklardan ormanı aşıp çıtırtılarla, başka seslerle birlikte geliyordu. Adam kulağını yere dayayıp bir süre ormanın derinlik-

14

lerini dinledi. Uğultulardan, çatırtılardan, o kuşun sesinden başka sesler de arıyordu. Gene çok uzaklardan belli belirsiz bir çan sesi geldi kulağına. Çan üç kere öter gibi oldu, sonra da sustu. Adam kulağı yerde, çan seslerini bir daha duyabilmek için bekledi bekledi, ama bir daha o sesleri duyamadı. Bu çan sesleri bir devenin, bir katırın, bir sığırın çan sesleri mi, yoksa bir tekenin, bir keçinin çanının sesi miydi, sesler o kadar uzaktan geliyordu ki ayırt edemedi. Sesler biraz yakın olsaydı bunu ayırt etmek çok kolay olurdu. Çan sesi bir duyulur gibi olmuş sonra da hemen sönmüştü. Doğrulup yukarısındaki çınarın geniş, yaygın dallarına baktı. Ağacın yapraklarında en küçük bir kıpırtı yoktu. Ve en kalın, en uzun daldan aşağıya bir kırmızı karınca katarı yol yaptıkları gövdeye iniyor, oradan da çam pürlerinin öbek öbek yığıldığı bir başka ağacın altına doğru akıyorlardı. Küçücük, yumru, kırmızı sırtlarında son ışıklar ipi-liyordu. Sırtını yeniden gövdeye dayayan adamı birden bir uyku bastırdı. Kısılmış gözlerinin önündeki yorgun at sağ art ayağını karnına çekmiş, tüyleri de domur domur olmuş, donu yağızdan karaya dönmüştü. Başını da uysal, yorgun yere sarkıtmış, uzun yelesi toprağa değecek kadar aşağılara dökülmüştü. Adamın gözlerinin önünden Kel Hamzanın uzayıp safran sarısı kesilmiş, gerilmiş, bir ölüm çığlığına dönmüş yüzü durmadan geçiyor, kocaman, ardına kadar açılmış ağzı, pörtlemiş gözleriyle yalvarıyordu. Uçan kuştan, dosttan düşmandan, yerdeki karıncadan car umuyordu. Adam yarı uykuda, yarı düşte, bir insan canının ne kadar tatlı, vazgeçilmez olabileceğini, kimi insanların, belki de büyük bir insan çoğunluğunun canlarını vermemek için ne kadar alçalabileceklerini ilk olarak düşünüyordu. İnsan canı bu kadar alçalmaya değer miydi? Ne pahasına olursa olsun insan yaşamını sürdürmeli miydi? Sıtmalar, hastalıklar, zulümler, buyruklar, açlıklar, yoksulluklar insan soyunun yaşama direncini kıramamış, insanoğlu kıyımlardan, aşağılamalardan, sakatlıklardan, kırımlardan sonra bile yaşamını sürdürmüştü. Bu korkunç güç, bu sonsuz direnç, bu yaşamak için katlanılan en aşağılık durumlar neydi, ne içindi? Kel Hamza, atının önüne düşmüş köyü, bütün bedeniyle korkuya kesmiş dolanırken, arada bir durup ona öyle bir, öyle köpekçesine yal-

15

varışla bakıyordu ki insan yüreği dayanamaz. Onu öldürmemek için kendisiyle çok savaşmış, sonunda da, böylesine insanlıktan çıkmış bir insanın yaşaması haramdır diye düşünmüştü. Ali Safa Bey de onu görünce, “Benim adım İnce Memed, beni bilebildin mi Ağa?” deyince, yüzü gerilmiş, kocaman olmuş gözleri inanılmaz bir korkuda açılmış açılmış kapanmış, bir ara, bir göz açıp kapayıncaya kadarki bir sürede gözleri namluya inanılmaz bir yalvarışla dikilmişti. Bu bir anlık yalvarışta da belki insan soyunun düşebileceği en beter aşağılanma, alçalma vardı. Bu kadar alçalmaya değer miydi bir can? Can bu kadar, her şeyden değerli miydi? Örneğin Hürü Ana böyle bir ölüm karşısında kalsaydı bunca alçaltır mıydı kendi kendini, canını bağışlayacaklarını da yüzde yüz bilse? Ya Topal Ali? Topal Ali deyince ikirciklendi. Sonra da birden pişman oldu Topal için böyle düşündüğüne. Topal hiçbir zaman, hiçbir koşulda kendisini alçaltamazdı. Benim canım söz konusu olunca da yalvar-maz mı, diye düşündü, o adama, beni öldürecek olana? Burada ikircikliydi, kesin bir şey düşünemedi. Ah, şimdi Ferhat Hoca olsa da bütün bunları ondan sorsaydı… Mahpustaki Hocayı düşününce yüreği sızladı. Hocacık, o yumuşak, ipek gibi adam şimdi ne yapıyordu acaba orada, onu aşağılıyorlar mıydı, Yoba-zoğlu içerde ona gereğince hizmet edebiliyor muydu, Seyran onlara giyecek, para, yiyecek götürebiliyor muydu? Hoca içeri girer girmez sigarayı terk etmişti, oysa o sigara içmeyi ne kadar çok sever, bir sigaraya sarılıp dumanı içine çekerken gözlerini yumup kendinden öyle bir geçerdi ki… Niçin sigarayı bıraktı acaba? Şimdi Hoca içerde o güzel sesiyle gürül gürül Kuran okuyor, bütün ayetleri de bir bir mahpuslara açıklıyordu. Hoca için bu dünyada akıllı, deli, büyük küçük yoktu. O, herkesle yürekten konuşur, akıllı da, deli de, yaşlı da, çocuk da ondan nasibini kendi yeteneğince alırdı. Ferhat Hoca duyunca ne derdi acaba, o gene iki kişiyi öldürmüş, gene dağlara düşmüş, gene ölümle karşı karşıya gelmişti. Ama o öldürdükleri şimdi onun ardındaydılar ve kanma susamıştılar. Neyi halletmişti? Vayvay köyü kurtulmuş muydu, Ali Safanm yerine bir başkası gelmeyecek miydi, Kel Hamzanın da yerine? Öyleyse bu savaşım ne içindi? Bundan sonra ne olacaktı, şu anda gideceği bir

16

yer bile yoktu. Ve candarmalar şimdi onu belki dört bir yandan kuşatmışlardı. Köylüler, onun parmağının ucunu görseler hükümete haber vermezler miydi? Uzak yemyeşil ince bir yoldan, çelik mavisi kıvılcımlı pembe çiçekleri bir bulut gibi ağmış kevenlerin arasından, yukardan aşağıya, sırtlarında filintalar, arka arkaya, karınca katarları gibi sıralanmış köylüler iniyorlardı, sayısız. İniyor, Alidağmın önündeki düzlükte toplanıyorlardı. Ferhat Hoca bir tepenin üstüne çıkmış Kuran okuyor, ardından da açıklıyordu. Sonra da boynunu uzatarak, gırtlak kemiği inip kalka kalka insanlara yürekten, kendi sözlerini söylüyordu. Ve diyordu ki, hiçbir umarsızlık elimizi kolumuzu bağlamamalı. Savaşmak haktır. Sonra da kalabalık seller gibi Toroslardan, ormanlardan, kayalıklardan, sel yataklarından aşağıya, Çukurova düzüne iniyordu. İniyor, Anavarza ovasını, Yılankaleyle Dum-lu arasını, oradan Kozan altını, oradan Misisi, İncirliği, oradan da Akdenize kadar o ovaları dolduruyordu. Kalabalık koca Çukurova düzünde sessiz bir deniz gibi dalgalanıyor, susuyordu. Anavarza kalesinden Ferhat Hoca gök gürler gibi konuşuyor, güzel, akıllı, kanatlı sözler söylüyordu. Onun büyüsüne kapılan kalabalık da şehirler üstüne yürüyordu. Ferhat Hoca durmadan konuşuyor, onları yüreklendiriyor, kalabalık da bir sele kapılmışçasma durmadan akıyordu. Bütün Çukurovanın göğünü bir toz bulutu kaplamıştı. Kalabalık şehirleri, köyleri içine alıyor, şehirler, köyler kalabalığın içinde yitip gidiyordu. Yüce bir dağın yamacında yanan, köz gibi bir sıcağın içinde kalan Memed, yukardan kopan bir sele kapılıyor, kökünden sökülmüş ağaçlar, kayalar, taşlarla birlikte sürüklenerek aşağıya hızla iniyor, sular onu yutuyordu. Ferhat Hoca da, “Kurtarın, kurtarın o sellerin alıp götürdüğü kişiyi, İnce Memeddir o, amanın kurtarın onu,” diye bağırıyor, kimsecikler de onun bağırmasına çağırmasına aldırmıyordu. Kalabalık donmuş kalmıştı. Faltaşı gibi açılmış gözlerle ona bakıyorlar, yerlerinden kıpırdamıyorlardı. At ayaklarının tapırtıları geliyordu çok uzaklardan. Ferhat Hoca kulağını yere dayamış dağların arkasını dinliyordu. At ayaklarının tapırtısı gittikçe yaklaşıyor, çoğalıyordu. Atlılar geldiler geldiler, Memedin başının üstünden doludizgin geçtiler. Atlılar geliyorlar geliyorlar, Memedin üstünden doludizgin

17

akıp gidiyorlardı. Memedse başını bir türlü kaldıramıyordu. Ortalığı kurşun geçmez bir karanlık basmış, göz gözü görmüyor, soluk da aldırmıyordu. Atlılar bir dursa da Memed bir başını kaldırabilseydi… Karanlığın üstüne kırmızı sası sası kokan bir kan şorluyor, Ali Safadan, Kel Hamzadan şorlayan kan hiç durmuyordu. Kanın altından candarmalar ve Faruk Yüzbaşı çıkıyordu. Öfkeli gözleri, kırmızı çizmesi, yalım gibi saklayan kırbacıyla… Birden, üstünden geçen at ayaklarının sesi kesildi, kalabalık çekildi gitti, karıncalar da yuvalarına çoktan dönmüşlerdi, kan yağmuru durdu, Ali Safa Bey, Kel Hamza gözleri, ağızlan kocaman kocaman açılmış öyle ortalıkta kalakaldılar. Sessizlikten de beter, çm çın öten bir sessizlik ortalığı alıverdi. Memed, uçsuz bucaksız, mağrıptan maşrıka kadar silme bir düzlüğün ortasında kalıverdi. Üstüne çok mavi bir gök bütün ağırlığıyla usul usul iniyordu. Memed o yana kaçıyor, üstüne inen yoğun, mavi bir mermer taş gibi ağır gökyüzünün altından kurtulamıyordu. O yana kaçıyor kurtulamıyor, bu yana kaçıyor, sağa sola… Ortalıkta dört dönüyor, bu, ovanın üstüne kapaklanmış gökyüzü ona soluk aldırtmıyordu. Gökyüzünün bir yanı denize iner, derin suyu bütün ağırlığıyla ezerken, tepeler, dağlar, kayalar, ağaçlar dümdüz olurken, orman titredi, sallandı, ağaçları yattı yattı kalktı, büyük gıcırtılarla. Dünya çatırdamaya, yer yerinden oynamaya başladı. Memed de oturduğu yerden tam bu anda ayağa fırladı. Az ilerisindeki at kulaklarını dikmiş, başını kaldırmış, ormanın derinliklerine bakar gibiydi. Sonra birden eşinmeye başladı. Ardından şaha kalktı. Fokurtularla burnundan soluyor, eşiniyor, tepmiyor, yularını koparıp kurtulmaya uğraşıyordu. Memed, yarı uykulu, yarı uyanık, yarı düşte kulak verip ormanı dinledi. Karanlık iyice çökmüş, orman koygun koygun uğulduyor, o tek başına uzaklarda öten kuşun sesi gene geliyordu. Ortalıkta atı böylesine tedirgin edecek hiçbir şey yoktu ya, böylesi soylu atlar kırk günlük yolda yaprak kıpırdasa sezerler, burun delikleri alabildiğine açılırdı. Tetikte olmak gerekti. At da gittikçe azgmlaşıyor, yerinde dura-mıyordu. O eski, kendi yöresinde dönme deliliğine iyice kapılıp gitmişti. Şimdi yularından kurtulsa varır şu alanda durur, kendi yöresinde bir topaç gibi döner dururdu. Biraz daha vakit

18

I

geçerse azgın ata yaklaşmanın hiçbir olanağı kalmayacaktı. Me-medin apış arası, bacakları koparcasma ağrıyordu. Günlerce yol yürüdüğü halde bacakları hiçbir zaman böylesine hamlamamış, bedeni hiç böyle taş gibi ağırlaşmamıştı. At gittikçe azgmlaşıyor, yuların çevresinde dönüyor, ön ayaklarıyla havayı dövüyor, burnundan, fokurtusu ta uzaklardan duyulacak biçimde soluyordu. Memed artık hiçbir şey düşünemezdi. Birden yerinden fırlayıp yuları çalıdan çözdü ata atladı, geldiği yöne dönüp Alidağma doğru sürdü. Hızla giden at, bir sel yatağını geçerken ürküp olduğu yerde direkledi. Memed az daha yere düşüyordu, zor kurtuldu. Atın başını ormana çevirdi, ormana hızla girdi. Yanından yönünden su gibi orman akıyor, gittikçe hızlanan atın yeli onu bir hoş üşütüyordu. Kulağının dibinden de kurşun seslerine benzer, cıv cıv, birtakım sesler geçiyor, üstüne yapraklar dökülüyor, bazan yumuşak, bazan da sert, onu sarsacak, öbür yana yatıracak kadar sert dalları sıyırıyordu. Kulaklarındaki uğultu artarken uzaktaki kuşun sesi de yaklaşıyordu. Kısılmış gözlerinin ucuyla yanda bir ışık gördüğünü sandı, bir anda da orayı geçti. Bir ışık, ardından bir ışık daha, bir, bir ışık daha… Belli belirsiz ışıkları ardı ardına geçiyor, ışıklar biribiri üstüne yıkılıp karman çorman oluyordu. İncecik bir çiğirden gittiğini, üst üste küçük suları geçtiğini biliyor, nerede olduğunu az çok kestiriyordu. Belinin ortasına az önce giren sancı da onu kıvrandırıyordu. Bir süre sonra sancının geçtiğini anlayınca sevindi. Atı tekmelemenin hiçbir gerekliği yoktu. At, boynunu alabildiğine uzatmış, burnundan gürültülü sesler koyvererek yönünü doğrultmuş gidiyordu. Atın da, kendisinin de ter içinde kaldığını anladı. Gittikçe bütün bedeni uyuşuyor, atın böğürlerini sıkan bacakları feldirdiyordu. Böyle uyuşmuş, atı ne kadar sürdüğünü bilemeden gidiyor, at küçük suları, hendekleri, önüne gelen kütükleri, küçük kayaları, sel yataklarını atlarken yanına, başına, sırtına dallar sert sert vururken altındaki atm farkında oluyordu. At biraz yavaşlayıp da ayaklarında da bir suyun serinliğini duyunca, ormanı çıkmakta olduğunun farkına vardı. Birdenbire de, binlerce kuşun hep bir ağızdan vıcırdaştığmı duydu. Demek tanyerleri ışıdı ışıyacaktı. Suyu geçerken doğu sandığı yöne başını çevirip baktı. Yıldızlar

19

a».

silinmiş, gök belli belirsiz ağarmaya başlamıştı. Kuş vıcırtılan da gittikçe, kulağını sağır edercesine, artıyordu. Sığırcıklar, diye gülümsedi kendi kendine. Önlerine büyük bir kaya çıkınca at bir an durdu, bekler gibi edip sonra da koşmasını sürdürdü. Kayanın yanı yönü, ağaçları göğe ağmış, her ağacın gövdesini üç adam el ele verse çeviremez eski bir ormandı. Memed bu ormanı çalı çalı biliyordu. Burada geçen eski günleri olduğu gibi gözlerinin önüne gelince gevşedi. İçinden ince bir umut, bir sevinç ışığı geldi geçti. Az sonra ormanı çıkacak, uçsuz bucaksız, ağaçsız yamaçtaki pınarların başına konmuş Yörük çadırlarına varacaktı. Çoğunlukla Kerimoğlunun obası konardı buralara… Kerimoğlu obası daha da çok dağın gündoğusundaki geniş, doruğu kılıç gibi keskin kırmızı mor kayalığın dibindeki gür kaynağın başını yurt tutardı. Ya Kerimoğlu obası başka yerdeyse, ya onu öteki Yörükler yakalarlar da candarmaya teslim ederlerse? Ya?.. Bu anda kendini düşünmüyor, bileğindeki kelepçelerle güzel, hüzünlü gözlü, ince, kıvırcık kara sakallı Ferhat Hoca gözlerinin önünden hiç gitmiyordu. At biraz yavaşlamış, Me-medin düşünceleri de daha açılmış, atın ayağının düzgün tapırtılarına uymuştu. Şimdi Ferhat Hoca olsaydı-, ya da Koca Süleyman, ona yol gösterirler, Yörüklere güvenilip güvenilmeyeceği-ni ona söylerlerdi. İçini dehşet bir korku sarıp atın başını birden geriye çevirip, köpük içinde kalmış atı daha hızlı geldiği yöne sürdü. Biraz önce geçtiği çayın serin suyu ayağına değince kendine geldi. At çayın içinden geriye döndü. Gene o kayaya geldiler. Kuşlar daha çok, bütün ormanı doldurmuş binlerce, on binlerce dallara üst üste konmuşlar vıcırdaşıyorlardı. Atın başını çekti, gökyüzü usuldan ağanyordu, ince bir mavi gökyüzünün oralarda uçuşuyordu, at yorulmuştu, kendiliğinden durur gibi oldu. Azıcık sonra Memedin içindeki korku büyüdü, onu kılıçla çarpar gibi çarptı, derinden sarstı. At yeniden geriye dönüp çaya geldi. Çayın suyunun serinliği onun ayaklarına, ayak bileklerine değmeden önce o çayı gördü. Hayal meyal suya benzer bir koyu karanlık önünden akıyor, ormanın kuytusunda yitip gidiyordu. Aşağılardan da bir çağıltı geliyor, küçücük bir çağlayanın çığıltısını duyuyordu. At bu sefer de kendiliğinden geriye döndü. Böyle bir süre gidip geldikten sonra kayalığın

20

tam ucunda bitmiş, dalları gürleyen ulu bir ağacın altında durdu. Memed hiçbir şey yapmıyordu. At da, kendisi de bitmişti. At az sonra kulaklarını düşürüp sağ arka ayağını karnına çekti. Memed de atm boynuna doğru eğilmiş, onun boynundan fışkırmış köpükleri koklar gibi öyle kalakalmıştı. Bir süre durumlarını bozmadan öylece oldukları yerde kaldılar. Atm terli boynundan acı bir koku geliyordu. Birden sert bir sesle irkilen at ürker gibi yaptı, kulaklarını dikip ortalığı dinledi, sonunda da aldı yatırdı. Çıldırmış gibi cıvıldayan kuş seslerinin arasından geçtiler, geniş, iki yanında pespembe ağın ağaçlarının çiçeğe durduğu çakıltaşlı kuru bir dereye indiler, çıkarlarken sol yandaki ağaçların arkasından gelen bir yaylım ateşiyle karşılaştılar. At bir yassıldı, ardından da sağa vurup çakıltaşlarınm üstünden kayarak koşmaya başladı. Öndeki kıvrımı, küçük burnu dönerlerken Memed, sağ küreğinin altında acıya benzer bir şey duydu. Acının az altında ona benzer bir acı daha… Bir de kalçasının tam üstünde daha da belirli bir başka acı… Atın boynuna yatmış, at onu dereye yukarıya götürüyor, Memedin sırtındaki acılar belli belirsiz artıyordu. Arkadan da bir ses durmadan, “İnce Memed, İnce Memed, bu sefer elimden kurtulamazsın, bu sefer elimden, elimden, elimden…” diye yineliyordu. “Bütün orman sarıldı, sarıldı.” At yumulmuş çalıların arasından, sık ormanların içinden geçiyor, çakıltaşlı kuru dereye iniyor çıkıyor, Memedin burnuna kuru yarpuz, çamsakızı kokusu, bir de yaş bir odunun duman kokusu geliyordu. Arkalarda, kayalığın ardında kalanlar da ateşlerini kesmemişler, ha bire kurşun yakıyorlardı. Tanyerleri ışımaya, ağaçlar, otlar, çiçekler seçilmeye başlamıştı. At bir düzlüğe çıktı. Bir sürü çan sesi, insan sesiyle karşılaşınca bir an durdu. Ayaklarının dibinden dağın doruğuna kadar, çıplak yamacı içinde çakan mavi kıvılcımlarıyla balkıyan pespembe açmış keven dikenleri baştan aşağı sarmış, doldurmuş, tanyerlerinin dumanları içinde tütüyordu. Memed ortalığı dinledi, kurşun sesleri kesilmişti. Atı ormana döndürecek hali yoktu. Karşıdaki kırmızı, mor, doruğu kılıç gibi keskin ipileyen kayanın ardından birkaç mavi dumanın havaya süzül-düğünü görür gibi oldu. Başında dünyanın bütün kuşları vıcır-daşıyordu. Omuzundan göğsüne, oradan da karnına ılık bir ka-

21

nın aktığını duydu. “Eyvah Ferhat Hoca,” diye söylendi, “kader böyle imiş.” Sonra birtakım insan sesleri geldi kulağına. Yukardan aşağıya da kadınlı erkekli, çoluklu çocuklu sessiz, ayaklarının ucuna basa basa, çıt çıkarmadan bir kalabalığın indiğini gördü. Önlerinde de, başını önüne eğmiş Ferhat Hoca… Bütün bedeni tepeden tırnağa sevince kesti. Gözlerini iyice açıp keven dikenlerinin balkıyan pembe bulutu arkasından dingin, ağırbaşlı gelen Hocayı bir daha görmek istedi ama, gözlerini bir karanlık perdesi örttü. Tam bu sırada da atın üstünden kayarcası-na yere sağıldı, boylu boyunca çoban yastığı da dedikleri keven dikenlerinin üstüne uzandı.

Bir süre onun başında bekleyen atın gözlerine doğru ötelerden bir yalım sünüp geldi. Yalım uzadı, kısaldı, çoğaldı. Sesler, gürültüler, ayak tapırtıları da arttı. Kulaklarını dikip bir süre bekleyen at birden ileriye fırladı. Keven çiçeklerinin üstünde, bir harman yerinde döner gibi halkalar çizerek, çizdiği halkaları da gittikçe küçülterek dönmeye başladı. Bir süre de topaç gibi kendi yöresinde döndükten sonra görkemli, büyük gözlü başını, güzel kulaklarını dikerek kaldırdı dağın doruğuna baktı, ardından da doludizgin oraya doğru aldı yatırdı.

22

Dün geceden bu yana, daha kurşun sesleri duyulur duyulmaz Ali Safa Beyin avlusu insanla dolmuştu. Kara haber en uzak köylere kadar ulaşmış, yakın köylerin ağıtçı kadınlarının bir kısmı çoktan gelmişler, işlerine başlamışlardı bile. Ali Safa Beyin kanlı ölüsü başında ağıtlarını söyleyerek ığranıyor, ölüyü göklere çıkarıyorlar, onun görkemli yaşamını, iyi niteliklerini, insanlığını sayıp döküyorlar, onu öldüren eli kanlı, yüreği kara İnce Memedi de yerin dibine batırıyorlardı. Memedi candarma-lar az sonra yakalayacaklar kasabaya getireceklerdi. Arif Saim Beyle Taşkın Bey onu caminin avlusundaki çınar ağacına bağlayacaklar, Ali Safa Beyin hatununun, kardeşlerinin, akrabalarının, tüm kasabanın gözlerinin önünde onun diri diri derisini yüzeceklerdi. Onu, o kan içiciyi, o din düşmanını bu kartal gibi beyler yaşatırlar mıydı hiç? Kesmez, doğramazlar mıydı onu? Bari Ali Safa gibi bir yiğidi, bir çiftlik sahibini, hükümetin gözünün bebeğini de öldüren de keski bir insan olsaydı. O, İnce Memed dedikleri de fıkara, yalınayak, kabak yiye yiye karnı şişmiş, boyu bir karış da, boynu çöp gibi ince, gözleri pörtle-miş, karıncadan ürken bir öksüz köylü. Böyle bir yiğidi, Ağayı, adamoğlu adamı da vuran, fakir fıkaranm sığıncasmı da öldüren bir adam olsa, bir sümüklü de bir sürgün oğlan… İnsan gibi bir insan olsa Ali Safa Beyi öldüren de insanın yüreği yanmaz…

Avludaki kalabalık bir anda çoğalmış, avludan yola, yoldan da aşağıya, caminin avlusuna taşmıştı. Kalabalık öğleye doğru bütün çarşıyı, çarşının altındaki alanı doldurmuş, ora-

23

î ¦ İV

dan da suyun kıyısına kadar inmeye başlamışlardı. Atlar, arabalar, kağnılar suyun kıyısındaki pazaryerini doldurmuşlardı.

Ölüyü bir kısım akrabaları, kasaba ileri gelenleri hemen gömdürmek istiyor, Safa Beyin karısıyla, Karadağlıoğlu Murta-za, Çoymakzade Bekir, Taşkın Halil Bey, Muallim Rüstem Bey buna razı geliniyorlardı. Ötekiler, yazıktır, hava sıcak, ölü daha şimdiden şişti, koktu, diyorlar, berikilerse, koksun, şişsin ama, onun kanlı ölüsünü cümle alan görsün, böyle kutsal bir ölünün cenaze törenine bütün insanlar katılsınlar, diye dayatıyorlardı.

Karısının dediği oldu ve ölü ertesi gün bile gömülmedi. Kasabada ne kadar kolonya bulmuşlarsa, çarşıda, evlerde hepsini getirmiş, Ali Safa Beyin kutsal ölüsünün üstüne bir güzelce boşaltmışlardı. Ölü gene de şişmiş, davul gibi olmuş, kokusu da evden, avludan taşıp ta aşağılara, çayın kıyısına, pazaryeri-ne kadar ulaşmış, şişmiş ölü kokusu suya, ağaçlara, toprağa, insanların bedenlerine sinmişti. Bu arada cenaze törenine de milletvekili Arif Saim Bey, candarma alay komutanı, Adana Vali yardımcısı, öteki ileri gelen memurlar, Ali Safa Beyin Adanada-ki büyük çiftçi arkadaşları, Kozandan, Osmaniyeden, Ceyhan-dan eski Türkmen Beyleri, daha bir sürü insan gelmişlerdi. Karadağlıoğlu Murtaza Ağa ortalığa düşmüş dövünüyor, inliyor, önüne gelenle konuşuyordu.

“Öldürdü,” diyordu, “öldürdü bir karış boylu da, armut boyunlu öksüz İnce Memed, Ali Safa Bey gibi bir aslanı. Öldürdü arkadaşlar, akrabalar, hısımlar. Öldürdü koca İstiklal Savaşı yiğidini, Tufan Paşanın, Doğan Paşanın arkadaşını. Buna yürek nasıl dayanır. Kokuttu ölüsünü de bu sarısıcakta. Buna da yürek hiç dayanmaz. Daha önce de Abdi Ağamızı öldürmüştü. Beş köyün ağasını, dinimizin direğini. Onu da böyle, kasabamızı basarak öldürmüştü. Fıkarayı ala gözlerinden kurşunlayarak… Daha kimleri, kimleri öldürmedi bu İnce Memed… Han-çeriyle Ağa kadınlarının karnını deşip bebeklerini dışarı çıkarıp, ölü bebekleri de nişan tahtası yapıp kurşunluyormuş. Zenginlere böyle yapıyormuş, o neysem ne, ya fıkaralara ne diyelim, onların da kızlarının, karılarının ırzlarına bir iyice geçtikten sonra kellelerini kesip kazıklara çakıyor, onları da yollar boyunca diziyormuş. Şimdi buradan dağlara gitmiş, Çiçeklidere-

24

sine, İstiklal Mücadelesi kahramanımız Çiçekli Mahmut Ağayı öldürmeye. Ahdetmiş o İnce Memed, işte bu söylüyor, bu. Bu namlı Topal Ali ki, gökte uçan kuşun yerdeki izini sürer. Bu Topal Ali ki Abdi Ağanın has bir adamıydı. Bu Topal Ali ki, o kafir bunun eline bir geçerse etini kebap edecek. İşte bu Topal Ali ki, bu bile onunla başa çıkamadı.”

Eliyle önüne gelene gösterdiği, övgülere boğduğu Topal Ali başı önünde, derin kederlere gömülmüş, onun sağ başından bir adım gerisinde, gözleri yaş içinde kalmış yürüyor, övgülere ilgisizmiş gibi yüzünde en küçük bir kıpırdama, değişiklik olmadan Ağasını dinliyordu.

“Candarmalarımız yetişmezse oraya, o Çiçeklideresine gidene kadar, Çiçekli Mahmut Ağa da, İstiklal Mücadelesinin göğsünü düşmana karşı tunç siper etmiş yiğidi de ölecek. Öteki tunç siper göğüslü Ağalar da… Kadınlarımız, vay kızlarımız… Sonra İnce Memed arkasına taktığı ipten kazıktan kurtulmuş, ipe kazığa müstahak canavar kişilerle dağlardan inecek, önce bizim kasabamızı basacak, sonra Adanayı, Mersini, Kozam, tüm Çukurovayı alacak… Hepimizin bir bir derimizi yüzüp, kellemizi kesecek. Vay avratlarımıza, vay kızlarımıza, vay tarlalarımıza… Vay vay vay başımıza gelenlere… Biliyorum, o bütün Çukurovayı alsa da, biz gene İstiklal Mücadelemizde olduğu gibi Fransızları bu vatanın harimi ismetinde, Toros dağlarında nasıl boğmuşsak bunu da, bu İnce Memedi de öyle, öyle boğacağız.”

O böyle konuştukça Topal Ali bir duruyor, bir tuhaf tilki gözleriyle kaşlarını yukarıya kaldırıp ona yandan şöyle bir bakıyor, hemen o anda da yürümeye başlıyordu.

Karadağlıoğlu Murtaza Ağanın durumu gerçekten kötüydü. Bütün bu söylediklerine yürekten inanıyor, İnce Memedden ödü kopuyor, bu kan içici, bu canavar adamdan dolayı gözlerine uyku girmiyordu. Hele Ali Safanın öldürüldüğünü de duyunca iyice zıvanadan çıkmış, kendisini bir ölüm korkusuna kaptırmıştı. Tek sığmcası, güvenci, sarıldığı tek dal Topal Aliydi. O da olmamış olsaydı Karadağlıoğlu Murtaza Ağa çoktan korkudan çıldırmış, dağlara düşmüştü. Topal Aliyi yere göğe koyamıyor, onu bir an için bile olsa yanından ayırmak istemi-

25

yordu. O yanında olmayınca bir korku karanlığının, boşluğunun içine yuvarlanıyordu. Aliye inanıyordu. Eğer Ali candarma karakoluna vardığında, “yetişin, yetişin, İnce Memed Ali Safa Beyi öldürmeye gidiyor,” diye bağırdığında candarmalar harekete geçmiş olsaydılar, Ali Safa Bey şimdi yaşıyor olurdu, aaah, yaşıyor olurdu… Topal Ali ağlamış, inlemiş, kendini paralamış, candarmaları bir türlü yerinden kıpırdatamamıştı. O elinde çıplak filinta, çıplak ata binili İnce Memed de gitmiş Ali Safa Beyi öldürüvermişti. O sebepten Topal Ali bir yiğit, bir fedakar kişi, bir güvenilir adamdır. O her şeyi, dağları, ovaları, kurdun kuşun yattıkları yeri, tekmil insanların yüreklerini bilir.

“Ben yılanın başı daha küçükken ezilmelidir, diye çok söyledim. İşte ezilmedi. İşte, koskoca yedi düvelle, on beş devlet-ül azimeyle dövüşmüş ve hem de onların ocağına incir dikmiş koskoca Türkiye Cumhuriyetini parmağına takmış oynatıyor. Parmağına, parmağına, ve hem de parmağının ucuna… Şimdi eğer biz bir orduyla yarından tezi yok dağları sarmazsak ve hem de o İnce Memedi ve hempalarını derakap yakalamazsak bu iş büyüyecek, bütün dağlara, oradan da tüm Anadoluna yayılacak, ondan sonra da bu baldırıçıplaklarla hiçbir zaman başa çıkılamayacak. Yoktan var ettiğimiz, düveli muazzamanın o kokmuş ellerinden aldığımız gül gibi vatanımız yok olacak. İşte bu, işte bu izci Topal Ali yiğidimiz olmamış olsaydı, zaten bu vatan çoktan elimizden uçmuş gitmiş, kellelerimiz dahi sırıkların ucunda köy köy dolaştırılmıştı.”

Murtaza Ağa dudakları uzayarak, titreyerek, ter içinde kalarak konuşuyor, yırtınıyor, bağırıyordu. Arzuhalci Siyasetçiden Kaymakama, Kaymakamdan Taşkın Halil Beye gidiyor geliyor, kasabanın içinde, kalabalığın arasında dört dönüyordu.

Arzuhalci Siyasetçi önünde daktilosu, başında da Ağalar, durmadan Adanaya, Ankaraya telgraflar yazıyor, posta müdürü de bekletmeden o telgrafları üst üste Adanaya, Ankaraya çekiyordu. Siyasetçi hem telgrafları yazıyor, hem de bir yandan dili diline dolaşarak konuşuyordu:

“Ancak bir alay bu adamla baş edebilir. Bir tümen asker. Şimdi Torosta her çalı bir İnce Memed olmuştur. Murtaza Ağa efendimizin hakkı alisi var ki var derim size.”

26

Ve bunu her söylediğinde de Murtaza Ağa onun cebine gizliden bir on lira atıyordu. O da yalnız Murtaza Ağa gözükünce dükkanının önünde, ne konuşursa konuşsun, hemen sözünü kesiyor, “Murtaza Ağa zatıalilerinin dağlar kadar hakkı var, Torosta her çalı bir İnce Memed oldu daha şimdiden,” diye bağırıyordu. “Bu vatanı onlara, o çarıklı köylülere payimal ettirmeyeceğiz. Değeri bin altın eden her adamımızı boğazlıyorlar, o ayak yalınlar, ama görecekler, Ankaradan bir alay gelin-

ce…

Bir yandan da ter içinde kalarak ardı arkası gelmeyen arzuhallerini yazıp başında bekleyen adamlardan birisine veriyor, para pusulasını yazıp masasının çekmecesine, içinden İnce Memede dualar ederek atıyor, yeni bir arzuhale de hemen başlıyordu.

Arzuhalci Deli Fahriyeyse Ağalardan hiç kimse uğramıyor-du. Deli Fahri de, dükkanı fabrika gibi işleyen Siyasetçiye yan gözle bakıyor, Ağalara, Siyasetçiye basıyordu küfürü.

“Gelmezler, gelmezler bana. Onlar bana düşman oldular. Çünküleyim ki ben İnce Memedin Hatçesini bir arzuhalle mahpustan kurtardım. Çünküleyim ki gül yüzlü, Allah adamı, mahpusanedeki adı güzel, kendi güzel Ferhat Hocanın arzuhalini yazıyorum. Çünküleyim ki, benim mermer taşa geçen arzuhallerim onu kurtaracak. Yalan, Ferhat Hocanın adam öldürdüğü… İftira ediyorlar Allahm ermişine… Yalan, İnce Memedin adam öldürdüğü…”

Dükkanın önündeki kalabalık kaynaşınca da Deli Fahri çok ileri gittiğini anlıyor, sözünü değiştirir gibi ediyor, sonra kendini yenemiyor, yeniden veryansın ediyordu.

“Belki, belki,” dedi, “Ali Safa Beyi öldüren İnce Memeddir, belki. Belki Safa Beyin hakkını yediği bir ırgat, belki de tarlasını elinden aldığı bir köylü öldürmüştür. Nedir bu şamata, bu rezalet… Bir insan için Ankaradan bir ordu çıkarmışlar, bir insan için kocaman bir orduyu buraya getirmek günah değil mi? Bir koca ordu bir tek İnce Memedi nerede bulur ki? Çok insanın, çok fıkara köylünün canını yakacaklar, çok…”

Tam bu sırada Murtaza Ağanın başı dükkanın kapısının ardından çıkıverdi:

27

 

“Ulan köpek, deli köpek,” diye bağırdı. “Şu parmağımı, şu iki gözüne sokunca pörtletiveririm.” Parmağını bir ok gibi onun gözüne uzattı. Fahri sakmmasaydı Ağanın parmağı onun gözünü çıkaracaktı, öyle sert, hızlı gelmişti parmak onun gözüne doğru. “Sus köpek.”

Deli Fahri sapsarı kesilerek:

“Aman Ağam sustum,” dedi. Sonra da boynunu büküp: “Ben ne dedim ki,” diye ekledi.

“Ne dediğinin hepsini duydum köpek,” diye gürledi Mur-taza Ağa, öfkeden boyun damarları şişerek… “Ulan bu konuştuklarını bir hükümet adamı duysa seni ipe çekerler ulan, hem de derakap… Hem de şu meydandaki şu ağaca, derakap. Ulan senin o sarhoş kulakların ne dediğini hiç duymuyor mu ulan?”

Deli Fahri ayağa kalkıp boyun bükmüş, iki büklüm olup ellerini de göğsüne kavuşturmuştu.

“Aman Ağam, aman eline ayağına düştüm, elaman Ağam… Tövbe, tövbe… Siz de bana hiç arzuhal yazdırmıyorsunuz ki… Hep Siyasetçi, hep Siyasetçi… Zengin oldu Siyasetçi… Sabahtan beri hep o yazıyor, hep o…”

“Sus! Daha konuşuyor uyuz köpek, sus!”

“Sustum Ağam… O kafir İnce Memed diyordum Ağam, bu akşam değil de, yarm akşam dağdan yüz on bir adamıyla inecek, bizim gül kasabamızı yakacak, diyordum. Sor sor, işte şun-ların hepsi duydu.” Dükkanın önündeki köylülere yalvarırcasına baktı. “Söyleyin kardaşlar, ben öyle demiyor muydum?”

Murtaza Ağa:

“Neee?” diye telaşlandı. “Sen nerden aldın bu haberi?”

Deli Fahri rahatladı:

“Ben duyarım, hem de çok sağlam yerlerden.”

“Dur öyleyse,” diye yöresine bakındı Murtaza Ağa. Gözüne kestirdiği yaşlı köylüye: “Sen gel buraya,” dedi. Köylü onun yanma doğru kalabalığı yararak yürüdü.

“Buyur Murtaza Ağa.”

“Sen şimdi Fahri Efendinin yazacağı telgrafı Ankaraya çekeceksin. Okuryazarlığın yoksa parmak basacaksın.”

Fahri hemen sandalyasına çöküp kağıdı makinaya geçirirken:

28

“Sen hiç küsüm etme Ağam,” dedi. “Ben telgrafı bir donatırım ki, Ankaranm dağı taşı ve de Mustafa Kemali ve de ordusu, candarması hep dile gelir.”

“Ne yazacaksın?” diye yumuşayarak sordu Murtaza Ağa.

“Aman Murtaza Ağa Efendim, aman yüksek Beyim, Deli Fahri ne yazacağını bilmez mi?”

“Ne yazacaksın?” diye gene sertleşti Murtaza Ağa. “Ne yazacaksın?”

Fahri yeniden ayağa kalkıp elpençe divan durdu, telaşlı, kanlı gözleri yuvalarında korkuyla dönerek.

“Ne yazacaksın?”

“İnce Memedin bütün dağları adamlarıyla tuttuğunu… Bütün yolları belleri… Kızların, gebe kadınların… Yetmiş yaşında kocakarıların…”

“Yok olmaz. Onlar hep yazıldı. Başka, başka, başka… Çalıştır kafanı…”

“İnce Memed bu gece emrindeki üç yüz atlısıyla gelerek… Kasabamızı…”

“Oldu,” diye güldü Murtaza Ağa. “İşte şimdi oldu. Şimdi sen on kişi daha bul, her birisine bir telgraf yaz, önlerine de düşüp telgrafhaneye götür. Bizim orada hesabımız var, telgraf müdürüne ver o kağıtları… Parmak bastırmayı da unutma. Şu parayı da al…” Eline epeyce yüklü bir para sıkıştırırken de: “Deli kavat,” dedi, “az daha, ben yetişmesem, bu deli kafanla sen ipi boyluyordun.”

“Baş üstüne Ağam, var ol Beyim, Allah sana zeval vermesin.”

Fahrinin paraları tutan eli titriyordu.

Murtaza Ağa oradan hızla uzaklaştı. Arzuhalci de kapıdaki birikmiş kalabalığa bağırdı:

“İçeriye gelin,” dedi, “sen sen, sen… Kaçmak yok… Bu telgraflara parmak basmayanın cezası çok büyüktür. Sonra hepimiz cunhalı düşeriz. Bakın, işte şimdi gözünüzün önünde oldu. Az daha ipi boyluyorduk.”

On beş kadar sessiz köylü geldiler, küçük dükkana sığıştılar, kağıdı daktiloya geçirmiş Deli Fahri de çatır çutur yazmaya başladı.

29

“Pişman oldular,” diye konuştu. “Pişman olup sonunda bana geldiler. O Siyasetçi ne bilir telgraf yazmayı, telgraf yazıp da Ankarayı tavlamayı. Benim telgrafımı Ankarada okuyan her kişi iki gözü iki çeşme ağlamazsa…” Önündeki eski, dökülen makinayı kaldırdı, “Ben de bu makinayı, işte böyle kaldırır taşa çalar paramparça ederim. O Siyasetçi ne bilirmiş arzuhal yazmayı… O, götünün deliğini bile bilemez. Onun arzuhaline eğer Ankara bir tek candarma bile gönderirse, ben de ona anlı şanlı güzel Ankara demem. Şimdi görün bakalım, yarın, ve hem de yarından da daha yakm ordumuz nasıl geliyor da çullanıyor şu Torosların üstüne…”

Yaratarak, gülümseyerek yazıyordu. Arzuhallerinin o yüksek yerlerdeki büyük etkisini çoktandır biliyor, bununla da övünüyordu. Şimdi ne kadar bulabilirse o kadar parmak bastıracaktı. Ve de çok şükür, bu kasabada parmakları olan çok adam vardı. Bir yandan telgrafları özenle yazıyor, bir yandan da eksilen adamların yerine yenisini bulup oturtuyordu. Bu minval üzere Fahri Efendi durmadan akşama kadar yazdı. Eğer Murtaza gelip de:

“Yeter bre Fahri Efendi biraderim, yeter artık, ocağımızı ba-tırdm. Senin bugün yazdığın telgraflara giden parayla alimallah ben bir çiftlik alırdım. Yeter bre Fahri Efendi kardaşım, hiç din iman, insaf denen nesnenin zerresi yok mu sende?” demeseydi, hızını almışken sabahlara kadar yazacaktı.

Fahri Efendi onun bu sözlerine çok kızdı. İçinden, bunlar nankör adamlar, diye geçirdi. Bunlar iyilik bilmezler… Başını kaldırdı, kanlı gözleriyle ona gücenmiş bir köpeğin hüzünlü gözleriyle baktı, yorgun bir sesle de yumuşacık:

“Benim bu yazdığım telgrafları acaba Adanadaki, Ankara-daki, İstanbuldaki bütün avukatlar bir araya gelseler yazabilirler mi? Ben canımı, yüreğimi, ciğerimi koydum bu telgraflara.” Küskün, başını geri indirdi.

Murtaza Ağa söylediklerine pişman oldu:

“Tamam,” dedi gülerek, “tamam Fahri Efendi arkadaşım. Ne de alıngansın bre ulan…” Sırtına okşarcasma bir tokat indirdi, ardından da usul usul sıvazladı. “Gücenme bre kardaşım.”

Fahri:

30

“Ben gücenirim arkadaş,” dedi. “Ben çünküleyim ki işimin erbabıyım. Çünküleyim ki şu benim kalemimin üstüne… Bizi mahveden bu sarhoşluk, sarhoşluk…” diye ekledi arkasından. Dudakları büzüldü, yüzü gerildi, gözlerine yaş doldu. “Aaah, sarhoşluk…”

“Bak arkadaş, sana da hiç şaka edilmiyor. Bak arkadaş, şimdi Ankarada yeryüzü gökyüzü senin telgraflarına kesti. Şimdi bütün Ankara o senin her birisi taşa geçen, insanları dil-hun eden o yüce telgraflarından dolayı feryadı figan içinde. Elin dert görmesin, sağ ol, var ol… Yarın da, daha gün ışımadan, aynı faaliyeti hulusu kalbile sürdürmelisin. Ne kadar gücün varsa o kadar yaz. Sen ki bu kasabanın birinci, hem de baş birinci, her arzuhali çeliğe işler arzuhalcisi Fahri Efendisisin, ne kadar biliyorsan o kadar yaz ki, şu İnce Memedin ölüsü bir eşeğin üstüne atılmış kasabaya getirilene kadar yaz. Yaz ki yaz… Ve hem de benim şakalarıma gücenme. İnsan hiç ağası Murta-zaya gücenir mi?”

“Gücenmem,” diye güldü Deli Fahri. “Ben senin sözlerine hiç alınır mıyım? Ben hiçbir şeye gücenmem muhterem Kara-dağlızade Murtaza Ağaefendi. Ben sana, velinimetim Efendime, Ağalar sultanına hiç gücenir miyim ki, Allah benim, sana nankörlük edersem, şu iki gözümü önüme akıtmaz mı ki… İyi oldu, çok, çok iyi oldu yazdığım arzuhaller, bu sefer senin yüzünden ve hem de gül yüzünden dolayı birer arzuhal numunesi oldu ki, okuyanın dili boğazına akar şaşkınlığından. İşte bana böylesi arzuhalleri sen, sen yazdırdın. Sana hiç insan gücenebilir mi ki, ağaların sultanı?”

Ayağa kalktı, söylev çeker gibi sağ kolunu ileriye uzattı:

“Bu gece, bu gece, benden arzuhal bekle,” diye bağırdı. “Geceler altın sabahlara gebedir. Ve hem de altın arzuhallere… Şimdi ben bu gece hayatım boyunca yazdığım en güzel, en tesirli, en usta arzuhalleri bulacağım, bir de büyük üstatların yazdıklarını göz önüne alarak, akla hayale gelmedik arzuhaller yaratacağım ki okuyanın karnını çatlata. Ve de o İnce Memed canavarını tutalar, ve hem de o kan içiciyi ve de onun ala gözlerine mor sinekler çokuşmuş ölüsünü uyuz eşeklerin ve hem de Çıplak ve uyuz eşeklerin sırtına ataraktan kasabaya getireler. Ve

31

hem de ve de altmış yedi köyün ortasında onun derisi yüzülmüş ölüsünü ve hem de Kozanda, Kadirli ve hem de Adana vilayetinin tüm köylerinde, Ankaranın, İstanbulun içinde dolaştı-ralar, sonra da oturup Büyük Millet Meclisinin önünde keskin kasap bıçaklarıyla güzel güzel derisini yüzeler.”

Fahri Efendi bütün bu güzel, kanatlı ve de görkemli sözleri yaratırken şimşekler çakan gözlerini Murtaza Ağanın gözlerine dikmiş onun beğenisini bekliyordu. Murtaza Ağaysa biraz alaycı, biraz kederli bir yüzle onu dinliyor, arada bir de usuldan, belli belirsiz başını sallıyordu. Fahri Efendi soluyarak yerine oturunca Murtaza Ağa konuşmak zorunluğunu duydu:

“Evet,” dedi, “yerden göğe kadar haklısın. İnşallah dediğin olur da şu İnce Memedin derisini yüzerler de ötekilere de ders olur.”

“Ders olur,” diye ayağa fırladı Deli Fahri, sonra da gene yorgun, soluyarak yerine oturdu. Ardından da hayıflı hayıflı başını sallayıp, “Ah, ah,” dedi, “aaah, ah! Ben böyle olacak adam mıydım, ben arzuhalci kalacak kişi miydim… Felek gözün kör olsun, evin yıkılsın Felek… Yerin dibine gömül sarhoşluk ve hem de yoksulluk… Her kötülüğün başı yoksulluk…”

“Kader böyle imiş Fahri Efendi, ne yapalım, kader. İnsanın elinden her kötülük gelir, arkadaş. Bak işte kanı ciğeri on para etmez bir ayağı yalın köylü çocuğu bizim Milli Mücadelemizin en yiğit kahramanını gözünü kırpmadan öldürüyor, sonra da elini kolunu sallaya sallaya dağlarımızda dolaşıp duruyor.” Murtaza Ağa bunları ona acımış, sevgi dolu bir sesle söylerken sırtını da usul usul okşuyordu. “Bu kasaba senin bu büyük iyiliklerinin altında kalmayacak. Seni mükafatlandıracak. Sen yeter ki çalış kasabamız için ve de Ankara üstüne ateşe devam.”

“Devam!” diye gürledi Fahri Efendi. “Devam ki devam. Ve hem de havan topu ateşiyle ve hem de dağlar aşırı… Yangın yerine çevireceğim Ankarayı.”

“Evet arkadaş, çevir ki çevir yangın yerine dünyayı. Senin, benim, vatanımızın ve bilcümle halkımızın, toprağımızın, tekmil mahlukatımızın hayatı büyük tehlike içinde.”

Karadağlıoğlu ona biraz daha para uzattıktan sonra kaykı-larak yürüdü, köprü başına doğru gitti. Onu gören köylüler

32

saygılıca hazır ola geçer gibi yapıyorlar, bir köşeye çekilip geçmesini bekliyorlardı. O da göğsü ilerde, başı dik önünden geçtiği köylülere tepeden bir selam verip geçiyordu. Topal Ali de sessizce onun üç adım arkasından geliyordu.

Köprünün üstüne gelip bir süre çok aşağılarda akan çayın sularına baktı. Suyun içinden biribirleri arkasına tirkenmiş kıvrak, ürkek balıkları görünce sevindi. “Daha gözlerim gençliğimdeki gibi görüyor,” diye kendi kendine söylendi. “İşte bu iyi,” diye de bıyıklarını burdu. Böyle sevinerek bir süre aşağıdaki suya baktı. İnce Memedi düşünüyordu. Niye böylesine düşman kesilmişti bu çocuğa, bu kadar mı korkuyordu ondan, ne gelirdi böylesi kimsiz kimsesiz, üstelik de öksüz, dediklerine göre de boyu küçücükmüş onun, küçücük, okuryazar bile olmayan bir çocuğun elinden? Ateş olsa cirmi kadar yer yakardı. Yakardı ya, bütün dağların, bütün köylüleri tutuyorlardı onu. İşte Ali Safa Bey bu yüzden gitmedi mi? Vayvay köylüleri saklamadı da kim sakladı İnce Memedi, kim öldürttü ona Ali Safa Beyi? İnce Memedin Ali Safayla ne ilgisi olabilirdi ki, durup dururken niçin öldürmüştü adamcağızı? Demek, demek bütün Ağalara düşmandı o. Demek Çukurovadaki her iyi insanın kanına susamıştı. Belki beni de, diye düşünürken Murtaza Ağa, tepeden tırnağa ürperdi. Demek ki benim de kanıma susamış o İnce Memed. O yalınayak köylüler hepimizin kanma susamıştır. Bu İnce Memed eğer o dağlarda bir yıl daha kalırsa olmaz, olamaz. Alıştırır köylüleri. Bize düşman olmaya da alışırlarsa köylüler, işte sen o zaman seyreyle gümbürtüyü. Yıkmadık ev, söndürmedik ocak koymazlar Çukurovada. O köylüler, o dünyanın en ikiyüzlü insanları ellerine bir fırsat geçmesin, derimizi havada yüzerler. Ankarayı böyle telaşa vermek iyidir ve de gerçektir. Yılanın başı küçükken ezilmeli dedik. Söyleye söyleye dilimizde tüy bitti. İnce Memed köylüye önder oldu, yetişin imdada dedik, kimsecikler inanmadı. Amanın vatan gidiyor, dedik, kulak asan bile olmadı. Bir oğlancık dediler geçtiler. Alın size oğlancığı, alın işte Ali Safa Beyi de öldürdü. Daha da kimleri öldürecek… Ve kendi öldürülüşünü getirdi gözünün önüne. Soysuz adam, insanlıktan nasibi olmayan bu canavar kurbanlarının tam gözlerinin bebeğine sıkıyormuş kurşunu. Zavallı Ab-

33

¦’..:«:

di Ağayı da böyle öldürmüştü. Hem de üç saat yalvartarak, Abdi Ağaya ayaklarını öptürerek, yalatarak, onu yerde yılanlar gibi süründürerek. Ali Safa Bey de ona çok yalvarmış, yakar-mış, çiftliklerim, malım mülküm, şu dünyada neyim varsa senin olsun, demiş, bir tek canımı bağışla İnce Memed… Çok ağlamış, zarılamış, diller dökmüş, yerlerde onun ayaklarının dibinde sürünmüş, çarıklarının altını yalamış, o pis çarıklarının, öteki Nuh demiş de Peygamber dememiş. Onu bir gece sabaha kadar yalvarttıktan sonra, tam şafağın yeri ışırken, şu doğan güne bak Ağa, demiş, bir daha göremeyeceksin. Tüfeği gözüne dayamış, çökmüş tetiğe, Ali Safanm da başı bin parça olmuş, başının etleri kemikleri de, dilim dilim, odanın duvarlarına yapışmış. İşte bir tek bunu duysa, Ankara kıyameti koparır, bu vatan batmış der. Öyle köylü telgraflarıyla olmaz bu iş. Bu vatanın altı oyuluyor, şimdi bir tane İnce Memed, yarın iki öbür gün üç… Sonra sonra yüz, iki yüz, üç yüz, bin… İki bin, on bin, yüz bin… Çık çıkabilirsen başa! Her köylü bir İnce Memed kesilir… Böyle düşünerek köprüden aşağıya doğru yürüdü. Yöresindeki köylü kalabalığına korkuyla, öfkeyle, biraz da iğrenmeyle bakıyordu. Allah bunlara kel versin de tırnak vermesin, diyordu. Dosdoğru, koşarcasına Taşkın Halil Beyin konağına vardı, konağın avlusunda otomobiller duruyordu. Buna çok sevindi, yüksek Beyler daha gitmemişlerdi. Onlara söyleyeceği, yürek paralayıcı çok sözleri olacaktı. Taşkın Halil Bey, sen çok konuşma Murtaza, demişti ya, varsın desin. Konuşmamıştı da, kibar konuşmuştu da ne olmuştu? İşte Ali Safa Bey öldürülmüştü. Daha da çok kişi bu canavarın gözlerine sıktığı kurşunlarla can verecekti.

“Sen burada bekle,” dedi Aliye. Avlu kapısının yanındaki zeytin ağacını gösterdi. Biraz çekinerek, yüreği çarparak Taşkın Halil Beyin büyük kapısı açık duran konağının merdivenlerine tırmandı. Halil Bey onu merdivenin çıktığı salonun ortasında karşıladı:

“Aman ha aman Murtaza,” dedi, “sen sen ol, Arif Saim Bey, Vali Muavini, Candarma Albayı bir şey söylemezlerse İnce Memed lafını açayım deme. Aman ha aman, Arif Saim Bey dün akşamdan bu yana yağıp gürlüyor, adam deli divaneye dön-

müş. Ankara bunu duyarsa bütün Çukurovayı yaktırır, diyor da başka bir şey demiyor. Amanın Murtaza, aman ha usul ol.”

“Olur,” dedi Murtaza Ağa suratını asarak. “Peki bu İnce Memed ne olacak?”

“Arif Saim Bey onu iş edindi, onun işi tamam artık. Bugün değilse yarın… Sen onun için hiç korkma. Dağlar candarmayla doldu.”

“Korkuyorum Halil,” dedi Murtaza Ağa. “Ben çok korkuyorum. Hani geçen sefer de Abdi Ağa öldürüldüğünde de tamamdı bu oğlanın işi?”

“Bu sefer tamam,” dedi Taşkın Halil Bey. İçeriye girdiler. Murtaza Ağa ceketinin düğmelerini ilikleyip iki büklüm olaraktan önce Arif Saim Beye koşup ellerine sarıldı. Bey elini hızla çekmeseydi öpecekti. Sonra Vali Muavinine geçti. Ardından da Albaya. Odada tanımadığı birkaç adam, üç de candarma yüzbaşısı vardı. Onların teker teker ellerini sıktıktan sonra köşeye geçip büyük pencerenin altındaki ak patiskadan kırmızı gül işlemeleri olan sedire gitti oturdu. Odada ceviz ağacından oymalı boş birkaç koltuk vardı ya, Murtaza Ağa kocaman milletvekilinin oturduğu koltuk gibi bir koltuğa oturamazdı. Böylesi bir davranış saygısızlık olurdu.

Arif Saim Beyin yüzü azgındı. Hep önüne bakıyor, konuşmuyordu. O konuşmayınca ötekiler de konuşamazlardı. Derken Molla Duran Efendi, onun arkasından Mustantık Rüştü Bey, arkasından da Kozanoğlu Fahri Bey ve Tapucu Zülfü geldiler. Arif Saim Bey hiç kimseye başını kaldırmadı, ellerini uzatanların ellerini iki parmağıyla tutup bıraktı. Tapucu Zülfü ge-lincedir ki ayağa kalkıp boynuna sarıldı ve gülümseyerek de sordu:

“Nerdesin be kardeşim Zülfü, ne alemdesin? Çoktandır senden bir haber alamadım. Bizim hanım da üzülüyor, geçen gün Zülfüye ne oldu, diye sorup duruyordu. Sahi, ne oldu sana Zülfü be?”

“İyiyim Bey, bir kederimiz yok Beyim,” derken Zülfü onun gösterdiği gül kabartmalı ceviz ağacından koltuğa oturdu, ayak ayaküstüne attı. “Eeee, sen nasılsın Bey arkadaşım. Bizim burada durumumuz iyi. Senden başka bir kederimiz olur mu ki…

 

34

35

Derdimiz günümüz siz Bey kardeşimizi düşünmektir. Hanımefendiye selam söyle, onun mübarek ellerinden öperim. Onunla birlikte diktiğimiz nar ağaçları büyüdü. İnsan başı kadar çok pembe narlar verdi. Narlar o kadar kocaman ki incecik dallar o narları götüremiyor da altına destek koyuyorum. Yakında büyük bir sepet nar göndereceğim ona ki hiçbir narı kesmeye kı-yamayıp Hanımefendi, karşısına koyup onları günlerce seyredecek. Bir parıltılı pembe ki narların her birisi, böyle bir pembe, şafağın yerinde, günün batımında bile yok. Gönderdiğim incirleri aldı mı Hanımefendi kardeşim?”

Gülerek, sevinerek:

“Aldık,” dedi Arif Saim Bey. “Aman Allah ben hayatımda böyle incirler görmedim. Eve Aydın mebusu arkadaşımız gelmişti, incirleri gördü, o da hayretinden öyle kalakaldı. Ne Aydında, ne de İzmirde ben böyle incirleri görmedim, dedi. Aman efendim, aman efendim, çok memnun oldum. Hanım da sevincinden göklere uçtu. Bizim Hanım bu Zülfüyü kardeşi gibi sever. Kardeşi ne demek, çocuğu, anası, babası gibi sever. Evet efendim, biz gelelim incirlere. Nah, her birisi bunun kadar.” Yumruğunu sıkıp gösterdi. “İşte bunun kadar. Afedersiniz her birisinin kıçından, afedersiniz kıçından şıp şıp bal damlıyor. Bal damlaları ki, her birisi ışıltılı, sarkmışlar sarı, kehribar incirlerin afedersiniz kıçlarından, afedersiniz kehribar. İşte bu bizim Zülfü hergelesi böyle incirler yetiştirir. Narları da göreceğiz, göreceğiz ki ne Fransa, ne Almanya ne de İngiltere böyle narlar yetiştirmemiş, ne de yetiştirebileceklerdir.”

“Ne de İtalya,” diye onu tamamladı Tapucu Zülfü.

“Ne de İtalya,” dedi Arif Saim Bey sevinç içindeki yüzüyle.

Arif Saim Beyin bu Tapucu Zülfüyle hukukları çok eskiydi. Zülfü küçük bir kasaba tapucusuydu ama, anasının gözü bir kişiydi. Sırasında bir kaymakam, bir vali, bir milletvekili kadar etkiliydi. İttihatçılarla çalışmış, sonra Çukurovanm işgalinde Fransız askerleriyle birlikte Adanaya girmiş, Fransız kumandanının yanına bir yaver gibi kapılanmış, işte bu sırada da Adananın bir ilçesinde candarma kumandanı olan Arif Saim Beyi tanımış, onunla kardeş olmuşlardı. Fransızların Çukurovadan çekileceklerini bütün ovada ilk anlayan Zülfü olmuş, işbirliği

36

yaptığı arkadaşı Arif Saim Beye bunu anında bildirmişti. Kozanda üç gün üç gece oturmuşlar, uyku uyumadan, yemek yemeden konuşmuşlar, sonunda da Kuvayı Milliyecilerin saflarına katılmışlardı. Uzun bir süre Fransızların buyruğunda çalıştıktan sonra, her ikisi için de Kuvayı Milliyecilere katılmak kolay olmamıştı. Ama Zülfünün cin gibi aklı her bir zorluğu yenmiş, bunlar da Mülkilerle birlikte savaşa katılmışlardı. Arif Saim Bey almış yürümüş, Başkumandan Paşanın en güvendiği üç adamından birisi olmuştu. Zülfüye gelince o, devletten hiçbir şey istememiş, salt ilçe tapuculuğunu ona yeniden vermelerini istemişti. Ve başta Arif Saim Bey olmak üzere, Toros dağlarında müstevliye karşı kanlarını akıtmışlara, kanlarının karşılığı, her avucu bir kan eder toprakları büyük bir uzmanlık rahatlığıyla pay etmişti. Bu kan pahası topraklardan en büyük pay da Arif Saim Beyle canı biraderi Zülfüye düşmüştü. Fransızlar Çukurovadan çekildikten, Kurtuluş Savaşı bitip yeni hükümet kurulduktan sonra o kadar çok kişi kahraman kesilmişti ki, bunların toplamı Toroslarda çarpışanların belki de on mislini geçmişti. İşte burada da Zülfü, Arif Saim Beyin, yeni kurulan devletin yardımına yetişmiş, kim Toroslarda çarpışmış, kim askerden kaçmış, inanılmaz bellek gücüyle, onları bir bir ayırmıştı. Ve öyle de bir hüneri vardı ki Zülfünün, kim savaşa katılmış, kim yalan söylüyor hemencecik ayırt ediyordu. Eğer Zülfü isteseydi şimdiye çoktan milletvekili, dahası da bakandı. Ama Zülfü bunların hiçbirisini istemiyor, şu küçücük üç bin beş yüz kişilik kasabanın küçücük tapucusu olmayı üne, bütün onurlandırmalara yeğ tutuyordu. O, öyle bir adamdı ki, Arif Saim Beyin bütün yakarılarına, dayatmalarına karşın İstiklal Madalyası için bile başvurmamış, bunu ona Arif Saim Bey bizzat Başkumandana söyleyerek verdirtmişti. Onun bir tek derdi vardı, o da topraktı. Bu verimli topraklarda dünyanın en güzel meyvelerini, çiçeklerini yetiştirecekti. Pamukçulukta da ovada devrim yapacaktı. Ahdetmişti. Bunun üstesinden kesinlikle gelecekti. Bu Arif Saimde de öyle sanıldığı kadar da iş yoktu. Paşanın gözünün bebeği olduğu halde gönderdiği, afedersiniz, kıçlarından kehribar gibi ballar damlayan, afedersiniz her birisinin kıç-lanndaki damlaların üstüne bakanların sureti çıkar, işte böyle

37

incirleri azıcık yüreklilik gösterip de Paşaya ulaştıramamıştı. Zülfü bu incirleri Paşaya öyle yaranmak, bir şeyler koparmak için göndermemişti Allah bilir, salt, ülkemizde de böyle cennet meyveleri yetişiyor demek için, bu ulusun en büyüğü yürekten sevinsin diye göndermişti.

“Asmalar diktim beyler, her asmayı teker teker aşıladım. Sonra İspanyadan turunç getirtip limon aşılattım. Limon, portakal aşılamak tecrübe isteyen işlerdir, kendime güvenemeyip ta Rodos adasından usta aşıcılar getirttim. Sonra efendim, narları da kendim aşılıyorum. Yakında bütün Akdenizi dolaşıp… Aaah Arif Saim Bey aaah, ah kardeşim, o incirleri Paşaya bir ulaştırsaydın, Paşa Çukurovamn ballı incirlerini bir tatsaydı, ya da o ballı incirleri, afedersiniz, şeylerinden kehribar bal damlayanları hiç olmazsa bir görseydi, belki de bu ülkenin başı olaraktan mutlu olurdu.”

Arif Saim Bey sapı altın bastonunu üç kere yere vurarak:

“Paşa senin incirlerini münasip bir zamanda görecek,” dedi. Sözleri kesindi. Zülfü buna çok sevinip bahtiyar oldu. “Belki de Paşayı senin bahçelerine, çiftliğine getireceğim. Paşa böyle müteşebbis adamları görüp tanıyınca bahtiyar olup sevincinden gözleri yaşarıyor. Hele bu müteşebbis insanlar onun cephe arkadaşları olunca sevincinden ne yapacağını bilemiyor. Seni tanıyor Zülfü.” Göbeğini hoplata hoplata güldü. Göbeğiyle birlikte elindeki altın başlı bastonu da hopluyordu. “Seni, seni tanıyor.”

Arif Saim Bey sonra ciddileşti, kaşlarını çattı, dalıp pencereden görünen Sülemiş tepesine bir süre baktı. Karadağlı Mur-taza onun yüzündeki bu değişikliğe sevindi. Şimdi artık Ali Safa Beyin ölümüne gelecek, İnce Memedden söz edecek, diye düşündü. Yüreği ağzında, Arif Saim Beyin konuşmasını bekliyordu. O meseleyi açınca artık konuşmak onun için farz olurdu. Şu namussuz, Allanın belası Zülfü de bir türlü açmıyor ki İnce Memed sözünü. Ulan deyyus, bir kerecik olsun İnce Me-med desen, Ali Safa Beyi gözbebeğinin tam ortasından vurdular, kızıl kanlara belediler onu, diye söylesen ne olur. Öfkeden deliye dönmüş, dişi dişini yiyor, içi alıp alıp veriyor, ulan iki bin yüzlü Zülfü, ben ne bilirdim senin Beyle bu kadar laubali

38

olduğunu, diye düşünüyordu, yoksa seni Erciyesin ejderhası gibi kuşatır, sana İnce Memedin şu fıkara millete yaptıklarını bir bir ezberletirdim, sen de onun yüksek huzurlarında şimdi bülbüller gibi öterdin. Aaah, bir yanılıp yazılsa da surdan bir tanesi bir Ali Safa Bey lafı açsa… İşte sen o zaman gör Karadağ-lıoğlu Murtaza Ağayı ki, ne sözler söyler Başkumandanın öz bir arkadaşına ki söz derim sana.

Arif Saim Bey daldığı karşıki tepenin doruğundan gözlerini içeriye getirdi. Bir süre gene dalgın, amaçsız yöreye bakın-dıktan sonra birden anımsamış gibi durdu, bastonunu yerden bir karış kaldırdı:

“Hazır ol Zülfü,” dedi, “önümüzdeki bahara hazır ol. Seni bir ziraat heyetinin başında Avrupaya göndereceğim. Gider misin?”

“Gider misin de ne demek,” diye güldü Zülfü. “Gider misin de ne demek, can atarım.”

“Öyleyse hazır ol Zülfü.”

“Hazırım.”

“Herkesi, bütün savaşa katılan kahramanları bu millet mükafatlandırdı. Bir tek kişi, bir alçakgönüllü kahraman bu mükafatlardan payını alamadı, o da benim canı azizim Zülfü biraderim, kahramanım. O da şurada gördüğünüz işte bu kişi, bir kasaba tapucusu. Onu Tapu Genel Müdürü yapsak, Ziraat Vekili yapsak, Zülfü bunların hiçbirisine tenezzül etmez. İşte bu adamdır o. İşte bu canı azizim olan Zülfüdür. Paşa beni ne zaman görse sorar, Zülfüyü gördün mü, Zülfü nerde, Zülfü ne yapıyor diye… İncirleri, afedersiniz her birisinin kehribar renkli kıçından bal akan incirleri Paşa Hazretleri, vatan kurtarıcı ulu insan bir görse, deli olur. İşi gücü bırakıp doğru Çukurovaya koşar.”

Karadağlıoğlu içinden söylendi, gelsin de görsün Çukuro-vayı. Gelsin de Zülfü deyyusunun portakal bahçesi dediği o çalılığın içinde iki gözbebeğinin ortasından İnce Memedin kurşunlarını yesin. Yesin de aklınız başınıza gelsin. Ulan Arif Saim Bey, ulan dürzü, ulan şu meymenetsiz Zülfüden bile beter ikiyüzlü, bekle bakalım bekle. Altı ay sonra İnce Memed gelip de Ankarayı basmazsa ben de o ayağı yalın, götü açık İnce Memed Çocuğuna İnce Memed demem. Senin iki kaşının arasından

39

i

vurmazsa… İnce Memed seni gözbebeğinden değil de iki kaşının arasından vursun ki, seni kim öldürdü göresin.

“Evet Paşamız böyle işlere çok meraklı. Kendileri Dörtyol-da bizzat bir portakal bahçesi kurdular. Kendileri toprağa çok meraklıdırlar. Şimdiye kadar binlerce dönüm toprak aldılar. Kendileri toprağı ne yapacaklar, salt numuneyi imtisal olmak için fertlere, bunu yaptılar. Ve bizler de numuneyi imtisal olmak için alıyoruz toprakları.”

Zülfüye döndü, ona sevgiyle, sevecenlikle gülümsedi:

“Sen daha toprak alıyor musun?”

“Hiç almaz olur muyum Bey! Tabii alıyorum. Ben de bu Çukurova köylülerine canlı, gözlerinin önünde, öyle bir numuneyi imtisal oluyorum ki… Şu portakal, şu nar, şu incir bahçelerini kuraraktan öyle bir numuneyi imtisal olacağım ki… Pamuk çiftliklerini kurup Avrupalıların gözlerini kamaştıracağım. Sen sağ olasın, var olasın Bey. Allah senin sayini üstümüzden eksik etmesin.”

“Teşekkür ederim Zülfü. Hele seni bir Avrupaya gönderelim de, ilmini artırarak oradan bir dön de…”

“Çok şeyler öğreneceğim Beyim yüksek sayenizde… O kadar, o kadar çok ki… Ne, ne yapıyorum biliyor musun Bey?”

“Ne yapıyorsun Zülfü?”

“Şimdi Bey, beni iyi dinle, beni iyi dinledikten sonra da bana delisin deme.”

“Demem.”

“Bütün kasaba bana deli diyor.”

“Desinler. Ben demem.”

“Şimdi ben… Biliyor musun, bütün paramı zeytin fidanlarına harcıyorum. Köylülere dağlardan zeytin fidanları söktürüp getirtiyor ve de diktiriyorum. Çukurova bir de sayenizde bir büyük zeytinlik olacak. Ne kadar çok zeytin fidanı diktim biliyor musun, çoğu da tuttu?”

“Ne kadar?”

“Otuz bin.”

“İşte Cumhuriyet bizden böyle yenilikler istiyor. Sen ne dilersen dile Paşadan, senin için yok yok.”

“Biliyorum Beyim ya, burada çok dedikodu yapıyorlar.

40

Onlara göre ben bütün bu yaptıklarımı vatanın hayrı için değil de salt toprak almak için yapıyormuşum.”

Arif Saim Bey göbeğini hoplata hoplata uzun uzun güldükten sonra:

“Hay Allah,” dedi, “senin ne ihtiyacın varmış böylesi uydurmalara ki… Bütün Çukurova senin. Dilediğin yerde dilediğin kadar büyük çiftlik kurabilirsin. Bu beyler bunu bilmiyorlar mı? Bu vatanı biz kurtardık. Azıcık, bir çiftlik kadar toprağın da hakkımız olduğunu bilmiyorlar mı? Aldırma sen onlara. İşine bak. Ne kadar toprak istersen, beğendiğin yerden o kadar toprak alabilirsin, bu kasabalılar bunu bilmiyorlar mı? Bunun için kimse sana bir şey söyleyemez. Bu yüzden sana bir tek kelime söyleyeni vatan haini ilan eder ve hem de astırırım. Sen kimsin sen, bunlar seni bilmiyorlar mı? Sen de bunu bilmiyor musun?”

“Biliyorum Beyim.”

Murtaza Ağa karşıda, sedirin üstünde hırsından çatlıyor, Taşkın Halil Beye, Molla Duran Efendiye, ötekilere kaşla gözle, elleri ayaklarıyla işaretler yağdırıyordu İnce Memedden söz açılsın diye. Ötekiler put kesilmişler, derin bir huşu içinde Zülfüyü dinliyor, hayranlık dolu gözlerini bir an için olsun Arif Saim Beyden ayıramıyorlardı. Murtaza Ağaysa içinden alıp alıp veriyor, Arif Saim Beyi, oradakileri baştan aşağı kalaylıyor, öfkesinden patlayacak gibi oluyor, sonra birden Ali Safa Bey, İnce Memed sözünü biri açacak diye umutlara düşüyor, bekliyordu. Ötekilerse hiç oralı olmuyorlar, arada sırada da öfkeyle Murtaza Ağaya bakıp boyun kıvırıyorlar, içlerinden de bu adam bizi Beyin huzurunda rezil rüsvay edecek, diye geçiriyorlar, korkuyorlardı.

Öğleyi az geçe odanın ortasına birkaç masa getirilip birleştirildi, üstlerine de ak patiskadan turuncu iri gülle işlenmiş örtüler atıldı. Rakılar, şaraplar getirildi karla doldurulmuş kovaların içinde. Tandır kebapları, ayranlar, pilavlar, öteki kebaplar, bahçede eşkıya kebabı bile yapılmıştı, türlü türlü yemekler aşağıdaki mutfaktan sofraya taşınıyordu. Getirilen yemeklerden, rakısını içen Arif Saim Bey şöyle bir tadıyor, çiğnerken duruyor, düşünüyor, eğer yüzü azıcık asılmışsa, önündeki kalaylı sahan hemen kaldırılıp yerine bir başkası konuyordu.

41

Öğle yemeği tam akşama kadar sürdü. Arif Saim Bey eşkıya kebabını çok sevmişti:

“Yahu Taşkın Ağa,” dedi, “yahu biz Toroslarda düşmana karşı çarpışırken, sen o dağlarda bize eşkıya kebabını niçin hiç yapmıyordun?”

Taşkın Ağa sevinç içinde güldü:

“Dövüşmekten yemek yemeye fırsat mı bulabiliyorduk, sen söylesene Bey?”

“Doğru, doğru,” diye güldü Arif Saim Bey. “Yerden göğe kadar hakkın var.”

Murtaza Ağa içinden veryansın ediyordu, şu deyyuslara bakındı hele şu deyyuslara, düşmanla öylesine çarpışmışlardı Toros dağlarının doruklarında ve hem de kovuklarında yemek yemeye fırsat bulamamışlar! Yalancının o güzel avradını cümle alem düdüklesin mi? Hem böyle düşünerek sövüyor, hem de oradakilerin gözlerinin içlerine anlamlı anlamlı bakıyordu. Oradakiler onun yüzünden epeyce tedirgindiler. Bir ara Murtaza, elleri karnında iki büklüm yerinden kalkıp Zülfünün yanına geldi, kulağına eğildi:

“Ulan Zülfü,” diye fısıldadı. “Ulan ocağın bata bre ulan senin. Ulan zeytin çiftliklerinin sırası mı? Ülkenin asayişi bozulmuş. İnce Memed önüne geleni gözbebeğinin tam ortasından kurşunluyor. Dağlar taşlar eşkıyayla, insanları tam gözlerinin bebeklerinden vuranlarla doldu, amanın Zülfü, amanın oğlunu öldürdüm ocağına düştüm, amanın bu ne haldır, söyle Beye ki, bir alay, bir fırka, bir kolordu göndersin ki… Dağlar taşlar, tüm köylüler hali isyanda…”

“Sus ve git,” diye kaşlarını çattı Zülfü. “İnşallah Bey duymadı bu konuştuklarını.”

Beyse pencereden dışarıya bakıyor, eşkıya kebabından bir parçasını gövdeye indirdikten sonra uzun uzun parmaklarını yalıyordu. Yalamayı bitirince de kadehine yapışıp gözlerini kapatıp rakısını bir tapınmada mest olarak içiyordu.

“Gidiyorum Zülfü,” diye inledi Murtaza. “Gidiyorum ama sen de bunu unutma.”

Odadan dışarıya çıktıktan sonra kapının yanına çekilip orada durdu. Arif Saim Bey onu saklandığı yerde göremiyordu.

Öteki de canını dişine takmış işaretlerle Zülfüyü çağırıyor, yanma gelmesini istiyor, ona önemli, çok önemli bir şeyler söyleyeceğini anlatmaya çalışıyordu. Zülfüyse gelmemekte diretiyor, yüzünü buruşturuyor, onu elleriyle kovuyordu.

Aralarındaki sessiz tartışma uzun sürdü. Sonunda Murtaza öyle bir işaret yaptı ki Zülfü artık yerinde kalamazdı, hemen yerinden fırlayıp kapıya vardı:

“Ne istiyorsun be Allahm belası kafasız herif, senin elinden hiçbir yerde bize rahat yok mu?” diye dişlerini sıkarak yılan gibi fısıldadı. “Söyle ne istiyorsun benden?”

Murtaza gözlerini belerterek:

“Farkında değil misin Zülfü kardeşim, biz hepimiz ölüyüz. Bugün Ali Safaya, yarın bana, öbür gün de sana. Kurdun ağzına kan bulaştı. Toros dağlarını tuttu İnce Memed. Dağlar hali isyanda. Yılanın başını daha küçükken ezmezsek, bir İnce Memed iki, iki İnce Memed dört, dört İnce Memed… Çok kalabalık var şu dağların arkasında, şu kocaman Anado-lunda, çok insan, çok insan… Amanın gün geçirip fırsat vermemeli zamana. Aman ha… Şimdi söyle Beye ki… Halimiz duman… Şimdi bizim halimiz duman, altı ay sonra da onların… İnce Memed altı ay sonra Ankaranın kapısına dayanmazsa…”

“Suuusss,” diye onun ağzını kapattı Zülfü. “Sus, Bey bunu duymasın, seni ipe çektirir. Kim oluyormuş İnce Memed de Ankaranın kapısına dayanıyormuş. Sus, kimsecikler duymasınlar bunu, suuus!”

“Ama biz öldük.”

“Kimseye bir şey olmaz, sus, delirme.”

Murtaza Ağa yalvardı yakardı, Zülfünün ayaklarının altını öptü, o aldırmadı. O konuştukça, öteki gülüyordu.

“Kendi düşen ağlamaz,” diye sonunda merdivenlere atıldı Murtaza Ağa. Koşarak dışarıya çıktı. Topal Ali onu zeytin ağacının altında bekliyordu. Ali Safanın evine yürüdüler. Ev, avlusu, salonu, balkonu, odalarıyla ağzına kadar uzaklardan gelen konuklarla zınkazınk dolmuştu.

“Ne kadar çok insan, ne kadar çok insan,” diye şaşkınlığını söyledi Murtaza Ağa.

42

43

“Ne kadar çok da seveni varmış,” diye karşılık verdi Topal Ali. “Abooov!”

Murtaza Ağa bir süre durdu, düşündü:

“Ali Safa eceliyle ölse, onun cenazesine bu kadar insan gelir miydi Ali?”

“Gelmezdi Ağam!”

“Gelmezdi Ali, gelmezdi. Pekiyi Ali, sen bu dünyanın en akıllı adamısın, malım da sana kurban, canım da… Sana bir sual soracağım, amma sen korkmadan benim bu sualime karşılık vereceksin.”

“Veririm Ağam.”

“Eğer Ali Safayı İnce Memed değil de başka birisi öldürmüş olsaydı, bu cenazeye bu kadar kalabalık gelir miydi?”

“Gelmezdi.”

“Gelmezdi yaaa. Bunun yüzde biri bile gelmezdi. İnce Memed sayesinde Ali Safa Bey İran Şahı gibi gömülüyor.”

Avlu kapısından döndüler.

“Çok kokuyor Ali.”

“Kokuyor.”

“Koku burnumun direğini kırdı.”

“Benim de,” dedi Ali.

“Ali!”

“Buyur Ağam.”

“Gayret dayıya düştü. Kurda ne demişler?” Gözlerini ok gibi Alinin gözlerinin içine dikti baktı.

“Demişler ki, senin boynun niye böyle çok kaim, bu değil mi Ağam?”

“Kurt da demiş ki Ali, kendi işimi kendim görürüm de… Onun için Ali biz kendi işimizi kendimiz görmeliyiz. Ne can-darmadan, ne Ankaradan, bize hiçbir yerden bir hayır yok.”

“Yok,” dedi Ali.

“Bundan sonra İnce Memed kimi öldürecek?”

“Kimi olacak Ağam, elbette seni.”

“Keski bulaşmayaydım bu kadar bu İnce Memede.”

“Keski,” diye içini çekti Ali.”

“Bundan sonra sıra bende.”

“Sende,” dedi Ali.

44

 

“Onun için ne yapıp yapmalı İnce Memedi öldürtmeliyiz.”

“Öldürtmeliyiz.”

“Bu geceden itibaren evde de kalmamalıyız. Her gece başka bir yerde… Seni de öldürür mü İnce Memed?”

“Senden sonra da beni öldürecek.”

“Ne biliyorsun?”

“Bilirim. O İnce Memed var ya… O, bela bir adamdır.”

“Bilirim beladır.”

“O her şeyi görür, bilir. Şimdi bizim burada ne konuştuğumuzu bile görür, duyar. Onun her yerde gözü, kulağı vardır. Ona her şey ayan beyandır. Gökteki uçan kuş, yerdeki yürüyen karınca bile bu dünyada ne olup bitiyor, ona ulaştırır. O, şu dağın arkasına baksın, gözleri dağı deler geçer ve arkasında ne var, görür.”

“Şimdi bizim burada şu konuştuğumuzu bile duymuş mudur?”

“Duymuş mudur da ne demek, elbette duymuştur. Onun duymadığı bir şey olamaz. Şu ağaçlardaki yapraklar onun gözüdür. Şu akan sular, biten otlar, yağan yağmurlar, esen yeller onun kulağıdır.”

“Tevatür. Tevatür değilse de biz yandık.”

“Biz yandık Ağa. Biz ölmüşüz de üstümüze ağıt yakan yok.”

“Tevatür. Böyle bir insan bu dünyaya gelmemiştir.”

“Hayır, hiç gelmemiştir.”

“O zaman işte, o her şeyi duyuyor, görüyorsa, biz de bir kapalı yere sığınıp işaretlerle konuşalım, gene de duyar mı?”

“Onun orasını bilemeni Ağa.”

“Tevatür.”

“Tevatür Ağa.”

Kasabayı çıkmışlar Kabasakıza doğru yürüyorlardı. Uzun bir süre konuşmadan yürüdüler. Murtaza Ağanın alnı kırışmış, derin düşüncelere dalmıştı. Arada bir de durup tepeden tırnağa, üç adım arkasından gelen Topal Aliyi süzüyordu. Kimi hayranlıkla, kimi de küçümser bakıyor, Ali onun aklından nelerin geçtiğini bir türlü anlayamıyor, o da İnce Memedi düşünüyordu. Acaba kaçmış kurtulmuş, selamete erişmiş miydi,

45

yoksa candarmalar onu yakalamışlar vurmuşlar mıydı? Ya da bir kovukta aç susuz, kimsiz kimsesiz sıkışmış kalmış mıydı? Doğrusu Ali çok endişe ediyordu. Dağ taş candarmayla dolmuştu. Bir de Memedin sığınacak belli bir yeri yoktu. Çok deneysiz bir çocuktu. Onunla gitmediğine kimi zaman bin pişman oluyor, kimi zaman da seviniyordu. Bundan sonra bu kasabada Karadağlıoğlu Murtaza Ağanın yanında İnce Memede çok yardım edebilir, onu çok belalardan kurtarabilirdi. Ama işte bu günler kötü günlerdi. Memed bu günleri bir atlatabilse gerisi kolaydı. İnşallah Yörüklerin içine düşmüştür. Yörükler Kerimoğlundan dolayı onu severler. Belki onlar candarmaya vermezler Memedi. Kim bilir, insanoğlu belli olmaz ki, belki de bütün bu dağların adamları gözlerinin bebeği imişçesine korurlar onu. Belki de hemencecik yakalar candarmalara veri-verirler onu. İçinde onulmaz bir acı, bir pişmanlık, ne demişti de onunla birlikte dağlara gitmemişti… Birlikte olsalardı, onları şu koskocaman dağlarda kim yakalayabilirdi. Onun şu mor dağlarda bilmediği kovuk, delik, mağara, tanımadığı insan mı vardı…

Az daha durmasa, önüne gelmiş dikilmiş, tepeden tırnağa onu süzen Murtaza Ağaya çarpacaktı. Murtaza Ağa gözlerini sert, dimdik onun gözlerine dikmiş bakıyordu.

“Söyle Topal Ali,” diye bağırdı. “Bana doğruyu bir bir söyleyeceksin ki…”

Alinin birden yüreği cızz etti, acaba bu Murtaza Ağa her şeyi biliyor muydu, biliyor da kendisiyle eğleniyor muydu, böyle eğlene eğlene şu ilerde kendisini öldürecek miydi? Bir daha da İnce Memedi hiç göremeyecek miydi? Alinin üstünde tabancası yoktu. Bir küçücük hançeri, bir çakısı bile yoktu. Tetik bulunmalıydı, o tabancasını çekince belki elinden alabilir, onu vurabilirdi. Böylelikle İnce Memed bir Ağa daha öldürmüş olurdu.

Yay gibi gerilmiş Topal Ali:

“Buyur Ağa,” dedi. “Zatına her şeyi bir bir söylerim.” Sesi bir meydan okumaydı.

“Söyle bakalım, sen İnce Memede niçin bu kadar düşmansın?”

46

Topal bunu hiç beklemiyordu. Sevinmesiyle çözülmesi bir oldu. Sendeledi. Hemencecik de kendine geldi.

“Ağama bak hele Ağama, kara gözlü de yiğit, cömert Ağama, sen benim İnce Memede niçin düşman olduğumu bilmiyor

musun?”

“Bilmiyorum.”

“Bil öyleyse. Abdi Ağa, o gül yüzlü, mezarında ışıklar içinde yatası, fıkaralar babası, insanlar cömerdi, yüreği insanlık dolu, o, dünyamızın biriciği, o Hazreti Ali ayarı Ağa kimin ağasıy-dı, kimin gözünün bebeği, yüreğinin bağıydı, benim… Onu öldüren, dört kitaptan murtat, dört kitapta katli vacip olan kim, İnce Memed… Yeter mi?”

“Yetmez,” dedi, başını kaldırmış, gözlerini onun gözlerinin içine dikmiş Murtaza Ağa.

“Ağamı öldürdüğü yetmez mi, ekmek kapımı, çoluğumun çocuğumun, benim sıtaramı öldürdüğü yetmez mi?”

“Yeter,” diye güldü Murtaza Ağa.

“Şimdi de canımı alacağı yetmez mi?”

“Yeter,” dedi Murtaza Ağa, kendine bir ortak bulduğuna sevinerek.

“Yıllardır ölüm korkusundan, Allah düşmanımın başına vermesin ölüm korkusunu, dünyada bir şey vardır her şeyden beter, ölümden de zalim, o da ölüm korkusu, ben ölüm korkusundan ölmüşüm, tükenmişim, ölmüşüm. Benim kıymetli Ağam Abdi Ağa öldürülmeden çok önceleri zaten ölüm korkusundan dolayı ölmüş gitmişti.”

“Öyleyse, biz de Abdi Ağaya, Ali Safa Beye benzemeden İnce Memedin hakkından gelmeliyiz. Sen bundan sonra benim öz bir kardaşımsın, oğlumsun, gözümün bebeğisin. Demek bunca yıl bu kadar korktun?”

“Korkudan öldüm ve hem de ölüyorum.”

“Ben de…”

“Bu adamın vücudu ortadan kalkmadan…”

“Bize bu dünyada yaşamak haram.”

“Haram,” dedi Topal Ali.

Geriye dönüp ağır ağır kasabaya yürümeye başladılar. Gün Çok aşağılara inmiş gölgeler uzamıştı. Kasaba evlerinin camla-

47

nndan bir ışık, bir parıltı seli çağlıyor, evler, ağaçlar, tepeler bir aydınlığın ortasında, buğusunda dönüp duruyorlardı.

“Ali!” Sesi yumuşacık, sevecendi.

“Buyur Ağam?”

“Ali sen bu izciliği kimden öğrendin?”

“Hiç kimseden Ağam.”

“Sen anandan izci mi doğdun?”

“Doğmadım ama, ona benzer bir şey.”

“Ne demek ona benzer bir şey, ya doğdun, ya doğmadın.”

“Hem doğdum, hem doğmadım.”

“Peki nereden öğrendin sen bu hüneri?”

“Baka baka…”

“En çok neye baktın?”

“En çok izlere baktım.”

“İzlerde ne gördün?”

“İzler sahiplerine benzer. Bir at izine baksam, üç aşağı beş yukarı o atın nasıl bir at olduğunu anlarım. Yelesini, kuyruğunu, boyunu boşunu sana gerçeğine yakın söyleyebilirim. Hele insan izlerini… İzlerden insanların yüreğini okurum. Hangi yöne gitmişler, ne düşünerek, nasıl düşünerek gitmişler bilirim. Sevinçli mi, öfkeli mi, küskün mü, kederli mi, içi karanlık mı bilirim. Aydınlık mı, dost mu, düşman mı bilirim.”

“Tevatür.”

“Tevatür değil Ağam.”

“İzime bak öyleyse. Bak ve ne düşündüğümü söyle.”

Ali hemen gerisin geri dönüp eğildi, izleri inceleye inceleye sel yatağına kadar geldi:

“Öyleyse şimdi beni dinle Ağa,” dedi. “Bak, önce kuşkulusun. İnce Memedden daha çok benden korkuyorsun, doğru mu?”

“Doğru…”

“Gittikçe korkun azalıyor. Sonra, ne İnce Memedden korkuyorsun, ne de benden. İçinde şahlanmış bir yürek. Bütün dünyayla tek başına cenk edebilirsin. Arkasından birden gene onulmaz, dehşet bir korkunun içine düşüyorsun. Birileri seni aşağılıyor, sen susuyor, yutuyorsun bunu. Sonra yalvarıyorsun ona. Sonra da öfkeden deliriyor, patlıyorsun. Birden yanındaki

48

adama kanın kaynıyor, o, ben olacağım, gönlün sağ yana doğru Ş/ bütün kuşkuların bitiyor, ona kardeş gibi bağlanıyor-

sun.”

Birden Topal Ali olduğu yerde durdu kaldı. Sarı çiçekli bir

dikenin dibindeki ize takıldı, yüzü sapsarı kesildi. Ağzı kurumuştu, zor konuştu, sözler ağzından yarım yamalak döküldü.

“İşte bu izde beni öldüreceğin yazılı.” Doğruldu, yalvara-rak Murtaza Ağanın gözlerinin içine baktı. “Beni niçin öldürmeye karar verdin Ağa?” diye sordu. “Ben ne yaptım sana?”

Murtaza Ağa telaşlandı, çabuk çabuk konuştu:

“Doğru, amennah… Korkuyorum senden. Şimdi bile. Ben İnce Memedden değil, senin o gözlerinin dibindekilerden korkuyorum. Doğru, seni öldürmeliyim ben.”

“Öyleyse ben gideyim Ağam,” diye boynunu büktü Topal Ali. “Adam adamdan korkar, anlarım. Adam benden hiç korkar mı?”

“Korkar korkar, adam senden korkar ya, sen bir sonraki izlere bak… Seni öldürmekten vazgeçtiğimi görürsün.”

Ali öteki izlere bakınca sevindi:

“İşte böyleee,” dedi, Ağanın kolundan sevgiyle tuttu. “İşte burada kardeş olmuşuz.” Bir izleri araştırıyor, bir Murtaza Ağanın yüzüne durup bakıyordu.

“Vazgeç Ali,” dedi Murtaza Ağa. “Bundan böyle sen benim can bir kardaşımsın.”

“Kardaşmım.”

“Anamsın, babamsın.”

“Bu kadar da korkma Ağa İnce Memedden. Bundan sonra yanında ben varım.”

Ağa, sevinç içinde kalmış gülüyordu:

“Ali sen kuşun kanadının izini..?”

“Evelallah.”

“Sudaki balığın izini..?”

“Evelallah!”

“Ali sen Arif Saim deyyusunun izini..?”

“Evelallah!”

“Yahu Ali kardaşım, böyle de insanlık olur mu? Koskocaman, Ali Safa Bey gibi bir Milli Savaş kahramanı öldürülmüş…”

49                          ;;-..

Alinin kolundan tuttu. “Şimdi herkes, Zülfü bile, Arif Saim bile milli kahraman, fıkara, korkak, karıncadan ürken Ali Safa neden kahraman olmasın… Kim bilir İnce Memedi görünce ne kadar da korkmuştur fıkara… Daha tüfeğini görünce İnce Meme-din, daha Memed tetiğe basmadan canı çıkıvermiştir fıkaranm, korkudan. Eşkıya da ölüye sıkmıştır kurşunu. Gittim gördüm ölüsünü, bir damla kan çıkmamış. Kafası parçalanmış, odanın duvarlarına yapışmış, dediğim gibi, tevatür. Ölülere kurşun sıkarsan bir damla kanları çıkmaz.”

“Bilirim, çıkmaz,” diye onu onayladı Topal Ali.

“İşte bu zavallı, karıncadan ürken fıkarayı kurşunlamadan öldürmüş de İnce Memed, onlar da oturmuşlar onun cenazesi üstüne keyfediyor, rakı içiyorlar. Ulan bir tanesi, yazık oldu şu karıncadan ürken Ali Safaya demiyor, bu nasıl insanlık?”

“Bu nasıl insanlık?”

“Ama gelecekler İnce Memedler, koyunlarından önce karılarını alıp dağa kaldıracaklar. Buna sevinirler.”

“Sevinirler,” dedi Topal Ali.

“Ardından da gelecekler, mallarını mülklerini yağma edecekler.”

“Ardından da,” dedi Topal Ali, “kellelerini kesecekler.”

“Öyleyse şimdi gülsünler onlar Safanın mezarının üstüne. Duvarlara yapışmış beyniyle alay etsinler… Gene de şu fakir fı-karaya bak Ali, sanki her birisinin kardaşı ölmüş, sanki her birisinin evinden bir ölü çıkmış gibi yas içindeler. Ağıt yakıp ağlıyorlar. Eeee, fırsat bulunca da bizi bunlar parçalamayacaklar mı?”

“Parçalamazlar Ağam.”

“Ne dedin, ne dedin, parçalamazlar mı?”

“Parçalamazlar. Onlar insana kıymazlar. Onlar insana kıy-salardı bu dünya böyle olmaz başka türlü olurdu. Onlar çok yumuşaktırlar, tıpkı ipek gibi.”

“İpek gibi,” diye derin, rahat bir soluk aldı Murtaza Ağa. “Demek onlar günü gelince bizi parça parça doğramazlar?”

“Doğramazlar,” dedi Ali göğsü kabararak, kıvançla.

Murtaza Ağanın yüzü ışıdı, olduğu yerde durup Alinin yanma gelmesini bekledi:

i

 50

esi

“Ben de biliyorum Ali,” dedi, “onlar bizi doğramazlar. Doerasalardı zaten bu dünya böyle olmazdı.” Sesini hemencecik kesti, başını yere dikip derin düşüncelere daldı. Epeyce sonra başını yerden kaldırdığında yüzü keder içinde kalmıştı. “Sen Kuyucu Murat Paşa diye birisini duydun mu?”

“Duymadım,” dedi Topal Ali.

“Bir zamanlar, belki bundan iki yüz yıl önce şu Toros dağları azmış, gene böyle baş kaldırmıştı. O senin kimseyi öldürmez dediğin, benim de öyle bildiğim baldırıçıplaklar konaklar yıkıyor, evler yakıyor, kelleler kesiyor, azgınlaştıkça azgınlaşı-yordu. Başlarında gene böyle boyu bir karış İnce Memedler, gene böyle Ferhat Hocalar. O Ferhat Hoca var ya, ne idiği bellisiz bir kişi. Belki de casus. Onu astıracak Arif Saim Bey. O asılacak ki biz rahat edelim. O, İnce Memedin akıldanesi imiş, doğru mu?”

“Doğru,” dedi Ali.

“İnce Memedi Ağalara karşı o kışkırtıyormuş.”

“Biliyorum, doğru.”

“Sen İnce Memedi görsen tanır mısın?”

“Tanırdım.”

“Şimdi tanıyamaz mısın?”

“Bilmem ki, ben onu bildiğimde küçücük bir şeydi. Sümüklü bir çocuktu. Diyorlar ki şimdi koskocaman olmuş, boyu kavak gibi uzamış. Yüzüne bakılamıyormuş korkudan.”

“Öyle diyorlar. Ben de öyle duydum. Sen demek Kuyucu Murat Paşayı duymadın?”

“Duymadım,” diye sıkılarak söyledi Topal Ali.

“Gene bunlar gemi azıya almışlar. Gene İnce Memed, Ferhat Hoca başlarında, gene tekmil Toros dağları, Urum toprakları ayağa kalkmışlar. Kızgın millet, öfkeli, kızgın boğalar gibi düşmüşler ovaya, taş üstünde taş, omuz üstünde baş bırakmamışlar. Kimse de bu durumu Padişahımıza söyleyemiyormuş. Padişahımız gazaba gelir diye ürküyorlarmış. Sonunda bunlar öylesine azıtmışlar ki İstanbulu almaya, Padişahımızın kellesini kesmeye ant içip İstanbula yönelmişler. Padişahımızdır ki olanı biteni duymuş… Ben bunları büyük tarihlerde okudum Ali Ağa kardaşım.”

51

“Biliyorum Ağam, senin yüksek okumuş olduğunu, aklının her bir şeye erdiğini. Yalnız ben değil, bütün cümle alem biliyor senin ne kadar akıllı bir kişi olduğunu. Ne kadar okumuş…”

“Sağ ol Ali kardaş, var ol Ali kardaş. İşte bunu duyan Padişahımız çok korkmuş. İstanbulun üstüne yürüyen bir kişi, iki kişi değil ki, yüz bin, yüz milyon kişi. İşte o zaman Padişahımız seraskeri Murat Paşayı çağırmış, ya Murat, demiş, bu ne haldır, koca Toros dağları, Konya, Sivas ovaları, Akçadeniz, Karadeniz kıyıları ve Van gölü üstümüze yürümüş ki yer götürmez insan ile. Tez hazırlan, doludizgin git Torosa. Yılanın başı oradaymış, var git oraya ve de oradaki yılanın başını ez! İnsaf, merhamet yok. Bütün Torosu yediden yetmişe kılıçtan geçir.”

Topal Ali:

“Tevatür.”

“Kuyucu Murat Paşadır çekmiş ordusunu, gelmiş Torosa, çıkmış dağlara. Önce birkaç gün yatıp dinlenmiş ordusuyla çamların altında, ak çağşaklı, yarpuz kokulu pınarların başında. Kestirmiş emlik kuzuyu, yemiş kebabı. Murat Paşadır bu, seksen, doksan yaşındadır. Tecrübeli bir adamdır ki, Osmanlı İmparatorluğunu kurtaran. Üç gün sonra orduyu ayağa kaldırmış, ellerine kazma kürekler vermiş, nerede bir düzlük görmüşse oraya kuyular kazdırmış. Bunu gören, duyan millet de şaşırmış, Padişah da… Amanın şu ihtiyar Murat Paşa aklını kaçırmış olmasın? Paşa durmadan kuyu kazdırıyormuş. Torosta kuyu kazdırmadık yer bırakmamış, bir iki hafta durmadan kuyu kazdırmış. Sonra da orduyu çekmiş asilerin üstüne. Asileri dağların doruklarına kadar kovalamış, hepsini de yakalamış. Başlamış çoluk çocuk doğramaya, doğrayıp kazdırdığı kuyulara doldurtmaya. Başkaldıran insan o kadar çokmuş ki, kazdırdığı kuyular yetmemiş. Yeni kuyular kazdırmış, o da yetmemiş. Kumandanları demiş ki, kıymetli seraskerimiz, bu kadar insanı kuyulamakla nasıl başa çıkarız? Murat Paşadır, dini bütün Müslüman bir adam, buna çok öfkelenmiş, bağırmış, bağırtısından, öfkesinden taşlar sallanmış, toprak çatlamış, ben, demiş, hiçbir Müslümanın ölüsünü açıkta bırakıp kurda kuşa yem edemem. Orduyu ikiye ayırmış bundan sonra, yarısı kuyu kazıyor, yarısı da çoluk çocuk, genç yaşlı, kadın kız demeyip

52

Müslümanları doğruyormuş. Murat Paşa elhamdülillah Müslüman adam, dini bütün adam, o savaşta, tepeden tırnağa kana batmış çıkmışken bile bir kerecik olsun namazını kazaya bırakmamış- Murat Paşa öyle dini bütün bir Müslümanmış ki bir kuyuya kadını erkeği bir arada gömdürmezmiş. Müslümanlıkta kadınla erkeğin bir arada, üst üste yatması var mı?” Alinin gözlerinin içine baktı.

Ali:

“Yok,” dedi.

“İşte dini bütün Murat Paşamız da doğradığı Müslümanların bebelerini ayrı bir kuyuya, çocuklarını, kızlarını, kadınlarını, yaşlılarını, gençlerini de ayrı ayrı kuyulara gömdürmüş. Sonra da başlarını yakalamış asilerin, sormuş, niye yaptın sen bunu, demiş. O da zulüm gördük biz, demiş. Bize Müslümanlık harici işler yaptılar, sipahiler, Padişahın adamları dinimize tecavüz ettiler, son meteliğimize, son koyunumuza, son kadınımıza kadar elimizden aldılar, kızlarımızın da ırzlarına geçtiler. Murat Paşa sormuş, vay ocağın yıkıla, siz bunun için mi baş-kaldırdınız? Bunun için demiş asilerin başı. Sen Padişah olmak için başkaldırmadın mı? Adam çok yakışıklı, büyük ela gözlü, gençten birisiymiş. Çok da utangaçmış. Adam şaşkın şaşkın, ben nasıl Padişah olurum, ben Padişah efendimizin kemter bir kuluyum. Benim Padişah olmak aklımın köşesinden geçmez. Benim Paşa olmak bile aklımdan geçmedi. Bize zulmettiler, biz de ayaklandık. Kuyucu Paşa efendimiz de bunu duyunca bir aah çekmiş ki dağlar inlemiş. Vah, demiş, vah benim kara başım, bu kadar insanı ben bunun için mi kuyuladım, vah, vah bana ki vaaah! Ocağım yıkıla ki benim, bu kadar insanı kuyuladım. Çok acımış, çok zarılamış ama dini bütün Murat Paşamız, iş işten geçmiş. Yanma almış asiler başını Padişaha götürmüş, hal keyfiyet böyle böyle Padişahım, demiş. Toros dağlarında insan, kurt kuş, börtü böcek hiçbir canlıyı bırakmayıp kuyuladım ama, iş başkaymış. Olanı biteni Padişaha anlatmış. Padişahtır gözlerinden kanlı yaşlar dökerek zarılamış, oy vatandaşlarım, kuyuların içinde yatan vay vatandaşlarım, demiş. O kadar üzülmüş ki, cennet mekan Padişahımız, asiler başını çağırıp iki gözlerinden öpmüş. Duydun mu Ali kardaş?”

53

“Duydum,” dedi Topal Ali. “İki gözlerinden öpmüş.”

“Öpünce de, oğlum asiler başı, sana üç değil, yedi değil, dokuz tuğlu vezirlik verdim ve de seni hem de Anadolu üstüne, bilcümle Urum üstüne Beylerbeyi yaptım, demiş. İşte böyle bu dünya kardaşım, öz bir kardaşım Topal Ali. Urum dediği de o Kayseri, Sivas yöreleri.”

“Böyle,” dedi Topal Ali boyun kırarak. “Tam böyle.”

“Sonra ne olmuş?”

“Ne olmuş?” diye sordu Ali.

“Sonra da efendim, o asiler başı var ya, ordulara serasker olmuş, o da Van dağlarında başkaldıranların üstüne yürümüş. Varınca Van dağlarına ne yapmış dersin?”

“Ne yapmış?”

“Ne yapacak, o da ilk önce kuyu kazdırmış. Şimdi Ankara duyacak bu işi, İnce Memedi… Nasıl olsa duyacak, bütün To-roslar ayağa kalkınca. İsmet Paşa da, Deli Sinan Paşa kumandasında, Deli Sinan Paşa buraları çok iyi bilir, bir kucak da sakalı vardır. Sen hiç onun adını duydun mu?”

“Duydum,” dedi Ali.

“Sen onun ne deli bir bela olduğunu biliyor musun?”

“Biliyorum,” dedi Ali yüzünde en küçük bir değişiklik olmadan.

“İşte bu delinin kumandasında bir büyük, yer götürmez orduyu gönderecek İsmet Paşa Torosa. Deli Sinan Paşa ne yapacak, önce kuyular kazdıracak.”

Ali:

“Allah göstermesin!”

“Allah gösterecek,” diye göğsünü kabarttı Murtaza Ağa. “Böyle giderse, İnce Memed de dağlarda padişah olursa, bu vatanın altını oymaya devam ederse Deli Sinan Paşa gelecek ve hem de en önce bin tane kuyu kazdıracak.”

“Allah göstermesin!”

“Yılanın başı küçükken ezilmeyince Allah gösterecek.”

“Ölüyü ne zaman gömecekler Ağam?”

“Hemen olmaz,” diye dönüp yürüdü Murtaza Ağa. Ham yolda rugan kunduraları toza batıp çıkıyor, yöreye sıcak tozlar fışkırtıyordu. “Hemen olmaz Ali kardaşım. Beklemeli ölü. Ale-

54

gün,

mi ibret için ölüyü bilcümle Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları görmeliler, duymalılar.”

“Ölü kokuyor, hava çok sıcak.”

“Koksun varsın. Onun ölüsü beklemeli, bekleyecek. Üç

, bir hafta…”

“Kasabada kokudan kimse duramaz. Ölü bugün de kalırsa hepimiz ölü kokusundan dolayı soluğu dağlarda alırız. Ölü kokusu kötüdür. Ölü yarına kalırsa bu kasabada kokudan kuş, böcek, karınca, köpekler bile duramaz. Çok sıcak var.”

Murtaza Ağa durdu, havaya, yolun kıyısındaki kavrulmuş, toz altında kalmış otlara, bitkilere baktı, birden de ceketini çıkarıp koluna aldı.

“Amma da terlemişim. Gerçekten de çok sıcak var.” Sonra da tepeden tırnağa, ilk olarak görüyormuşçasına Aliyi süzmeye, ikircikli, kuşkulu, korku dolu gözlerle ona bakmaya başladı. Önce parmağını Alinin başına dayayıp: “Bu böyle olamaz Alim, kardaşım,” dedi. “Sen benim öz kardaşım mısın, bunu kabul ediyor musun?”

Ali hemen toparlanıp hazır ola geçti.

“Ne demek ola ki… Senin ayağının vardığı yere bizim başımız varamaz. Zatınız bizi kardaşlığa kabul ettikten sonra…”

“İşte ol sebepten Ali Efendi kardaşım, Karadağlıoğlu, İstiklal Savaşının gözünü daldan budaktan esirgememiş, göğsü tunç siper kahramanı Murtazanm kardaşmm başında böyle yırtık bir takke olamaz.”

“Ne yapayım Ağam, fıkarahk…”

“Şimdi, derakap sana bir fötür şapka alacağız ki, o Arif Sa-im alçağı bile giymemiş ola.” Sonra da onu yırtık, bir zamanlar sırmalı olan çizgili, yarım kollu Maraş abasının kolundan tuttu: “Bu ne?”

“Abadır Ağam.”

“Bu da olmaz. Benim kardaşım… Hemen şimdi çarşıya… Doğru terziye.” Gözlerini şalvara indirince bir iyice öfkelendi. Sonra da acıyla güldü: “İşte bu hiç olmadı Ali kardaşım. Benim can bir biraderim böyle el dokuması, bir iplik çeksen bin yama dökülür bir şalvarı nasıl giyer?”

“Ne yapalım, fıkarahk, evi yolu yıkılsın fıkaralığın.”

55

“Bundan sonra sen fıkara olamazsın, değilsin. Söyle, değil-

sm.

Alinin yüzü soldu:

“Değilim…” Dili diline dolaştı. “Sayende değilim, değilim, olmayacağım da…”

“Doğru terziye. Bu mintan, Maraş inanışından, benim yanaşmalarım bile bunu giymiyorlar. Olur mu Ali?”

Ali artık konuşmuyor, susuyordu.

“Peki, bu kırmızı postallar nedir Ali? Ayağını kaldır bakalım, kaldır hele, allalem bunların dibi de delik! Göster, göster hele tabanlarını. Utanma göster bakalım.”

Ali utanarak önce topal, eğri, yamru yumru olmuş ayağını gösterdi. Postalın altından yumruk gibi kocaman bir nasır parçası gözüktü. Karadağlıoğlu Murtaza Ağanın gözleri yaşardı:

“Vay kardaşım vay,” dedi, “biz ne düşüncesiz adamlarmı-şız, vay kardaşım vay… Ben böyle Avrupadan hususi getirilmiş giyitler içinde gezeyim, sen de çıplak gez… Ben böyle İstanbul-da hususi surette yapılmış kunduralar giyeyim de ayağıma, sen postallarla dolaş, böyle kardaşlık olur mu? Doğru çarşıya!”

“Yalnız Ağam…”

“Ne yalnızı?”

“Ben postallardan başkasını giyemem. Bu ayağıma hususi postal gerek.”

“Şimdi gideriz köşker kocamana, akşama kadar sana bir postal diker, hem de Maraşta bile görülmemiş.”

Çabuk çabuk yürüyerek çarşıya geldiler, kumaşçıya gittiler, kumaşçı çok yaşlı, bir deri bir kemik, beli kırmızı göçmen kuşaklı bir adamdı.

“Çabuk çabuk, bir kat elbiselik, benim öz bir kardaşıma. Bak, bak Ali, beğen beğen beğendiğini al. Bak bak, ne kadar çok kumaş var.”

Bir yandan topları gözden geçiriyor, bir yandan Alinin yöresinde dönüp kumaşları gösteriyor:

“Bunu mu istersin?” diye soruyordu.

Ali suskun, dili boğazına akmış, hayran kumaş toplarına bakıyor.

“Bunu mu?”

56

Ali konuşmuyor.

“Bunu mu Ali kardaş, bak, çizgileri mor, halis yün.” Ali susuyor, öteki boyuna gösteriyor.

Sonunda dükkancı baktı ki bunlar doğru dürüst bir kumaş seçemeyecekler, en üstteki kumlu, koyu mavi kumaş topunu

indirdi.

“Kumaş arıyorsanız, işte bu. Ben Murtaza Ağa gibi bir soylu Beye bu kumaştan başkasını bu dükkanda layık göre-

mem.”

Murtaza Ağa dükkancının bu davranışına sevindi:

“Beğendin mi, beğendin mi Ali Kardaş,” diye onun yöresinde birkaç kez döndü.

Ali bir çocuk gibi utanarak kızararak:

“Beğendim,” dedi. “Beğendim ama ne zahmet. Yazık değil mi bir çuval paraya?”

Kumaşçı:

“Ağa, sen paraya bakma,” dedi. “Murtaza Ağada para ton kadar.”

Murtaza Ağa da onu onayladı başını sallayarak:

“Hiçbir kıymeti yok.”

Kumaşı alıp dükkandan çıktılar. Murtaza Ağa kumaşı alırken para vermemiş, salt, “Yaz deftere,” demişti kumaşçıya.

Terzi dükkanı iki dükkan ötedeydi. Hemen oraya vardılar. Terzi posbıyıkları ağarmış kısa boylu, yuvarlak yüzlü, küçük gözleri fıldır fıldır yuvalarında dönen birisiydi.

“Hemen, hemen, hemen yarın isterim bu elbiseyi terzi başı. Hemen yarın. Paraya pula bakma, hemen yarın. Bu benim öz bir kardaşım Ali Ağadır. Böyle bir adam şu Çukurova toprağına şimdiye kadar gelmemiş, bundan böyle de hiçbir zaman gelmeyecektir.”

“Aman Ağam, buyruğun baş üstüne ama, yarın akşama yetişmez.”

“Yetiştireceksin.”

“Yetişmez.”

“Yetişecek.”

Terzi bir anda yumuşadı, uzun uzun Topal Aliye baktıktan sonra:

57

“Olur Ağa,” dedi. “Ne yapalım, bir elbise için senin hatırını kıracak değiliz ya… Gece sabaha kadar uğraşır bitiririz.”

“Sağ olasın, var olasın,” diye coşan Karadağlıoğlu Murtaza Ağa, terzinin sırtına bir tokat indirdi.

Oradan köşkere uğradılar, sonra gömlekçiye. Ustalar yarın akşam biltekmil her şeyi vereceklerdi.

Murtaza Ağa önde, Ali arkada çarşıyı birkaç kere bir uçtan bir uca geçtiler. Koca çınarın altındaki nalbantın yanında bir süre durdular. Murtaza Ağa saraca Aliyi, “Şu Çukurova ülkesine böyle bir adam gelmedi, bundan sonra da kıyamet kopsa gelemez,” diye tanıttı. Saraç, “Vasuphanallah,” diye hayretini gizleyemedi.

Bunun arkasından camiye gidip, uzun uzun aptes aldıktan sonra namaza durdular. Namazdan sonra da ölü evine uğradılar. Ölü evi sessizdi, ne ağıt sesi, ne de herhangi bir ses. Ortalıkta çıt yoktu.

Kasabanın içindeki köylü kalabalığı da çekilmiş, ortalık bomboş kalmıştı.

Ali:

“Demedim mi?” diye Murtaza Ağanın gözlerinin içine baktı.

“Neyi?”

“Kokuyu… Bak, kokla Ağam, koku dünyayı almış, bütün kasabayı sarmıştır. Yarın sabaha kadar da… Vay Allah vay…”

Murtaza:

“İnşallah Arif Saim Beyin burnuna gider de bu koku, inşallah, Ali Safa Beyin, İnce Memedin lafı açılır. İşte o zaman da Deli Sinan Paşa…” Alinin gözlerinin içine uzun uzun baktıktan sonra: “Bunlardan bir hayır gelmez ya Ali,” dedi, “gelir mi?”

“Gelmez,” dedi Ali.

“Sinan Paşa da çok yaşlandı. Belki de tekaüt olmuştur. Hiç adı geçmiyor. Belki de asmışlardır. Delinin biriydi zaten.”

“Ben de duydum, ağaçlara talim ettirir, hazır ola geçmeyen ağaçları kırbaçlatırmış.”

Murtaza Ağa güldü:

“Belki de asmamışlardır. Belki de İsmet Paşa onu gönderir. O bir gelirse Toroslara Kuyucu Paşaya rahmet okutur. Sen Faruk Yüzbaşıyı tanıyor musun?”

58

“Görmüşlüğüm var.”

“İnce Memedi yakalayabilir mi?”

“Yakalayamaz.”

“Neden?”

“O köylüye çok zulüm ediyor.”

“Haaa, doğru… Böylesi zamanlarda köylüye zulmetmeyeceksin, değil mi?”

“Köylü hakareti, zulümü hiç sevmez…”

Gene yürüdüler. Murtaza Ağa durup durup ona bakıyor, sonra gene yürüyorlardı. Aralarında uzun bir sessizlik oldu. Köprüye kadar ayaklarının ucuna bakarak yürüdüler. Köprünün korkuluğuna yan yana durup aşağıya, suya baktılar bir süre. Murtaza birden sordu:

“Senin şimdi üstünde silahın var mı?”

“Yok.”

“Şimdi İnce Memed gelse de önce seni, ardından da beni öldürmeye kalksa ne yaparsın?”

“Hiçbir şey yapamam.”

“Peki, düşman sahibi adam hiç silahsız dolaşır mı?”

“Katiyyen dolaşmaz.”

“Peki sen?”

“Gözü çıksın, fıkaralık.”

“Sen iyi bir nişancı mısın?”

“Sayılırız Ağam,” diye alçakgönüllü boynunu büktü Ali.

“Tabanca mı, mavzer mi?”

“İkisi de…”

“Pekiyi, İnce Memed mi iyi atış yapar, sen mi?”

Topal Ali utandı, kıvrandı, gözlerini aşağıdaki suya dikti, gülümsedi, Ağaya baktı, Ağa bekliyordu.

“Söyle, söyle, gerçeği söyle, ben kardasın gerçeği bilmeliyim.”

“İnce Memed…”

“Eeee, ne olmuş İnce Memede?”

“Demem o ki…”

Gene utangaç sustu, başını öte yana çevirdi, suya baktı, gözlerini karşıdaki bahçenin uzun, telli kavaklarına dikti.

“Söyle, ne diyorsun?”

59

“İnce Memed daha dünkü çocuk… Bize gelince, biz ki izci Topal Aliyiz…”

“Haydi eve gidelim. Sen bundan sonra bizde kalacaksın. Beğendiğin tabancayı, filintayı sana vereceğim. Tabanca na-gant. Zinhar naganttan başkasını kullanmayacaksın. Ötekiler tutukluk yapar.”

“Doğru.”

“Sapı fildişinden on dört tabancam var, beğen, beğendiğini al.

“Sağ ol Ağam.”

“Kundağı işlemeli Alaman filintalanyla bir orduyu donatırım, her birisi yeni fabrikadan çıkmış. Onlardan da seç.”

“Seçerim Ağam.”

“Sandık sandık da mermi…”

“Sağ ol Ağam.”

“Kaç yıldır silah kullanmıyorsun?”

“Yirmi bir yıldır.”

“Elin alışkanlığını yitirmiştir.”

“Yitirdi Ağam.”

“Yarın öbür gün, cenaze kalktıktan sonra atlara binip Akarcaya çıkacağız. Orada atış talimleri yapıp, elimizi alıştıracağız.”

“Haklısın Ağam.”

“Şimdi eve.”

“Olur Ağam.”

“Çoluk çocuğun?”

“On bir kölen var.”

“Allah bağışlasın. Onlar orada mı kalsınlar, dağda, yoksa bizim çiftliğe mi indirelim?”

“Onlar orada kalsınlar. Onlar düze inince İnce Memed benden kuşkulanır.”

“Doğru. O İnce Memed senden korkar mı?”

“Azıcık çekinir.”

“Sen var iken yanımda bana dokunamaz mı?”

“Beni öldürmeden dokunamaz.”

Murtaza Ağa ona gene dönüp uzun uzun, onun gözlerinin içine baktı, ardından da alelacele beline davranıp tabancasını bel kemerinden çıkardı Aliye verdi.

60

“Al ” dedi, “ne olur ne olmaz, benim tabancam eve varın-va kadar sende dursun. Gözlerinden öperim Ali Ağa karda-ırri/ şu kuş gibi canım sana emanet.”

‘”Hiçbir küsüm çekme kıymetli ve de ala gözlü Ağam. Senin canın bundan sonra benden sorulur.”

“Doğru mu, yürekten mi söylüyorsun bunu Topal Ali Ağa?”

“Yürekten söylüyorum ki, hem de ne yürekten.”

“Gene de korkuyorum senden. Senin o gözlerinin altında bir şeyler saklı.”

Murtaza Ağa gitti bir kerpiç bahçe duvarının üstüne sekilendi. Topal Ali de vardı onun yanına sokuldu.

“Benden korkuyorsun da ne demeye tabancanı bana verdin?” Ali bu sözleri yumuşacık, sevecenlikle söyledi.

“Nasıl olsa sen beni öldüreceksin, ya şöyle, ya da böyle. Sen İnce Memedin adamısın.”

Bir süre aralarında bir sessizlik oldu. İkisi de başını yere dikmiş ayaklarına bakıyorlardı. Sonra Ali yerinden çok dingin, aralarında hiçbir şey geçmemiş gibi kalktı, onun karşısına geçip gözlerini onun gözlerine dikti, uzun bir süre büyülenmiş gibi böyle kalakaldılar.

Murtaza Ağa:

“Sen İnce Memedin adamısın, bunu bu dünyada bir ben bilirim. Sen İnce Memed için canını verirsin. Çünküleyim sen en akıllı köylüsün. Bir de İnce Memedin başına bu işleri sen açmadın mı?”

“Ben açtım,” diye güldü Ali. Gülüşü içtendi.

“O yüzden ona canını verirsin.”

Ali susuyordu.

“Niçin konuşmuyor, bir söze varmıyorsun Ali? İnce Memed isterse beni öldürmez misin? Söyle Ali.”

Ali karşılık vermiyor, yüzü uzamış, kırmızı bıyıkları iyice sarkmıştı.

“Öldürmem Murtaza Ağa. Ben adam öldürmeyi sevmem. Allah verdiği canı ancak kendi alır. Adam öldürmek kötü bir şey.”

“Kötü,” diye sevindi Murtaza Ağa. “Ama İnce Memed öldürüyor.”

61

“O başka,” dedi Ali gür, kendine güvenmiş bir sesle.

“O başka mı, o başka mı? Demek o haklı, öyle mi?”

Birden tepeden tırnağa korkuya kesip gözleri faltaşı gibi açıldı.

“Demek sen beni öldürürsün, o başka… İnce Memed beni öldürür, o başka…”

Korkusu gittikçe artıyor, Topal Ali de onun bu elle tutulur, gözle görülür ölüm korkusunu onunla paylaşıyordu.

Ali elini beline atıp:

“Ağa,” dedi, “al şu tabancanı. Sende bu korku, bende bu doğruluk varken biz bir araya gelemeyiz. Sen bana hiçbir zaman güvenemeyecek, hep korku içinde yaşacaksın. Al şu tabancanı da ben gideyim. Gideyim de başımın çaresine bakayım.” Alinin uzattığı tabancayı Murtaza Ağa bir türlü alamıyor, gözlerini onun gözlerinin içine dikmiş bekliyordu. “Al Ağa tabancanı.”

Murtaza Ağa sapsarı yüzüyle, merak dolu gözleriyle, bütün canını, duyarlığını, sezgilerini gözlerine toplamış, çok uzaklardaki iğne kadar bir ışıltıyı görecekmiş gibi boynunu uzatmış Aliye bakıyordu.

Alinin sesi bu sefer kesin ve inatçıydı:

“Al Ağa tabancanı!”

Murtaza Ağa gene elini uzatmadı. Ali de elindeki tabancayı onun yanına koyuverip geriye döndü, köprüye aşağı yürüdü.

“Dur Ali, dur!” diye can havliyle bağırdı Murtaza Ağa. “Dur bre kardaşım. Biz sana kardaş dedik, biliyorum beni öldüreceksin. Ama öldürürse de kardaşım öldürsün beni. Dur ve de hemen geriye dön!”

Birkaç adım atıp sertçe onu kolundan tuttu, kendine çekti, buyuran, sert bir sesle:

“Al o tabancayı oradan. O tabanca benim sana armağanım-dır. Şimdi beni iyi dinle Ali, benim hayat sana bağlı. Al, ne yaparsan yap! İster öldür, ister kaldır. İstersen götür de İnce Memede teslim et. Ama bundan sonra sen sen ol, beni bırakıp da bir yerlere gitme.”

Ali gitti usulca tabancayı oradan aldı, beline takıp Ağanın yanma geldi.

62

“Kusuruma bakma Murtaza Ağa.”

“Ne kusuru Ali. Kusur bende. Haydi eve gidelim.”

Eve vardıklarında gün battı batacaktı. Işıklar evlerin camlarına bütün görkemiyle vurmuş, sırtını bu zeytin ağaçlı yamaca dayamış kasabayı bir peri sarayına çevirmişti. Bu saatlarda kasaba uzaktan, Anavarzanm bu yanından bakınca yerden savrulan renk renk bir ışık yumağında döner, yöreyi ta uzaklara kadar tarifsiz bir aydınlığa boğardı.

Murtaza Ağa, Türkmen Beylerinden birinin oğluydu. Babası buralarda çok sayılan Kekeme Adem Ağaydı. Cömert, sofrası yerden kalkmayan bir adamdı. Eski kışlaklarını çiftlik olarak kapatmış, tapusunu da üstüne yaptırmıştı. İleriyi gören bir kişiydi. Belki bu kasabada ilk sağlam tapu onundu. Tapusu yedi bin dönümlüktü ama, tapu sınırları içinde belki kırk bin dönümlük tarlalar kalıyordu. Öyle ötekiler gibi hazinenin, ya da Ermenilerin topraklarına konmamıştı Murtaza Ağa. Ve hem de bununla övünürdü. Yalnız, şimdi bu oturduğu konağı, kaçarken ona Ermeni dostu Karabet Keklikyan vermişti. Herkes konağın Karabetten zorla alındığını söylüyordu ya, Murtaza Ağa bu iftiraya cin ifrit oluyordu. Hayır, o, bu görkemli konağı gasp etmemiş, Ermeni dostu Keklikyana çil çil altınlar sayarak satın almıştı. Konakları gasp edenler Zülfüydü, Taşkın Halil Beydi, Molla Duran Efendiydi, Mustantık Rüştü Beydi. Ötekilerdi. Bir kuruş vermeden, ne devlete ve ne de konakların sahiplerine, onlar gidince, babalarının malları gibi gelip oturuvermişlerdi.

Murtaza Ağa kapının tokmağını üç kere hızlı hızlı vurdu. Kapı hemencecik açıldı. Konak iki katlıydı ve on dört odası vardı. Bir oda da çatı katmdaydı ve tavan arasından küçük bir merdivenle çıkılır, icabı hal, başka, gizli bir merdivenden de sokağa varılırdı. Kasabanın en güzel, beyaz badanalı, büyük yapılarından birisiydi. Karabet Keklikyan, ustayı ta Sivastan getirmişti. Konak yapıldığında hem Ermeniler ve hem de Türkler arasında dillere destan olmuştu. Her odasının duvarı nakışlı ak dişbudak ağacından işlenmişti ki, hiçbir odanın yapısı ötekine benzemiyordu. Birinci katın tabanı çakıl taşlarıyla renk renk döşenmiş, döşemenin tam ortasına da Anavarzanm oralardan

63

bozulmadan getirilmiş, üstünde geyikler, sülünler, mor çiçekler olan bir Bizans mozaiği yerleştirilmişti.

Pırıl pırıl bir tahta merdivenden yukarıya çıktılar. Karşılarına gelen duvarda gene Anavarzadan getirilmiş büyük bir mozaik daha vardı. Bu mozaikse bir kuş cennetiydi. Bir bataklıkta yürüyen leylekler, uçan turnalar, kırmızı bir yılan, kınalı keklikler…

Ali büyük salonun ortasında dikilmiş kalmış, hayran hayran bu mozaiğe bakıyordu.

“Ne bakıyorsun Ali?”

“Tevatür Ağa! Kim yapmış ola?”

“Küffardan kalma. Karabet bunu yerin altından çıkarttırmış, çok kıymetliymiş. Öyle dediler. Bundan, odalarda üç tane daha var.”

“Tevatür! Tıpkı canlı gibi. Yılan da akıyor.”

Merdivenin tam karşısındaki büyük cumbaya gidip fırdolayı işlemeli yastıklarla çevrilmiş sedirlere oturdular. Ortalık yahni kokuyordu.

“Amma da acıkmışız,” dedi Murtaza Ağa.

“Acıktık,” dedi Ali.

“Soğan yahnisi sever misin?”

“Bir kere yemiştim bir seferinde, tadı daha damağımda.”

“Şehriyeli pirinç pilavı, taze yağlı?”

“Kim sevmez ki,” diye güldü Ali.

“Ardından da püren balı.”

“Bizim yaylada çok olur,” dedi Ali. “Ağama en hasmı, süt gibi apağını getirtirim. Ama biz çok az tadarız.”

“Var ol Alim, kardaşım.”

Ortalıkta kimsecikler gözükmüyordu. Tam bu sırada odalardan birisinden iriyarı, geniş kalçalı, memeleri dışarıya taşmış, çizgili, ayaklarını örten bir fistan giymiş, beline yeşilli kırmızılı püskülleri sarkan bir kuşak dolamış, ayağında rugan kundura, başında yeşil bir ipekli başörtü, büyük kara gözlü, dimdik yürüyen, boynu çok uzun, kırmızı dudaklı, azıcık da soluk yüzlü bir kadın geldi:

“Hoş geldin Ali Ağa kardaşım,” dedi.

Ali, “Hoş bulduk,” derken yere bakıyordu.

64

I

“Vay, vay, vay,” diye başladı kadın ardından da. “Ölüsü davul gibi şişmiş Ali Safa Beyin. Yatağa yorgana sığmıyormuş, Hüt dağı gibi olmuş. Bir de kokuyormuş. Bu gece bütün kasaba vı sarar bu koku, diyorlar. Bu gece biz kokudan kasabayı terk ederiz, diyorlar.”

Hüsne Hatun Murtaza Ağanın ilk karısıydı ve otuz altı yaşındaydı. İskenderun yörelerinden bir Türkmen Beyinin tek kızıydı. Onu almak için Murtaza Ağa her şeyi yapmış, elinde avucunda ne varsa onun uğruna harcamıştı. Onu, ondan sonra evlendiği öteki genç karılarından daha çok severdi her zaman. Hüsne Hatun ona üçü erkek beş çocuk doğurmuştu. Öteki genç kadınlarmsa altışar çocukları vardı, daha da doğuruyorlardı.

Öteki kadınlar Aliye, hoş geldine, gelmediler. Töreye göre, eve gelen yakın akraba ya da çok yakın dost, bildik tanıdık değilse onlar yüze çıkamazlardı.

“Varsın koksun,” dedi Murtaza Ağa. “Nasıl olsa bir gün gömülür. Toprak bütün kokuları örter.”

“Örter,” dedi Hüsne Hatun, “örter… Ne olmuş o İnce Memede, ondan hiçbir haber yok mu Ağa?”

“Yok,” dedi Murtaza.

“Kim bu adam, ne bu adam, cin mi, peri mi, var mı, yok mu, kartal gibi ağaları, beyleri öldürüyor da ona kimse bir şey yapamıyor.”

“Biz adam değiliz ki,” dedi Murtaza Ağa. “Biz adam olsak o Abdi Ağayı bile öldüremezdi. Arif Saim Bey burada, Halilin evinde, korkularından ona kimse bir şey söyleyemiyor, benim de ağzımı kapattılar, sanki şu bizim Arif Saim Tanrının öz bir vekili… Ödleri kopuyor herkesin ondan, donlarına sıçıyorlar korkularından. Ali Safa da gitti gider. Bundan sonra sıra bizde. Bizden sonra da Arif Saimde. Arif Saimden sonra da…”

“Hüt dağı gibi şişti fıkaranın ölüsü, kokuyor,” dedi gene Hüsne Hatun. “Yemeğinizi yiyin de…”

“Hamamlığı yakın Hatun, büyük bir kazan su ısıtın. Ali kardaşım çok uzaklardan geliyor, bir iyice yunsun arınsın. Bir kalıp da kokulu sabun verin. Bir kat da benim donumdan, gömleğimden verin. Ali kardasın yatağını da benim odama se-

65

rin. Bundan böyle biz aynı odada yatacağız. Bu İnce Memed azıttı, hiç belli olmaz ki…”

“Hiç belli olmaz,” dedi Hüsne Hatun içini çekerek. “Bu azgın insanların ne yapacakları hiç belli olmaz. Küçükalioğluna, dağlar kartalma ne yaptılar, evini basıp onu paramparça ettiler. Ben işte şu gözlerimle gördüm olanı biteni. Hem de parçalayanlar yabancılar da değil, kendi eli aşireti. İnsanlar azgın, azgın… Ali kardaşı ben çok duydum. Yemek gelsin mi?”

Murtaza Ağa Topal Aliye baktıktan sonra:

“Gelsin,” dedi.

Hüsne Hatun Topal Aliyi tepeden tırnağa süzerek yerinden kalkıp mutfağa ağır ağır, salınarak gitti, az sonra da genç bir kız koskocaman, işlemeli bir bakır sini, bir cicim sofrayla geldi, cicimi kilimlere serip siniyi üstüne koydu. Ardından da yufka ekmek dürümleri, bakır sahanlarda yahni, pilav, yoğurt, kızartılmış keklik eti geldi. Sofraya bağdaş kurup başladılar tüten yemekleri kaşıklamaya. Yemek uzun sürdü. Yemekten sonra gene aynı kız ibrik, leğen ve boynuna atılı apak bir havluyla geldi, Alinin eline su döktü.

“Su ısındı mı?” diye bağırdı içeriye Murtaza Ağa.

İçerden Hüsne Hatunun, “Hazır” diyen sesi geldi.

Kız, Alinin önüne düşüp hamamlığı gösterdi. Ali alelacele soyunup yıkanmaya başladı.

Yatak odasında büyük bir gaz lambası yanıyordu. Şişesi de pırıl pırıl parlıyordu. En küçük bir is bulaşmışlığı yoktu. Lambanın karpuzu koskocamandı ve pembesine mavi çiçekler işlenmişti.

Murtaza Ağa yer yatağına girmiş, ipekli ak ince bir çarşafı boğazına kadar çekmişti. Ali, uzun bir süre sonra Ağanın gömleğini, uzun paçalı donunu giymiş, odaya büzülmüş, sıkılmış girdi. Bütün bedeni kokular içindeydi. Anadan yeni doğmuş gibi olmuştu. Hemencecik Ağanın yanma serili yer yatağına girip o da ipek çarşafı boğazına kadar çekti. Ömründe hiç böyle bir yatak görmemişti. Birden aklına düştü, Ali Safa Bey de, şu Hüt dağı gibi şişmiş adam da bütün ömründe böyle yataklarda mı yatmıştı? Böyle sakız gibi, böyle yumuşacık, böyle ipeği insanın tenine değince ürperten…

66

“Demek Ali sen her yaratığın izini bilirsin, arıların bile?”

“Az çok Ağam.”

“Nereden belledin bütün bunları?”

“Kendiliğinden, meraktan, avcılıktan…”

“Hiç ustan muştan yok muydu, örnek aldığın bir adam?”

“Vardı. Adına Kel Hacı derlerdi. Gökteki turnanın, uçan sineğin, yerdeki yılanın izini bile sürerdi. Allah vergisi… Ve hem de her izi tanırdı. Ben önce onu tanıdım, babamın çok bir can arkadaşıydı. Ondan sonra ben keklikleri çok severim. Keklik palazlarının izini sürmeye başladım ilk olaraktan. Bir iyice öğrendim kekliklerin huyunu suyunu. İzlerini sürerek yuvalarını bulurdum. Yılda belki beş yüz keklik palazı yakalar, büyütürdüm. İşte böyle. Kel Hacıya gelince hünerini kimseye öğretmedi, oğluna bile. Yanma da hiç çırak almadı. O nerdeee, biz ner-deee… Öyle bir izci bu dünyaya ne geldi, ne de gelir. Biz onun yanında çocuk kalırız. Yel Musa bile onun eline su dökemez.”

“Tevatür.”

“Tevatür,” diye yineledi Ali.

Ondan sonra da Ali öteki kuşlara merak sarıyor, sarp, üç kavak boyu bir kayalığa, şahin yavrusu almak için tırmanırken düşüp ayağı kırılıyor, bundan dolayı da işte böyle topal kalıyor, ama gene de kuşların izini sürmeyi bırakmıyor. İzlerin ardınca dağ taş, bayır demeyip dolaşıyor. Bir iz gördü mü bir yerde, o izin ne izi olduğunu ölüyor, bitiyor, tükeniyor ama gene de o izi buluyor, öğreniyor. Kuşlardan sonra da yabani hayvanların izlerine merak sardırıyor, bundan dolayı koyak, kaya, doruk, yamaç demeyip şu koca Torosu dolaşıyor. Sonra küçük böceklerin, karıncaların, kelebeklerin, sümüklüböceklerin izlerini öğreniyor. Ardından da insanların… Alinin bu dünyada işi bu, hüneri bu. Yeryüzünde çok az ölümlüye nasip olmuştur böyle bir hüner. Bu iz merakından dolayı Ali suların, ağaçların, sudaki balıkların, her bir şeyin huylarını öğrenmiştir. Ali bir seferinde karşısına çıkan bir yılanla karşı karşıya, göz göze gelmiştir. Ne o ondan gözünü ayırabilmiş, ne de bu… Büyülenmiş gibi böylece bir gün akşama kadar gözlerini biribirlerinin gözlerinden çekmeden, gözleri biribir-lerine kenetlenmiş kalakalmışlardır. Böyle   bakışırlarken Ali

61

yılanın yüreğinin içindekini, aklından geçenleri okumuş, yılan da Alinin içinden geçenleri… Sonra gün batarken yılan başını yere indirmiş, arkasını dönmüş, çıngırağını öttürmeden akmış gitmiş, neden sonradır ki, ta uzaklardan onun sevinç içindeki çıngırağının sesi gelmişti.

“Ali, sen kayıptan da haber verirmişsin.”

Ali o anda yatağının içinde doğruldu, korkuyla:

“Yok, haşa! Biz kim, kayıptan haber vermek kim… Yok, ha-şa…”

“Ben öyle duydum da…

Ali Torosta dolaşırken tilkilerin, kurtların, yabanıl parsların, vaşakların, yabankedilerinin, ayıların da izlerini sürüp onların yuvalarını, inlerini buluyordu. Birkaç gece kış uykusuna yatmış ayıların mağarasında, ayılara sarılarak yatıyordu. Çok çok yağmurca, çok sığın, çok karaca, çok susamuru, çok sansar vuruyordu. Şahinlerin, kartalların, doğanların yuvalarını buluyordu izlerini sürerek… Çiçeklerle de konuşuyordu. İnce Me-med, şu dünyadaki yaratıkların en soylusuydu. İnce Memed onun iki gözünün bebeğiydi.

“Çoluk çocuğunu da dağlardan getirmelisin Ali.”

“Sana daha önce de söyledim ya Ağam, ben evi dağdan alır da ovaya indirirsem İnce Memed bundan kuşkulanır. Anladın mı?”

“Anladım,” dedi Murtaza Ağa, hiçbir sebep yokken içini çekerek. Ardından da ekledi, “aaah, Ali, aaah,” diye ciğeri sö-külürcesine soludu, “aaah. Şu kafirin pis bedeni bir ortadan kalksın, bak ben sana neler yapacağım, ne iyilikler…”

Ali başını ona doğru döndürmüş ona bakıyor, bekliyordu.

“Buyur Ağa.”

“Bak sana ne yapacağım, seni senin köye gönderip evini barkını aldırtıp getirteceğim. Sana çiftlikte, istersen kasabada, kasabada olsun daha iyi, seni ölünceye kadar yanımdan ayırmayacağım da, bir ev yaptıracağım. Çiftlikten tarlalar vereceğim, altına da bir Arap at çekeceğim ki, Çukurovada böyle bir at bir tane olsun.” Coşmuştu: “Ali!”

“Buyur Ağam.”

“Yarın senin altına bir at çekeceğim Çerkeş eyerli, bir Arap

68

Hem de yaşı dört, donu da demirkır. İnce Memed duysun da çatlasın. Çatlasın, değil mi?”

Ali:

“Çatlasın,” dedi.

“Uyuyalım öyleyse. Unutma, yarın senin giyitleri alacağız. Yarın akşama. Fötür şapkayı da unutma. Yarın bambaşka bir insan olacaksın. Bir de aaah, bir de ayaklarına postal değil de kundura, hem de parlak kundura olsaydı… Sen benim karda-şım değil misin, Mustafa Kemal Paşa gibi giyinmelisin. Hiç ömründe ceket pantolon giymedin, başına da fötür şapka takmadın, değil mi?”

“Takmadım.”

“Haydi uyuyalım… Kokuyor…”

“Ölü kokuyor.”

Ali hemen uyudu. Murtaza Ağanınsa sabaha kadar gözlerine uyku girmedi. Birkaç kere de Alinin uykusu ağır mı, hafif mi, diye denedi. Alinin uykusu kuş uykusu gibiydi, en küçük bir çıtırtıda hemen uyanıp yastığının altındaki tabancaya o anda hemen el atıyor, ses çıkaranın Murtaza Ağa olduğunu anlayınca da gülümseyerek başını yastığa koyuyor, koyar koymaz da uyuyordu.

Sabahleyin uyandıklarında ikisi de sevinç içindeydi. Ali gittikçe Murtaza Ağayı sevmeye başlıyordu. Ve bu onu korkutuyordu.

Hüsne Hatun bu sabah çok güzel bir kahvaltı hazırlamıştı muteber konuğuna. Bir top, daha ayran kabarcıkları üstünde tereyağı, ak petekli bal, taze kaymak, süt, çay, kendi eliyle yo-ğurup pişirdiği fırın ekmeği, peynirler… Kahvaltı sofrasında bir kuşsütü eksikti. Gene akşamki gibi hiç konuşmadan kahvaltılarını bitirdiler. Bu sabah Hüsne Hatunda da bir hafiflik vardı, içi, her nedense pırıl pırıldı.

“Haydi gidelim Ali, belki azıcık yalnız bulurum da Arif Sa-im dedikleri dümbüğü, asker kaçağını, Fransız casusunu da şu ince Memed belasını onunla konuşmak yolunu bulurum. Bu yılanın nasıl bir ejderha olduğunu belki ona anlatabilirim. Bir ay daha geçerse Kuyucu Murat Paşa Hazretleri Efendimiz de gelse, artık onunla şu Torosun kayalıklarında başa çıkamayacağını

69

bir bir ona anlatırım da onlar da akıllarını başlarına toplarlar. Dur bakalım, bu kanlı katil de derdimizi Ankaraya anlatabilecek mi?”

“Anlatır,” diye inançla konuştu Hatun. “Yeter ki sen onun yakasını bir kez eline geçir, kurban olduğum Ağam.”

Murtaza Ağa hızla merdivenlere atıldı. Siyah fötr şapkası elindeydi. Bugün lacivert bir takım elbise giymiş, ak bir gömleğin üstüne de kırmızı çizgili mor bir kravat takmıştı. Rugan pabuçları pırıl pırıldı. Yakasında da kırmızı bir mendil sokuluydu. Büyük gözleri her zamanki gibi bir korkudan, bir telaştan fıldır fıldır dönüyordu. Yüzü uzun, yüz çizgileri derindi. Alnı, gözlerinin kenarları kırışmıştı. Güldüğü zaman çıkık elmacık kemikleri, derin çizgileriyle cana yakın, sıcak, dost bir insan oluyordu.

O önde, Ali arkada merdivenleri inip Taşkın Halil Beyin konağının yolunu tuttular, oraya vardıklarında Murtaza Ağanın sevinci arttı, Beyin otomobili avluda yunmuş arınmış, silinmiş taptaze duruyordu.

“Dur orada,” diye otomobile konuştu Murtaza. “Dur orada ki Murtaza Ağa senin kara gözlerini öpsün.” Ardındaki Aliye döndü. “Sen de şu ağacın altında bekle, bekle ki, koca Tanrı belki yüzümüze güle. Oooof bu koku da ne, burnumun direği kırılacak. Neredeyse bayılacağım. Tabancan yanında mı?”

“Yanımda.”

“İyi öyleyse, kokuyla sen nasılsın?”

“Ölüyorum.”

“İyi, öyleyse bekle. Ölüdür kokar. Çok sıcak var. Ölüdür, katlanacağız.”

Kapı açıktı, ikirciksiz içeriye girip merdivenleri çıktı. Taşkın Halil Bey onu merdivenin başında karşıladı.

“Yaktın bizi, mahvettin Murtaza,” dedi öfkeyle. “Rezil ettin dünyaya. Nedir o telgraflar, Ankarayı topa tutmuşsun. Sen delirdin mi, ne oldu sana? Küçücük bir eşkıya çocuk bir adam öldürmüş dağa kaçmış. Daha yakalanıp yakalanmadığı da belli değil, sen sanki bütün dünya ayaklanmış gibi kasabadaki her kişiye telgraf çektirmişsin, sen delirdin mi? Bey şimdi uyanır da bunları duyarsa… Onun mebus olduğu bir bölgede böyle

70

vişsizük olsun, Bey bunu bir duyarsa, elbette duyacaktır, h hiç karışmam, seni çengele asar, ya da otomobilinin arkası-bağlar Adanaya kadar bir parçan kalmaz.”

Ötekiler de şaşkın şaşkın onlara bakan Murtaza Ağanın yöresini sardılar, onlar da Halil Beyden daha sert konuştular. Bereket Bey uyuyordu da seslerini fazla yükseltip bağıramıyorlardı. Ama her sözleri Murtaza Ağanın yüreğine bir ağılı hançer gibi saplanıyordu. Ne yapacağını, kendini nasıl savunacağını bilemez, ortada kalmış gözlerini kirpiştirip duruyordu. Sonunda:

“Kokuyor,” diye bağırdı, “amanın ne kadar da çok kokuyor. Amanın ölüsü batsın, dirisi de, telgrafı da batsın, her şeyi de… Amanın burnumun direği kırıldı kokudan. Amanın ha… Bey uyanmasın. Ya Bey uyanırsa bu koku içinde yandık. Ne yapalım?”

“Ne yapılabilir, ölü evi burnumuzun dibinde. Gerçekten

koku dehşet… Ne yapılabilir?”

“Ölüyü Bey uyanmadan evden alıp hemen camiye götürmeli.”

“Götürmeli,” dedi Mustantık Rüştü Bey.

Kaymakam da gelmişti:

“Derhal götürmeli/’

Savcı:

“Hemen şu anda… Bey bir uyanır da…”

Emekli yargıç Hüdai telaşlandı:

“Kolonya, kolonya…” diye.

“Bütün kasabadaki kolonyaları ölü evine taşıdılar.”

Birden içerden böğürür gibi bir ses duyuldu.

“Uyandı,” dedi Halil Bey. “Bu kokuyu Beyin burnunun almamasının mümkünatı yok.”

Hemen odaya koştu.

Bey uyanmış ortada don paça dönüyor, pijamasını çıkarıyor, yeniden giyiyor, pantolonunu, gömleğini arıyor, bulamıyor. Şaşkın, perişan…

Kendine azıcık gelince bas bas bağırmaya başladı:

“Kokuyor, kokuyor, dayanamayacağım, kokuyor! Bu böyle kokan şey nedir? Kokan, kokan..? Bu koku ne kokuyor? Pantolonum nerede?”

71

“İşte, işte burada… Buyurun Bey.”

“Kokuyor.”

“Buyurun ceketinizi.”

“Kokuyor.”

Çabuk çabuk, elleri ayakları titreyerek giyinen saçı sakalı karmakarış Arif Saim dışarı fırladı.

“Aman Beyler kokuyor! Ben ömrümde böyle bir kokuya rastlamadım. Bütün dünya kokuyor. Kokudan öleceğim. Kolonya, kolonya… Bir şey… Ne olursa olsun kokuyor. Ne kokusu bu?”

“Ölü kokusu…”

“Ölü mü, kimin ölüsü?”

“İnce Memed eşkıyası,” diye atıldı Murtaza Ağa, “Birkaç gün önce Ali Safa Beyi öldürdü de, şimdi de dağa kaçtı. Dağdaki köylülerin hepsini de öldürecekmiş. Köylülerimizi kazığa ça-kacakmış. Yılanın başı… Aman Beyim… Kuyucu Murat Paşa… Yakında bu yılan ejderha olacak…”

“Kolonya… Kokuyor…”

“İnce Memed… Yılan… Öldürdü… Kokuyor…”

“Kokuyor… Şoför… Derhal…” Arif Saim bel kemerini bağlarken merdivenlere atıldı. “Çabuk çalıştır otomobili oğlum. Kumandan Bey, Vali Bey, arkadaşlar çabuk olun, vedalaşmanın sırası değil. Ben öldüm bittim, bayılacağım…”

Ötekiler hemen gelip otomobile doluştular.

“Çabuk, sür!”

Ve otomobil var hızıyla avludan dışarıya atılıp, ortalığı bir toz bulutu içinde bırakarak kasabayı çıktı gitti.

“Kurtulduk,” diye sevindi Arif Saim Bey,” kurtulduk.”

Otomobilin arkasından bakakalan kasabalılara Murtaza Ağa:

“Söyledim,” dedi övünerek, “anlattım. Yakında bir büyük orduyu çeker gelirler. Kuyucu Murat Paşa örneği.”

O konuşurken, yöresine bir baktı ki kimse kalmamış. Herkes bir yana almış yatırmış.

“Ali,” diye bağırdı, “Ali, haydi biz de gidelim. Her şeyi Beye söyledim. Ölünün koktuğu iyi oldu, yoksa şu köpekler bana ağzımı açtırmazlardı. Haydi koş, buradan kaçalım, kasabanın dışına çıkalım.”

72

1

Köprüye aşağı koşmaya başladılar. Köprüyü geçtikten son-kumlukta, hayıtların içinde durdular. Koku çayı geçememiş, öte yanda kalmıştı.

“Gördün mü Ali, kasaba bomboş kalmış. Bütün köylüler kaçmışlar. Kim gömecek ölüyü dersin?”

“Bulunur Ağa.”

“Dur bakalım. Biz gitsek olmaz mı Ali?”

“Olur ama, gitmeyelim Ağa.”

“Beğendin mi tabancayı?”

“Çok beğendim Ağa.”

“Benim tabancam.”

“Sağ ol Ağam.”

“At da yarın çiftlikten geliyor. Bana öyle geliyor ki, bu yavşak hükümet İnce Memedle başa çıkamayacak, gayret bize düşecek Ali kardaş.”

“Kim bilir, belli olmaz.”

“Bize düşerse?”

“O zaman da düşünürüz Ağam.”

“Düşünür müyüz?”

“Düşünürüz Ağam.”

Murtaza Ağa gözlerini Topal Alinin gözlerinin içine dikmiş, çok derinlerde, uzaklarda bir şey ararcasına gene bakıyordu. Aliyse onun ne aradığını biliyor, içinden gülüyordu.

“İçinden bana gülüyorsun Ali.”

“Vazgeç Ağam.”

“Neden vazgeçeyim.”

“Aramaktan. İnsanoğlu hiç belli olmaz Murtaza Ağam. Bugün böyleyse, yarın şöyle. İnsan her gün yeniden doğabilir isterse Ağam. Ama her sabah anadan yepyeni, başka bir insan olarak doğabilir. İyi de doğabilir, kötü de… Şimdi bu baktığın, gördüğün benim, Aliyim, yarın bir iş yaparım ki senin de, benim de aklımızın köşeciğinden geçmemiş ola. Onun için tevekkül ol, daha çok arama, üstüne varma. İnsanoğlunu anlamak o kadar kolay değil. Kuşlar da, böcekler de göründükleri gibi değiller. Bu dünyada her canlının bir huyu vardır, insanın da yüz bin huyu vardır. Bak Ağam, dünyada bir insanı, karımı, kardeşlerimi, kızımı oğlumu, anamı babamı tanıdım dersen yalandır.”

73

“Biliyorum, yalandır.”

“İnsan, tanıdığını sandığı insanı kendisine benzeterek ta-

nır.

“Doğrudur, benzeterek.”

“Bir insan ne kadar sana benzerse, o kadar da benzemez. Hiçbir insanın bir başka benzeri yoktur.”

“Yoktur,” diye düşündü Murtaza Ağa,” olamaz da…”

“Öyleyse beni öğrenmeye çalışmaktan vazgeç.”

Murtaza Ağa güldü:

“Al işte vazgeçtim gitti,” diye sağ kolunu savurdu. “Vazgeçtim ama, seni kimsin, nesin diye de bir merak ediyorum ki… Ben senin gibi bir adamı hiç görmedim. Şu dünyada senin gibi bir adam yok.”

“Var,” dedi Topal Ali, “hem de çok. Bir hüner bir kişide varsa her insanda da var demektir. Yeter ki merak et, yürekten merak et, insanoğlunun elinden hiçbir şeyin kurtuluşu yoktur.”

“Ben şimdi yürekten isteseydim senin gibi bir izci olabilir miydim?”

“Olurdun, candan yürekten sarılınca, merak edince olurdun.”

“Sen neden bu işe merak sardın da, bütün ömrünü şu izciliğe verdin de başka bir şeye vermedin, şu izcilik, bu kadar bir hüner ya, ne işe yarıyor, yarayacaktı ya da… Hiç düşündün mü? Bu işe başlarken, izciliği yani, yeni öğrenirken, bu hünerin hiçbir işe yarayıp yaramayacağını hiç düşündün mü?”

“O zaman hiç düşünmemiştim. Şimdilerde, yaş kemale erince düşünmeye başladım.”

“Ne düşünüyorsun, neye yaradı şu senin hiç kimsede olmayan ince hünerin?”

“Çok düşündüm, uzun bir süredir buna bir cevap bulamadım.”

“Sonra?”

“Sonra birden aklıma geldi…”

“O gelen ne?”

“Yaşamak ne işe yarıyor diye sordum kendi kendime. Yaşamak ne işe yarıyor, söylesene Murtaza Ağam?”

Murtaza Ağa sustu bir süre, gene gözlerini gözlerinin içine

74

H’kti uzun uzun baktıktan sonra yürekten gülerek Alinin kolu-

na girdi:

“Sahi bre Ali, yaşamamız, ölmekten bu kadar korktuğumuz, yaşamak ne işe yarıyor? Uğruna bu kadar alçaldığımız, zulmettiğimiz, haram yediğimiz, insan öldürdüğümüz yaşamak ne işe yarıyor? Sonunda işte böyle ya bir kasabayı, ya da küçücük bir mezarlığı kokuyla dolduruyoruz. Vay babam, insan ölüsü de ne kadar kokarmış böyle, it leşinden de beter. Ben de böyle kokacak mıyım?”

“Haşa.”

“Kokarım, kokarım… Belki bundan da beter… Ali!”

“Buyur Ağam.”

“Benden sana vasiyet, beni İnce Memed öldürürse, beni hemen, derakap gömsünler.”

“İnce Memed seni öldürmeyecek.”

“Öldürecek,” diye inatlaştı Murtaza Ağa, hem de üç kere ayağını yere vurdu, ayağının dibinden kumlar fışkırdı. “Öldürecek!”

“Orasını ben bilmem Ağam.”

“Doğru sen bilmezsin. Bilmezsin ya öğreneceksin. Şimdi bu kasabada sıra bende. Keski onunla o kadar uğraşmasay-dım.”

Ali susuyordu.

Uzun bir süre çayın kıyısında, portakal bahçelerinin içinde dolaştılar. Aşağıdaki köye inip Murtaza Ağanın portakallarını, limonlarını, narlarını gördüler. Dallardaki portakallar daha küçücük, yemyeşildi. Her birisi bir güvercin yumurtası kadar. Murtaza Ağa söylemiyordu ya, bu bahçe de ona Ermeni dostundan kalmıştı.

Uzaktan öğle ezanını duyunca oldukları yerde durdular. Kasabanın camlarına gün vurmuş, ortalığı ışıltıya boğmuştu. Yalnız kasaba değil, yöreleri bile ta uzaklara, yukardaki ormana kadar bu ışıltılardan ipiliyordu.

“Sela okunuyor.”

“Az sonra Ali Safa Beyi gömecekler.”

Ali Safa Beyin ölüsünü camiye kadar köylüleri, akrabaları z°r taşımışlar, bir ikisi salacayı taşırken bayılıp yerde kalmıştı.

75

Zar zor camiye getirilip musalla taşına yerleştirilen ölüyü imam yıkamak istememiş, yanaşmalardan yaşlı Hürrük Ağa tabancasını çekip imamın ayağının dibine üç el ateş etmiş, bunun üstüne titreyerek ölünün yanma giden imam Ali Safa Beye birkaç maşrapa su döküp işi bitirivermişti. Namazı altı kişi kılmış, mezarlığa üç kişi gitmişti.

Kasabanın pencereleri, kapıları sıkı sıkıya kapatılmıştı. Kasaba ıpıssızdı onlar kasabaya girdiklerinde. Ortalıkta ne bir kedi, ne de bir köpek vardı. Ortalık o kadar sessizdi ki, burasını sanki bin yıl önce şu bitip tükenmeyen kokudan ötürü bütün yaratıklar terk edip gitmişlerdi.

“Koku daha duruyor.”

“Duruyor Ağa.”

“Azalmış ama…”

“Azalmış.”

“Senin giyitleri yarın alırız.”

“Yarın Ağam.”

“Atı da çiftlikten yarın getirirler. Şimdi adam gönderirim çiftliğe.”

“Var ol Ağam.”

76

4

On dört yaşındaki çoban çocuk Müslüm dün geceden beri bu yamaca oturmuş kimi ûyuklayarak, daha çok da uyanık burada öylecene kendi kendine bekliyordu. İşlemeli kızılcık değneğini önüne, ayaklarının ucuna uzatmış, göğsünde turuncu bir güneş nakısı olan kepeneğini de yanına, bir keven çiçeğinin üstüne sermişti. Yandaki kayanın dibinde de sarı kocaman çoban köpeği büyük başını uzattığı ön ayaklarının üstüne koymuş uyukluyordu. Boynundaki tohtun dikenleri bir hançer gibi uzundu. Koyunlar, aşağıdaki tek tük ağaçlar bitmiş yemyeşil düzlükte uyukluyorlardı. Buradan dağın doruğuna kadar pespembe keven çiçekleri yamacı örtmüştü. Doğan güneş bütün bolluğuyla ışıklarını ortalığa salıvermiş, ormanı, kayaları, gökyüzünü pembe bir aydınlıkla doldurmuştu.

Çoban çocuk Müslüm hiç de rahat değildi, arada bir ayağa kalkıyor, günbatısındaki uzun kayanın tepesine çıkıyor, gündo-ğusundan kıvrılarak akan ince suyu, aşağıdaki binbir yeşilde kaynaşan, dalgalanan ormanı, günbatıdaki karşı dağın çıplak yamacına tırmanıp öte yüze aşan yolu gözlüyor, sonra gelip gene kepeneğinin yanına uzanıyordu. Yüzü de durmadan renkten renge giriyordu. Dün gece, ormanın içinden, oradaki yüksek kayalığın ardından yaylım ateşleri gelmiş, sonra da kesilmişti. Sabaha karşı da şu koyunların yayıldığı düzlüğün alt yanında bir bağırtı olmuş, bağırtının ardından da üç el kurşun atılmıştı.

Çoban Müslüm Sarıkeçili obasından olurdu. Oba her za-

77

manki yaylağına dağın gündoğusundaki büyük Kızılkartalh koyağına kurulmuştu. Yemyeşil koyağın tam ortasından bir değirmen döndürecek kadar, dağın tam doruğunun altındaki ulu kayanın dibinden ak köpükler saçarak bir su kaynardı.

Obada dün geceden beri bir sessizlik vardı. Herkes fısıltıyla konuşuyor, çadırdan çadıra gidip gelmeler, bir telaş, biraz korku, daha çok sevinç. Çoban Müslüm her şeyi biliyor, koyunlarını buraya çekmiş dün akşamdan beri bekliyordu. Obadaki korkuyu da, sevinci de ta yüreğinin başında duyuyordu. Ona hiçbir kimse bir şey söylememişti ve hem de, hay Müslüm çocuk sen şöyle yap, böyle yap dememişlerdi. Çimeni yeşil gözleri bir ışıklı sevinç, bekleme içindeydi. Ara sıra yüreğine de bir korku, ardından da bir acı çökmüyor değildi. Ama o ne yapması gerektiğini biliyordu. Şu aşağıdan, Çukurovadan, kim nereden gelirse gelsin, işte şu ormanın içindeki, o küçük çayın dolandığı yeşil yosunların tepeden tabana kadar örttüğü kayalığın dibindeki yoldan geçecek, koyunların yayıldığı düzlüğün ortasındaki yola gelecek, oradan ya Kızılkartal koyağına, ya da uzaktaki dağı aşan yola vuracaktı. Ve Çoban Müslüm yolların ağzını tutmuştu. İçi alıp alıp veriyor, yüreği durmadan atıyordu.

Uzun bir süre olduğu yerde keven çiçeklerinin ardında yattı. Diken öbeklerinin altı, kırmızı kara benekli uğurböcekleriyle kaynaşıyordu. Bu yamacın keven çiçekleri çok pembe olduğu gibi, dikenler bir billur ışıltısında çakarak gün ışığı altında yanar söner, fışkırırlardı, buranın uğurböcekleri çok kırmızıydı, bir yalım gibi kırmızı kırmızı çakarlardı.

Çoban Müslüm sabırsızlanmaya başlamıştı. Gözleri uzak bir karartıda, kulakları ufak bir çatırtıdaydı. Koyunlar aşağıdaki düzlükte rahat otluyorlardı. Köpekse yanda uyuyordu. Biraz da acıkmıştı ya, sabırsızlığından karnını doyurmak aklına gelmiyordu. Sonunda belindeki çamçağını alıp aşağıya, koyunların yanma indi, mor büyük bir koyunu yakalayıp sağmaya başladı. Çamçağı sıcak, köpürmüş sütle dolunca geriye güneşli kepeneğinin yanına geldi, dağarcığından ekmeği çıkarıp kokulu sütü içmeye başladı. Bir ak bulut ormanın üstünden yukarı doğru ağıp geliyordu. İncecik bir yel esti söndü. İlk güz güneşi

78

‘kce aydınlığmı artırıyor, orman, pembe keven dikenlerinin ¦ ekleri derin bir yeşilde, yoğun bir pembede biribirlerine ka-srmş tütüyorlardı. Orman, buradan dağın yamacından ta aşa-” lara, belki de Çukurovanın ucuna kadar inip gidiyor, çıplak amacı bürümüş keven çiçekleri de ormandan dağın doruğuna kadar balkıyarak, ışıkları savurarak, bir sırma ışığında, pembede, morda, kırmızıda yukarıya çıkıyordu. Çok uzaklardan birtakım uğultuya benzer sesler geliyor, yücelerde kanatlarını iyice germiş iri kartallar uçuyor, yerlerinden hiç kıpırdamıyor, göğe yapışmışlar gibi oldukları yerde süzülüyorlardı. Uzun boyunlu, kırmızı salkımıyla -bir çiçek, bir çalılığın ortasından güneşe doğru uzanmıştı. Kısacık mavi, mor, sarı çiçekler kevenlerin aralarını doldurmuşlardı. Kaim, kara, güçlü arılar çok sesli, gürültüyle vızılayarak çiçekten çiçeğe uçuşuyorlardı. Küçücük, bir başparmak kadar küçücük, renkli kuşlar kevenden kevene konuyorlardı. Karnını doyuran Müslümün canı sıkılıyordu. Oysa onun canı hiç sıkılmazdı. Bir küçücük kuşa, bir karıncaya, bir arıya, böceğe, kartala dalar, onların yaşamına katışır, kendini unutur giderdi. Gökyüzü de onun için bir tuhaf, kocaman mavi bir çiçek, koskocaman, kanatlarını açmış bir kuştu. Karnını doyurduktan sonra hep çiğdem soğanı çıkarmaya gider, çiğdemin çiçeklerinden, yeraltındaki en kocaman soğanları bulur çıkarırdı. Solgun, kurumuş çiçeklerin soğanları büyük ve çok sütlü olurdu. Müslüm kökücüyle bir abanmada bir kökü dışarıya alıverirdi. Bu işte çok ustalaşmıştı. En iri çiğdemler de taş dipleriyle çalı aralarında, kevenlerin altlarında biterlerdi. Koyu sarı, kısa saplı çiçekleri göz kamaştırırdı. Öylesine parlak, öylesine sarı. Müslüm çiğdem köklerini kazarken hiç bilmediği taze, buğulu bir kokuyla toprak kokar, onun başını döndürür, sarhoş ederdi.

Çiğdem çıkarması epeyce uzun sürdü. Günbatıya yıkılıp gitmiş, o çiğdem çıkarma telaşesinden her şeyi unutmuştu. Torbası soğanlarla dolunca, birazıcık ağrımış belini doğrulttu aşağılara ormana, ardından da yukarıya, dağın doruğundaki süzülen kartallara baktı. Sonra da oturdu, somurtarak çiğdem soğanlarını soymaya başladı. Soğanların üstünü zar gibi açık kahverengi bir ağ kaplardı. Ağı soğanın üstünden sıyırıp alınca iri

79

bir nohut tanesinden biraz daha iri soğan apak ortaya çıkardı. Çiğdem çiçekleri ister çiğ, ister sütle kaynatılıp yenirdi. Her derde deva sayılır, kokusu uzun bir süre insanın genzinden gitmezdi.

Müslüm bir yandan usul usul çiğdemlerini soyuyor, bir yandan da ağır ağır çiğneyerek yiyordu. Yüzü terlemiş, keven çiçekleri gibi pespembe olmuş, çimeni yeşil gözleri kartal gözleri gibi yöreyi araştırıyordu durmadan. Bir ara köpeğinin başını kaldırıp, kulaklarını diktiğini gördü. Ayağa kalktı, bir yandan soyduğu çiğdemleri avuç avuç atıştırıyor, bir yandan gözleri ormanı, yöreyi araştırıyordu. Sonra köpek ayağa kalkıp ormana doğru ürmeye başladı, sonra da koyunlara doğru ürerek koştu. Tam bu sırada da ormanın içinden ilk candarmanın şapkasının altındaki pirinç ay yıldızı parlayıp söndü. Ardından da kır bir ata binili Faruk Yüzbaşı çıktı. Yüzü azgındı. Onun ardından da tüfeklerini omuzlarına asmış candarmalar gözüktü. Düzlüğün sağ yanındaki pınarın orada Yüzbaşı atından indi. Göğsündeki dürbün ilk anda göze çarpıyordu. Tabancasını manevra kayışının tam altına bağlamıştı, kocaman bir tabancaydı. Parlayan çizmeler giymişti. Bıyıklarını da sipsivri burmuştu. Bu bıyıklar ona heybet veriyordu. Giyitleri yeni ütüden çıkmış, az önce giyilmiş gibiydi. Candarmalar da pınarın üst başına tüfeklerini çatıp sırasıyla çam oluktan mataralarını doldurup su içtiler. Onlara üren köpeğini durdurmak için Müslüm yıldırım gibi koşmuş, düzlüğe inip köpeğini tutmuş, bomboş, şaşkınlık dolu gözlerle orada dikilmiş kalmış, onlara bakıyordu.

Onbaşı Kertiş Ali, çoban çocuğu Yüzbaşıya gösterip:

“Bir çoban,” dedi, “ilk olarak buralarda bir insanla karşılaşıyoruz.”

Yüzbaşı az ötedeki çocuğa başını kaldırıp baktıktan, elindeki sapı gümüş savatlı kırbacıyla oynadıktan sonra, başını önüne geri indirdi:

“Bu bir çocuk,” dedi yavaşça.

Kertiş Ali, şu karşıki kıraç dağların koyağına yerleşmiş, ot bitmez, verimsiz, fıkaralıktan canı çıkmış bir köyden olurdu-Askere gidince tezkere bırakmış, uzatmalı olmuştu. Birçok karakolda komutanlık yaptıktan sonra kendi kasabasına atanmış-

80

Cok kıvançlıydı bundan. Burada karakollardaki gibi fazla ¦svet alamıyorsa da, şimdiye kadar kazandıkları yeterdi de ar-rdı bile. Daha şimdiden kasabaya büyük, Ermenilerden kalma bir bahçe içerisine bir ev yaptırmıştı. Kendisini göstermek, köyündeki ününe ün katmak, bütün Çukurovaya namını salmak istiyordu. Onun için para pul hiçti. Onun naçizane düşüncesine göre insana nam gerekti. Bu nam için de onun İnce Me-medi yakalaması, ya da vurması gerekti. İnce yakalansa, ya da vurulsa bütün nam Yüzbaşının olurdu ya, küçük de olsa ona da bir pay düşerdi. Asım Çavuşu dersen, o ne nam istiyordu, ne de şan. O zaten canından bezmişti. Üstelik de İnce Memede, o kan içiciye, Abdi Ağamızı, Hamza Efendimizi, Ali Safa Beyimizi, çiçeği burnundaki Cumhuriyetimizin daha nice kıymetlisini gözlerinin yaşına bakmadan ta gözbebeklerinin ortasından kurşunlamış, beşikteki bebekleri süngülemiş, ben Ağayım, ben Beyim diyenlerin dillerini kökünden kesmiş, ardından da bu insan insanlarımızı kazığa oturtmuşa hayrandı. Şu dağlar eşkıya doluydu. Kertiş Ali Onbaşı iyi biliyordu ki, dağlardaki birçok eşkıya çetesine dokunulamazdı. Mustafa Kemal Paşa benzeri Yüzbaşı Faruk Bey değil, İsmet Paşa bile dokunamazdı. Çünkü onların birçoğu aşağıdaki Çukurova Beylerinin, Ağalarının adamlarıydılar. Bir de kimsesiz eşkıyalar vardı. İnce Memed namlıydı, onu gene fakir fıkaralar, köylüler tutuyorlar, canları gibi, onu gözbebekleri gibi koruyorlardı. Ya ötekiler, hiç kimseye yar olamamışlar… Ne Beylere, ne köylülere… İşte onları kırıp geçiriyorlardı. Onlar da o kadar çoktu ki dağlarda, her ay beş onunu öldürüyorlar, gene bitiremiyorlardı. Kertiş, eşkıya öldürmekte, kurşunu gözlerinin içine sıkmakta ün yapmıştı. Ona daha şimdiden, eşkıya kasabı Allahsız Kertiş Ali diyorlardı. Şu candarmalar içinde köylüleri dövmekte de onun üstüne yoktu. Hele dağ köylülerini… Karakollarda öyle bir dayak uzmanı olmuştu ki, Ankaradakileri on yıl okuturdu. Onun karşısında kurt kuş, yılan çıyan, taş bile dile gelirdi, değil köylü yaratığı. “Bu köylüler sadece dayak atılmak, donlarına işeyinceye, altlarına sıçıncaya kadar dövülmek için kurban olduğum yüce Tanrı tarafından halk edilmişlerdir,” derdi. Birkaç yılda uzatmalı onbaşılıktan istifa edecek, Anavarza ovasında Akçasaz yakınlarm-

81

da bir çiftlik sahibi olacaktı. Daha şimdiden yolunu yapmıştı. Bunun için de Zülfü Efendiye, Arif Saim Beye yanaşmak gerekti.

“Çocuklar bu iş için daha iyidir Yüzbaşım,” dedi Kertiş Ali. Yüzbaşının karşısında taş kesilmiş dimdik, göğüs ilerde, karın içerde, başı yukarda hazır olda duruyordu. “Çocuktan al haberi.”

“Çağır öyleyse…”

Kertiş Ali koşarak Müslümün yanına gitti. Çocuk daha orada durmuş, köpeğinin tohtundan tutmuş candarmalara bakıyordu. Kertiş Alinin koşarak kendisine doğru geldiğini görünce çok sevindi ya sevincini belli etmemeye çalıştı.

“Çabuk gel! Bırak o köpeği de gel, Yüzbaşım seni istiyor.” Alnı kırışmış, boyun damarları şişmişti. “Kov o köpeği de çabuk gel.”

Müslüm boynundan tuttuğu köpeği bırakıp koyunlara doğru saldı. Köpek onun buyruğunu dinleyip sürünün yanına gitti.

Kertiş önde, Müslüm arkada Yüzbaşının yanına vardılar.

Yüzbaşı başını kaldırdı, tepeden tırnağa Müslümü süzdükten sonra:

“Sen buralarda ne yapıyorsun?” diye oralı olmayarak sordu.

“Çobanım,” dedi Müslüm kıpkırmızı kesilip eli ayağı titreyerek.

“Nerede oturuyorsun, hangi kabiledensin?”

“Sarıkeçili oymağmdanım.”

“Kimin oymağı o?”

“Bizim oymağımız.”

Yüzbaşı gülümsedi.

“Sen ne kadardır buradasın?”

“Bir gece, iki gündüz oluyor.”

“Buradan geçen bir atlı, bir adam, bir silahlı, bir yaralı kişi gördün mü?”

“Hiç kimseyi görmedim. Buralara hiç kimsecikler gelmez ki… Ben burada hiç adam görmem, kaç yıldır koyun güderim burada. Siz adam arıyorsanız o aşağılardadır.”

82

“Anladım Yüzbaşım, bu it yalan söylüyor.”

Yüzbaşı elindeki kırbacı ona doğru, sus, diye kaldırdı.

“Sen bu gece hiç kurşun sesi duydun mu?”

“Duymadım.”

“Nasıl olur, nasıl duymazsın, bütün orman kurşun sesinden biribirine girdi, çarpışma oldu, nasıl duymadın?”

“Uyuyordum. Benim uykum ağırdır.”

“Sen nasıl bir çobansın ki uyuyorsun, koyunları kurt kapmaz mı?”

“Kapamaz,” diye övündü çoban çocuk. “Sen o sarıyı görüyor musun, on tane kurdu yer. Onun gibi bir köpek yok.”

Onun köpeği, o sarı tıpkı insan gibiydi. Her şeyi bilir, anlar, düşünürdü. Bir tek konuşamıyordu. Meram etse belki de konuşurdu.

“Benim bu sarı var ya, hiç çobana bir gerek olmadan bu sürüyü alır bir hafta, on gün, bir ay dağlarda güder. Benim bu sarı var ya, küçücük tehlike olsun, bir yılan, bir akrep, bir insan, ben de uyuyor olayım, gelir beni usulca kolumdan tutar uyandırır.”

“Bu gece seni uyandırmadı mı, kurşun seslerini duymadı mı?”

“Kurşun seslerini duysa o beni uyandırırdı.”

“Uyandırmıştır,” diye bağırdı Kertiş Ali, “ama o duymadım diye yalan söylüyor.”

“Uyandırırdı,” diye karşılık verdi Müslüm. “Demek ki duymamıştır. O kurşun seslerini bilir. Eşkıyayı, candarmayı, iyi adamı, kötü adamı biribirinden ayırır. Geçenlerde bir adamın boynunu kaptı şu aşağıdaki ormanda az daha adamı boğuyordu. O adam var ya, bir kızın başına çöktükten sonra da onu parçalamışmış. Ya benim sarı öyle bir sarıdır. O, köpeklerin ağası, piridir.”

“Çok mu seversin köpeğini?”

“Herkesten çok… O benim arkadaşımdır.”

“Anasıdır Yüzbaşım, babasıdır,” diye alay etti Kertiş Ali.

Müslüm de ona sert çıkıştı. Onun kim olduğunu iyi biliyordu. Onbaşı olunca on beş candarmayla kendi köyüne git-mıŞ, bütün köyü üç gün üç gece sopadan geçirmişti.

“Ne sandın ya…”

83

“Yalan söylüyor Yüzbaşım. Bu adam İnce Memedin ne yana gittiğini biliyor. Şunun ifadesini alayım.”

“Al,” dedi Yüzbaşı soğukkanlı.

“Burada mı, ormanda mı?”

“Burada,” dedi Yüzbaşı. “Şu aşağıda. Bakalım bu deyyusu nasıl konuşturacaksın?”

Kertiş, Müslüme yumuşacık, sevecenlikle yaklaştı:

“Bak yavrum,” dedi, “dün sabah ortalık ışırken, bir yağız ata binmiş, hem de çıplak bir yağız ata, doludizgin önünden geçen tüfekli adamı görmedin mi? Atın üstündeki adam senden az irice… Söyle yavrum, tam ormandan çıktı, senin üstüne geldi, at ayaklarının tapırtısından da sen uyandın, ya da seni köpek uyandırdı. Sen de uyanınca o doludizgin atlıyı gördün. Hangi yana gitti o atlı?”

“Görmedim.”

“Görmedin mi?”

“Hiç görmedim.”

“Yavrum, senin adm ne?”

“Müslüm.”

“Müslüm yavrum, söylemezsen senin için iyi olmaz.”

“Hiçbir atlı görmedim.”

Dört candarma çoktan hazırlanmışlar bekliyorlardı. En iri-yarısının elinde kaim bir sopa vardı.

“Yıkın şunu.”

Hemencecik Müslümü yıkıp tüfeğin kayışını ayaklarına geçirdiler.

“Çıkarın çarıklarını.”

Çabucak çarıklarını, çoraplarını çıkarıp öteye, bir keven öbeğinin üstüne attılar.

“Başla.”

İriyarı candarma bütün gücüyle sopayı Müslümün ayaklarına durmadan indiriyor, çocuktan hiçbir ses şada çıkmıyordu. Yüzbaşı gözlerini şaşkınlıkla açmış bu tansık işe bakıyordu.

“Devam, daha sert.”

Yüzü gözü ter içinde kalmış Müslüm salt dişlerini sıkıyor, sopa her indikçe bedeni bir geriliyor, hopluyor, ardından da çözülüyordu.

84

Aradan epey bir süre geçti, Müslümden çıt çıkmadı. Yüzsüzlerini faltaşı gibi açmış şaşkınlıkla ona bakıyor, o ses çı-

başı d               ^-ıı-ı

karmadıkça öfkeleniyordu.

“Ali, sen al sopayı eline,” diye sert bir komut verdi. “Bu da nasıl bir iş böyle!”

İriyarı candarmadan sopayı eline alan Ali, bütün gücü, hüneri ustalığıyla abandı çocuğun üstüne. Müslüm, gene gık de-miyordu.

Köpek de gelmiş az ilerde, dört bir yanını mavi çiçekli yarpuz almış pınarın ayakucunda duruyor, kaygılı gözlerle yere yıkılmış, ayaklarına boyuna sopalar inen Müslüme bakıyordu başını dikmiş, tetikte bir hali vardı. Ama Müslümden en küçük bir çıt, bir işaret gelmiyordu.

Yüzbaşı dayanamadı, yerinden kalktı, gitti çoban çocuğun başucunda durdu. Kertiş Ali kapkara kesilmiş, dişlerini sıkmış, kaim sopayı kaldırıyor, bütün gövdesiyle abanarak indiriyor, çocuktan, hoplayıp gerilmekten başka en küçük bir tepki gelmiyordu.

Sonunda çocuğun ayaklan kanamaya başladı.

Yüzbaşı:

“Olamaz Ali Onbaşı, olamaz. Sen hiç böyle bir mahlukata rastlamış miydin?”

Soluk soluğa, ter içinde kalmış Kertiş Ali, “Yok,” diye karşılık veriyordu ona, var gücüyle, hıklayarak sopasını indirirken, “yok Yüzbaşım, ben ömrümde böyle bir bela görmedim.”

“Söyle oğlum, sen İnce Memedi gördün, değil mi?”

Müslümün dişleri kenetlenmişti, açılmıyordu.

“Söyle oğlum, yoksa bu Ali Onbaşı seni öldürecek. O, böyle döve döve çok adam öldürmüştür.”

“Çok öldürdüm, çok öldürdüm,” diye bütün bedeni gerilmiş, boyun damarları şişmiş Kertiş Ali, Yüzbaşıyı onaylarken, ayağa inen kalın sopa sanki bükülüyordu. Ve ayaktan kanlar fışkırıyordu. Sopa bir anda kıpkırmızı oldu.

Gözü bir ara orada dikilmiş kalmış köpeğe ilişen Yüzbaşı Faruk:

“Dur,” diye sevinç içinde buyurdu Kertiş Aliye, “dur Ali Onbaşı.”

85

Ali Onbaşı derin bir soluk alarak durdu.

“Kaldır onu.”

Kertiş Ali çocuğu elinden tutup zorla ayağa kaldırdı. Müs-lüm ayakta duramayıp boylu boyunca yere serildi.

“Kaldır şu köpeği.”

Kertiş Ali çocuğu yerden kaldırdı, koluna girdi. Çocuğun öteki koluna da bir candarma girdi. Çocuk aralarında cansız-mışcasma sallanıyordu.

Asım Çavuş başından beri olanı biteni boş gözlerle seyretmiş, sonra ayağa kalkıp yanlarına gelmişti.

“Bu çocuk ölüyor Yüzbaşım. Bakın, can çekişiyor.”

“Bunlar yedi canlıdır, bir şey olmaz bunlara,” diye sert çıkıştı ona Yüzbaşı. “Görmedin mi, bu kadar sopa yedi de of bile demedi.”

“Yedi canlıdırlar,” dedi Kertiş.

“Ben onu konuşturmasını bilirim,” dedi Yüzbaşı. Tabancasını belinden çıkardı, orada durup kalmış köpeğe çevirdi: “Aç gözlerini şimdi çoban bey, aç da şimdi az sonra ne olacak onu gör!” Sesi bıçak gibi keskindi, öfkeli, utkulu bir sevinç doluydu.

Çocuk ağır ağır gözlerini açtı, bir tabancaya, bir Yüzbaşıya, bir köpeğe baktı.

“Şimdi söyle,” diye gürledi Yüzbaşı. “Eğer şu anda doğruyu hemen söylemezsen köpeğini öldüreceğim.”

Çocuk gözlerini kirpiştirdi, çabucak bir köpeğine, bir güneşten menevişlenen Yüzbaşının tabancasına, bir uçları titreyen Yüzbaşının bıyıklarına baktı:

“Söyleyeceğim,” dedi. “Sarıyı vurma. Hemen söylerim. İnce Memedi gördüm.”

“Ha şöyle,” diye güldü Yüzbaşı. “Getirin şunu…”

Gitti eski yerine bir sekinin üstüne çöktü. Çocuğu karşısına getirdiler oturttular.

“Ne bildin İnce Memed olduğunu onun?”

“Tüfeği vardı.”

“Başka?”

“Altındaki at yağızdı.”

“Başka?”

“Altındaki at çıplaktı.”

86

“Başka?”

“Benim kadar bir çocuktu.”

“Başka? Hangi yana gitti?”

“Şu yana…” Günbatıyı gösterdi. “Ben onun gittiği yeri de

biliyorum…”

“Nereye gitti?”

“Bakırgediği var ya, işte oradaki mağarada Kel Eşkıya var, dokuz kişisiyle. İnce Memed işte onlara karışmaya gitmiş.”

“Ne biliyorsun bütün bunları?”

“Onlar konuştu.”

“Kim?”

“Dün Kel Eşkıya burada, şu pınarın başında konuşurken, İnce Memed geliyor, dedi, ondan haber geldi. Onu Bakırgedi-ğindeki mağarada bekleyeceğiz. Sonra da gittiler. Başlarında kırmızı fesleri vardı.”

“Peki, daha önce niçin söylemedin bunları?”

“Çok korktum.”

Yüzbaşı ayağa kalktı, gerindi, bacaklarının üstünde birkaç kere yaylandıktan sonra, önüne getirdikleri atma atladı ve hareket emrini verdikten sonra, atını orada dikilmiş kalmış köpeğe doğru sürüp tabancasını çıkardı, köpeğe doğrultmasıyla tetiğe asılması bir oldu. Köpek derinden bir venildedi, kıvrandı, kendi yöresinde dönmeye başladı. Yüzbaşı tabancasındaki bütün kurşunları üst üste köpeğin başına boşalttı. Bir anda kan golüne batıp çıkan köpek oraya, yeşil çimenlerin üstüne cansız serildi. Kurşun sesini duyan Müslümün kalkmasıyla köpeğe koşması bir oldu ya, köpek çoktan ölmüş, kevenlerin arasına bir insan gibi upuzun serilmişti.

Candarmalar çekilip giderlerken Müslüm köpeğini kucaklamış, kanlı başını kucağına almış, bir ölü çocuğa ninni söyler gibi ığranıyordu usul usul…

87

Yağız at uzakta, açık kahverengi keskin çakmaktaşından kayalığın üstünde duruyor, usul usul da kuyruğunu sallıyordu.

Kertiş Ali Onbaşı:

“Yüzbaşım,” diye bağırdı, “işte o at, İnce Memedin atı. Ali Safa Beyin atı. Demek İnce Memed buralarda. Çoban çocuk doğru söylemiş. Demek İnce Memedi Bakırgediği mağarasında sıkıştıracağız.”

“Bu atı vur,” diye bağırdı Yüzbaşı.

“Çok uzakta,” dedi Kertiş Ali Onbaşı. “Ama onu vurmalı.”

Kayalığa doğru koşmaya başladı.

Yüzbaşı arkasından:

“Dur,” diye bağırdı. Kertiş Ali Onbaşı olduğu yerde durdu. Yüzbaşı atını üzengiledi, onun yanına vardı. “Ver tüfeğini bana. Sen oraya yetişinceye kadar o at gider.” Yamaca doğru atını doldurdu. Yamaç kepir taşlıktı ve bu kepir taşlıkta Yüzbaşının atı zor koşuyor, durmadan tökezliyordu. Yüzbaşı birkaç kere attan düşme korkusu geçirdi ama düşmedi. Kayalığın dibine gelip durduğunda atı köpüğe batmıştı, körük gibi de soluyordu. Yağız at bal rengi, pul pul ışıltılı kayalığın sivrisinde duruyor, daha usul usul kuyruğunu sallıyordu. Yüzbaşı aşağıdan yukarıya bir iyice nişan aldıktan sonra tetiğe bastı, o tetiğe basar basmaz da yağız at ortadan o anda yitti gitti. Yüzbaşı bu işe çok şaşırdı, sağa sola bakındı, attan bir iz bulamadı.

Onu bekleyen askerlerine döndüğünde çok öfkeliydi:

“Vuramadım,” dedi. “Nasıl olur?”

Ktiş Ali Onbaşı:

“Yüzbaşım,” dedi, “ben buradan iyice baktım, siz daha tüfe-“‘ doğrultur doğrultmaz o at gözükmez oluverdi. Ne oldu, nere-2itti göremedim. Köylülerin dedikleri gibi bu at büyülü.”

Yüzbaşının alnı kırışıp bıyıkları titredi:

“Ne büyülü, ne bir şey,” dedi yere tükürerek. “Vuramadım gitti. Çoktan beridir mavzer kullanmıyorum. Keski benim yerime Asım Çavuş ateş etseydi.”

Asım Çavuş gülümsedi:

“Haşa Yüzbaşım,” dedi, “haşa, sizin vuramadığınızı ben hiç vuramazdım. Ali Onbaşının da dediği gibi, siz daha tüfeği ona doğrulturken, o, bir sündü, upuzun bir çizgi oldu, bir anda boşluğa aktı gitti. O çok kurnaz, hem de deli bir at. O öldürülen Ademi, Yobazoğluyla Ferhat Hoca bunun için öldürüyorlar, bu at için…”

“Fıkara Adem, bu at yüzünden gitti. Rahmetli Ali Safa Bey anlatırdı, o, dünyanın en büyük avcısı, nişancısıymış. Öyle bir adam bu atın ardından yıllarca dolaşmış da onu vuramamış… Sonunda da Ferhat Hocayla atın sahibi Ademi…”

“Ferhat Hocayla Yobazoğlu asılacak, değil mi?”

“Asılacak ya, Ağırceza Reisi çok sert bir adam.”

“Kılı kırk yarıyor.”

“Giyseler giyseler on sekiz yıl giyerler, diyorlar.”

“Onlar asılacaklardır.”

“Keski tez günde asılsalar. Başımıza çok iş açacaklar.”

“Ne işi?”

“İnce Memed…”

“İnce Memed mi?” Yüzbaşı güldü. “Az sonra onu yakalayacağız.”

“Ben bu İnce Memedden bu sefer korkuyorum. Çok deneylerden geçti. Eğer bu sefer onu elimizden kaçırırsak, başımıza Çok bela açacak.”

“Atı gibi, öyle mi Çavuşum?”

“Atı gibi Yüzbaşım,” diye çekinerek gülümsedi Asım Çavuş.

Yüzbaşı atını sürdü. Asım Çavuş sağ yanında, Kertiş Ali Onbaşı solunda, candarmalar da arkadan yürüyorlardı.

89

“Çoban çocuk sence doğru mu, Asım Çavuş?”

“Bilemem,” dedi Asım Çavuş. “Bunlar hiç belli olmazlar. Belki de bizi İnce Memedden uzaklaştırmak için…”

“Peki ya, o kadar dayağı niçin yedi?”

“Bizi inandırmak için.”

“Az daha ölüyordu…”

“Ölürdü de… Dedim ya Yüzbaşım, bu sefer İnce Memedi elimizden kaçırırsak işimiz zor.”

“Kaçırmamalıyız,” dedi Yüzbaşı.

“Kara İbrahimi de bulmalıyız.”

“Onun köyünden geçelim mi?”

“Adam gönderip onu köyün dışına çağıralım bu gece. 0 bilir İnce Memedin yerini.”

“Bilir,” dedi Asım Çavuş.

“Bakın Yüzbaşım,” diye onların konuşmalarını kesti Kertiş Ali Onbaşı.

Yüzbaşı başını çevirip onun gösterdiği yere baktı, yağız at orada bal rengi, pul pul ipiltili çakmaktaşı kayalığın sivrisinde duruyor, kuyruğunu da usul usul sallıyordu. Yüzbaşı onu görür görmez:

“Ali ver mavzerini,” dedi, onun elinden mevzeri kapar kapmaz da atını üzengileyip yokuş yukarı kepir taşlık yamaca sürdü. Kayanın dibine gelir gelmez de tüfeği doğrultup tetiğe çökmesi, onun tetiğe çökmesiyle de atın yitip gitmesi bir oldu.

Yüzbaşı bal rengi kayalığın dibinde bir süre bekledikten sonra aşağıdaki candarmaların yanına ağır ağır atını sürdü.

“Ne oldu, bu sefer vurabildim mi?”

Kertiş Ali Onbaşı başı yerde susuyordu.

“Al şu tüfeğini. Bu at bizimle alay ediyor…”

Gün batarken Üçoluklara geldiler. Üçoluklar mor kayalıklı, kayalıklarda üst üste kevenler bitmiş, her keven de sikirdim gibi çiçeğe durmuş, sarp bir yamaçtan kaynıyordu. Oluklardaki sular üç yerden bu kayalığın dibinden köpürerek fışkırır, mor bir topraktan geçer, ardından da kırmızı çizgili ak bir gediği üç yerinden aşar, büyük çam ağaçlarından oyulmuş oluklara dökülürdü. Olukların altı, yöresi yarpuzlu bir gölcüktü. Gölcüğün dümdüz kıyılarını çok yeşil çimenler kaplamıştı. Yılın on iki

90

nda, karda kışta kıyamette bile bu çimenler hep böyle yem-esil kalırdı. Tüfekleri, içinde binlerce kırmızı benekli alabalık vüzen gölcüğün kıyısına çatıp dinlenmeye geçtiler.

Dinlenmeye geçmişler, Yüzbaşı oturmuş sırtını oradaki bir kayaya* dayıyordu ki Kertiş Ali Onbaşının sesi duyuldu:

“Yüzbaşım, Yüzbaşım, işte orada.”

Yüzbaşı başını kaldırınca karşıdaki çıplak tepenin üstünde, batan günün son ışıklarıyla kapkara bir elmas taş gibi ışılayan atı gördü:

“Bunu vurmalıyım Asım Çavuş,” diye ayağa kalktı. “Bu at…” Sözünün gerisini getiremedi, bu sırada da Kertiş Ali Onbaşı mavzerini ona uzattı. Tüfeği alan Yüzbaşı aşağıdaki derin dereye indi. Dere kıvrılarak atın durduğu tepenin tam arkasına iniyordu.

Yüzbaşı, bu sefer de gez, göz, arpacık bir iyice nişan aldı, kurşun vızıldadı, ama gene at bir anda ortadan silindi. Yüzbaşı yorgun argın Üçoluklara dönmüştü ki, tepenin ardından bir at kişnemesi geldi, karşı kayalıklarda uzun uzun yankılandı. Yüzbaşının atı da ona bir kişnemeyle karşılık verdi.

Karşıdan, aşağıdaki düzlükten, derenin kıyısındaki ince yoldan bir atlı doludizgin tozu dumana katarak geliyordu.

“Kara İbrahim bu gelen Yüzbaşım,” dedi Kertiş Onbaşı.

“Ne bildin?”

“Ben o kadar uzaktan bile onun gelişini bilirim. Üstelik de bize mühim bir haber getiriyor.”

“Mühim,” dedi Asım Çavuş. “Bizim buralarda olacağımızı biliyordu.”

“Yaman adam.”

“Çok yaman adam bu İbrahim, Yüzbaşım. Her kaya, her Çalı, her ağaç onun gözü kulağı.”

Yüzbaşı sustu. Onlar da susup Kara İbrahimin gelişini beklediler.

Atından gölcüğün kıyısında yere atlayan Kara İbrahim hemen Yüzbaşıya koşup, hazır ola geçip bir selam verdikten sonra:

“Sana haberim var Yüzbaşım,” dedi. “Tam dokuz kişiler. °en kendim teker teker saydım onları.”

91

“İnce Memedi de gördün mü, içlerinde mi?”

“Bilemem, ben İnce Memedi tanımıyorum Yüzbaşım, belki de içlerinde. Ona benzer bir adamı gördüm.”

“Nasıl bir adam?”

“İnce Memedin tarifine uygun… Geniş omuzlu, kısa boylu, kalın kaşlı… Bir de Maraş abası giymişti. Bir de dizleme çorapları vardı bacaklarında. Püsküllü fesini sağ yana yıkmıştı. Dört koşar fişeklik bağlamıştı. Silahı da Alaman filintasıydı. Sol kolu omuzuna asılıydı, hem de öne eğilerek bir hoş, yaralı gibi yürüyordu.”

“Ne dersin Asım Çavuş?”

“Bilmem, ben onu görmedim ki Yüzbaşım. Görmedim ama, bu tarif İnce Memed tarifine uyuyor.”

“Uyuyor, odur,” dedi Kertiş Ali. “Ben onu vurdum, bunu iyi biliyorum.”

“Ne dersin İbrahim?”

“Yakalanınca o mudur, değil midir belli olur. Üç adam şimdi onların izini sürüyor. Bu gece nereye sığınırlarsa sığınsınlar, onlar avucumuzun içindeler.”

“Erat yemek yesin, istirahata geçsin. Sabaha karşı onları kuşatalım Yüzbaşım.”

“Olur Çavuş,” dedi Yüzbaşı Faruk. “Şafağa karşı onlar uykudayken.”

“Orasını siz bana bırakın Yüzbaşım,” dedi Kara İbrahim. “Onların yerini ben bu gece elimle koymuş gibi bulurum. Çok uzakta değiller ve de candarmayı beklemiyorlar.”

Yüzbaşı:

“Kara İbrahim,” diye onun omuzuna yavaşça, okşarcasına elini koydu, “eğer bu dokuz eşkıyanın içinde İnce Memed varsa, işte o zaman dile benden ne dilersen. Çukurova ağaları seni zengin, Karun ederler. Hele bir etmesinler.”

Ve daha tanyerleri ışımamış, ortalık ıhırcık karanlıktı. Eşkıyaların nöbetçi koydukları iriyarı, fesli olduğu alacakaranlıkta bile belli olan eşkıya bir kütüğün üstüne yumulmuş oturmuştu. Uyuklar gibi bir hali vardı.

“Ben bu adamı tanıyorum Yüzbaşım,” dedi Kara İbrahim-“Benim öz bir dayımın oğlu olur. Eşkıya olmadan yiğit oğlandı-

92

i sonu buymuş, ne yapalım. Su testisi su yolunda kırılır. Ne oayım, kader böyle imiş. Onu canım kadar severdim.”

Yüzbaşı:

“Hazır mısınız Asım Çavuş?” diye sordu.

“Hazırız Yüzbaşım.”

“Ben işaret verince toptan yaylım ateşi başlayacak. Ben gnûr vermeden de durmayacaksınız, isterse hepsi öldürülmüş olsun eşkıyaların.”

“Baş üstüne Yüzbaşım.”

“AH Onbaşı!”

“Buyur Yüzbaşım.”

“İlk kurşun senden!”

“Baş üstüne Yüzbaşım.”

“Şu kütüğün üstündekini ilk atışta…”

“İlk atışta Yüzbaşım…”

Kara İbrahim içini çekti:

“Vay dayım oğlu vay, vay kadersizim, kimsesizim, vay gün görmemişim vay, az sonra öyle mi? Hay benim iki gözüm çı-kaydı da bu günleri görmeyeydim, hay,” diye kendi kendine söylendi durdu bir süre.

Ve ilk kurşunu Kertiş Ali Onbaşının sıkmasıyla kütüğün üstündeki yumulmuş iri adam havaya sıçrar gibi oldu, sonra da kütüğün bu yanma düşüp cansız yere serildi. Kurşun sesleriyle birlikte de Yüzbaşının atı uzun uzun kişnedi, kayalıkların ardından başka bir at da yankılanan kişnemesiyle ona karşılık verdi.

93

Çiftliğe gönderilen yanaşma İngiliz kırması al bir atı alıp gelmişti. At, beş yaşında, dayanıklı, bineği iyi, rahat bir attı. Murtaza Ağa gerçekten, kendi bindiği attan sonra bunu severdi, iyi de koşan bir attı. Aliyle birlikte avluda duran atın yöresinde dönüyorlar, ata hayran bakıyorlardı. Demek Ali bu ata binecekti… Ali gözlerine bir türlü inanamıyordu. Parlak güz güneşinde atın tüyleri pırıl pırıldı. Alnı sakar, sağ ayağı dize kadar sekili at onlar yöresinde dönerlerken keyifli kuyruğunu sallıyordu.

“Çerkeş eyeri mi Ali, Türkmen eyeri mi, hangisini seversin?”

Ali sıkıldı, ellerini ovuşturdu, başını yere dikti, yüz etleri gerildi.

“Sıkılma bre Ali, sen benim kardaşımsın.”

“Ağam bilir.”

“Git içeriye, içerde bir oda dolusu eyer var, hangisini beğenirsen al.”

“Ağam bilir. Sen hangisini münasip görürsen.”

Murtaza yanaşmanın elindeki atı aldı:

“Git de içerden kaşı gümüş savatlı Çerkeş eyerini getir,” dedi.

“Baş üstüne Ağam.”

Eyer gelince Ali gözlerine inanamadı. Eyer, çok değerli bir eyerdi, attan bile değerliydi.

“Ali, eyeri atına sen vur.”

94

Ali, yanaşmanın elindeki eyeri elleri titreyerek aldı, ata git-sta bir binici gibi alışkın, eyeri atın sırtına yerleştirip kolanı

‘                 i        1         J

bir iyıce

sıkıladı.

Bin ata da şöyle köprünün ötesine, dün gittiğimiz yerlere

sür.

Ali kıpkırmızı kesilmiş, terlemiş, elleri titriyor, konuşamıyor yerinden de kıpırdayamıyordu. y   ‘”BinAli.”

En sonunda Ali kendini zorladı, konuştu:

“Binemem Ağam.”

“Neden imiş o?”

“Çünküleyim ben kimim ki Ağamın şu görkemli atına bineyim. Ben kim oluyorum…”

“Sus,” diye bağırdı Murtaza Ağa, “sus! Sen benim öz bir kardaşım değil misin, bu at da senin değil mi? Derakap ata

bin!”

Ali ne yaptığını bilmeden kendini atın üstünde buldu.

Murtaza Ağa geriye çekilip gerindi, bir ata bir Aliye baktı:

“Vasüphanallah, Allah nazardan saklasın! Demek yiğidin yakışı da at imiş… Ali!”

“Buyur Ağam,” hafif bir ses çıkardı Ali, atın boynuna doğru yumulmuş.

“Giyitlerini yarın alacağız. Belinde nagant tabanca, elinde de Alaman filintası, başında fötür şapka…” Sevinçle bağırdı: “Haydi şimdi sür ve de yel gibi kasabayı çık da geri gel, işimiz var.”

Ali atı üzengiledi, al at avlu kapısından dışarıya bir uzun yalım gibi sünüp gözden yitti.

Murtaza Ağa arkasından:

“Aliye de pıravo, kardaşıma,” diye bağırdı.

Hüsne Hatun, öteki kadınlar, çocuklar, evdeki konuklar, konağın balkonunda durmuşlar onları seyreyliyorlardı.

Murtaza Ağa avludan ayrılmamış, bir duvardan bir duvara gidip gelerek giden atlıyı bekliyor, başını önüne eğmiş düşünüyordu. Arada sırada da yüzünü avlu kapısına çevirip bir süre duruyor, sonra gene yürümesini sürdürüyordu. Ali gittiği yerden döndüğünde onun haberi bile olmamıştı. Öylesine dalmış

95

gitmişti. Ağanın kendisini görmesini, attan in, demesini bekleyen Ali konak kapısının önünde atın üstünde dikilmiş duruyor gidip gelerek kendi kendine konuşan Ağaya bakıyordu.

Hüsne Hatun yukardan balkondan seslendi sonunda:

“Ağa, Ağa, Ali geldi, duymadın mı?”

Murtaza Ağa başını kaldırdı, şaşırmış, Aliye bir baktı. Az sonra da sert, gerilmiş yüzü yumuşadı:

“Alim, kardaşım geldin mi,” dedi. “Nasıl atın iyi mi?”

Ona doğru yürüdü.

Ali attan ineyim mi, inmeyeyim mi diye ikircik içindeydi. Murtaza Ağa birkaç adım ötede durdu, bir ata gözlerini dikip uzun uzun bakıyor, bir Aliye. Ali de ona gözlerini dikmiş buyruğunu bekliyordu.

“Çok güzel, çok münasip,” diye gülümsedi sonunda Murtaza Ağa. “Ve de uygun. Ve de başka türlüsü olamaz. Dünyalar izcisi Aliye ve hem de Murtazanın öz bir kardaşma yakışsa ya-kışsa böyle soylu bir at yakışır.”

Hayran hayran, sevgi dolu gözlerle Aliye bakıyor, ona attan in demek aklına gelmiyordu.

Yukardan gene Hatun seslendi:

“Ağa, buyur da Ali Efendi kardaşımız attan insin, senin buyruğunu bekliyor.”

“Ne, ne?” diye kendi yöresinde telaşla dönen Murtaza Ağa bağırdı. “Estağfurullah, haşa! İn kardaşım Ali…” Yanaşmaları çağırdı: “Çocuklar, neredesiniz, Ali Ağanın atının başını tutun…”

İki yanaşma birden koşup attan inmiş Topal Alinin elinden atın dizginini aldılar. “Çarşıya çıkalım Ali Efendi kardaşım, önce Hacı İsmaile gidelim, sana oradan bir fötür alalım, hem de mebus fötürü.”

Ali sıkılmış, başını yere dikmiş, korkarak konuştu:

“Ağam ben fötür giyemem ki… Ben hiç giymedim ondan… Beni bağışla gözünü sevdiğim Ağam.”

“Olmaz,” diye gürledi Ağa. “O sana ısmarladığım takım elbise fötürsüz giyilmez. Beni ele aleme rezil mi edeceksin Ali, el ne diyecek, söyle, ne diyecek? Murtazanın kardaşmın fötür şapkası bile yok, diyecekler. Düş önüme!”

96

Murtaza Ağa önde, Ali arkada avlu kapısından çıktılar. Ağa

çabuk çabuk yürüyor, hem de durmadan konuşuyordu:

“Olur mu, olur mu böyle işler, kardaşım? Hem takım elbise

ek, soylu İngiliz atına binecek, beline fildişi saplı, sapı altın kaplı nagant tabanca takacaksın, bir de Karadağlıoğlu Mur-za Ağanın büyük hünerli, dünyada bir tanecik usta olan, izci-1 r başı olan, ve de izciler şahı olan, er lakabıyla anılır, gözümüzün bebeği ve hem de tüm Çukurovanın umudu Topal Ali olasın, ondan sonracığıma da sen fötür şapka giymeyesin, olamaz kardaşım olamaz.”

Durdu, geriye döndü, gene gözlerini bir şeyler arayarak çivi gibi Alinin gözlerinin içine dikti, ardından da:

“Olamaz kardaşım olamaz. Böyle bir adam Arap atsız, fötür şapkasız, nagantsız ve hem de Alaman filintasız, ve hem de Ali Efendi kardaşım, fötür şapkasız olamaz. Hem de öyle bir fötür şapka ki yalınız be yalınız onu ancak mebus beyler ve hem de emekli büyük paşalar giyer. Oldu mu?”

“Baş üstüne Ağam, sen nasıl buyurursan öyle olsun.”

“Hah, böyle işte.” Yürümeye başladı. Bir, hızla coşkuyla yürüyor, bir, durup Aliyle konuşuyordu. “Yarından tezi yok Ali kardaş, şu Sülemiş tepesinin öte yamacına nişan talimine gideceğiz. Elimiz alışsın. Bakmışsın ki İnce Memedle karşı karşıya gelmişiz, o daha tetiğe basmadan, biz ikimiz iki yerden basacağız tetiğe.” Gene durdu: “Ali!”

“Buyur Ağam?”

“Ali sen bir insanı gözünün bebeğinden vurabilir misin?”

“Eskiden vurabilirdim Ağam.”

“Mavzerle, uzaktan?”

“Uzaktan Ağam.”

“İnce Memedle karşılaşırsak…”

Ali de durmuş, o da çivi gibi gözlerini onun gözünün içine dikmişti. Murtaza Ağa gözlerini onun gözlerinden kaçırıyor, yere, sağa sola bakıyor, nereye bakarsa baksın Alinin gözleri onun gözlerine yapışmış bir türlü bırakmıyordu.

Sonunda Ağa dayanamadı bağırdı:

“Söyle Ali, söyle kardaşım, söyle benden ne istiyorsun?”

Ali de sesini yükseltti:

“Ağa, Ağa,” dedi, “sen bana iyi bak, ben Topal Aliyim. Öyle İnce Memed, Mince Memed benim yanıma yaklaşamaz. Mademki sen bana kardaş dedin, bu kadar itibar ediyorsun bana İran Şahım ağırlar gibi ağırlıyorsun, sen artık gerisine karışma Senin yanma hiç kimse yaklaşamaz. Değil İnce Memed, Mustafa Kemal Paşa bile yaklaşamaz. Mademki biz kendimizi Topal Ali olarak bilmişiz, sen bundan sonra kimseden korkmadan çekinmeden rahat uyu.” Sesini biraz daha yükselterek: “Bir daha da beni denemeye kalkma, olur mu? Mademki biribirimize kardaş dedik. Var mı bundan ötesi?”

“Yok,” diye gözleri sevinç içinde kalmış Murtaza onun koluna girdi, yürüdüler. “Yok, ben ayıp ediyorum. Can korkusu, ne varsa bu canda, nasıl olsa ölecek değil miyiz, insan gene de korkuyor, korkup zıvanadan çıkıyor. Kusura kalma kardaşım, sana ta başta kardaş dediğimde güvenmeliydim.”

Murtaza Ağanın ayakları sevinçten uçuyor, Topal Aliyi kolundan yakalamış sürüklüyordu.

“Koktu,” dedi, “çok koktu.”

“Kokar,” dedi Ali.

“Şişti.”

“Şişer,” dedi Ali, “güz günü de olsa, Çukurova çok sıcak.”

“Ali!”

“Buyur Ağam.”

“Sen saata bakmasını bilir misin?”

“Bilirim.”

“Sana bir de altın ve hem de bir okka altın köstekli Longi-nes marka saat gerek.”

Ali susuyordu.

“Evet ve hem de evet, sana böyle bir saat yakışıp gelir… Saati yeleğin bir cebine, kösteğin ucunu da yeleğin öteki cebine sokarsın, bir okka kösteği de göbeğinin üstüne sarkıtırsın…” Kendi saatini gösterdi, “İşte böyle, işte böyle gece gündüz ışıldar durur.”

“Sağ ol Ağam, kardaşım.”

Ne giyitler, ne at, ne tabanca, ne mavzer, hiçbir tanesi saat kadar etkilememişti Topal Aliyi. Saat sözünü duyunca heyecanlandı, yüzü sarardı, dudakları titredi, ayakları feldirde-

98

Alideki bu değişiklik de Murtaza Ağanın gözünden kaçmadı-

“Evet ve hem de bin kere evet, sana bir altın saat yazıp du-

Ve hem de altının parıltısı yüzüne vurup durur.”

Hacı İsmailin dükkanının önüne gelmişler, orayı çoktan geçmişler, Murtaza Ağa, Alinin saat işine çok sevindiğini anla-vınca, veryansın ediyordu saatlar üstüne. Alinin koluna iyice eirmiş, uzun gövdesiyle ona abanmış, kendinden geçmiş, alacağı saatm ne biçim bir saat olacağını, onu İsviçreden doğrudan doğruya saatm fabrikasından getirteceğini söylüyor, saati, taşlarını, nakışlarını, kösteğinin ağırlığını, minelerini bir bir sayıp döküyordu.

“Yiğide dört şey gerek. Bir yiğit dört şeysiz olamaz. Hem de senin gibi bir yiğit. O dört şeyden birincisi saat, ikincisi güzel, kalın sağrılı avrat, üçüncüsü silah, dördüncüsü yavuz, kulağı kalem gibi, tüyleri yıldırdayan attır.”

Çarşıyı dışarıya çıktılar gittiler, Murtaza Ağa coşmuş konuşuyordu. Neredeyse kasabayı çıkacaklardı.

Murtaza:

“Ali!” diye gene durunca, farkına vardı ki neredeyse kasabayı dışarı çıkacaklar. “Kasabayı çıkmışız Ali, dönelim.”

Döndüler, Hacı İsmailin dükkanına geldiler. Hacı İsmail onları yerden temennanla karşıladı:

“Buyur, buyur, buyur karagözlü, soylu Ağam benim. Seni görmeyeli… Gözleyi gözleyi gözümüz dört oldu. Şu İnce Memed işi de… Duydun mu karnı Hüt dağı gibi… Kokusu daha kasabayı dolanıp durur, ağaçlara, toprağa, duvarlara sinmiş çıkmıyor…” Hemen kasadan kolonya şişesini çıkardı, önce Murtaza Ağanın üstüne, sonra Topal Aliye, ardından da dükkana, sonra da kendine sepeledi. “Kokuyor. O İnce Memed zavallı Ali Safayı tam gözünün bebeğinden…”

“Gözünün bebeğinden,” dedi Murtaza. “İnce Memedin merakıdır, vurduğu kimseyi vurunca tam gözünün bebeğinin orta yerinden, yıldızından vuruyor, öyle değil mi Ali?”

Ali:

“Huyudur,” dedi.

“Evet huyudur. Bundan sonra da bu kasabadaki Ağaların

99

hepsini gözlerinin bebeklerinden vuracakmış. Haber göndermiş, ahdetmiş, ant içmiş, Peygamberin başı için, Allahın adı üstüne, ben Çukurovada, diyormuş gözbebeğinden vurmayacağım ağa bırakmayacağım, hem de domdom kurşunuyla. İsterse hacı olsun, hoca olsun, benim için fark etmez…”

“Allah göstermesin, aman Allah göstermesin, aman Alla-aah… Musibet, felaket, bela… Demek Allahın bir gazabı… Buyurun, oturun…” İkisine birer sandalya uzattı. Kendi de titreyerek oturdu. Çember sakalının üstündeki yanakları kıpkırmızı olmuştu. “Musibet…” Hacı latasını savurarak oturduğu sandal-yasmı onların karşısına çekti. “Demek yemin etmiş, ant vermiş Allahın adı üstüne? Hiçbir kimseyi… Öyle mi? Gözbebeği demek…” Hacı dualar okuyor, ardından da: “Lain,” diyordu, “şeytanı lain, demek bütün ağaları?”

Murtaza gülerek Alinin kulağına fısıldadı:

“Bir ben kalacağım, gözbebeğinden kurşun yemeyecek, o da senin yüksek sayende, kardaşlığının yüzü suyu hürmetine.”

Ali de gülmeye başladı:

“Evet Hacı Bey, hiç kimse aldırmıyor ama, bu musibet, bu şeytanı lain bence bir şeyler yapacak.”

Hacı okuyup üfleyerek:

“Yapacak,” dedi. Ardından da gene okuyup üfleyerek: “Bir emriniz mi?”

Murtaza, Aliyi anlatmaya başladı Hacı İsmail Efendiye.

“Biliyorum Ali Ağa kardaşımızı,” dedi Hacı İsmail. “Öyle bir ünlü kişiyi kim bilmez ki…”

“Kimse bilmiyor,” diye gene başladı Murtaza Ağa. Alinin bütün marifetlerini, izciliğini, gökteki kuşun, sudaki balığın bile izini sürebildiğini bir bir söyledi. Anlattıkça coşuyor, coştuk-ça Alinin akla hayale sığmaz marifetlerini sayıp döküyordu, sonunda sözünü: “İşte bu adam benim öz bir kardaşımdır. Şu darı dünyada tek şeyim budur. İşte bu kardaşıma bir fötür şapka istiyorum ki mebus şapkası olacak ve de Arif Saim Beyin şapkasına benzeyecek.”

“Baş üstüne, öyle bir şapka var, var,” diye ayağa fırladı sevinçle Hacı İsmail. “Sakladım, kıymetini bilmezler görüp de almasınlar diye bu güzel şapkayı. İnşallah Ali Ağanın başına uyar-‘

100

DükKanın ardiyesine girmesiyle elinde büyücek bir bohça

çıkması

bir oldu. Bohçayı masanın üstüne koydu, kırılıp dökü-

i ekmişcesine parmaklarının ucuyla incitmeden açtı. Şapka •mSiyah, sol yanında kırmızı tüyüyle ortaya çıktı. Gerçekten göz kamaştırıyordu.

Murtaza Ağa hemen ayağa kalktı:

“Ne güzel,” dedi. “İnşallah Ali Efendi kardaşımm başına

uyar.”

“Uyar,” dedi Hacı ismail, şapkayı masadan iki eliyle usulcana aldı, yavaş yavaş Alinin yanma geldi: “Lütfen Bey karda-şım serpuşunuzu çıkarır mısınız?”

Ali hemen takkesini başından alıp dizinin üstüne koydu. Doğruldu, başını dikti, Hacı İsmail gene usulca getirdi şapkayı onun başına koydu. Koyduktan sonra da şöyle bir baktı:

“Tam oturdu,” diye de ellerini çırptı.

Murtaza Ağa çok ciddi bir yüz takınarak Aliye yaklaştı, uzaklaştı, baktı, eğildi, doğruldu, sağdan soldan gözden geçirdi:

“Oldu,” dedi. “Sağ ol. Ceremesi ne kadar?”

Hacı:

“Kıymeti yok,” dedi. “Hele siz şapkayı alın götürün, ben deftere yazarım.”

Çaylar geldi, içtiler, dükkanda biraz daha oturdular. Ali daha öyle dimdik, kaskatı kesilmiş duruyor, sağına soluna bile bakmıyordu.

“Bir de aynada kendinize bakmaz mısınız efendim?” diye onu elinden tutup baldırdı Hacı İsmail. Ali, gene dimdik, kaskatı, bir kalıp gibi ayağa kalktı. Aynanın önüne gittiler. Ali aynanın önünde hazır olda gibi kaskatı durdu kaldı. Eğer Murtaza Ağa, “Ali kardaş işimiz var, haydi gidelim,” demeseydi, belki de Ali sonuna kadar kıpırdamadan aynanın önünde öyle dikilip kalacaktı.

Oradan köşkere gittiler. Köşker çok güzel bir deriden kır-mızı, uzun konçlu postalı hazırlamıştı. Ali postalı giyip dükka-nın içinde şöyle bir dolaştı.

“İyi mi, ayağına iyi geliyor mu Ali kardaş?”

“İyi geliyor,” dedi Ali. “Sağ ol Ağam.”

101

“Öteki, hele öteki, öyle olan ayağına da? Hani şahin yuvasından düşüp de…”

“Ona da, ona da çok iyi geldi.”

Murtaza Ağa köşkere çıkardı parasını verdi.

“Sağ ol Ağam, Allah ziyade etsin. Efendi kardaşımıza bir postal diktim ki üç yılda eskitemez.”

“Sağlıcakla kal. Haydi gidelim Ali.”

Ali bekliyordu.

“Haydi Ali, ne duruyoruz?”

“Ağa,” dedi, durdu Ali.

“Söyle!”

“Eski postalım nerede acaba?”

“Ne yapacaksın eski postalı, altları delik, paramparça olmuş.”

“Gerek olur Ağam.”

“Haydi canım, ne gereği olacak o eski postalın, bizim canımız sağ iken!”

Ali başında fötr şapkası, ayaklarında kırmızı postalıyla köşker dükkanının ortasında dikilmişti. Sonunda köşker eski postalları getirip eline tutuşturdu.

“Yok,” diye bağırdı Murtaza Ağa, “olamaz, bu eski paramparça postallarla çarşıda dolaşamayız. Zinhar, böyle bir şey olamaz! Elalemi üstümüze güldürme kardaşım Ali.”

Alinin elindeki postalları alıp dükkanın bir köşesine fırlattı, koluna girdi dükkandan çıktılar. Doğru terziye gittiler, terzi onları epeyce uzaktan görmüş karşılamaya çıkmıştı. Sevinç içinde onları karşıladı, dükkana geldiler.

“Kumaş çok güzel,” diye konuşuyordu terzi. “Böyle güzel kumaş geçecek ki insanın eline, işte böyle güzel elbise dike… Demek bu kardaş namlı izci Topal Ali Ağa? Böyle bir adama elbise dikmek benim için şereftir Ağamız.”

“Sen izciler başı Topal Ali Ağayı nereden biliyorsun?”

“Onu kim bilmez ki Ağamız? Onun namı yedi düveli tutmuştur. O öyle bir izciymiş ki, kara taş üstünde kara karıncanın izini karanlık gecede sürer imiş.”

Ağa kahkahalar atarak güldü. Sevinç içindeydi.

“Tevatür, tevatür,” diyordu durmadan, “hem de ne teva-

102

¦¦  ” Gülmesi geçince: “Bak, terzibaşı,” dedi, “senin o dediğin

yanlış-“

Terzi uzuldu:

“Neymiş o yanlış olan Ağam, bir kusur mu işledik?”

“Her şey doğru da, haşa, ne kusur olacak terzibaşı, haşa… Yalnız o karınca işinde bir hata var. O kara taşın üstünde karanlık gecede kara karıncanın izini süren Ali kardaş değildir. Kara karıncayı gören Allahtır, öyle derler. Ali kardaş gökte uçan kuşun bile izini sürer.”

“Karıncanın da,” dedi terzi. “Bütün Çukurova, bütün Türkiye onu tanıyor. Hem de Avrupa gazeteleri onun için yazılar yazıyorlar. Dünya da tanıyor onu.”

Murtaza Ağa ciddileşti:

“İşte bunu duymamıştım, demek Avrupa gazeteleri onun fotoğrafını basıyor?”

“Basıyor,” dedi terzi. “İşte şu kulaklarımla öğretmen Zeki Beyden duydum. Tam şu kulaklarla. Zeki Bey yedi düvelin gazetelerini okur mu okumaz mı?”

Murtaza Ağa yüzünü buruşturarak:

“Okur ama, o bir zındık,” dedi.

“Bütün dünyayı bilir mi bilmez mi?”

“Bilir ama, zındık…”

“Zındık olsun,” dedi terzi. “O diyor ki, Ali gibi bir adam Avrupada olsa onu baş tacı ederler. Karun kadar da zengin olur, diyor. Böyle bir hüner yeryüzünde kimsede yokmuş. Ama, diyor Zeki Bey…”

“Ne diyor, ne diyor?” diye telaşlandı Murtaza Ağa.

“Diyor ki, çok yazık, diyor, İnce Memed onu yaşatmaz, diyor. İnce Memedin başına gelenler bu Ali Ustanın yüzünden-miş.”

“Hiçbir şey yapamaz İnce Memed,” diye gürledi Murtaza Ağa. “Onun, o İnce Memedin bizim üstümüze geleceği varsa, göreceği de var. Şu Avrupanın Karun işine gelince, Ali kardaş yakında burada da Karun olacak. Sen tapucu Zülfüyü biliyor musun, onun Arif Saim Beyle nasıl konuştuğunu gördün mü? Selam söyle Zeki Beye, Ali kardaş burada da Karun olacak. Burada da onu baş tacı edeceğiz.” Elini terzinin omuzuna pat, di-

103

ye indirdi: “Bak,” dedi, “iyi bak Ali Kardasın şu başındaki fötür şapkaya, böyle bir şapkayı Arif Saim Bey, Mustafa Kemal Paşa giymiş mi?”

Terzi, Topal Alinin yöresinde birkaç kere döndükten sonra, saygılıca:

“Ustam,” dedi, “şu başındaki şapkaya bakabilir miyim?” sesinde hayranlık vardı.

Topal Ali öyle dimdik, değnek yutmuş gibi duruyor, gözlerini bir noktaya dikmiş donmuş kalmış, hiç kıpırdamıyordu. Sağ eliyle, al, dercesine işaret etti. Terzi şapkayı Alinin başından usulcana aldı, sağma, soluna, üstüne, içine baktı, birkaç kere hafifçe fiskeledi:

“Abooov Ağam!” dedi ardından da. “Bu İtalyan şapkası, abooov, bu bir kucak para… Bunu Adanadaki Deli Memet bile giyemez.”

“Giyemez ya,” diye övündü Murtaza Ağa.

“Elbiselerini şimdi burada mı giyecek Ali Ustamız, evde mi, bohça yapayım mı?”

“Evde,” dedi Murtaza Ağa. “Ancak ev münasiptir böyle bir elbiseye.”

Terzi elbiseleri hemen bir bohça yapıp Aliye uzattı:

“Buyur ustam, hayırlı olsun, güle güle giy.”

“Yaz deftere.”

“Baş üstüne, baş üstüne Ağam.”

Murtaza Ağa önde, Topal Ali arkada terziden çıktılar. Konağa doğru gelirlerken:

“Avrupaymış, kadir kıymet bilirmiş Avrupa, deyyus zındık Zeki Bey, biz sanki bilmiyormuşuz gibi. Değil mi Ali kardaş?”

“Öyle Ağam.”

“Muallim zındık Zeki gelsin de şu fötürü, şu elbiseyi görsün, Avrupada böylesini giymişler mi bakalım, söylesin. Dillerine pelesenk etmişler, Avrupa da Avrupa! Aaah, ayağındaki şu kırmızı postallar da olmasaydı, o zaman işte, kim kadir kıymet biliyor, kim bilmiyor bütün dünya görürdü.”

Avluyu geçip konağın kapısına geldiler. Yukardan, balkondan Hüsne Hatun onları gülümseyerek, sevinerek izliyordu. Aliyi sevmişti. İnceliğine, davranışına, insanlığına hayran kalmıştı.

104

Merdiven başında onları karşıladı:

“Aldınız öyle mi giyitleri? Şapka da ne güzel! Hayırlı olsun, hayırlı olsun…”

“Büyük, aynalı oda açık mı?”

“Açtım,” dedi Hüsne Hatun. “Açık ama beni bekleyin kanıda azıcık.” Hemen çabucak gidip elinde bir bohçayla geriye döndü. “Bu da Ali kardaşa benim hediyem. İki kat don gömlek, üç çift ǰraP’ mendiller… Buyur Ali Efendi kardaş.”

“Gel!” Murtaza Ağa kapıyı iteleyip Aliyi içeriye soktu. “Sen giyin, ben geliyorum. Donunu gömleğini de değiştir. Çorap da giy- Sonra da berbere gideceğiz.”

Kapıyı kapadı, onu balkonda beklemekte olan Hatunun yanına gitti:

“Sağ ol,” dedi. “Bu adamı el üstünde tutmalıyız. Onu herkes tanıyor. Muallim Zeki Bey diyormuş ki, onu dünyanın gazeteleri yazıyormuş. O zındık okumuş. İnce Memedden bizi korursa bu adam korur. Millet gittikçe azgınlaşıyor. Koskocaman Bey öldürüldü de kimsenin tüyü kıpırdamadı. Korktuğuy-la kaldı Ali Safa Bey…”

“Öldüğüyle kaldı,” diye öfkelendi Hüsne Hatun. “Fıkara-nın ölüsünü de it ölüsü gibi kokuttular. Allah Ali Safa Bey gibi kimseyi etmesin. Bu adam iyi bir adama benziyor.”

“İnce Memedin de adamı…”

“Ne biliyorsun?”

“Ben biliyorum, anlıyorum. Ama yavaş yavaş bizim tarafımıza geçiyor. Bir hain, bir kafir, ama bir insan yanı var bu adamın. Ekmek yediği sofraya bıçak sokuculardan değil. İçtiği bir kahvenin hatırını kırk yıl sayıcılardan…”

“Becerikli, akıllı. İnsan böylesi insanlara güvenmeli.”

“Sağ ol Hatun, ona sen de hediyeler yaptın. Biliyordum zaten. Hele ben gideyim bakayım bakalım, giyinmiş mi bizim Ali Ağa!”

içeriye girdiğinde Ali giyinmiş, aynanın karşısına geçmiş kendisine şaşkın şaşkın bakıyordu.

“Gel Hatun, gel!” diye dışarıya bağırdı Murtaza Ağa, “gel de Ali kardaşımızı gör. Gel gör de ne biçim yiğit, yakışıklı bir adam olmuş bizim kardaşımız, gör!”

105

Hatun koşarcasına odaya girdi, aynadaki Aliye uzun uzun baktı, çok ciddi bir yüzle:

“Ne güzel bir elbise yaptırmışsınız,” dedi. “Çok da yakış, mış Ali kardaşa, tıpkı mebus gibi olmuş. Hayırlı olsun. Güle güle eskit Ali kardaş.”

Alinin “Sağ ol,” diye sesi ancak duyulabildi.

Murtaza Ağa da Alinin yöresinde dönüyor, şapkaya, elbiseye, gömleğe bakıyor, Aliyi tepeden tırnağa inceliyordu. Sonunda dingin bir sesle:

“İyi, münasip, güzel,” dedi. “Yalnız bel kemeri eksik, onu unuttuk. Hatun, benim bel kemerlerinden birisini al da getirse-ne.”

Hatun hemencecik çıktı geldi:

“Al,” dedi, “bunu daha yeni getirmiştin Adanadan.”

Murtaza Ağa kemeri aldı, kendi eliyle Alinin pantolonuna geçirdi, tokayı sıktı.

“İstersen gevşeteyim.”

Ali başıyla, iyi işareti yaptı.

Murtaza Ağa geriye çekildi, yana gitti, öne geçti Aliye baktı. Aynanın içinde onu seyreyledi. Pencerenin önüne ışığa götürdü bir süre de inceledi orada onu:

“Oldu,” dedi. “Ali kardaşı böylece al götür Büyük Millet Meclisine, orta yerine oturt, herkes Başkan geldi sanır. Aaaah, şu postallar da olmasa… Yakışmıyor, üstte fötür, İtalyan malı, altta da kırmızı dağlı çarığı, yakışmıyor.”

“Yakışıyor,” dedi Hatun, “hem de bir güzel… Postal bizim geleneğimiz, göreneğimiz değil mi, hem de dede yadigarımız, Mustafa Kemal Paşa da onu istemiyor mu?”

Murtaza Ağanın gözleri parladı:

“Doğrusun Hatun,” dedi. “Geleneğimiz, göreneğimizdir bizim kırmızı postal. Orta Asyadan bu yana dede yadigarımız-dır. Mustafa Kemal Paşa bunu duysa, bilse, kendisi de bizim Ali Ağa gibi bu postalı giyer, Büyük Millet Meclisinin içinde zort zort gezinirdi… Sen sağ ol hatun. Teşekkür ederim, konuğuma, hem de bana iyi davrandm. Asil azmaz, yol tezikmez, demişler. Sen ki bu dünyanın, koca Türkmenin en soylu Beyinin kızısın… Biz şimdi Ali kardaşlan berbere gidiyoruz.”

106

“Güle güle,” dedi Hatun, onlar oda kapısından çıkarlarken-

Ali dimdikti, gerilmişti. Kaskatı yürüyor, önüne bakamadı-

„ n£jan bastığı yeri görmüyordu. Merdivenleri inerlerken ner-Hevse yuvarlanıyordu. Murtaza Ağa onu kolundan muhkem kavradı da Ali yukardan aşağıya tepetaklak düşüp bir yerini

kırmadı.

“Güle güle gidin. Akşama gelecek misiniz yemeğe?”

“Dur Hatun dur,” diye telaşlandı Murtaza Ağa. “Az daha unutuyordum. Ali Ağanın partallarını ateşe at da gözüm görmesin kardaşım Alinin böyle paramparça giyitler giydiğini… Amanın ihmal etme Hatun, derakap yak!”

“Olur, Ağa, olur, hemen şimdi,” diye yukardan aşağıya konuştu Hatun.

Ali boğazlanmaya götürülen birisi gibi derinden inledi:

“Elini ayağını öpeyim Ağam, oğlunu öldürdüm ocağına düştüm, yaktırma benim partalları. O şalvarı bizim köroğlu dokumuştu yedi yıl önce kendi eliyle. İpliğini kendi eğirmiş, boyasını kendi boyamış, kendi elceğiziyle dokumuş, biçmişti, dikmişti. Ayağını öpeyim Ağam, yakmayın benim partallarımı.”

“Olmaz,” diye kükredi Murtaza Ağa. “Olmaaaz, benim gözüm bir daha göremez senin, kardaşımın, o eski halini anımsatan partalları. Dayanamam, göremem, duramam. Yakın onları, yakın!” Sesi konağın içinde çın çm öttü.

“Hemen,” diye kesin konuştu Hatun. “Hemen şimdi, ocak yanıyor zaten.”

Ali sustu, bir imdat arar gibi sağa sola bakındı, Ağa onun koluna girmiş dışarıya sürüklüyordu.

Çarşıyı böylece geçtiler, dut ağacının altındaki berber dükkanına girdiler. İçerde berberden başka kimsecikler yoktu. Murtaza Ağa Alinin başındaki fötrü alıp duvardaki çiviye as-hktan sonra:

“Ali Ağayı saç sakal… Bir güzel tıraş edeceksin ki…”

“Baş üstüne Ağam…”

Murtaza Ağa orta yerde durmuş kalmış Aliyi kolundan çekerek götürdü koltuğa oturttu.

Berber:

107

“Demek izci Ali Ağayı da tıraş etmek bize nasip olacakmış Allah bu güzel günü de bize gösterecekmiş…” Beyaz önlüğünü özenle bağladı. Makas şakırdamaya başladı.

Murtaza Ağa biraz öteye, kirli koltuğa dört köşe olup oturmuş, ünlü izci kardeşi Topal Alinin tıraşının bitmesini bekliyOr. du, kendi kendine övünerek.

7

108

Dağların doruklarına gün vurmuştu. Ortalıkta çıt yoktu. Silah sesleri kesileli epeyi olmuştu. Aşağıdaki bir çalının dibinden bir inilti geliyor, Kertiş Ali Onbaşı oraya bir kurşun sallıyor, inilti kesiliyor, bir süre sonra da gene başlıyordu. O başlar başlamaz da Kertiş Ali Onbaşı gene öfkeyle silahını çalıya doğrultuyor, bir kurşun daha sallıyordu oraya.

Candarmalardan hiç ölü yoktu. Yalnız Dörtyollu Muhsin kolundan bir yara almış, kurşun sol bilek kemiğini paramparça etmiş, Yüzbaşı da onu aşağıdaki Çiçeklidere köyüne yollamıştı. Onlar da Dörtyollunun kolunu köydeki cerraha sardırmışlar, bir ata bindirip kasabaya yollamışlardı.

Gün yavaş yavaş aşağılara, dağların yamaçlarına iniyor, ışıltılı bir keven çiçeği pembesi usuldan, ince bir bulut kalkar gibi buğulanıyordu. Yüzbaşı bir kayanın üstüne oturmuş sigara içiyor, düşünüyor, bıyığının da bir ucunu, sigarayı dudaklarından aldıkça ağzına götürüp çiğniyordu. Ihırcık karanlık kalk-roıŞ/ ortalık seçilmeye başlamıştı. Çalının dibindeki inilti daha geliyor, inilti duyuldukça da hemen arkasından Kertiş Onbaşı bir el ateş ediyordu.

Biraz sonra gün iyice açıldı, aşağıdaki düzlükte, kayaların, kevenlerin aralarında, kütüklerin arkalarında birtakım insanlar karılmışlar yatıyorlardı.

“Asım Çavuş!”

Asım Çavuş derin bir uykudan yeni uyanmışcasına yorgun

109

ayağa kalktı, geldi Yüzbaşının karşısına selamı çakıp ayakta di. kildi.

“Asım Çavuş, bu çete kimin çetesiydi?”

Bilmiyorum Yüzbaşım. Benim bildiğime göre buralarda çe. te falan yoktu. Buralarda çete barınamaz. Üstelik de bu kapana hangi eşkıya gelir de kısılır, anlamıyorum. Bu, yeni bir çete olacak.”

“Bunların, bu imha ettiklerimizin arasında İnce Merrıed olabilir mi?”

“Bence olabilir Yüzbaşım. Çünkü o da çok tecrübesiz bir eşkıya.”

“İnce Memedi öldürdük diye mi bu kadar üzüntülüsün, belki öldürememişizdir. Ne diyorsun?”

“Bence öldürdük Yüzbaşım.”

“Ali Onbaşı!”

“Buyur Yüzbaşım!”

“İnce Memed şunlarm arasında mı?”

“Onların arasında.”

“Ne biliyorsun?”

“Çünkü Yüzbaşım, bir çoban çocuk ancak İnce Memed için o kadar dayağı yer, başka hiçbir eşkıya için ölmeyi göze alma? bir Yörük.”

“Köpeğini İnce Memedden çok seviyormuş demek ki.”

Asım Çavuş:

“Onlar köpeklerini analarından da, babalarından da, kardeşlerinden karılarından da, bu dünyada herkesten de çok severler.”

“Öyleyse bundan sonra işimiz kolay Çavuşum.”

“Kolay…”

“Sen bir köpeğin bu kadar olduğunu biliyordun demek?”

“Biliyordum Yüzbaşım. Ama herkes bu çoban çocuk gibi değil. Bu çocuk köpeğine karasevda bağlamış.” Sözünü bitirir bitirmez, “Bak Yüzbaşım,” diye de karşı kayalığın doruğunu gösterdi.

Yüzbaşı başını kaldırıp oraya bakınca gözlerine inanamadı-Kekeleyerek:

“O mu, o at mı?” diye kendi kendine söylendi. “Ne tuhaf-Demek İnce Memedin ölüsünü görmeye gelmiş.”

110

Asım Çavuş:

“Çok tuhaf. Köylüler bu at için türlü şeyler söylüyorlar. Sö-zümona bu ata kurşun değmiyormuş, değse de geçmiyormuş.”

Yüzbaşı güldü:

“Bir kere daha deneyelim öyleyse.”

“Uzak,” dedi Asım Çavuş. “Kurşun yetişmez.”

“Ali Onbaşı, şu ata ne diyorsun?”

“Bir deneyelim Yüzbaşım.”

“Boş ver,” dedi Yüzbaşı. “Şunları çok merak ediyorum, öldürdüklerimizi… Acaba İnce Memed aralarında mı?”

“Aralarında Yüzbaşım.”

“Sen hiç İnce Memedi gördün mü Ali Onbaşı?”

“Görmedim…”

“Sen Asım Çavuş?”

“Ben bir kere gördüm gibi ama, tanıyamam.”

“Köylüler?”

“Onlar tanırlar Yüzbaşım.”

Köylüler de yavaş yavaş, aşağıdaki koyağın dibindeki düzlüğe toplanıyorlardı ama yukarıya, candarmaların yanlarına çı-kamıyorlardı.

“Haydi eratı alalım da aşağı inelim, bakalım içlerinde sağ, yaralı bir kimse var mı?”

“O inleyenin de sesini kestim Yüzbaşım.”

Aşağıya indiler, o çalının ardındaki inleyen adam ağzı yukarı serilmiş, daha ölüsü soğumamıştı. Bıyıkları yeni terlemiş gencecik birisiydi. Sadece belinde bir tabanca gözüküyor, o da kabından çekilmemiş bile. Başında fes bile yok.

“Bu İnce Memed olamaz,” dedi Yüzbaşı. “O daha yaşlı olacak.”

“Daha yaşlıdır,” dedi Asım Çavuş. “Bu genç Kara İbrahi-min yiğeni olmasın?”

“O nerede?” diye sordu Yüzbaşı.

“O gitti. Yiğeninin ölüsünü görmemek için, son inilti kesimce atına bindi de gitti.”

Ölüleri teker teker dolaştılar, hepsi de dokuz kişiydi. O

SenÇ, ölüsü daha soğumamış kişiden başka hepsinin başında

a fes vardı. Hepsi de koşar koşar fişek bağlamışlar ve iyi gi-

111

yimliydiler. Ellerindeki mavzerler de yepyeniydi, fabrikadan dün çıkmış gibi. Sabah ışığında namluları menevişliyordu.

Kuşluk oluncaya kadar ölülerle uğraştılar, saçlarına, gözlerine, boylarına boşlarına baktılar, İnce Memeddir, diye bir kişi. nin üstünde karar kılamadılar. Şu yandaki çukurda yatan, daha parmağı tetikte olan, gözleri ardına kadar açılıp öyle kalmış, sırtındaki sırmalı abası yepyeni kişi İnce Memed olabilirdi.

“Benziyor mu İnce Memede Çavuşum?”

“Bu olabilir Yüzbaşım. İnce Memedin tarifine uyuyor. Omuzları geniş, boyu kısa, avurtları çökük, bıyıkları gösterişsiz, gözleri büyük, dizleme çoraplar, Çerkeş hançeri…”

“Uyuyor bütün bunlar ona, öyle mi?”

“Tıpkı, uyuyor.”

“Bu olabilir öyleyse.” Yüzbaşı kahkahalarla gülüyordu. “Hala orada duruyor…”

“At sabahın gür ışığında ipileyen kayaların üstünde dimdik durmuş, salt arada bir kuyruğunu sallıyordu. O da olmasa bu at kayadan bir parçadır denebilirdi.

Köylüler de yavaş yavaş gelmişler, koyağın yarlarının üstüne sıralanmışlardı. Çıt çıkarmadan, soluk bile almadan, onlar da oralarda dikilmiş kalmışlardı.

Yüzbaşı onlara seslendi:

“İçinizde İnce Memedi tanıyanlar, görenler, bilenler var mı?”

Yüzbaşı sorusunun karşılığını bir süre bekledi, kalabalıktan çıt çıkmıyordu.

“Hiç kimse İnce Memedi görmedi mi içinizden?”

Kalabalıktan gene bir ses çıkmadı.

Bu sefer Kertiş Ali Onbaşı bağırdı:

“Yahu siz nasıl adamsınız, içinizde eşkıya İnce Memedi bir gören yok mu? Nasıl olur? Hacı Musa sen, sen görmedin mi Ir>’ ce Memedi, gel buraya.”

“Sen de gel ihtiyar,” diye öfkeyle bağırdı Yüzbaşı. “Ne haindir bunlar. Hepsi tanır İnce Memedi bunların, ama söylemezler. Ben de onlara gösteririm.”

Yaşlı kişi, Hacı Musa uzun ak sakalını savurarak yokuşta11 aşağıya indi, ölülerin yanma vardı:

112

W

“Buyur Yüzbaşım.”

Boynu incecik, bir deri bir kemik kalmış, sakalları ta göbeğine kadar inmiş yaşlı adam, teker teker ölülere bakmaya başladı.

“Bunu,” dedi, “bunu tanıyorum. Bu Köstebek Bekirin kel

oğlu. Buna Kel Eşkıya derler, yılını unuttum, çoktan beri dağlardadır. Öldürmüşler işte.”

Yüzbaşı onu elinden tutup gözleri faltaşı gibi açılmış eşkıyanın yanına götürdü:

“Bu İnce Memed değil mi?”

Yaşlı adam eğildi kıvrılmış yatan eşkıyanın yüzüne uzun uzun baktı. Eşkıya kurşunu karnından yemiş, kurşunlar onun belden aşağısını parçalamış, bacakları bir kan göleği içinde kalmıştı.

“Bilemedim ama bu İnce Memede benziyor.”

Yukardan bir delikanlı hızla indi geldi:

“Ben tanıyorum onu,” dedi. “Çiçeklideresinde ona azık götürmüştüm.”

“Öyleyse bu adam mı o?” Gözleri faltaşı gibi açılmış adamı gösterdi Yüzbaşı.

Delikanlı eğildi, uzun uzun karnı parçalanmış adamı inceledi:

“Bu değil,” diyerek doğruldu.

“Bak bakalım şunlara, hangisi İnce Memed bunların?”

Delikanlı hemen o nöbette olan, uyurken ilk kurşunu yiyen iriyarı adamı gösterdi:

“İşte İnce Memed bu, azık götürdüğüm adam. İşte o boyu kavak kadar olan İnce Memed bu.”

“İyi biliyor musun? Yoksa elimden kurtulamazsın. Kemiklerini kırarım.”

“Bu Yüzbaşım. Ben Çiçeklideresinde üç gün üst üste azık götürdüğüm İnce Memedi bilmez miyim… Konuştuğum, üç gun yanında oturduğum İnce Memedi tanımaz mıyım. İşte bu adam İnce Memeddir.”

Asım Çavuş:

“Allah Allah,” dedi, “demek bize İnce Memedin eşkalini kendi köylüleri yanlış vermişler.”

113

“Vay alçaklar/’ dedi Kertiş Ali Onbaşı.

“Bu İnce Memedse, ben de o Değirmenoluk köylülerine ya. pacağımı bilirim. Zaten hepsi bir olup Hamza Beyi linç etmiş, ler, onu da İnce Memedin üstüne atmışlar. Bunun hesabını, İnCe Memedin de hesabını ben onlardan soracağım.”

Yağız at daha orada, kayanın doruğunda, sabahın güneşi vurmuş, pırıltılar içinde bir heykel gibi şavkıyarak duruyordu.

“İçinizde İnce Memedi gören, tanıyan, bilen başka bir kişi var mı?”

Yukardan genç bir kadın:

“Yüzbaşı Efendi, Yüzbaşı Efendi,” diye bağırdı, “bak aşağıdan Çiçeklideresinin köylüleri geliyorlar, onların hepsi İnce Memedi tanırlar.”

“Çavuş, Mahmut Ağa Çiçeklideresinin Ağası değil miydi, o buraya gelirse…”

“O burada yok Yüzbaşım, ovaya indi, çiftliğinin başında.”

“Hani gürleyip duruyordu, o İnce Memed de kimmiş, kimmiş, diye…”

“Gürler Yüzbaşım.”

“Bekleyelim Çiçeklideresi köylülerini de İnce Memedi bir iyice teşhis edelim de, ondan sonra kasabaya haber ulaştıralım. Yanlış bir iş yapmayalım. Yoksa bütün dünyaya rezil olduğumuzun resmidir.”

Hem konuşuyor, hem de başını kaldırıp orada dikilmiş kalmış ata bakıyordu.

Az sonra Çiçeklideresi köylüleri geldiler, yokuştan aşağıya öteki köylülerle birlikte döküldüler, ortalıkta derin bir sessizlik vardı.

Çok yaşlı, tel tel ak sakalları uzun, beli iki büklüm biri ortaya çıktı, eğilerek, uzun uzun inceleyerek, bütün eşkıyalara baktı, “cık” etti, “Bunların arasında İnce Memed yok,” dedi. Ellerini göğe açtı, “Çok şükür koca Allahıma,” diyerek dua ettikten sonra kalabalığa karıştı.

“Gel bakalım ihtiyar,” diye Yüzbaşı komut verir gibi bağırdı. “Şunu al getir Ali Onbaşı.”

Ali Onbaşı yaşlı adamı kalabalığın arasından buldu çıkardı, Yüzbaşının önüne getirdi.

114

“Ne dedin, ne dedin?” diye bağırdı Yüzbaşı. “Bunların aranda İnce Memed yok mu, dedin? Bir de dua ettin öyle mi?”

“İnce Memed yok,” diye yaşlı adam kendisinden beklenmeyen bir sesle gürledi. “Ben İnce Memed oğlumu severim.”

“Sever misin o kafiri, o kanlı katili?” diye var gücüyle bağırdı gene Yüzbaşı. Yumruklarını sıkmış ayağını yere vuruyordu-

“Ne bağırıyorsun?” diye başını kaldırıp Yüzbaşıya baktı

yaşh. “Niye öyle yırtmıyorsun yavrum, sen daha belekteyken ben Çanakkalede, Sarıkamışta, Yunanda düşman kurşunlarını yiyordum. Sen öyle bağırmasana. Bana kim derler biliyor musun, bana Sarı Çavuş derler, hiç adımı duydun mu?”

“Seni şimdi Ali Onbaşıya bir teslim edersem…”

“Et bakalım et! O dinsiz imansız Kertişe, ben de Mustafa Kemal Paşaya bir telgraf çekeyim de, bakalım o size ne yapar… Kertişi de, seni de bir güzelce… Çanakkalede ben onun neyi olurdum bir sorsana Yüzbaşı Faruk Efendi…” Uzun sakalını tuttu kaldırdı. “Çok şükür, çok şükür ki Allaha bunların içinde İnce Memed yok. Sen mi kaldın, bu Kertiş mi kaldı İnce Memedi öldürecek…” Asım Çavuşa döndü, sevgiyle baktı: “Buna sözüm yok,” dedi. “Bu Asım Çavuş değil mi? Buna sözüm yok. Bu Asım var ya, yiğit adam, has adam, taşağı dört okka adam. Haydi teslim etsene beni Kertişine, o soysuz celladına, Mustafa Kemal de bunu bir duysun da…”

Yüzbaşı:

“Bu adam bunamış,” dedi gülerek. “Bunak ihtiyar! Alın götürün şunu.”

“Bak bak Yüzbaşı,” diye bağırdı Sarı Çavuş. “Bak İnce Me orada.” Kayalıktaki atı gösterdi. “Yiğit isen onu yakalasa-

na.

Yöredeki köylüler:

“Onun kusuruna kalma Yüzbaşım,” dediler. “O çok buna-di. Ne gözü görüyor, ne de kulağı duyuyor.”

“Eskiden böyle miydi bu Sarı Çavuş?”

“Bir zabit görse ta uzaktan hemen sıçrayıp ayağa kalkar esasa geçerdi.”

“O hiç böyle konuşur muydu kumandanın karşısında…”

115

“O bunadı.”

“O, eskiden olsa hiç böyle konuşur muydu…”

“İnce Memed ölmedi diye dualar okur muydu…”

“O, İnce Memedi yakalar, elini kolunu bağlar, Yüzbaşısı^ teslim ederdi.”

“O böyle beli bükülmüş bir adam mıydı ki, o bir diz çökerdi, mavzerini şöyle doğrulturdu göğe, bir kartal havadan ten-ger menger yere düşerdi.”

“Kusuruna kalma Sarı Çavuşun Yüzbaşım…”

“O İnce Memedi hiç görmedi. Görse bile tanımaz ki…”

Sarı Çavuşun kalabalığın arasından daha sesi geliyor, ama söyledikleri anlaşılmıyordu.

“Susturun şu bunağı,” diye bağırdı Yüzbaşı.

Sarı Çavuşun sesi bir daha duyuldu, kolunu ötedeki ata doğru uzattı:

“İşte İnce Memed orada düdüğüm, yiğit isen onu vursana. Bak, aslanlar gibi, gün parçası gibi orada yıldırdayıp duruyor, vurabilirsen vursana onu.”

Bundan sonra da susturuldu.

Bozulmuş, ikirciklenmiş Yüzbaşı gülümsemeye çalışarak boynunu kıvırıp duruyordu.

“Şimdi söyleyin bakalım bana, İnce Memed hangisi?”

Köylüler arasında bir tartışma çıktı, biribirlerine düştüler. Uzun bir süre aralarında tartıştılar. Sonunda ortaya mavi dola-malı, kapı gibi, iri bir yaşlı kadın atıldı.

“Ne biribirinize düştünüz bre ulan köylüler…” Eşkıyaların başında teker teker duruyor: “Bre ulan köylüler şu adam İnce Memed olabilir mi, bakınsana şuna, boynu armut çöpü gibi ince, bir gözü de yılık, kıvrılmış yatar, bacaklarını da karnına çekmiş.”

“Olamaz,” dediler köylüler.

Öteki eşkıyanın başucuna vardı. Bu uzun yüzlü, san sakallı birisiydi. Kurşun kafatasını almış götürmüş, beyni görünüyordu.

“Ya bu, ya bu sarı çıyan, böyle bir İnce Memed gördünüz mü siz hiç?”

“Görmedik,” dedi on beş, yirmi köylü hep birden. “Böyle bir İnce Memed olamaz.”

116

“Suna bakın çocuklar, eli de tetikte daha… Korkusundan k kurşun sıkamamıştır. Bakın bir ayağı da topal…”

Bu geniş omuzlu, kısa boyunlu eğri bacağının birisi kısa, ker pantolonu giymiş, azıcık kambur birisiydi. Bir çukurday-,   j_jer bir yanı da kan içinde kalmıştı.

“Ulan köylüler, Allah billah aşkına söyleyin şu topal gibi bir İnce Memedi siz hiç gördünüz mü?” Burun kıvırdı. “Ya bu kel Kel Eşkıyayı bu yörelerde bilmeyen var mı?”

“Yok,” dediler hep bir ağızdan kadın, erkek, çoluk çocuk bütün köylüler.

“Köylere gelir, çok güzel türküler söyler, Köroğlu hikayeleri anlatır, Vezir Kizir oyunu oynar, bütün köylüleri gülmekten kırar geçirirdi. Bir elinde sazı, bir elinde tüfeği… Biz ona eşkıya eözüyle bakmazdık ki… Vay Kel Eşkıya kardaş vay…”

“Uzun etme,” dedi Yüzbaşı sabırsızlıkla.

“Dur Yüzbaşı,” diye dikeldi kadın. “Dur bacım, dur Yüzbaşım. Dur ki sana şu Kel fıkaraya yazık ettiğini söyleyeyim. Biz yayla zamanı gelince dört gözle Kel Eşkıyanın gelmesini beklerdik. O geldi miydi, bütün köyler obalar şenlenirdi.”

“Geç otur.”

“Dur Yüzbaşı Ağam, dur, sarı yavrum dur! Bu Kel Eşkıyanın hiç kimse karıncayı bile incittiğini duymadı, görmedi. O bir ahır zaman ermişiydi. Öyle değil mi köylüler, elinizi yüreğinizin üstüne koyun da söyleyin, o bir ermiş değil miydi, söyleyin?”

“Ermişti, ermişti,” diye kalabalıktan sesler yükseldi. Bu sırada Asım Çavuş kadının yanına geldi, sevecen bir sesle:

“Emiş Hatun,” dedi, “dur senin ermişinin hünerini ben sana göstereyim.”

“Göster bakalım Asım Çavuş Ağam,” diye dikeldi Emiş Hatun.

Asım Çavuş eğildi Kel Eşkıyanın önündeki kapçık yığınını gösterdi:

“işte bu kadar kurşunu o sıktı bize, candarmaya. Bak, hiçbir eşkıyanın önünde bu kadar çok kapçık yok.”

Emiş Hatun ona pek aldırmadı, gene köylülere döndü:

117

“Bu ermiş yapılı, eli sazlı, güzel türkü söyleyen, tatlı adam hiç İnce Memed olabilir mi?”

“Olamaz,” dediler.

“Ya bu çocuk? Daha bıyıkları yeni terlemiş. Bir tek kurşun bile sıkamamış. Önünde hiç kapçık yok…”

“Hangisi İnce Memed, burada İnce Memed var mı yok mu, biz sana onu soruyoruz Emiş Hatun.”

“Burada İnce Memed var,” diye derin derin içini çekti Emiş Hatun. “Bizim ocağımız battı da söndü Çavuşum, burada, bu ölüler arasında İnce Memed var Çavuşum. Bu dünyaya bir daha böyle bir İnce Memed gelir mi ki…” Gitti, o iriyarı, sağ yanına yatıp kıvrılmış, kütüğün üstündeki ilk kurşunu yiyince bö-ğürerek havaya fırlamış, sonra da yöreyi çırmalayarak, ancak altı kurşun yedikten sonra zorla can vermiş eşkıyanın yanına diz çöktü: “Vay İnce Memedim vay,” diye ığralanmaya, ağıt yakmaya başladı usul usul. Öteki köylü kadınlar da geldiler, ölünün yöresine halkalandılar, usuldan ağlamaya, ağıt söylemeye başladılar.

“Muhtar kim?” diye kalabalığa bağırdı öfkelenmiş, tir tir titreyen Yüzbaşı.

“Benim Yüzbaşım.”

Yüzbaşı kadınları gösterdi:

“Bu ne, ne oluyor bu köyde, bir eşkıyaya, bir katile böyle

ağlamak?”

“Bizde kim olursa olsun, gelenek görenektir, ağlarlar, ağıt

yakarlar.”

“Yerin dibine batsın böyle bir gelenek görenek! Gel yakına.”

Muhtar Yüzbaşının karşısına gelip hazır ola geçti: “Emret komutanım.”

Bu sırada Yüzbaşının gözüne kayalıktaki at ilişti: “Senden üç gün içinde bu atın kellesini isterim.” “Emret Yüzbaşım, baş üstüne Yüzbaşım… Üç gün içinde.” “Şimdi beni dinle Muhtar, dokuz tane beygir bulacaksın, bulabilir misin?”

“Bizim köyde yalnız üç beygir var Yüzbaşım. Ama yakın

köylerde çok at var, isteriz.”

118

“Hemen buluruz beygirleri Yüzbaşım…” dedi Kertiş Ali.

“Birkaç saat içinde isterim. Beygirler çıplak gelecek.”

“Anladım Yüzbaşım, baş üstüne Yüzbaşım.”

“Bir de İnce Memedin öldürüldüğünü en erken kasabaya nasıl ulaştırırız, Asım Çavuş, sen söyle.”

Asım Çavuş hüzünle, dokunsalar boşanacak yüzüyle Yüzbaşının karşısında çoktandır dikilmiş duruyordu, taş gibi.

“Buralarda çok hızlı giden at bulunur mu?”

“Öyle at bulunmaz Yüzbaşım. Bulunsa da sarp kayalıkları aşamaz atlar.”

“Ya ne yapacağız?”

“Mutlu haberimizi en erken ancak ayağına çabuk bir kişi ulaştırabilir kasabaya.”

“Böyle bir kişiyi tanıyor musun?”

“Biliyorum.”

“Kim o?”

“Tazı Tahsin.”

“Burada mı?”

“Kalabalığın arasında gördüm.”

Yüzbaşı elini çenesine verip bir süre durduktan sonra mağaranın ağzındaki çınarların altına yürüdü. Asım Çavuş da arkasından gitti. Ulu çınarın gövdesinin altına döndüler. Yüzbaşı yavaşça sordu:

“Bu eşkıya İnce Memed mi gerçekten, onun bizdeki eşkaline hiç benzemiyor. O küçücük bir adam, buysa dev gibi.”

“Anlamadım,” dedi Asım Çavuş. “Bunca yaş yaşadım, feleğin çemberinden geçtim, otuz yıldır bu dağları dolaşırım, ben bu işi anlamadım. Bu adam İnce Memed değil bence, ama ağıt yakıyorlar.”

Yüzbaşı o yöne doğru baktı, ölünün başındaki kadınlar çoğalmışlar, belki birkaç köyün kadını bir araya gelmişler hün-gürdeşiyor, ağıtlar söylüyorlardı. İnce Memedin yiğitliğini, inceliğini, yakışıklılığını, sevdasını, Hatçesini, Abdi Ağayı öldürüşünü, köylüleri kurtarışını, gökteki meleklerin onu alıp götüreceklerini, cennetin kapısının daha o uzaktan gözükünce açılacağını, onun yeşil donlu Kırk Ermişlere daha şimdiden katıldığını söylüyorlardı.

119

“Başkasına, başka eşkıya ölüsüne ağıt yakmazlar mı?”

“Bakın, görüyorsunuz Yüzbaşım, sekiz tane daha eşkıya yatıyor orada, hiçbirisine bakıyorlar mı, ermiş dedikleri Kel Eşkıyanın ölüsü bile köpek ölüsü gibi olduğu yerde kaldı. Bakın bakın, üstünde dolaşıyorlar öteki ölülerin…”

“Çiçeklideresinde kaldı, değil mi, İnce Memed?”

“Ben onu orada kuşattım da kıl payı elimden kaçırmadım mı Yüzbaşım? Hani saz çalan bir aşık vardı, o Sefil Aşık dedikleri Çiçeklideresinden olurdu. O da sonunda kaybolmuştu ya, hatırladın mı?”

“Hatırladım,” dedi Yüzbaşı gülerek, gözleri sevinçten parlayarak. “Evet, anlaşıldı, bizdeki eşkal ne olursa olsun, bu ince Memeddir.” Çizmelerini kırbaçladı. “Şimdi bana Tazı Tahsini çağır.”

Kalabalığa doğru yürüdüler. Yüzbaşının sonsuz sevinirken birden öfkelendiğini gören Asım Çavuş, bunu bir şeye yoramıyor, bekliyordu. O, Yüzbaşısını çok iyi tanırdı, böyle çizmelerinin üstünde her adımda yaylanarak yürürse, demek ki o çok öfkelenmiştir. İşte o zaman seyreyle gümbürtüyü.

Yüzbaşı kalabalığın ucunda zınk diye durdu. Kadınlar gittikçe çoğalarak, İnce Memedin yöresinde ağıtlarını sürdürüyorlardı. Olayı duyan öteki köylüler de yollara bellere dökülmüşler, genç yaşlı, kadın erkek, çoluk çocuk daha bir uçtan geliyorlardı. Kayalıklarda öyle durmuş kalmış yağız at da Yüzbaşının sinirini bir iyice bozuyordu.

“Asker, hazır ol!”

Komut sesi kayalıklarda yankılandı. Kadınların ağıtları sürüyor, kayalıklardaki at da dingin dingin kuyruğunu sallıyordu.

“Kadınlara hücum! Onları dağıtın.”

Candarmalar kadın kalabalığına saldırdılar ya, kadınlar karşı koydular, candarmalar önce bir insan duvarına çarpıp sonra kadınların arasında yittiler. Bağrıltılar çağrıltılar kayalıklarda yankılandı. “Sizin ananız yok mu, sizin bacınız, sizin avradınız, nişanlınız yok mu, kafirler!” sözleri de gürültü arasından duyuluyordu.

Yüzbaşı baktı ki kadın kalabalığı bölüğünü yu tu verdi.

120

“Süngü tak!”

Muhtar:

“Aman Yüzbaşım,” diye onun yanma koştu. “Bir vukuat çıkmasın, candarmayı geri çek. Biz erkekler dağıtırız onları.”

Yüzbaşı komut verdi, candarmalar gelip önünde hizaya girdiler. Onlar da öfke içindeydiler.

Muhtar koşarak erkeklere gitti, onları toplayıp konuştu. Bu sefer oradaki erkek kalabalığı saldırdı kadınlara, kimi karısını, kimi kardeşini, anasını yakalayıp sürükleyerek İnce Memedin ölüsünün başından uzaklara götürüyor, onların ellerinden kurtulan kadınlar da gene gelip İnce Memedin başına diz çöküp oturuyorlardı. Diz çökmüş kadınlara erkekler gene saldırıyorlardı.

Yüzbaşı:

“Bu ne haldir Çavuşum?” diye Asım Çavuşa şaşkınlığını söyledi.

“Bu böyledir, Yüzbaşım.”

“Asi insanlar. Bunlara çok kötek gerek.”

“Çok kötek yediler ama Yüzbaşım, yüzyıllardan bu yana, uslanmıyorlar.”

“Uslanmayacaklar da… O tazı mı nedir, o nerede?”

“Tazı Tahsin… Burada Yüzbaşım.”

Tazı Tahsin hazır ola geçmiş çoktan beridir orada duruyordu.

“Sen misin o?”

“Benim Yüzbaşım.”

“Çok, çok, çok çabuk kasabaya gidecek, benim sana vereceğim pusulayı Kaymakam Beye ulaştıracaksın. Ne kadar çabuk gider de İnce Memedin ölümünü o kadar çabuk kasabaya ulaş-tırırsan, kasaba Ağalan seni paraya boğar, seni zengin ederler. Ne kadar zamanda ulaşırsın kasabaya?”

“Bilemem ama, en çabuk…”

Muhtar:

“O bir attan daha hızlı koşar,” dedi.

Yüzbaşı bir taşın üstüne çöktü, cebinden bir kalem, defter Çıkarıp çabucak pusulayı yazdı Tazı Tahsine verdi.

“Göreyim seni Tahsin, bu akşama kadar…”

121

“Baş üstüne Yüzbaşım.”

“Tazı Tahsin yel gibi koşarak kalabalığın içinden sıyrılıp! çıktı, bir anda da gözden iradı yitti gitti.                                  1

Erkekler daha kadınlarla cebelleşiyor, ağlaşmalar, kargışlar ortalığı almış sürüp gidiyordu ya kadınların inatları da yavaş yavaş kırılıyordu. Bir anda her şey duruluverdi. Ortalıkta ne ses, ne şada kaldı. Çıt bile çıkmıyordu. Kadınlarsa başlarını önlerine eğmişler, karşı, pembe pembe ışığı savrulan yamaca akıp gidiyorlardı. Ak bir başörtüsü denizi aydınlığın içinde dalgalanıyordu.

“Ne oldu Muhtar?” diye sordu Yüzbaşı. “Ne oldu bu kadınlara da böyle süklüm püklüm yamaca çıkıp gidiyorlar?”

Muhtar, İnce Memedin soyulmuş ölüsünü gösterdi. Kadınlar ölünün donundan gömleğinden, bir de tüfeğinden başka her şeyi almışlardı.

“Bu ne demek?”

“Efendim, bir ölü önlerinde olmazsa, kadınlar ölünün giyitleri üstüne de, tıpkı ölü önlerindeymiş gibi ağıt yakarlar, şimdi öteki koyağa ağıt yakmaya gidiyorlar.”

“Bela,” dedi Yüzbaşı.

“Bela,” dedi Asım Çavuş.

“Bela,” dediler Kertiş Ali Onbaşıyla Muhtar.

Tazı Tahsin koşuyordu. Sevinç içindeydi. Kasabaya bir haber ulaştıracaktı, isterse İnce Memedin kara haberi olsun. Bunun karşılığında da kim bilir ona ne armağanlar vereceklerdi. Belki Çukurovada bir çiftlikte ona bir iş de bulurlardı. Böylesine at gibi koşmasını göz önüne alarak, belki de çok başka, güzel bir iş verirlerdi. Belki de asker olduğunda onu candarma yazarlar, o da Kertiş Ali Onbaşı gibi bir uzatmalı olur, belki de Çavuş olup şu dağlarda padişahlığını ilan ederdi. Önünde birkaç dağ vardı, eğer yüksek dağları aşmak olmasa Tazı Tahsin alimallah gece yarısına doğru kasabaya varırdı.

Tazı Tahsin yemek yemeden, su içmeden, bir an için olsun dinlenmeden, bütün gün, bütün gece koştu. Kasabaya girdiğinde ayaklarını zorla sürüklüyordu ya, kıvanç içindeydi. Onun bu kadar tez bir sürede haberi kasabaya, böylesine çaba harcayarak, ta Bakırgediği mağarasından buraya kadar bir gün, bir

122

ecede geldiğine kimse inanmayacaktı. Bereket Kaymakamlığı imliyordu, onun için hiç aranmadan doğru oraya varabilecekti. Kaymakamlığın merdivenlerini çıkarken gün kuşluk oluyordu, rtık soluk alıp verecek hali bile kalmamıştı. Merdivenin basma geldiğinde tükenmişti. Yüzbaşının verdiği kağıdı elinde tutuyordu. Kapıdaki odacıya bir şeyler söyledi ama, anlaşılmadı. Elini adama uzattı, uzatmasıyla da boylu boyunca oraya, tahtaların üstüne düşmesi bir oldu. Kendinden geçmişti. Gürültüyü duyan Kaymakam odacıyı çağırdı:

“Ne oluyor?”

“Bir adam kapının önüne geldi düşüverdi. Suya batmış çıkmış gibi… Her bir yanından ter fışkırıyor. Elinde de bir kağıt var. Sımsıkı tutmuş, bırakmıyor.”

Kaymakam, biraz şişmanca, inek gözlü, gerdanlı, dazlak kafalı, gözleri yuvalarında fıldır fıldır dönen, feleğin çemberinden geçmiş birisiydi. Cumhuriyetten önce de kaymakamdı. Tam otuz üç ilçede kaymakamlık yapmıştı şimdiye kadar. Merakla dışarıya fırladı. Tazı Tahsin kapının önüne boylu boyunca serilmiş yatıyor, göğsü körük gibi inip inip kalkıyor, oluk oluk da terliyordu.

“Ölüyor mu?”

“Ölmüyor,” dedi odacı. “Çok koşmuş, uzak yerlerden uzun koşarak gelmiş.”

“Elindeki kağıdı al bakalım, neymiş.”

Odacı Tazı Tahsinin yumulmuş elini açıp kağıdı almaya çalıştı, bir türlü eli açamadı.

“Açılmıyor.”

“Allah Allah, nasıl olur da açılamaz, gayret et!”

Odacı diz çöküp Tazı Tahsinin elini iki elinin arasına aldı, çabaladı çabaladı, gene açamadı.

“Olacak gibi değil!”

Kaymakam kendisi eğildi, o da denedi. El kenetlenmiş bir türlü açılmıyordu.

“Allah Allah, çok merak ettim, nedir acaba?”

“Bu kadar, böyle ölürcesine koştuğuna göre çok mühim bir İŞ olsa gerek. Açılmıyor…”

“Açılmıyor,” dedi Kaymakam. “Derhal doktoru çağır. An-

123

lat ona. Gelsin de bir iğne yapıp, şu adamın elini açsın. Ölüyor mu?”

“Ölmüyor Efendim,” dedi odacı merdivenlere doğru koşarken. Bu sırada Tahrirat Katibi, öteki memurlar da haberlen-mişler, merdivenin altında birikişmişlerdi. Korkularından yukarıya, Kaymakamın katma çıkamıyorlar, yukarıda bir şeylerin döndüğünü anlıyorlar, ama ne olduğunu bilemiyorlardı. Önlerinden merdivenleri üçer üçer atlayarak inen odacı da onlara bir şeyler söyleme fırsatını bulamamıştı.

Az sonra yakında, karşı sokakta olan Doktor, çantası elinde koşarak geldi. Hiçbir şey sormadan diz çöküp uzanmış yatmış adamı, göğsünü açıp dinlemeye başladı.

“Bir şeyi yok,” dedi. “Şimdi kendisine gelir.”

“Eli açılmıyor,” dedi Kaymakam.

“Nasıl olur?” diye şaştı Doktor. Güçlü bir adamdı, kendisi de denedi açamadı. “Bekleyelim,” dedi. “Az sonra kendine gelir.”

“Bir iğne yapsana.”

“Lüzumu yok Kaymakam Bey. Az sonra… Bekleyelim.”

“Buyurun,” dedi Kaymakam, Doktoru odasına çağırdı. “Ne olabilir ki? Bir kahve?”

“Sade.”

“Anlamadım.”

“Bir şok olabilir.”

“Nereden geliyor, nereye gidiyor, belli değil… Elindeki kağıt… Durmadan da terliyor, bakmsana…”

“Şimdi kendine gelir.”

Dışardan:

“Gözlerini açtı,” diye bağırdı odacı.

Kaymakamla Doktor kapıya çıktılar. Tazı Tahsin gözlerini açmış, şaşkın şaşkın yöresine bakıyor, gözleri bir Kaymakamın, bir Doktorun, bir odacının üstünde gelip duruyor, soru dolu bakışlarla onları izliyordu. Sonra da ağır ağır doğruldu. Birden eline baktı, kağıdı gördü. Kağıdı görünce her şeyi anlayıp ayağa fırladı:

“Kaymakam Bey, Kaymakam Bey yetiştim,” dedi. “Yetiştim! Bir gün bir gecede…”

124

“O elindeki ne?”

“Yüzbaşı Faruk Bey… İnce Memedi öldürdü.”

“Neee?” diye bir çığlık attı Kaymakam. “Kim? İnce Memed mi? Yüzbaşı Faruk… Ver o kağıdı.”

Tazı Tahsin elini Kaymakama uzattı, eli açılmıyordu.

“Ver o kağıdı bana!”

Tazı Tahsin daha soluyordu:

“Açılmıyor,” diye boynunu büktü. “Dur Beyim, ben onu şimdi açarım.” Bir yandan elini açmaya uğraşıyor, bir yandan da soluk soluğa anlatıyordu: “Bakırgediği mağarasında çevirdi Yüzbaşım, sabaha karşı. Gün ışıyıncaya kadar müsademe ettiler. Yüzbaşı, İnce Memedi kendi eliyle öldürdü. İnce Memed de öyle İnce Memed değil, senin benim gibi dört adam eder, çam yarması gibi bir şey. Yüzbaşım tam iki kaşının ortasından vuru-vermiş.” Tazı Tahsin sonunda elini açabildi: “Açtım,” dedi sevinçle, kağıdı Kaymakama uzattı. Kaymakamın, Doktorun, odacının ağzı kulaklarındaydı.

Kaymakam durup durup elindeki pusulayı bir daha bir daha okuyordu.

“Bu İnce Memed başımıza çok gaile açacak sanmıştım, eh, o da halledildi. Şimdi rahatız. Öbür eşkıyaların hiçbir ehemmiyeti yok. Asıl canavar olan buydu. Halk bunu tutuyor, koruyordu. Ankara da, Adana da bizi çok sıkıştırıyorlardı. Evet, bu iş de bitti. Kasaba eşrafı da bu çocuktan çok korkuyorlardı. O, Ali Safa Beyi öldürdükten sonra uyumamaya başladılar. Sanki İnce gelecek, hepsini teker teker gözlerinden kurşunlayacak… Hele Murtaza Ağa, o ne gece, ne gündüz yerinde duramıyor, hep İnce Memed gelecek de onu gözbebeğinden kurşunlayacak sanıyordu. Şimdi tamam.”

Tazı Tahsin ayakta dikilmiş kalmış sallanıyordu. Kaymakamın gözü ortada kalakalmış Tahsine ilişti:

“Demek İnce Memedle birlikte Yüzbaşı Faruk Beyin öldürdüğü eşkıya sayısı dokuz, öyle mi?”

“Tam dokuz tane. Hepsi de ölü. Yüzbaşım bana dedi ki ulan Tazı, kuş kanadıyla uçsa bu haberi senden daha çabuk Kaymakamıma ulaştıramaz. Yarın sabah bu haberi Kaymakamımıza yetiştirmeni senden dilerim, dedi. Ben de düştüm yola,

125

bir at bile, Beylerin Arap atları bile benden daha çabuk koşa-maz, dört günlük yoldur Bakırgediğiyle kasaba arası, ben de koşup bu haberi zatına ulaştırdım. Benim adım Tazı Tahsin. Asker olurken beni candarma yazmanı ve hem de beni uzatmalı onbaşı, istersen de çavuş yapmanı zatından dilerim. İşte o zaman gör eşkıyaların kökü nasıl kazınırmış. O Kertiş Ali var ya, o vizzo… Onun köylüyü dayağa çekmekten, karakola her düşenden rüşvet almaktan başka bir bildiği yok. Çok da korkak… Ben rüşvet de almam, beni uzatmalı onbaşı yaparsan. İstersen de bütün köylüyü, anamı babamı bile öyle bir sopadan geçiririm ki, Kertiş Ali Onbaşı da, Yüzbaşım da, Mustafa Kemal Paşa da yanımda vız kalır.”

“Adım ne, adım ne demiştin?”

“Tazı.”

Kaymakam önündeki kağıda yazdı.

“Tazı ne?”

“Tazı Tahsin derler bana. Ben bu dağlarda attan daha hızlı koşarım. Bir keresinde çocukluğumdaydı, bir tavşanı koşarak yakaladım da işte ol sebepten benim namıma Tazı dediler, Tazı Tahsin. Adımı da imam koymuş Tahsin diye, yüzbaşısının adıymış.”

“Gidebilirsin.”

“Buyur?”

“Gidebilirsin.”

“Gidebilir miyim?”

“Gidebilirsin.”

“Buyur, ya muştuluğum, ya müjdem?”

“Gidebilirsin.”

Tahsinin ağzı açık kaldı. Bir şeyler daha söyleyecekti ki odacı onu kolundan tutup dışarı çıkardı.

“Yüzbaşım bana… Muştuluğunu… Seni, dedi, altına, gümüşe, tarlaya takıma boğacak Ağalar, Beyler, dedi…” Boynunu büktü. “Ben öldüm yahu. Az daha canım çıkıyordu. Görmedin mi şu gözlerinle kardaşım? Ben ölmüyor muydum? Bırak kolumu kardaşım.”

Odacı onun kolunu ancak aşağıda, Hükümet konağının avlusunda bıraktı:

126

“Çek git buradan,” dedi. “Ulan hayvan, Hükümetin koskoca Kaymakamına böyle konuşulur mu?”

“Buyur?”

“Dedim ki Hükümetin koskoca bir Kaymakamına böyle konuşulmaz.”

“Buyur?”

“Sen bilmiyor musun ki Kaymakam onbaşıdan da, yüzbaşıdan da daha büyüktür?”

“Buyur? Ya benim muştuluğum?”

“Bre ulan sersem sepet, mankafa, hiç Kaymakamdan muştuluk istenir mi?”

“Buyur?”

“Şimdi sen buralarda durma beni dinlersen, buralarda başına bir iş açacaksın sen.”

“Buyur?”

Odacı onu orada bırakıp yukarıya çıktı, Tazı Tahsin de gidip konağın avlusunda işlemeli antika iri bir mermer taşının üstüne oturdu.

Odacı Tazı Tahsinin eli açılır açılmaz, Kaymakam, Yüzbaşının pusulasını okuyup da iş muhkemleşince hemen aşağıda, merdivenin dibinde bekleşen memurlara koşmuş, memurlar da bu mutlu haberi hemen dışarıya yetiştirmişlerdi. Kasaba bir anda bu inanılmaz haberle çalkalanmaya başlamış, dükkanını kapatan pa-zaryerine, pazaryerindeki Tevfiğin kahvesine koşmuşlardı.

Murtaza Ağa haberi duyduğunda konağında Topal Aliyi karşısına almış, ona gelecekteki tasarımlarını anlatıyor, onu zengin, Karun, çiftlik sahibi edeceğini söylüyordu. Bu sabah da ona tam yüz lira vermişti. Bu yüz lirayla beş altı tane kırmızı, ay boynuzlu öküz alınabilirdi. Küçük bir tarla bile alınabilirdi. Ali içten içe, gerçekten Murtaza Ağayı sevmeye başlamıştı. O, göründüğü kadar saf, temiz, doğrucu bir adam değil, hinoğlu hin, kurnaz, dalkavuk, kan içici, çıkarcı, yalancı, berbat bir ki-Şiydi, bunu Ali birkaç günde iyice öğrenmişti ya, onu gene de sevmeye başlamıştı. Bu mendebur, bu aşağılık adamı sevmek istemiyordu, içinden, derinden gelen bir duyguyla da onu sevmekten kendini alıkoyamıyor, bu yüzden kendinden, kendi insanlığından utanıyordu.

127

Haberi getiren kebapçı Nusretti.

“Doğru mu ulan bu getirdiğin haber?” diye ayağa fırladı Murtaza Ağa. Boynu kıpkırmızı kesilmiş, boyun damarları şişmişti. “Doğru mu getirdiğin haber?” Kebapçıya bir sarılıyor, onu öpüyor, soluk soluğa kalmış soruyordu: “Doğru mu bu haber? Doğruysa seni Murtaza Ağan… Murtaza Ağan seni… Sana yeni bir dükkan açarım. Ne istersen yaparım. Muştuluğun başım üstüne, dile benden ne dilersen…” Kendinden geçmiş, durmadan da doğru mu, doğru mu, diye soruyor, ardından da: “Murtaza senin kara gözlerine kurban ve hem de hayran olsun, kebapçı Nusret Efendi,” diyordu. “Murtaza senin güzel dillerine…”

Bu sırada odalardaki kadınlar, yanaşmalar, hizmetçiler de salona döküldüler.

Hüsne Hatun yere diz çökmüş:

“Çok şükür, çok şükür Allahım senin bu gününe, bu dirliğine, bu düzenine. Şu adamın bize ölü yüzünü gösterdin ya, bizi bu adamdan kurtardın ya çok şükür, çok şükür sana büyüklerin büyüğü Allahım,” diyor, ardından da dudakları kıpır kıpır dualar okuyordu. “Onun ölüsünü şu gözlerimle görürsem, sana çifte kurbanlar keseceğim Allahım… Sen bana onun ölü yüzünü gösterdin ya…”

Murtaza Ağa en sonunda kebapçıya sormayı akıl etti:

“Kim getirmiş haberi, nasıl olmuş bu iş, kebapçım, Nusre-tim? Bu haberi bana sen getirdin ya, muştuluğun baş üstüne. O dükkanı sana alacağım, mülkiyeti senin muştun olacak. Hiçbir kıymeti yok bizim için. Kim, kim getirmiş haberi?”

“Bir köylü. Bakırgediği mağarasından dün sabah yola düşmüş, bu sabah, az önce, kuşluklaym Kaymakama, odasına gelmiş, canı çıkmış. Avucunda bir kağıt varmış, zorlan ölünün avucunu açmışlar, Murtaza Ağama söyleyim, içinden bir mektup çıkmış. Mektupta Yüzbaşı yazıyormuş ki, İnce Memed de içinde dokuz eşkıyayı çevirip bir mağarada sabaha karşı hepsini teker teker geberttim, diyormuş. Yalnız İnce Memed bizi bir iki saat uğraştırdı, otuz kurşun yedi adam, bana mısın demedi/ diyormuş. Diyormuş ki, sonunda onu yaralı yakalayıp tam gözbebeğinin ortasına ben kendim ateş ettim, diyormuş.”

128

Murtaza Ağa ellerini havaya açtı:

“Çok şükür koca Allahım sana,” dedi, “bu günü de bana gösterecek miydin?”

Hemen odaya koşup en güzel, düğünlerde bayramlarda, Ankaralara, Adanalara gittiğinde giydiği lacivert İngiliz kumaşı giyitini giydi. Kırmızı da bir kravat taktı. Yaka cebine de kravatın renginde bir mendil soktu. Yeni İtalyan fötrünü de bugün ilk olarak giyiyordu, İnce Memedin ölümü onuruna. İstanbul-dan getirttiği kundurayı da ilk olarak giyiyordu. Murtaza Ağa odadan çıktığında iki dirhem bir çekirdekti.

Hemen cüzdanını çıkardı, kebapçı Nusrete bir deste uzattı:

“Şimdilik bu kadar, bu kadar… Sonra, sonra o dükkanı, çalıştığın kebapçı dükkanını senin mülkiyetine geçireceğim. Sen bana bu hayırlı haberi verdin ya…”

Merdivenlere atılıp ikişer ikişer indi basamakları. Ayakları sevinçten uçarak avlu kapısından dışarıya dimdik, büyük meydan savaşı kazanmış kumandan gibi çıktı.

Haberi duyduğundan bu yana bir kere dönüp de, arkasından ona yetişmeye çalışarak gelen Alinin yüzüne bakmamıştı. Ali ona ulaşabilmek için arada bir koşmak zorunda kalıyordu. Çarşıyı hızla geçip Kaymakamlığa geldiler. Avluya girince Murtaza geriye dönüp ona şöyle bir tepeden baktıktan sonra:

“Ulan Topal,” dedi, “dur bakalım burada.”

Haberi duyduğundan bu yana Alinin bir yumruk gelmiş boğazına tıkanmıştı. Ağlamamak için kendini zor tutuyordu. Murtaza Ağadan çekindiğinden, hiçbir kimseden çekindiğinden değil, dosta düşmana karşı ağlamak istemiyordu. İnce Memed öldükten sonra onun Murtaza Ağaya ne gereksinmesi kalırdı ki… Bu alçak köpeğe de, şunun sevincine de bak… Herkes nasıl da seviniyor… Haberi bir anda duyan kasaba çiçeğe durmuş ulu bir ağaca benzemişti. Herkes gülüyor, şadımanlık ediyordu. Ya da Aliye öyle geliyordu. Hükümet konağının avlusunda yapayalnız kalmıştı. Dünyanın ortasında da kimsiz kimsesiz kalmıştı. Farkında olmadan gözlerinden iri iri damlalar dökülmeye başladı. Ağladığını dosta düşmana göstermek istemeyen Ali, gitti avlu duvarının bir köşesine çömeldi, başını da önüne eğdi.

Onun ağladığını gören Tazı Tahsin, bu ağlayan kelli felli

129

 

adamın yanına gelip karşısına dikildi. Fötr şapkalı adam tıpkı dağ köylüleri gibi omuzları sarsıla sarsıla ağlıyordu. Adama içi kaynadı, ona doğru azıcık eğildi:

“Ağlama emmi,” dedi. “Ne diye ağlıyorsun ki? Ne oldu, bir hal mi geldi başına?”

Bu sözleri duyan Ali ayağa kalktı, tıpkı köylüler gibi mavi kumaş ceketinin yeniyle gözlerini sildi. Ama bir türlü kendini tutamıyordu.

Tazı Tahsin akıl etti:

“Yoksa İnce Memede mi ağlıyorsun sen emmi?” dedi. “Öldürdüler onu.” Birden o da ağlamaya başladı: “Kim ağlamaz ki İnce Memede,” diyordu, “öyle bir babayiğide. Bir kolları vardı, benim gövdem kadar. Yedi köyün avratları da onun ölüsünün başına toplanıp ağıtlar yaktılar. Bunu gören Yüzbaşı da süngü taktırıp candarmasmı avratların üstüne hücum ettirdi. Avratlarla candarmalar arasında yaman bir cenk oldu. Köylerin erkekleri de candarmaların tarafına geçip avratları hep bir olaraktan püskürttüler İnce Memedin ölüsü başından. İşte o zaman avratlar ne yaptılar, ne yaptılar, avratlar da İnce Memedi bir iyice soyup giyitlerini, silahlarını aldılar, onun giyitlerinin üstünde ağıt yakmaya Kmalıkoyağa gittiler. Ben buraya gelirken avratlar Kınalıkoyağa birikmişler ağıt yakıyorlar, ağıtlarından dağlar, taşlar inliyordu. Ağa emmim ağla, İnce Memed gibi bir babayiğide, aslan parçasına kim ağlamaz ki…”

Kendisi de gözlerinden sel gibi yaşlar döküyordu.

Az sonra kendini toparlayan Topal Ali, karşısında ağlayan dağlı delikanlısını tepeden tırnağa bir süzdü:

“Sen nereden olursun kardaş?” diye sordu.

“Çiçeklideresinden olurum emmi.”

“Sen niye geldin de bu Hükümetin içinde duruyorsun ki, sana kim derler, güzel adını bağışla.”

“Bana Tazı Tahsin derler,” diye gözlerini sildi delikanlı. “Ben var ya, bana Yüzbaşı pusula verdi, amanın, dedi, İnce Memedin ölüm haberini çabuk ulaştır ki kasabaya, seni göreyim- ¦• Kaymakam, Ağalar, Beyler sana bir muştuluk verirler ki, seni askercilikte uzatmalı onbaşı, istersen çavuş da yaparlar, sana da çok para verirler. Ben de burada muştuluğumu bekliyorum.”

130

“Seni bize öldü dedilerdi de…”

“Ölür gibi oldum. Kaymakamın odasının önüne öldüm de düştüm. Sonra eli çantalı Doktor geldi de beni diriltti.”

“Derdin neydi de böyle koştun?”

“Yüzbaşı dün kuşluklayın bana dedi ki, bu kuşluklayın sen eğer haberi kasabaya ulaştırırsan, dile benden ne dilersen, ben de dün kuşluklayın Bakırgediğinden çıktım.”

“Ne? Bakırgediğinden mi, neee?”

“Bakırgediğinin mağarasından… İnce Memedin atı da mağaranın kayalığının yüce doruğuna dikilmiş öyle kartal gibi duruyordu, kıpırdamadan, yağız bir at.”

“İnce Memedin ölüsünü sen şu gözlerinle gördün mü?”

Alinin gözyaşları kesilmişti.

“Gördüm.”

“Nasıl bir adamdı dedin?”

“Kocaman, iri gözlü, kara çangal bıyıklı, uzun…” Kulacını açtı. “İşte bu kadar geniş göğüslü, altın dişli…”

“Sen İnce Memedi daha önce görmüş müydün?”

“Görmemiştim.”

“Yüzbaşı da İnce Memed mi, dedi, o çangal bıyıklı, altın dişli eşkıya için?”

“Öyle dedi. Sevincinden deli oluyordu. Bir de o kayalıkta duran atlan, avratlara öfkeleniyordu. Bütün Çiçeklideresi köylüleri de baktılar onun yüzüne, vay vay, dediler, zarıladılar, İnce Memede yazık oldu, dediler.”

“Öteki eşkıyalara da baktın mı?”

“Teker teker baktım, hele birisi vardı, bıyıkları daha yeni terlemiş on altısında bir şey…”

Topal Ali Tazı Tahsini kolundan tuttu, işlemeli antika mermer taşın oraya götürdü. Yan yana taşa oturdular. Topal öldürülmüş eşkıyaları Tazı Tahsine en ince ayrıntılarına kadar anlattırdıktan sonra:

“Bre Tazı oğlum,” dedi, “sen Yel Musadan da yaman bir adammışsın. O kadar yolu nasıl geldin?”

“Geldim ama, öldüm de dirildim. Beni o eli çantalı Doktor diriltti.”

Ali gülmeye başlamıştı. Bütün bedenini bir sevinç almış,

131

bıyıklarından, gözlerinden, ellerinden, giyitlerinden, topal ayağından sevinç fışkınyordu. Onun bu sevinci Tazı Tahsine de geçmiş, delikanlı da duruyor duruyor, kahkahalarla gülüyordu. Topal Ali:

“Bekle burada,” diyordu Tazı Tahsine. “Bekle de muştuluğunu al. Şimdi içerden Murtaza Ağa çıkacak, ben onu sana gösteririm, muştuyu ben getirdim, diye ona söyle… Öteki Ağalara da söyle. Sana çok para verirler. Vermezlerse, buradan bir yere ayrılma. Az daha ölüyordun.”

“Ölüyordum değil emmi, ben öldüm; öldüm de öbür dünyaya gittim geldim.”

Kasabanın ileri gelenleri, birer ikişer, güzelce giyinmişler, şakalaşarak, kahkahalar atarak geliyorlar, Hükümet konağına çıkıyorlar, yukardan da ha bire sevinçli bağrışmalar, kahkahalar geliyordu. Ali de onlar kadar sevinçliydi ya, içini bir ikircik kurdu kemiriyordu. Midesini şu kadınların yaktıkları ağıt bu-landırıyordu. Bu ağıt işi de olmasa, şimdiye kadar çoktan sevincinden kanat takıp uçmuştu.

Duruyor duruyor, düşünüyor, keskin gözlerini Tazı Tahsine dikiyor, ona bakıyor, inceliyor, ardından da soruyordu:

“Sen İnce Memedi hiç görmüş müydün?” diyor, ardından da bütün eşkıyaların eşkalini inceden inceye ona anlattırıyordu. “Biz İnce Memedi hiç görmedik,” diye başlıyordu Tazı Tahsin. “Görmedik ama biliriz onu biz. Onu bütün Toros dağlan da bilir…”

Ondan sonra öldürülmüş öteki eşkıyalara geçiyordu. “Nasıl bir adamdı, bir daha söylesene İnce Memedi.” “Ben onu iyice görmedim. Yüzbaşı pusulayı elime verince düştüm yola, üç günlük yolu bir gün, bir gecede geldim. Az daha ölüyordum. Öldüm de. Doktor diriltti. O da bir işe yaramadı. Muştuluğumu verirler mi?” “Kim bilir, belki de verirler.”

“İnce Memed var ya, dağ gibi, çangal bıyıklı bir adammış-Alnının ortasında bir ben varmış, Peygamber mührü. O sebepten ona kurşun geçmez imiş.” “Nasıl geçmiş öyleyse?” “Onun orasını bilemem, onu ancak koca Allahımız bilir-

132

neıki de ölmemiştir. Bizim köylülerimiz diyor ki, öteki köylüler Ae o kayanın doruğunda bekleyen at İnce Memedin atıymış. O at da Köroğlunun atı gibi ölümsüz bir atmış. Dünyada bir tek at varmış Kırk Ermişlere, Ölmezlere karışmış, o da Köroğlunun atı imiş- Bengisu içmiş de o, Köroğlu içememiş, at bu suyu içince Kırk Ölmezlere karışmış. Ondan sonra da Köroğlu Kırk Ölmezlere katışmış. O da fakir fıkaraya yaptığı iyiliklerden dolayı. İnce Memedin atı o yüce dağın kayalıklı doruğunda İnce Memedin ölüsünü bekliyormuş, onu alıp sırtına Kırk Ölmezlere götürecekmiş. Ben ne bileyim ben, bütün köylü öyle söylüyor.”

Önde Kaymakam, yanında Belediye Başkanı, yargıç, savcı, sorgu yargıcı, arkalarında Zülfü, Taşkın Halil, Murtaza Ağa, Molla Duran Efendi, avukat Kozanoğlu, kasabanın öteki ileri gelenleri Hükümet konağının kapısından çıktılar. Hepsi de ziller takınmış gibiydiler, gülüyorlar, bağırarak konuşuyorlar, şa-kalaşıyorlardı. Belki de hiçbirisi ömründe böylesine utkulu, mutlu bir günü yaşamamıştı. Ali onların arkalarından giderken Tazı Tahsine:

“Bak işte Murtaza Ağa şu,” dedi. “Şu yakasında kırmızı mendil olan. Onun yanma var, korkma, hakkını iste, muştuluğunu versinler.”

Onlar cümbür cemaat Hükümet konağının kapısını çıkmışlardı ki, Tazı Tahsin onların yolunu kesti, geldi Murtaza Ağanın karşısına dikildi:

“Benim adım Tazı Tahsin,” diye hazır ola geçip selam durdu. “İnce Memedin kara haberini ben getirdim size. İstersen şuna sor.” Orada durmuş gülümseyen Kaymakamı gösterdi. “Üç günlük yolu bir günde aştım da koşarak geldim. Hiçbir Arap ah benim gibi koşamazdı. O kadar çok koştum ki, işte bu adamın kapısına gelince ölüverdim. İşte bu iyi adam Doktor getirtmiş de beni diriltmiş.” Kaymakamın yanına kadar gitti, bu sefer de onun önünde hazır ola geçti. “Doğru değil mi Kaymakam Ağam?”

Kaymakam gülerek:

“Doğru,” dedi.

Bu sefer Murtaza Ağanın önüne geçti Tazı Tahsin:

133

“Şimdi anladınız ya, benim ölüp dirildiğimi, onun için benim muştuluğumu verin. En çok muştuluğu da senden isterim Murtaza Ağa.”

Ötekiler orada durmuşlar, bu incecik, çıta gibi dağlı delikanlısına sevgiyle bakıyorlardı.

“Şu adam var ya…” Sağ elini uzatıp en geride durmuş sevinç içinde dişleri, gözleri ışılayan Topal Aliyi gösterdi. “İşte bu adam sizin her birinizin deve dişi gibi çok büyük adam olduğunuzu söyledi. Her biriniz Mustafa Kemal Paşaya yamaç, Gi-zik Duran gibi birer büyük adammışsınız.” Gene sağ eliyle Murtaza Ağayı gösterdi: “İlle de bu Ağa, çok büyük bir ağa imiş. Öyleyse hemen ne demeye benim muştuluğumu vermiyorsunuz?”

Oradakilerin hepsi kahkahayla güldüler. Önce Murtaza Ağa, arkasından ötekiler, Kaymakam bile, ellerini ceplerine atıp cüzdanlarını çıkardılar.

Önce Murtaza Ağa cüzdanından bir yüzlük çekip Tazı Tah-sine uzattı, Tahsin gözleri faltaşı gibi açılmış parayı onun elinden aldı:

“Bunun hepsini bana mı veriyorsun güzel Ağam?” dedi. “Hepsini sana veriyorum, ne şaştın öyle?” “Ben şaşmayım da kimler şaşsın Ağam… Ben üç yıl Yüreğir toprağında yanaşmalık yaptım da bunun yarısını vermediler…” Belediye Başkanı:

“Yavrum Tazı Tahsin, Murtaza Ağa gibi bir ağayı sen Yüreğir toprağında, koca Anadolunda, bu dünyada var mı sandın?” diye laf attı.

“Amenna yokmuş…” dedi Tazı Tahsin. Ötekiler de beşer onar sıkıştırdılar Tazı Tahsinin eline. Taşkın Beyle Tapucu Zülfü de yüzer lira verdiler. Buna Murtaza Ağa çok içerledi. Onlar kim oluyorlardı da İnce Memedin ölüm haberine muştuluk olarak onun kadar para veriyorlardı. Çok öfkelenmiş, onların bu davranışı onurunu kırmıştı. Birisi nereden geldiği belirsiz bir tapucu, ötekiyse İstiklal Mücadelesinde dağlarda saklanmış, bir köstebek gibi çalı diplerinden başını çıkaramamış, bunun karşılığı da İstiklal Madalyası almış, kabak yiye yiye acından ölmüş, sözümona bir köy ağasının oğluydu-

134

Ayıp ettiler, diye düşündü Murtaza Ağa, bana karşı derecesiz

ayıp

ettiler…

Tazı Tahsin ellerinde sıkı sıkıya tuttuğu paralar, gözleri şaşkınlıktan faltaşı gibi açılmış, ne yapacağını bilemez, ortada öylece kalakalmış, bir imdat ister gibi, karşıda tek başına ağzı kulaklarında duran, tekerlek şapkasını gözlerinin üstüne indirmiş, ona bütün iyilikleri eden Topal Aliye bakıyordu.

Murtaza Ağa, Tazı Tahsini sert çağırdı:

“Gel buraya oğlum.”

Tazı Tahsin korktu, ikircikli, birkaç kere Topal Aliye baktı, bu sert adamın ellerindeki parayı geri alacağını sandı. Gözleri bir Kaymakama, bir Aliye, bir Belediye Başkanına korkuyla gitti geldi. Şuradan alıp yatırsa arkasından kurşun bile yetişemez, bir de dağları tutunca onu bir daha şeytan bile arasa bulamazdı. Tazı Tahsin tam kaçmaya hazırlanırken Murtaza Ağanın sesini bir daha duydu ve de elindeki cüzdanı gördü. Murtaza Ağa elinde iki yüzlük daha tutuyor, içten, sıcacık, sevecenlikle ona gülümsüyordu:

“Gel yavrum gel, sana o kadar az para layık değil. Sen ki, o canavarın, o ırz, o millet, o vatan düşmanının ve de öz bir, can bir kardeşimiz Ali Safa Beyin katilinin ölüm haberini ilk olaraktan sen haber verdin, hem de ölümün pahasına…”

Taşkın Halil Beye, Belediye Başkanına şöyle meydan okurcasına gerinerek parayı Tazı Tahsine uzattı. Tazı Tahsin o anda dondu kaldı, elleri titredi, yüzü sarardı, paralar ellerinden yere döküldü. İşte o zaman Murtaza Ağa sert, tepeden düşmancası-na Aliye baktı. Ali koştu yerdeki paralan toplayıp Tazı Tahsine verdi.

Murtaza Ağa:

“Yavrum Tazı Tahsin,” diye onun omuzunu okşadı, “bundan sonra bir hacetin olursa doğru bana geleceksin. Murtaza Ağa diye sor, benim konağı sana gösterirler. Sen de kendi evin-miş gibi gel. Asker olunca da…”

Tazı Tahsinin dili tutulmuştu, konuşamıyordu, yalnız göğsü heyecandan inip kalkıyordu.

“Demek Yüzbaşı Faruk İnce Memedi yakaladı, tam gözbebeğinin ortasından vurdu. Var olsun vatanın ortadireği, Cum-

135

huriyet çocuğu, kahraman, hem de milli kahraman… Söyle yavrum, tam gözbebeğinin ortasından mı?”

Tazı Tahsin yutkunuyor, söyleyemiyordu.

“Şu paraları cebine koysana.”

Aliyi gene düşmanca tepeden tırnağa süzdü. O da hemen koşup Tazı Tahsinin elindeki paraları düzeltip şalvarının cebine koydu. Dalkavukça da:

“Söyle Ağamıza,” dedi, “söyle de Ağamız sevinsin, Yüzbaşı İnce Memedi nasıl öldürdü…”

“İki gözünün ortasından, Peygamber mührünün tam üstünden vurmuş Yüzbaşı İnce Memedi.”

Murtaza Ağa Alinin sesindeki alayı fark etti ama, şimdilik aldırmadı.

“Tam ortasından,” diye gürledi. “Haydi gidelim.” Topal Aliye de öldürücü bir bakış fırlattı. Kinli, soğuk. Bu bakışla çok şey söylemek istiyordu.

Kaymakam önde, ötekiler arkada Belediyeye gittiler. Burada Yüzbaşıyı karşılama töreni hazırlıklarını konuşacaklar, bu büyük haberi Ankaraya, Adanaya, Arif Saim Beye bildireceklerdi. Bir de mutlu haberi herkes duysun diye, kasabada duymayan kalmamıştı ya, çarşıya tellal çıkaracaklardı.

Belediyede ilk olaraktan tellal Kambur Ahmedi çağırdılar. Ona söyleyeceği sözleri bir bir ezberlettiler. Ezberletmenin hiçbir gerekliği de yoktu ya, Kambur Ahmet öyle bir tellal çağırırdı ki, bu Çukurovada hiçbir aşık, Aşık Torun Paşa bile onunla boy ölçüşemezdi.

Topal Ali Belediyenin dış merdivenlerinde kalmış, gene dı-şarda Ağasını bekliyor, başına gelecekleri düşünüyordu. Çarşının köşesinde durmuş kalmış Tazı Tahsin de onu gözlüyordu. Sonunda bütün yürekliliğini topladı, Topal Aliye koştu:

“Ben gidiyorum Ağam,” dedi. “Sağ ol. Bu iyiliği bana sen ettin. Adını bağışla bana, olur mu?”

“Benim adım Topal Ali…”

Tazı Tahsin onun sağına baktı, soluna döndü baktı:

“Yani,” diye sordu, “ünlü izci Topal Ali sen misin, hani gökte uçan kuşun izini bile süren?”

“Benim,” dedi Ali.

136

“Abooov,” diye şaştı Tazı Tahsin. “Sen böyle ne kılığına girmişsin böyle abooov, vay vay babam vay! Ben varayım da gideyim, belki akılları başlarına gelir de paramı elimden geriye alırlar. Ben bu paraylan on çift öküz bile alırım değil mi, istersem?”

“Alırsın. Beş de at alırsın. Bir de gelin getirirsin eve. Dört de inek, bir sürü de koyun…”

“Hele ben yola düşeyim, yolcu yolunda gerek… Abooov, Topal Ali Ağam sen de ne hallere girmişsin. Sen eskiden de böyle miydin yoksa?”

“Böyle değildim,” dedi Topal Ali yüzünü buruşturarak.

“Sağlıcakla kal. Senin bu iyiliğini unutmayacağım.”

“Güle güle…”

Tellal bağırmaya daha Belediyenin önünden başlamıştı. Kambur Ahmedin öyle bir sesi vardı ki neredeyse Alinin kulaklarını patlatacaktı.

“Eeeey ahali, duyduk duymadık demeyin, bugün, az önce Yüzbaşı Faruk Beyden gelen bir habere göre İnce Memed namlı kan içici eşkıya öldürülmüştür. Eeeey ahali, ilan olunur.”

Elindeki büyük çanı çalarak, aynı sözleri söyleyerek çarşının başına kadar vardı. Orada bir süre durup kendine çekidüzen verdikten sonra, birkaç kere öksürdü, ardından da daha gür bir sesle bağırmaya başladı.

“Eeeey ahali, duyduk duymadık demeyin, İnce Memed dün gece tanyerleri ışırken Yüzbaşı Faruk Bey kumandasındaki candarmalarca sekiz kişilik çetesiyle birlikte imha edilmiştir. Bunun için Yüzbaşı Faruk Bey ve müfrezesi için büyük karşılama merasimi yapılacaktır. Her dükkan bayrak asacak, bütün çarşı süslenecektir, tıpkı Cumhuriyet Bayramlarında olduğu gibi. Eeeey ahali, duyduk duymadık demeyin, o kan içici, o yediden yetmişe eline geçen kadının ırzına geçen ırz düşmanı, o gebe kadınların karınlarındaki bebeleri kurşunlayan, o yaşlı kimselerin gözlerini kızgın demirleri sokarak oyan, o genç kızların ırzına geçtikten sonra derilerini yüzen, o İnce Memed, gözlerinin bebeğinden kurşunlanarak öldürülmüştür. Onun ve de adamlarının leşleri yarm değilse öbür gün kasabamıza getirilecektir. Ve her vatandaş o canilerin leşlerine tükürecektir ve de bu kan içicilerin, hususiyetle İnce Memedin cesedine kim tü-

137

kürmekten imtina ederse cezalandırılacaktır. Hem de en ağır bir cezayla… Eeeey ahali, Yüzbaşı Faruk Beyimizle müfrezesi kasabamız ve köylülerimiz tarafından büyük, muzaffer bir kumandan, İstiklal Mücadelesini kazanmış bir kumandan gibi karşılanacaktır. Eeeey ahali, duyduk duymadık demeyin.”

Tellal Kambur Ahmet çarşıyı bırakmış, mahallelere dalmış, oralarda da, elindeki çanı sallayarak, var gücüyle bağırıyordu. İnce Memedin zalimliği, kan içiciliği üstüne neler, neler söylemiyordu. Her duyanın tüyleri diken diken oluyordu.

Topal Ali Belediyenin geniş merdivenleri üstüne oturmuş, içerden çıkacak Murtaza Ağasını bekliyor, bir de onun, bundan sonraki kendisine karşı alacağı tavrı merak ediyordu. Bir de şu Tazı Tahsini düşünüyordu. Başına devlet kuşu konmuştu. Şimdi o, iyi biliyordu, o kadar aç, yorgun, bitkin olduğu halde, geldiğinden daha hızlı koşuyordur, hem de arkasına dönüp baka baka, birisi arkamdan geliyor mu, diye. Gelip de elimden para-cıklarımı alırlar mı, diye.

Tazı Tahsin tıpkı onun düşündüğü gibi yapmış, koşarak yola düşmüş, bir anda da kasabayı çıkmış, dağların yolunu tutmuştu. Canını dişine takmış, ne olursa olsun bir an önce kasabadan uzaklaşmaya, ormana varmaya çalışıyordu. Bir ulu ağaçlı ormana ulaşırsa, artık onu değil Hükümet, izci Topal Ali bile bulamazdı, on yıl arasa…

Kaymakam önde, Belediye Başkanı ve ötekiler arkada gülüşe şakalaşa Belediyeden çıktılar. Bu sırada da pazaryerinden davulların sesi gelmeye başladı. Topal Ali de on beş, yirmi adım geriden onları izliyordu. Hepsi doğruca kasabanın tek içkili lokantası olan Nazifoğlunun lokantasına gittiler. Nazifoğlu bütün hazırlıklarını yapmış onları epeydir bekliyordu. Lokantaya girince Murtaza Ağa Kaymakamdan izin istedi:

“Bir saata kalmaz eve gider gelirim Kaymakam Bey, bir işim var da.”

Ali lokantanın karşısındaki dut ağacının altında onu bekliyordu. Murtaza Ağa Alinin yüzüne bile bakmadı, ama Ali ne yapsın gene onun ardına düştü.

Murtaza Ağa önce pazaryerindeki Deli Fahriye uğradı, onun omuzlarını okşadıktan sonra:

138

“Pıravo,” dedi, “hem de sedhazar pıravo, öyle arzuhaller vazdm ki Fahri Efendi biraderim, arzuhal derim sana. Çok teşekkür eder ve de yüksek hürmetlerimi sunarım zatına.”

Deli Fahri ayağa kalkmış, ceket düğmesini iliklemiş, eli düğmenin üstünde:

“Aman efendim, aman efendim, hiçbir kıymeti yok. Zatınız için, şerefi aliniz için değil mi, biz değil Ankarayı, arzuhalle yedi düveli donatırız, ve hem de ayağa kaldırırız. Yüksek zatınız yeter ki emir buyursunlar.”

“Artık kestin değil mi?”

“Tabii kestim efendim,” diye önünde boyun büktü Deli Fahri, hacıyatmaz gibi de birkaç kez eğildi kalktı.

“Şimdi senden bereketli ve de kamil, taşa, çeliğe işler kaleminden bir ricam daha var.”

“Baş üstüne efendim, emir buyurula efendim, emriniz derakap yerine getirilecektir.”

“Şimdi beni iyi dinle, Dahiliye Vekaletine, bir, Adana Valiliğine, iki, Büyük Millet Meclisi Reisliğine, üç, bir de pek muhterem mebusumuz Arif Saim Beyin çok ali zatına tebrik, teşekkür telgrafları yazılacak, bu telgraflarda büyük sergerde İnce Memedin imha edildiği ve hem de sekiz hempasıyla birlikte. Ve hem de büyümeden, Yüzbaşı Faruk Bey ve müfrezesi tarafından yılanın başının ezildiği… Burada Faruk Beyi göklere çıkaracaksın ki, o minval üzere işte. Öyle göklere çıkaracaksın ki onun ayakları hiçbir yere değmeye… Binbaşı ola, kaymakam, miralay ve hem de paşalığa kadar pervaz vurarak, yani kanat açarak yüksele…”

“Pervazın ne olduğunu, haşa huzurunuzdan, biliriz efendim.”

Deli Fahri yerlere kadar birkaç kez daha eğildi.

“Biliyorum, sen her şeyi, şeytanın yattığı yeri bile bilirsin. Ol sebepten işte biz de Siyasetçiye gitmeyip, böyle mühim işler için zatı devletlerine geliyoruz.”

“Estağfurullah efendim.”

Hacıyatmaz birkaç kere daha eğilip kalktı.

“Evet, kıymetli arkadaşımız Fahri Efendi, arzuhallere şunu da ilave edeceksin, İnce Memed sergerdesinin itlafından dolayı

139

bütün Çukurova ve hem de bütün Toros dağlarının halkı, düğün bayram ediyorlar, diye yazacaksın. Ve hem de bu düğün kırk gün kırk gece süreceğe benzer. Olacaktır deme, süreceğe benzer demek lazım. Faruk Yüzbaşı ve hem de müfrezesinin bu sergerdeyi, yılanın başını ezmesi tüm milleti sevince gark eylemiştir ki, onların sevinçlerini görmeye sezadır.”

“Baş üstüne. Yüce zatınıza… Yüce zatınız var olsun, sağ olsun… Bende öyle telgraf örnekleri var ki ta İstiklal Mücadelesi günlerinden kalma. Okuyanı hüngür hüngür ağlatır. Sen hiç küsüm çekme.”

“İlk telgrafları ben imza edeceğim, yani benim adımı yazıp ilk telgrafları ben çekeceğim. Benim çekeceğim telgraflar çok başka, çok yüksek kelimelerle olacak.”

“Biliyorum.”

“Bilirsin tabii… Şimdi beni dinle.”

“Baş üstüne, seni dinliyorum Ağam.” Deli Fahri hazır ola geçmiş put gibi duruyordu.

“Bundan sonra buraya köylerden çok kalabalık gelecek. Kaymakam bütün muhtarlara emir gönderdi, yediden yetmişe kim varsa, İnce Memedin ölümü bayramına gelsinler diye. İşte sen o zaman tuttuğun köylüye telgrafların altına parmak bastıracaksın. Çocuk olsun, kör, sakat olsun, sen aldırma, yeter ki adını yaz, parmağını bastır.”

“Çok gelecek. Zaten köylü emir vermeseydi de Kaymakam, kendiliğinden İnce Memedin ölüsünü görmeye gelecekti. Göreceksin, bugün yarın yer gök insan olacak. O kadar insan gelecek ki kasaba o kadar insanı almayacak, dolacak taşacak.”

“Tamam. Yaz sen. Şu parayı da al. Postacıya para vermek yok. Bu sefer bütün paraları Taşkın Halil Beyle Molla Duran Efendi ödeyecekler. Onun için dayan, bir hafta gece gündüz demeyecek, fabrika gibi telgraf yetiştireceksin.”

“Baş üstüne Beyim. Siyasetçiyi de kendime yardımcı alı-

rım.

“Ne yaparsan yap… Yap da Ankaraya dolu gibi telgraf yağsın yeter ki…”

“Başvekile de çekmek lazım değil mi, yavuz İsmet Paşa-ya?”

140

“Amman ha, az daha yavuz İsmeti unutuyorduk. Amman ha, unutma onu.”

Arkasına dönünce, ilerde akasya ağacının altında dimdik, utkulu bir kahraman gibi duran, yüzünden gözünden, giyitlerinden, tırnak uçlarından bile sevinç fışkıran Aliyi gördü. Onu küçümseyerek, dudaklarını büzüp aşağılayarak baştan ayağa süzdü. Sonra da tükürür gibi başıyla yürü, diye bir işaret çaktı. Bu işaret altında çok şey yatıyordu ya, Alinin umurunda değildi. Onun derdi İnce Memed öldürülmüş müydü, değil miydi. Tazı Tahsine bakarsan öldürülmemişti, anlattığı kişilerin hiçbirisinin kıbalı İnce Memede benzemiyordu. Ya kadınların ağıt yakmaları, ya yaşlı adamların onu tanımaları? Çiçeklideresinin insanları İnce Memedi tanırlardı. Ya onların tanıklıkları? İkircik içinde kıvranıyor, kahroluyordu.

Doğruca, koşarcasına yürüyerek eve geldiler. Avluya girince Murtaza Ağa öfkeli, küçümseyen, onu aşağılayan bir yüz ve sesle:

“Topal oğlan, sen burada azıcık bekle bakalım,” dedi.

Ali avlu duvarının dibine çömelip cebinden bir sigara aldı yaktı. Başka zamanlarda sigara içmek aklına gelmezdi. Böyle ikircikli zamanlarda sigara içmese deli olurdu. Sigaranın birini söndürüp birini yakıyordu.

Biraz sonra onu bir yanaşma balkona çıkıp çağırdı.

Ali ağır ağır merdivenleri çıktı. Yukarda beş tane iri adam ayakta durmuş, bekliyorlardı. Murtaza Ağaysa bir aşağı, bir yukarı gidip geliyordu. Bir süre öfkeyle böyle gidip geldi. Yüzü de gittikçe azgmlaşıyordu. Hüsne Hatun odanın kapısında durmuş, kocasının gidip gelişini endişeli bir yüzle izliyor, bir eli başındaki ak başörtüsünde sinirli sinirli oynuyordu.

Murtaza Ağa geldi, adamların biraz ilerisinde dikilmiş kalmış Topal Alinin karşısında durdu:

“Eeee Topal Ağa, söyle bakalım, İnce Memedin geberdiği-ne çok sevindin öyle mi?” diye sordu.

Ali usulca:

“Ağam bilir,” dedi.

“Ağan bilir ya, yukardan baktım ağzın kulaklarına varıyordu. Demek bu kadar sevindin. Canın kurtuldu, değil mi?”

141

“Kurtulduk Ağam.”

“Yüzbaşı Faruk Bey…”

“Yiğit adammış, pıravo.”

“Pıravo ki pıravo… Yılanı gebertti. Eee Topal Ali Ağa, biz seninle ne yapacağız şimdi? İnce Memed de öldü artık.”

“Allah rahmet etsin öldü.”

“Neee, neee, Allah rahmet mi etsin diyorsun o köpeğe?”

Murtaza Ağa, ayaklarını yere vurarak, bütün konağı zangırdatarak, tüyleri diken diken eden bir sesle avazı çıktığı kadar bağırıyordu.

“Yani, yani…”

“Ulan Topal köppek, ne yani yani… Ne demek yani yani?”

“Yani Müslüman da, her Müslüman ölüsü için, Allah rahmet etsin derler de… Allah rahmet etsin.”

“Susss, susss, susss Topal köpek sus! Kapımda beslediğim bir uşak bile… Kardaş deyip de yatak odamı paylaştığım birisi ona rahmet okursa…”

“Yani Müslüman dedik de… Yani, yani… Yani Kuranda yazar da… Her kim olursa olsun… Müslüman da…”

“Ulan Topal köpek sen hiç yılandan Müslüman gördün mü? Domuzdan, canavardan, sırtlandan, ejderhadan, kan içici keneden Müslüman gördün mü?”

Topal Ali başını önüne eğmiş artık karşılık vermiyor, öteki de durmadan:

“Ejderhadan, sırtlandan, Anavarza ejderhasından…” diye bağırıyor, ortalığı çınlatıyordu. Boyun damarları şişmiş, ter içinde kalmış, yüzü mosmor olmuştu.

Hüsne Hatun onun koluna yapışmış yatıştırmaya çalışıyor:

“Aman Ağa dur, dinginle azıcık. Topal Ali Ağa ağzından kaçırdı. Dur, bu kadar öfkelenme, sana bir şey olacak.”

Uzun bir süre Murtaza Ağa bağırdıktan sonra kendi kendine dinginledi, geldi, başı yerde Topal Alinin karşısında durdu:

“Ulan Topal köpek,” dedi, “sen kim oluyordun da benim baba yadigarı tabancamı alıp beline takıyordun, ulan, ulan.-ulan köpek, bu tabanca senin gibi bin tane kanı ciğeri beş para etmezin kanını değmez mi? Söylesene ulan, sen kim oluyordun da Karadağlıoğlunun tabancasını beline takıyorsun, söylesene

142

düdüğüm?” Gülüyordu, sesi öldürücü bir alaydaydı. “Topal Ali Ağa, şimdi çıkar bakalım belindeki o tabancayı.”

Ali, başı önünde beline davranırken, oradaki üç kişi birden Ağayla onun arasına girip perde oldular. Ali tabancayı çıkarır çıkarmaz en baştaki çok iri adam tabancayı hızla kapıverdi. Ardından da Ağaya uzattı.

Ağa tabancayı alıp şöyle bir havaya kaldırdı, kolunu birkaç kere salladıktan sonra:

“Ulan Ali Ağa,” dedi, “ne de güzel bindin de Karadağlıoğlunun küheylanma zort atarak çarşıda geziyordun, lenger şapkayı da, mebus şapkasını da başına geçirmiş… Ulan o şapka senin gibi bin itin kanını değmez mi?”

Durdu alay ederekten gene onu baştan aşağı süzdü: “Şuna bak, şuna,” diye kahkahalarla güldü. “Şuna bak şuna, daha o şapkayı başında tutuyor, utanmadan da… Ulan sende hiç utanma arlanma yok mu, ulan adam, senin gibi bir adam, kıyamet kopsa da öyle bir şapkayı giyebilir mi?”

Geriye çekildi:

“Teh,” dedi, “amma da yakışmış mebus şapkası dağlı Topal Aliye… Eşeğin sikinin üstündeki gül, kelebek gibi…”

Kahkahalarla gülüyor, ha bire de yineliyordu, “eşeğin zekerinin üstündeki gül, üstündeki gül!”

Oradakiler de gülüyorlardı. Yalnız Hüsne Hatun, salonun ortasında dimdik durmuş kalmış, başı önünde kıpırdamadan duruyor, başörtüsünün bir ucu ağzında çiğniyordu.

Murtaza Ağa birden gene öfkeyle, pencereleri zangırdatarak bağırdı.

“Çıkar o şapkayı başından. Daha, daha gözümün önünde o kılıkta duruyor, dahha, dahha…”

Ali sağ elini zorla, tükenmiş bir adamın eli gibi kaldırdı, Şapkayı başından alırken yere düşürdü, hemencecik de eğildi, yerden aldı, gözlerini kırpıştırarak yalvarırcasına oradaki adamlara baktı. Bir yerlerden bir imdat ister gibiydi. Gene tabancayı alan adam uzandı şapkayı aldı götürdü sedirin üstüne koydu.

“Şuna bakın allahaşkma, daha durmuş orada tilki gibi bakıp duruyor. Ne utanmaz adamlar varmış şu dünyada…” Gene

143

f

bağırdı: “Çıkar o üstündekileri…” Sesi gene aşağılayıcı, alaycı bir hal aldı. “Şuna bak şuna… Şuna da bak Topala da ne yakışmış İngiliz kumaşından elbise! Daha da durmuş bakıyor! Çıkar onları, Toppal köpek. İnce Memede Allah rahmet eylesinmiş! Çıkar…”

Ali hemen sırtındaki ceketi çıkardı yere koydu.

“Verdiğim paralar cebinde mi?”

Ali usulca ceketi yerden aldı, cebinden çakmağını, tütün tabakasını, mendilini, çakısını çıkardı, sol eline aldı, parayı da ceketin üstüne koydu.

“Çıkar!”

Ali yere oturup postalları çözdü. Ötekiler durmuşlar, bir hoş gözlerle, biraz da alaycı gülümseyerek ona bakıyorlardı. Yalnız Hüsne Hatunun daha başı önündeydi. Sararmış yüzünde hiçbir kıpırtı yoktu.

Ali postalı çözdü, çıkardı ceketin yanma koydu.

“Çıkar!”

Ali yalvarırcasına oradakilere bir daha imdat istercesine baktı. Ardından da Hüsne Hatuna baktı. O hiçbir şeyi duymuyor, görmüyor gibiydi. Edemedi pantolonu da çıkardı. Arkasından da mintanı çıkarıp öteye fırlattı.

“Çıkar!”

Birden Hüsne Hatun:

“Yeter, yeter!” diye bağırdı. “Bir insana bu kadarı da yapılmaz.” Aliye döndü: “Yürü git kardaşım,” dedi.

Ali don gömlek, yalınayak başı kabak merdivene doğru gitti, sonra da arkasına dönüp Murtaza Ağaya baktı, göz göze geldiler, Murtaza Ağa onun bu bir anlık bakışından ürperdi, tepeden tırnağa titredi.

Ali merdivenin başında durmuş kalmış, bir şeyler söylemek istiyor, ardından da vazgeçiyordu. Birkaç kere ağzını açtı açtı kapadı. Sonra vakur, ağır, merdivenlere yürüdü, kapıyı açtı çıktı gitti.

144

8

Topal Ali, böyle don gömlek, yalınayak başı kabak çarşının içinden geçmemek için, Murtaza Ağanın konağından yukarıya teneke mahallesine saptı, bir ev aralarına sinerek, bir koşarak kasabayı soluk soluğa çıktı. Kan ter içinde kalmıştı. Kuru derede bir kovuğa sığınıp terinin soğumasını bekledi. İlerdeki köyde tanıdıkları vardı ama oraya bu kılıkta gitmek istemiyordu. Sabahtan bu yana ağzına bir lokma koymamıştı. Karnı zil çalıyordu. Daha ikircik içindeydi, durmadan İnce Memedi düşünüyor, bir türlü bir karara varamıyordu, acaba o vurdukları adamlardan bir tanesi İnce Memed miydi? Yolda getirilen ölüleri beklemeli, önünden onlar geçerlerken görmeliydi. Candar-maların hangi gün gelecekleri belli değildi. Ya bugün gelebilirlerdi, ya da iki gün sonra. Ölülerin iki gün içinde kasabaya ulaşacakları kesindi. Bütün hazırlıklar yapılmış, köylere kadar buyrultular çıkarılmış, kasaba onları tez günde bekliyordu. Yüzbaşı Faruk da bunun böyle olacağını bilirdi. O da şimdi kasabaya bir an önce varabilmek, yaptığı büyük işin tepkilerini bir an önce görebilmek için can atıyordu.

Bakırgediği mağarasından Çukurovaya iki yol inerdi, birisi yukardaki dereboynunun yolu, öbürü de çay boyunca inen yoldu. Çay boyunca inen yol, uzundu ama düzdü. Dereboynu yolu ise yokuşlu inişliydi ya, keseydi. Şimdi candarmalar yorgundurlar, bunlar aşağı yoldan inerler, diye düşündü Topal Ali. Ardından da Yüzbaşı şimdi sevincinden çatlıyordur, inişli yokuşlu, sarp kayalık olsa da kese yolu yeğler diye aklından geçirdi.

145

Bu iki düşünce arasında bir süre gitti gitti geldi, sonunda da yorgunluk, bitkinlik, insan ne kadar hırslı olursa olsun, onu ye-ner, dedi, aşağı yolda beklemeyi yeğledi. Gene de içi rahat değildi. Aaah, yanında İnce Memedi tanıyan bir kişi daha olsaydı, yani Sarı Ümmet şu anda yoldan çıkıverip gelseydi…

Teri kurumuştu, yola çıktı. Hem hızlı hızlı yürüyor, hem de elini gözüne siper edip uzun uzun bir arkasına, bir önüne bakıyordu, bir tanıdık gelmezmola, diye. Şimdi buradan Sarı Ümmete gitse, onu alıp hemen dönse, yolun birisini o, birisini de kendisi beklese nasıl olurdu? Olmaz, diye öfkeyle yere tükürdü. O gidip dönünceye kadar, candarmalar geçip gitmiş olabilirlerdi. Ulan, Topal Ali, ulan o köpeğin bütün aşağılamalarını yutan köpek, kasabanın kıyısında bekleşene, diye kendine sövdü. Ulan hırpo, ince Memed öldürülmüş olsa bile, sen de bunu onun, o Murtazanm yanına bırakabilecek misin, böylesi bir alçaklık elinden gelebilecek mi? Amma da gözbebeklerinden korkuyor, diye kendi kendine güldü. Murtazayla karşılaştıkları anı gözlerinin önüne getiriyor, yolun üstünde durmuş kendi kendine gülüyordu. Elinde sapı fudisinden bir tabanca… Böyle bir tabancayı ne edip, ne yapıp bulacaktı. Başında o lenger şapkanın, sırtında da o mavi giyitin tıpkısı, ayağında da gene öyle bir kırmızı postal. Oda, Murtaza Ağayla yattıkları oda… Odaya çıt çıkarmadan nasıl girilir, çok şükür onu bir iyice öğrenmişti. Murtaza onu görür görmez sapsarı kesilir, dili boğazına akardı, korkudan ağzını açıp konuşamaz, en küçük bir ses bile çıkaramazdı. Belki de kurşunu yemeden ölüverecekti. Aman ölmesin. “Ağa, Ağa, Murtaza Ağa, işte ben geldim, İnce Memed değil de ben geldim. Bir al Arap atma bindim de geldim, cebimde de bin altın var. Aç, aç, aç gözlerini, tam gözbebeğinin ortasından…” Kurşunlar arka arkaya patlayacaktı. Murtazanm hiç sesi soluğu çıkmayacaktı. Sonra soğukkanlı dışarıya çıkacak, Hüsne Hatunla, ötekilerle karşılaşacak, Hüsne Hatuna utanarak bakacak, sonra da, “Hüsne Hatun,” diyecekti, “hak etti değil mi, elimde olsa senin hatırın, hem de gül hatırın için Murtaza Ağayı öldürmezdim, çok cebelleştim kendimle senin gül hatırını üzmemek için, ama kendime güç ye-tiremedim. Sen olsaydın benim yerimde başka türlüsü elinden gelir miydi?” Merdivenlerden ağır ağır inecek, dışarda duran al

146

ata atlayacak, candarmalar konağı sarmışlardır, atı dolduracak, ateş yağmuru altından kayıp çıkıp gidecekti.

Kimse de geçmiyor yoldan, vay senin yol gibi ananı avradını.•• Kasabanın girişinde beklese olmaz mı? Bu kılıkla mı? Kim bilecek bu kalabalıkta kim olduğunu… Ama bunlar, bu candarmalar kesinlikle aşağı yoldan geçeceklerdir. Bunlar, bu candarmalar, körün değneğini bellediği gibi, bildikleri, her zaman gittikleri yoldan giderler. Bir candarmanm kesedir, diye, yukarı yoldan şimdiye kadar gittiği hiç görülmüş müdür?

“Şimdi giderim,” diye kendi kendine konuştu, “giderim de o ağın ağaçlarının arasına yatarım. Oralarda bostanlar olurdu eskiden, belki bir bostancı bulurum. Karnımı da bir güzelce doyururum.”

Murtazayı öldürmeden, bir iyi yalvartmalı, tabanlarımın altını öptürmeli miyim? O çok şeyi hak etti. Dur hele dur, şu İnce Memed işi bir hallolsun…

Birkaç adım attı aşağıya çaya doğru. Çay uzaktan bir ışık seli gibi şavkıyıp, kıvrılarak ovanın üstünden akıp gidiyor, kasabanın altında yeniden ortaya çıkıyordu, daha incelerek, kıvrımlarını düz ovaya daha geniş sererek, bir ışık buğusu içinde yalp yalp yanarak…

O gün akşama doğru, karanlık kavuştu kavuşacak, çayın kıyısındaki yola vardı. Ağın ağaçları bir orman gibiydi, pembe, ak, koyu kırmızı çiçeklerini güneşin alnına sermişlerdi. İnceden inceye de esen ılık yelde kokuyorlardı. Yol boyunca, ağm ağaçlarının arasından yukarılara doğru yürüdü. Karanlık çökünce de yolun üstündeki iri bir çınar ağacının altında durdu. Daha yukarılara yürüyecek hali kalmamıştı. Yarım saat daha yürüse ormanı tutacaktı ya, ne gereği vardı. Çınarın kaim gövdesine sırtını verip uyudu. Günün olayları onu yürümekten daha çok yormuştu. Biraz sonra başı önüne düşüverdi. İzci Topal Ali Çoktan uyumuştu. Tanyerleri ışırken bir çakalın az ötesinde pavkırmasıyla hemen ayağa sıçradı, uyku sersemi sağma soluna bakındı, yanında Murtaza Ağayı aradı, o anda da kendine geldi. Doğuya baktı, ıhırcık karanlık kalkıyor, dağların başı usuldan aydınlanıyordu, tanyerlerine belli belirsiz bir morla, bir pembelik çökmüş gibiydi.

147

ı

“Geçtilerse?” diye söylendi kendi kendine. Gene kendi kendine güldü. “Ulan, sen Topal Alisin,” dedi, “Örümcek ağın-da yürüse sen duyar hemen uyanırsın.”

Çaya indi, suyu avuçlarıyla alıp yüzüne çarpa çarpa yundu.

Karnı çok, çok acıkmıştı. Gün doğdu, ortalık kızdırdı. Yoldan bir geçen olmadı. Öğle oldu, gene bir Allahm kulu ortalıkta gözükmedi. Ali çay boyunca, bir bostan bulurum, bir çobanla karşılaşırım umuduyla ikindine kadar yürüdü, kimseyle karşılaşmadı. Bir zmcarlıkta durmuş ne yapacağını düşünürken, ilerde, yemyeşil, bir insan boyundan da yüksek, sazlara karışmış, geniş bir alana yayılmış bir böğürtlenlik gördü. Kör kurdun kısmetini veren Allah, diye böğürtlenliğe seğirtti. Oraya varınca çok sevindi, her bir böğürtlenin üstü parmak kadar, parmak kadar kara böğürtlenlerle sıvalıydı, üzüm salkımı…

“Allah benim şu akılsız başımı koparsın,” diye konuştu. “Nasıl oldu da bu böğürtlenliği daha önce akıl edemedim!”

Böğürtlenler tatlanmışlar, bir kısmı da kurumuştu. Ali, diken, tevek, dal demiyor avuç avuç böğürtlenleri sıyırıp ağzına dolduruyordu. Ağzında tadına erişilmez bir lezzetle, insanı mest eden bir koku kalıyordu.

Böğürtlen yiye yiye taa zmcarlığm içine kadar girmiş, karnı da bir iyice şişmişti. Susadı, böğürtlenliği çıkıp çayın kıyısına geldi, çay kan gibi ılık akıyordu, içmedi. Kıyıya oturup yarın dibindeki çakıl taşlarının arasından, eliyle bir çaykara açarak, kaynayan buz gibi suya ağzı aşağı yatarak doya doya içtikten sonra da birden ayağa fırladı: “Amanın ocağın bata Topal Ali, sen karnına daldın, ya candarmalar geçip gitmişlerse…”

Yola çıkıp koca çınarın altına geldi. Akşama kadar orada bekledi. Yoldan gene bir Allahm kulu geçmiyordu. Karanlık kavuşunca gene sırtı çınarın gövdesine dayalı başı önüne düştü.

Uyandığında tanyerleri ışımıştı. Gün doğuncaya kadar bekledi, gene bir gelen giden yoktu. Bunlar öteki yoldan gidecekler, dedi kendi kendine. Böğürtlenliğe inip bir karnımı doyurayım da… Koşarak böğürtlenliğe indi, çabuk çabuk böğürtlenleri iki eliyle birden avuç avuç tıkmarak yedi, doydu. Dün açtığı çaykara kapanmıştı, kolayca yeniden açtı, soğuk sudan doya doya içti.

148

Yolun ortasında durmuş bekliyor, bir karara varamıyordu. Yukarı yoldan gidiyorlar diye kendisini kesinlikle inandırıp oraya doğru koşmaya başladı. Bir büyük kayalığın üstüne çıkıp oturdu. Buradan, Çukurovanın önüne serilmiş düzü, köyleri, sararmış ekin yerleri, bükleri, bataklıkları, hüyükleri, Anavar-za, Yılankale, Dumlukalesiyle, her birisi birer ışıltıya kesip ovaya yayılmış kıvrım kıvrım uçan sularıyla gittikçe mavileşerek, dumanlanıp düzleşerek Akdenize doğru iniyor, oralarda, Ak-denizin kıyılarından ağır ağır yükselen, kabaran ak bulutların altında kalıyordu. Yollar da durmadan tozukuyor, toz direkleri dönerek buralara doğru ipileyerek geliyor, yakınlarda bir yerlerde sönüyorlardı.

Yoldan öğleye kadar kimse geçmedi. Öğleyi az geçe izci Topal Alinin kulakları çok uzaklardan gelen bir ıslık sesini seçti. Beklemeye başladı. Doğrusu geleni merak ediyordu. Bu bir çoban ıslığı, bir ağaç kaçakçısı, bir candarma, bir köylü ıslığı olamazdı. Avcılar da böyle ıslık çalmazlardı. Yörükler, dağlılar, Çukurovalılar, kasabalıların da ıslıkları başka başkaydı. Her kavim, her soy, her millet başka başka çalarlardı ıslıklarını ve Topal Alinin kulakları çok ıslık duymuştu. Duymamışsa bile hangi ıslığın hangi dudaktan çıktığını şavullayabilirdi. O böyle düşünürken, o kestiremediği ıslık sesi iki kere daha geldi. Bu ıslıklar bir insan ıslığına değil de, duyulmadık görülmedik bir kuşun sesine benziyordu. Topal Ali merakından deli olacaktı. Her şeyi, İnce Memedi, Murtaza Ağayı unutmuş, şu yaklaşıp gelen ıslığı düşünüyordu.

Yolun kıvrımından önce bir eşek başı gözüktü kocaman kulaklarıyla. Sonra eşek bütünüyle ortaya çıktı. Bu iri, kapkara, besili, tüyleri yıldırdayan bir eşekti. Bu bir Yörük eşeği diye düşündü Topal Ali, ancak Yörükler bu kadar iyi bakarlar eşeklerine. Eşek yüklüydü ve yükün ağır olduğu eşeğin yürüyüşünden anlaşılıyordu. Birinci eşeğin arkasından bir ikincisi, bir üçüncüsü çıktı. Sırtlarmdaki dolu kilim çuvalların altında belleri bükülüyordu. En arkadan da çok genç üç kadm geliyordu. Zülüf biçimlerinden, başlıklarından üçünün de genç kız oldukları anlaşılıyordu.

Ali yola indi. Kızlar karşılarında don gömlek birisini görünce gülümsediler.

149

“Durun güzel bacılar,” diye önlerine geçti Ali.

Kızın birisi öndeki eşeği durdurmak için ıslık çaldı, eşek de zınk diye ıslığı duyar duymaz yerinde kalakaldı.

“Ne akıllı eşeğin var bacım,” diye güldü Ali.

“Soyludur,” diye şakalaştı kız. “Soyu Arabistandan gelir, bu da Arap eşeğidir.”

“Hangi obadan olursunuz?”

“Sarıkeçili oymağından…”

“Nereden gelip nereye gidiyorsunuz?”

“Kasabanın pazarına peynir götürüyoruz.”

“Halimi görüyorsunuz kızlar, burada bekliyorum. Karnım da aç. Burada da çok bekleyeceğim daha. Bana azıcık peynir ekmek verir misiniz?”

Kızlardan birisi hemen öndeki eşeklere koştu, çarçabuk birkaç bazlamayla bir tekerlek peynir aldı geldi:

“Al kardaş.”

“Sağ ol bacım, Allah kötü gün göstermesin size.”

“Burada ne bekliyorsun kardaş? Herhalde başından çok işler geçmiş olacak.”

Ali bu Yörükleri, hele Sarıkeçili oymağını iyi tanırdı. Bunlara İnce Memedi beklediğini söylemesinin hiçbir zararı yoktu. Kimseye bir şey söylemezlerdi.

“İnce Memedi vurmuşlar kızlar,” dedi Topal Ali. “Aaaah, ah, içim yanıyor kızlar. Candarmalar İnce Memedin ölüsünü çetesiyle birlikte getiriyorlarmış da, ben onu gözlüyorum işte. İnce Memedin ölüsünü göreceğim.”

Kızlardan üçü de üç yerden, bir çiçek gibi açarak, içten gülmeye başladılar.

“Kızlar, ne gülüyorsunuz? İnsan İnce Memedin ölüsüne güler mi kızlar, siz ne biçim kızlarsınız?”

“İnce Memed senin neyin olur da bekliyorsun ölüsünü?”

“Hiçbir şeyim olmaz kızlar, hiçbir şeyim,” diye inledi Ali. “Hiçbir şeyim kızlar… Ama yüreğim yanıyor İnce Memede kızlar.”

Baştaki hiçbir şey söylemeden ıslığını çaldı, öndeki kara eşek ıslığı duyar duymaz yürüdü, kızlar da gülüşerek yürüdüler. Ali gitti somurtarak kayasına oturdu, uzaklaşıp giden kızla-

150

rın sevinç dolu gülüşlerini daha duyuyordu. Önce kızlara, “Orospular, Aydınlı orospuları, ne olacak,” diye söven Ali, onların gülüşleri uzaklaşıp gittikten sonra kendine geldi, “Bunda bir iş var,” diye düşündü. “Bu gencecik kızlar ne diye gülsünler İnce Memedin ölüsüne?”

Peynir ekmeği biraz yedikten, “çok şükür” diye ayağa kalkıp gerindikten sonra kayalıktan indi, aşağı yola koşmaya başladı, çınara geldi. Elindeki peynir ekmeği geniş yapraklara iyice sardı, çınarın kovuğuna yerleştirdi. Kovuğun ağzını da kocaman bir taşla kapadı, suya indi, bir çaykara açıp su içti.

Çınarın altında uyudu, uyandı, yolu gözledi, içi götürmedi, yukarı yola çıktı, sonra aşağı indi. Sonra gene yukarı çıktı. Candarmaların her iki yoldan da geçtiği geçeceği yoktu.

Çınarın kovuğundan son kalan peynir ekmek parçasını da çıkarıp yedi, üstüne de çaykaradan su içtikten sonra kasaba yolunu tuttu. Nasıl olsa İnce Memedin ölüsünü kasabaya getireceklerdi.

Daha kasabaya çok bir yol varken, oralardan koygun koygun gelen davulların sesini duydu, bacakları titredi, yakındaki bir kayanın üstüne oturdu. Kayanın yöresini fırdolayı sarmış, üst üste açmış çiğdem çiçeklerini gördü, gözlerinden yaşlar kendiliğinden dökülmeye başladı:

“Eyvah Topal Ali,” dedi, “eyvah ki sana! Şimdi kasabaya gidip de şu düğün bayrama mı katılacaksın… Ocağın batsın da sönsün senin Topal Ali, şimdi kasabaya varıp da İnce Memedin ölüsünü mü göreceksin, eyvah Topal Ali…”

Aşağıda, yamacın dibine yapışmış, camlarına gün vurup dünyayı bir tuhaf ışıltıya boğmuş kasabadan koygun koygun gelen davul sesleri Alinin yüreğini burkuyordu. Gene de kendini yenemedi, gözlerinin yaşını yeniyle silip yola düzüldü. Ne olursa olsun İnce Memedin ölüsünü görmeliydi.

“Buna dayanabilir misin Topal Ali, İnce Memedin ölüsünü görmeye? Onun ölüsünü görünce ölmez misin? Ya ölmemişse, sevincinden çıldırmaz mısın?”

Kasabaya indiğinde bir köylü kalabalığını yola çıkmış, köylerine dönerlerken gördü, yanlarına yaklaşarak sordu:

151

“Nereden geliyorsunuz köylüler, İnce Memedin ölüsünü mü gördünüz?”

Ona, onun bu yarı çıplak haline tuhaf tuhaf bakan köylülerden bir tanesi:

“Niye soruyorsun Ağa, sen de mi görmeye gidiyorsun onun ölüsünü? Biz onun yüzünü göremedik. Dokuz tanelerdi, her birisini çıplak bir atın sırtına yüzükoyun atmışlardı. Baştaki eşkıyanın, eğer İnce Memed oysa; babayiğit bir adam, attan sarkmış elleri neredeyse yere değecekti. Öteki yüzdeki ayakları da öyle. Onun ağırlığından altındaki beygirin beli çökmüştü. Yüzünü göremedik. Diyorlar ki İnce Memedin tam alnının ortasında Peygamber mührü varmış. Bütün millet o mührü görmeye koştuk ama, yüzü ata dönük olduğundan göremedik. Sonra da candarma dairesine götürdüler. Tüh, göremedik onun o mübarek gül yüzünü. Sen niye böyle çırılçıplak kaldın karda-şım? Yoksa seni eşkıyalar mı soydu?”

“Yok kardaşım, yok,” dedi Ali, onlardan hızla uzaklaştı.

Köylüler bölük bölük kasabadan ayrılıyorlardı. Topal Ali hangi köylü kalabalığına sorsa aynı karşılığı alıyor, kasabanın yöresinde dönmesini sürdürüyor, o kadar istediği, can attığı halde kasabaya giremiyordu. Gün atıncaya kadar kasabanın yöresinde dolaştıktan sonra, yorgun, bitkin gitti büyük bir bahçenin içindeki su değirmenine canını zor attı. Değirmenci, bütün kasaba halkı gibi onun başına gelenleri, Murtaza Ağanın, İnce Memedin öldürüldüğünü duyunca, kardaş diyerek-ten donattığı, altına boğduğu adamını nasıl kovduğunu duymuştu.

Apak uzun sakallı, çok uzun boylu, küçük ela gözlü, uzun yüzlü birisiydi. Esmer yüzündeki elmacık kemikleri çıkıktı.

“Cuk cuk cuk,” yaparak, boynunu kıvratarak Aliyi karşıladı. “Duyduk,” dedi, “başına gelenleri. Aldırma, üzülme, insan olanın başına akla gelmedik iyilik de gelir, kötülük de… İnsan olanın başına her türlü alçaklık da gelir, yiğitlik de. İnsan, insandan her şeyi beklemeli Ali Ağa. Demek İnce Memed seni de Ali Safa Bey gibi öldürecekti, sen de dağlardan kaçıp geldin de Murtazaya sığındın, o da senin başına bunları getirdi, öyle mi?” Onu kolundan tuttu, yandaki unlu, bir sedire benzer uzun

152

sandığın üstüne oturttu. “Ben değirmeni durdurayım da öyle konuşalım.”

Gitti değirmeni durdurup geldi. Ortalıkta pervanelere çarpan suyun sesinden başka ses kalmadı.

“Bre Ali Ağa, sen de ne saf adamsın, adam bu alçaklara inanır güvenir mi? Adamı böyle rezil ederler işte. Bütün kasaba onun sana bu yaptıklarıyla çalkalanıyor. O da önüne gelene, izci Topal Aliye şöyle yaptım da, böyle yaptım, diye övünüyor-muş.”

“Övünsün,” dedi Ali içini çekerek. “Övünsün bakalım, daha ne kadar övünecek…”

Gelip onun yanına oturan değirmenci Kara Hasan Ağa:

“Bak Ali Ağa, sana yarın sabah bir ceket, bir şalvar, mintan, bir de postal alır getiririm. Köşker senin şu öteki ayağının ölçüsünü biliyor herhalde. Murtaza deyyusu sana postalı orada yaptırmış. Ben bu akşam haber salarım, yarın öğleye kadar o, sana postalını hazır eder. Dört oğluyla birlikte çalışıyorlar. Ölse de benim hatırımı kırmaz.”

“Sağ ol, var ol,” diye onun ellerine yapıştı Topal Ali. “Ben senin bu iyiliğinin altından nasıl kalkacağım, nasıl ödeyeceğim bütün bunları?”

“Sen Topal Alisin,” dedi Hasan Ağa. “Sen ödersin. Ne zaman ödeyebilirsen o zaman öde. İstersen hiç ödeme. Sen izci Topal Alisin.”

Alinin boğazına bir yumruk gelmiş tıkanmış, çabalıyor çabalıyor konuşamıyordu.

Kara Hasan Ağa sonunda akıl etti:

“Vay benim ocağım batmaya!” diye bağırdı. “Yemeği unuttum. Sen şimdi acından ölüyorsundur.”

Hemen koştu, ocağın üstündeki isli bakır tencereyi aldı getirdi, yana, uzun sandığın üstüne koydu. İki tane de taze köm-be getirdi, kaşığın birisini Alinin eline tutuşturdu, tencerenin kapağını açtı. Kapak açılınca ortalığı mis gibi bir türlü, av eti, tereyağı kokusu aldı.

Yemeği yiyip bitirdikten sonradır ki Alinin dili açıldı:

“Hasan Ağam, söyle bana,” dedi, “sen İnce Memedin ölüsünü gördün mü?”

153

“Gördüm. Dün sabah onu şu yoldan, önümden geçirdiler. Ama yüzünü göremedim. Çıplak beygirlerin sırtlarına atmışlardı onları. İnce Memedin tam alnının ortasında Peygamber mührü varmış, Faruk Yüzbaşı tam oradan vurmuş. Çünküle-yim ki Ali Efendi kardaşıma söyleyim, İnce Memede orasından, o mühürden başka yerden kurşun geçmezmiş.”

“Sen İnce Memedi hiç görmüş müydün, Hasan Ağa?”

“Bu değirmene gelmiş, bir gece de burada yatmış, benim kül kömbemi yemiş, tıpkı senin gibi, senin oturduğun yere oturmuş, ama ben onu görememiştim, her ne hikmetse.”

“Öldürdüler mi acep?”

“Öldürmez olurlar mı, öyle bir düğün bayram kurdular ki Ağalar, öyle bir şenlik şadımanlık, ancak İnce Memed öldürülünce böyle bir şenlik şadımanlık olur. Kusura kalma Ali kar-daş, o İnce Memed senin düşmanın ya, oğlum ölmüş gibi yanıyor yüreğim ona.”

“Benim de…” diyebildi Topal Ali, ardından da boşandı, gözlerinden yağmur gibi dökmeye başladı.

“Ağlama,” diyordu değirmenci Hasan. “Ağlama ala gözlü Ağam. Aaah, İnce Memed, yiğitler yiğidi İnce Memed, ona düşmanları bile ağlıyor, Mustafa Kemal Paşa bile duysa ağlar ona. Kim ağlamaz ki bu babayiğide? Yedi ülkelik koca Toros dağları bile ağlıyor yiğide, ana kuzusuna. Ağlama kardaşım ağlama, kader böyle imiş. O sağ kalsaydı seni öldürecekti. Onun yüzünden köyünü, evini barkını, on bir çocuğunu bıraktın da gelip böylesi alçakların, Ağaların avucuna düştün, düştün de insanoğlunun gördüğü en büyük hakarete uğradın. Ondan sonra da düşmanına yağmur gibi gözyaşları dökerek ağlıyorsun. Çünküleyim ki, insanoğullarının en soylularından birisisin. Senin kanma susamış düşmanın yiğitse, ağlarsın. Ağla kardaşım ağla. İnce Memed için akan gözyaşı boşa gitmez. Ne mutlu İnce Memede ağlayan, kanına susamış bir yiğide ağlayan kişiye!”

Değirmenci Kara Hasan son sözleri yarım yarım, boğazı tıkanarak ancak söyleyebildi, ondan sonra o da ağlamaya başladı.

İkisi böyle epey bir süre ağladıktan sonra, değirmenci kalktı, değirmene yol verip abaraya bir çuval buğdayı boşalttı. De-

154

girmen gürültüyle işliyor, konuşsalar bile artık öyle kolay kolay biribirlerini duyamıyorlardı.

Yüzbaşı Faruk Bey ve onun kahraman müfrezesini gözleyenler, onları Yanık Cevizde bekliyorlardı. Gelecekleri yolu öğrenmişlerdi. Topal Alinin sandığı gibi de onlar çayın kıyısındaki alt yolu yeğlemişlerdi. Uzaktan, candarmaların, at üstündeki Faruk Yüzbaşının, beygirlerin üstlerine atılmış ölülerin karartıları gözükür gözükmez gözcüler atlarına atladıkları gibi kasabanın yolunu tuttular. Haberi bir an önce kasaba Ağalarına yetiştirmek için atlarını çatlatırcasma sürdüler.

Kasabada her dükkan, her ev bayrak asmıştı. Çarşıya da üç tane zafer takı kurulmuştu. Zafer taklarının direklerini murt dallarıyla sarmışlar, bu koyu yeşil dalların aralarına kırmızı, sarı, ak kasımpatılar sokmuşlardı. Her takın üstüne de, büyük, yere kadar sarkan bayraklar asılmıştı. Pazaryerine de gene bayrağa sarılı bir kürsü kurulmuştu. Burada önce Kaymakam, sonra Belediye Başkanı, ardından da öğretmen Sami Turgut konuşacaktı. O, her Cumhuriyet Bayramında kürsüye çıkar, öylesine kahramanca konuşurdu ki, halkın iki gözü iki çeşme olurdu. O olmazsa Cumhuriyet Bayramlarının hiç tadı tuzu olmazdı.

Kızlar en güzel giyitlerini giyinmişler sokaklara dökülmüşlerdi. Dün geceden beri de bayramlıklarını giyinmiş köylüler durmadan, dağlardan, ovadan şehire akıp geliyorlardı. Pazar-yerinde dört beş davulcu zurnacı durmadan çalıyorlar, köylü delikanlılar da ortalarda halaylar çekiyorlardı. Herkes sevinç içindeydi. Sabırsızlıkla İnce Memedin ölüsünü bekliyorlardı. Haberciler gelir gelmez, Kaymakam, yanındaki Ağalara:

“Haydiyin beyler,” dedi, “artık geliyorlar. Onları çok uzaklardan karşılamalıyız.”

Yepyeni, daha bir kere, o da geçen Cumhuriyet Bayramında giydiği smokinini giymiş, beyaz eldivenlerini sağ eline, fötr şapkasını da sol eline almıştı.

“Hamza Dayının otomobili kapıda bekliyor efendim,” dedi odacı.

Kaymakamın bugün olağanüstü inceliği üstündeydi. Odacıya bile teşekkür etti. Önde Kaymakam, arkada Molla Duran

155

Efendi, en arkada da tapucu Zülfü, Hükümet konağından çıktılar, Hamza Dayının otomobiline gene sırayla bindiler. Murtaza Ağa, bir iri İngiliz safkan ata binmiş, onları pazaryerinde bekliyordu. Bugün çok başka giyinmişti. Bacaklarında pırıl pırıl körüklü bir sarı çizme, çizmede altın kaplama olduğu söylenen mahmuzlar, lacivert külot pantolon, pantolonun üstünde çok kıymetli bir yeşil kuşak, çizgili mavi ceket, yemyeşil bir cep mendili, kuşağın renginde de bir kravat… Başına da pırıl pırıl yanan Rusyadan getirilmiş astragan bir kara kalpak. Kalpağını sağ yana yıkmış, sağ elindeki sapı altın işleme kırbacını dizinin üstüne koymuş, sol eliyle de dizgini tutuyordu. Böylece, atının üstünde avını kapmaya hazırlanmış bir kartala benziyordu. Hiç kıpırdamıyor, yüzünde en küçük bir çizgi bile oynamıyordu. Belki gözlerini de kırpmıyordu.

Önde Kaymakamın otomobili, arkada Murtaza Ağa, onun arkasında da her Cumhuriyet Bayramında milis giyitleri giyerek atlarına binen öteki kasabalılar, her birisinin elinde birer bayrak, onların arkasından da davulcular, davulcuların önünde halay çekerek ilerleyen köylü gençleri, onların arkasında da kadınlı erkekli, genç yaşlı, çoluk çocuk halk kalabalığı, ağır ağır kasabanın dışına doğru ilerliyorlardı.

Bu büyük, ucu bucağı gözükmeyen kalabalık kasabayı ancak bir saatte çıktı. Öğleye doğru yukarı değirmenin üst başında durup beklemeye başladılar. Derken Yüzbaşı yukarıdaki gedikten gözüktü. Atının üstünde dimdik duruyor, palaskasının tokasına vuran güneş şimşek şimşek yansıyordu. Onun arkasında da, ayağı çarıklı köylülerin başlarını çektikleri çıplak atların üstlerine atılmış ölüler, onlardan sonra da candarmalar geliyorlardı.

Yüzbaşı, kalabalığa yaklaşınca kalabalıktan gök gürler gibi bir “Yaşasın” sesi yükseldi. “Yaşasın Faruk Yüzbaşı! Yaşasın onun kahraman candarmaları… Yaşasın Türkiye Cumhuriyeti. Kahrolsun İnce Memed…”

Kalabalığın önünde öğretmen Sami Turgut kalabalığa ne söyleyeceklerini bu birkaç saat içinde ezberletmiş, o elini kaldırdıkça, bağırdıkça bağırıyorlar, elini indirip susunca susuyorlardı. Sami Turgut kan ter içinde kalmıştı ya, daha da canını di-

156

sine takmış, boyun damarları şişerek hem bağırıyor, hem de bağırtıyordu.

Yüzbaşı, çıplak atlardaki ölüler, candarmalar, Kaymakamın karşısına gelince durdular. Yüzbaşı atından inerken davul zurna, bağırmalar birden kirp diye kesiliverdi. Yüzbaşı gitti Kaymakamın önünde selama durdu. Kaymakam onu vardı kucakladı, alnından üç kere öptükten sonra koluna girip otomobiline götürdü. Otomobilde yan yana oturdular. Hamza Dayı gaza bastı. Otomobil önde, ötekiler arkada yavaş yavaş, alkışlar, yaşa, var ol sesleri arasında kasabaya girip, doğru Belediyeye gittiler. Yolda, kasabanın içinde kurbanlar kesildi. Üç boğa, on bir koyun, altı da keçi… Üç boğayı da Murtaza Ağa kestirmişti. Koyunların bir kısmı Taşkın Halil Beyden, bir kısmı da Molla Duran Efendidendi.

Çıplak beygirlere atılmış ölüler, İnce Memedin ölüsü başta, sokak sokak bir süre dolaştırıldıktan sonra pazaryerine getirildiler. Candarmalar ölülerin yöresini çevirip halka olmuşlar, kimseyi yaklaştırmıyorlardı.

Önce Kaymakam çıktı kürsüye:

“Bu bir büyük muzafferiyettir,” diye başladı. “Sergerdenin başı İnce Memed sekiz kişisiyle birlikte Yüzbaşımız Faruk Bey tarafından imha edilmişlerdir. Ve böylece de devletimiz büyük bir gaileden kurtulmuş bulunmaktadır. İşte görüyorsunuz, devletimize, öz bir milletimize başkaldıranların sonu budur.” Eliyle beygirlere atılmış, elleri, boyunları cılız beygirlerde yere doğru sünmüş ölüleri gösterdi: “İşte budur, işte böyledir.”

Kaymakam daha birçok şey konuştu. Dağdaki bütün eşkıyaların da akıbetlerinin bu olacağını söyledi, İnce Memedin akıbeti bu olduktan sonra, dedi. Göğsünü kabartarak, fötr şapkası elinde, halkı selamlayarak kürsüden indi. Ardından da Belediye Başkam kürsüye atladı.

“Eeeey, muhterem Türk milleti,” diye gür sesiyle başladı. Boynu uzuyor, kısalıyor, söylediklerinden pek bir şey anlaşılmıyordu önceleri. Sonra birkaç kere pantolonundan çektiler, o da kendine geldi, heyecanını yenip tane tane konuşmaya başladı. “Bu vatanı,” dedi, “hiç kimse şimdiye kadar alt edememiştir- Bundan sonra da alt edemeyecektir. Milletimizin harimi is-

157

. metine tecavüz eden İnce Memed nam eşkıyalar gibilerin işte sonu budur. Selçukilerden beri bu millet çok eşkıya görmüştür. Bütün başkaldıranlara! akıbeti bu olmuştur. Bu vatan, bu din, bu millet düşmanları her zaman Faruk Yüzbaşı gibi kahramanları, vatan evlatlarını karşılarında, tunç bir göğüsle bulmuşlardır. Evet, kahraman Yüzbaşı Faruk Bey, çelikten göğsünü, bu canavarlara her zaman tunç siper edip, işte onları bu hale getirmiş, onların ölülerini birer boş çuval gibi uyuz, yağır beygirlerin sırtına atmıştır. Faruk Bey Yüzbaşıya binbaşılık yazılıp gelir… Yok, yok, böyle kahramanlara binbaşılık, miralaylık, paşalık bile az gelir. Çünkü onlar, bu vatanı nice musibetlerden kurtarmış ve hem de kurtaracaklardır.”

Belediye Başkanı durdu, öksürdü, kürsünün üstündeki suyu alıp lıkır lıkır sonuna kadar içti, kollarını birkaç kere açıp kapadı, şahin gözlerini baştan sona kadar alanı hıncahınç doldurmuş kalabalığın üstünde dolaştırdı, kaşları çatılıp alnı kırıştı:

“Evet, ve de bin kere evet! Yüzbaşı, Faruk Bey gibi bir kahramanı doğurup bu vatana armağan bırakan analar var olsun, bin yaşasın.”

Gene sustu, gözlerini kalabalığın üstünde dolaştırdı. Yüzbaşı Faruk utangaç, başını önüne eğmiş, elindeki kırbacını usul usul çizmelerine vuruyordu.

“Haydi hep birden, ben söyleyince haydi hep birden… Yüzbaşı Faruk Bey gibi kahramanlarını, böyle fedakar, tunçsi-per yiğitleri doğuran analar bin yaşasın. Haydi hep birden, bin yaşasın…”

Kalabalık hep bir ağızdan: “Bin yaşasın!”

“İnce Memed gibi bu vatanın nam nimetiyle büyüyerekten, bu vatanın kıymetli evlatlarını hançerleyip, gözlerini oyaraktan onları öldüren İnce Memedler kahrolsun!” “Kahrolsun!” “Lanet olsun!” “Lanet olsun!”

Belediye Başkanı üç kere daha kalabalığa lanet olsun dedirttikten sonra kürsüden soluyarak indi. O iner inmez de sabrı

158

tükenmiş Sami Turgut atladı kürsüye. Çok soğukkanlıydı. Kürsüde bir süre bekleyerek, bir sağa, bir sola, bir arkaya döndü, halkı gözden geçirdi. Hiç kimseden ses çıkmıyor, yalnız ölülerin beygirleri kuyruklarını durmadan sallayarak sinekleniyorlardı.

“Irkımız,” diye bir ses ortalığı çınlatınca herkes derinden ürperdi, “kahraman ve hem de yüce, yüceler yücesi ırkımız, yiğitlerimiz, yiğidin harman olduğu ülkemiz… Arı bir pınar suyu gibi temiz kanımız. Bütün damarlardan üstün can damarımız. Orta Asyadan buralara kadar kıl çadırlarda gelen ırkımız. Bütün dünyaya kan saçan, her kıl çadırı muhteşem bir saray yapan ırkımız. İnsanlığın bayrağını yükselten bir ırktır bizim ırkımız. Eğer biz olmasaydık, olmasaydık, olmasaydık…”

Ellerini kollarını büyük bir hızla sallıyor, eğiliyor, kalkıyor, sağa sola dönüyor, kürsüde kendini paralıyordu. Kıpkırmızı da kesilmiş, ter içinde kalmıştı. Sesi gittikçe azgmlaşıyordu. Sanki kalabalığa değil de taa şu uzaktaki perde perde moraran Alada-ğa konuşuyordu.

“Biz olmasaydık bütün dünya ışıktan, yiğitlikten mahrum kalırdı. Dünyayı adam eden şanlı soyumuz… Biz olmasaydık, insanlık kötürüm kalırdı… Orta Asyadan savlet edip Ön Asya-ya kadar gelen soyumuz… Biz tarihlere adımızı altın harflerle yazdık. Kayalara, gökyüzüne yıldızları, ayı biz kazdık. Tanrı-dağlarından attığımız ok Alp dağlarının bağrını deldi de öte yana geçti. Demir bilekli pehlivanlar saldık yeryüzüne. Kükremiş aslanlar misali, muhteşem yelelerimizi savurarak, sallayarak dolaştık yeryüzünü. Yolumuza çıkanı ezdik. Aman dileyenin kılma dokunmadık. Mağrıptan maşrıka kadar dünyayı zapt ettik. Çelik donlu kaplanlar dolaştı dünyayı, alınları ay ve yıldızlı. İşte arkadaşlar, siz böyle bir soydansınız. Bu soydan, İnce Memed nam kefere gibi kefereler nasıl çıkar, çıkarsa da işte o kanı bozuk köppekleri, işte, işte bu hale koyarlar… Bakın işte orada uyuz bir beygirin sırtında biruh ve bimecruh yatıyor. Ve hem de sarkmış başı, uzamış boynu ve elleri nerdeyse toprağa değecek. Boyu devrilsin leşin, leş oğlu leşin! Onlar kim olursa olsunlar, kanlan ne kadar bozuk olursa olsun, onların bu vata-na güçleri yetmeyecektir. Onlar Ali Safa Bey gibi kanı temiz,

159

kam Orta Asyadan bulanmadan gelmiş vatan evlatlarını ne kadar çok öldürürlerse öldürsünler, onlar bitmeyeceklerdir. Bir Ali Safa Beyi öldürecekler, soylu kanımız bin Ali Safa Bey, on bin, yüz bin, yüz milyon Ali Safa Bey yetiştirecektir. Biz, biz, biz bu batmış devletin temelini kanımızla yuğurduk. Daha dün harimi ismetimize, tıpkı bu İnce Memed gibi elini kolunu sallayarak giren hain düşmanları kanımızın ebediyete kadar sönmeyecek ateşinde boğduk ve hem de kıyamete kadar boğacağız. Biz, bugün imtiyazsız sınıfsız kaynaşmış bir kütleyiz. Bizim eşitliğimizi bozan İnce Memed nam kafir gibisileri de kanımızda, alın terimizde boğacağız…”

Birden sözlerini kesti, gözlerini kısıp halka bir süre baktı. Kürsüde yelesi kabarmış, kafeste kükremeye hazır bir aslana benziyordu. Kollarını ağır ağır yana açtı, ardından da yukarı kaldırdı:

“Ölmez bu vatan,” diye bağırdı. “Ölmez ölmez ölmez bu vatan… Ölse de, ölse de, ölse de hatta… Çekmez kürenin sırtı bu tabutu cesimi, cesimi, cesimi… Çekmez, çekemez, çekemez,” derken bir Kaymakama, bir Murtaza Ağaya, bir Yüzbaşıya bakıyordu.

Kürsüden, bir kuş gibi kollarını açarak iki üç metre uzağa fırladı, geldi Kaymakamın önüne düştü. Hazır ola geçip onun önünde eğildi.

Kaymakam:

“Seni candan tebrik ederim Sami Turgut Bey. Ben Ankara-da bile senin gibi bir hatip görmedim. Hamdullah Suphi Bey bile, Ömer Naci Paşa bile söz söylemekte senin eline su dökemezler.”

Oradakilerin hepsi de buna benzer sözlerle kutladılar öğretmen Sami Turgutu. Yalnız Murtaza Ağa onun kulağına eğilip bir şeyler söyleyince büyük hatibin yüzü güldü.

Az sonra büyüklerin gitmesiyle candarmalar da beygirlere atılı ölüleri kuşatıp candarma komutanlığına götürdüler, eşkıyaları beygirlerden alıp karakol duvarının dibine yan yana dizdiler. İnce Memedin don gömlek kalmış ölüsü en baştaydı ve sırtını iyice duvara dayamışlardı, başı da sağ yana düşmüştü. Öteki eşkıyalara gelince, onları da oturtmuşlar,

160

sırtlarını duvara dayamışlar, ayaklarını da uzatmışlardı, tıpkı İnce Memecf gibi. Her birisinin de başı yana, omuzlarının üstüne düşmüştü. Candarmalar eşkıyaların tüfeklerini de kucaklarına koymuşlardı. Fişekliklerine dokunmamışlar, kimisinde çaprazlama, kimisinde belden bağlama öyle duruyorlardı. Kimisinde kama, kimisinde tabanca, dürbün vardı. Kel Eşkıyanın da önüne kocaman bir bomba koymuşlardı, tüfeğinin kundağı yanma…

Kaza candarma kumandanlığı eski bir yapıydı ve çok geniş, bir metre kadar yüksekliği olan bir taş duvarla çevriliydi. Tek katlı hapisane damı da bu geniş avlunun içindeydi. Kumandanlık avlusunda üç tane de antika, üstü işlemeli büyük mermer taş duruyordu. Çok eskiden, eski eserlere meraklı bir Osmanlı yüzbaşısı, bu yapıtları Anavarza kalesinin yakınındaki bir hüyükten kağnılarla getirtmişti. Birisinin üstünde, caddeye bakan yüzünde çok güzel, düz burunlu bir kadının resmi vardı. Ötekiler asma yaprakları ve koyun başları, beş yapraklı, biribir-lerine benzeyen çiçeklerle bezeliydi.

Caddeyi bir anda büyük bir kalabalık doldurmuş, avlu duvarının üstünden, orada yan yana dizilmiş eşkıyaların boynu bükük ölülerini seyreyliyorlardı. Kasabanın tek fotoğrafçısı Gözlüklü Rahmi hemen makinasını kapmış, Yüzbaşıdan izin almış, içeriye girmiş, eşkıyaların resimlerini çekiyordu. Resim çekerken de eşkıyaların başlarının dik durmasını istiyor, ne yaparsa yapsın bir türlü onların başlarını dikleştiremiyordu. Sonunda onların başlarını dik tutması için bir candarmanm kendisine yardım etmesini Yüzbaşıdan istedi, Yüzbaşı da Kertiş Ali Onbaşıya emir verdi.

Bu sırada olayı baştan sona kadar yaşayan Vayvay köyünden Muslu Çavuş köye gidip olayı onlara da haber vermeyi akıl etti. Duvarın dibine yan yana dizilmiş ölülere, kalabalığın arasından bir daha baktı sonra yola düştü. İnce Memed dedikleri adamı burada da, pazaryerinde de epeyce yakından görmüştü. Bu adamı hiç mi hiç İnce Memede benzetememişti. Az önce avlu duvarının oradan baktığında sağdan üçüncü kişinin ince Memede benzediğini fark etti. Demek candarmalar o ze-bella gibi adamla İnce Memedi karıştırmışlar, diye düşündü. Ya

161

da kendisi yanlış görmüştü, İnce Memed diye onu göstermişler de, o zebella gibi adamı anlamıştı.

Köye gün kavuşurken girdi. Köyden çıt çıkmıyordu. Ne bir kedi miyavlıyor, ne bir köpek ürüyor, ne de bir kuş ötüyordu. Doğru muhtar boynu uzun Seyfalinin evine gitti:

“Duydun mu Seyfali Emmi başımıza gelenleri? İnce Me-medin ölüsünü dağlardan bugün getirdiler,” diye kara haberi ona ulaştırdı.

Boynu uzun Seyfali boynunu uzatarak:

“Suuusss!” dedi. “Sus Muslu Çavuş, sus ki ocağımız battı. Sus ki Koca Osman bunu bilmiyor, duyarsa oluverir. Seyran da bilmiyor, yoksam bütün köy biliyor. Bir yas çökmüş köyün üstüne… Sus oğlum sus! Koca Osman duyarsa oluverir. Nasıl ederiz de ona bu kara haberi duyurmayabiliriz? Seyran da perişan olur ya, o genç, sağlam.”

“Mümkünü yok,” dedi Muslu Çavuş, “bir gün nasıl olsa duyacak Osman Emmi.”

“Duyacak, duyar duymaz da canı oracıkta çıkıverecek. Vay Koca Osman Emmi vay. Vay ki vay, akıbeti bu mu olacaktı, dağlar gibi Koca Osmanın, başına böylesi işler de mi gelecekti? Allah düşman başına vermesin böyle bir felaketi…”

Muhtar boynu uzun Seyfaliyle Muslu Çavuş o gece uyumadılar, sabaha kadar konuştular. Köydense çıt çıkmıyordu. Sabah oldu, gün kavuştu, gene köyde çıt yok. Bütün ova da öylesine bir sessizliğe bürünmüştü ki, ortalık çm çm ötüyordu. Sanki köydeki, bütün ovadaki canlıların üstünü bir ölüm uykusu örtmüştü. Toprağın altında bir tohum çatlasa sesi duyulacaktı.

Gün kuşluk olunca Muslu Çavuş, Seyfalinin evinin kapısından dışarıya bir iki adım atıp hemencecik de geriye döndü. Köyün sokaklarında hiçbir canlı yoktu. Böylesine bir sessizlikten ürkmüştü.

Gene karşı karşıya geçip oturdular, sabaha kadar her şeyi konuşmuşlar yorulmuşlardı. Ellerinde birer çöp önlerindeki ocağın küllerini karıştırıyorlardı. Uzun, bu yoğun sessizliği yır* tan bir çığlıkla irkilip ayağa fırladılar. Çığlık öylesine uzun, ustura gibi keskin bir çığlıktı ki, sanki göğü ikiye biçmiş, geriye dönüp susmuştu.

162

“Eyvah Muslu Çavuş,” dedi Seyfali, “bu çığlık Seyranın çığlığı- Şimdi artık Koca Osman duyar, bir cenaze daha kaldırırız yarın öbürsü gün. Haydi Seyranın evine gidelim.”

Seyran evinin duvarının dibine çökmüş, oraya yumulmuş, gözleri kapalı, kıpırtısız duruyordu cansızmışcasma. Taş gibi devinimsizdi.

Eve her gelen Seyranı bu halde görünce hiçbir söze varamıyor, bir köşeye büzülüp oturuyor, gözlerini de Seyrana dikip kalakalıyorlardı. Seyranın evinin önü gittikçe kalabalıklaşıyor-du. Gene yoğun sessizlik olduğu gibi sürüp gidiyordu. Ortalıkta ağır, öldürücü bir hava vardı. Kuşluklaym aşağı yukarı köyün bütün insanları Seyranın evinin önüne gelmiş çömelmişler-di. Yalnız Koca Osmanla Kamer Ana yoktu ortada. Herkes de onları bekliyordu. Bu ağır hava daha fazla süremezdi. İşkenceden de ölümden de öte bir şeydi.

Köyün göğünden geçen bir ak bulutun gölgesi üstlerinden geçti. Üstlerindeki dut ağacından karşı salkım söğüde birkaç kuş uçtu. Tam bu sırada da ortalığı sevinç dolu bir gülüş çınlattı. Köylüler başlarını çevirince öteden, en güzel giyitlerini giyinmiş, gümüş kösteğini, savatlı, işlemeli kuburunu beline bağlamış, dizleme nakışlı çoraplarını çekmiş, ayağındaki kırmızı postalları parlayan Koca Osmanla, gene bayramlıklarını giyinmiş, burnuna altın hırızmasını takmış Kamer Anayı gördüler.

Koca Osmanın sesi çınladı:

“Şunlara bakın hele şunlara,” dedi. “Mezar taşları gibi ne çökmüş kalmışsınız öyle? Uzun boyunlu Muhtar, seni ben de akıllı bir adam sanırdım. Tuh senin adamlığına!”

Seyranın yanma gitti durdu, onun başucunda biraz bekledikten sonra, sert, buyurucu bir sesle:

“Kalk kız ayağa,” dedi. “Ahmak avrat, ne öyle oturmuş kalmışsın bir yas evinde gibi? Sen de bu ahmak köylüye, bu akılsız Seyfaliye uymuşsun. Kalk! Yoksa ayağımın altına alırım seni. Kim öldürebilirmiş ki benim şahinimi, İnce Memedimi, oğlumu? Yılda kaç kez öldürür o kasabalılar, o Ağalar aslanımı. Hk kez mi duyuyorsunuz onun ölüm haberini?”

Kahkahayla gülüyor, çömelip kalmış köylülerin arasında dolaşıyor, eğleniyor, şakalaşıyordu.

163

“Hahhaaah, tuzlayım da kokmasın o Faruk Yüzbaşı, o vuracakmış benim şahinimi ha? Hahhahhaaah! Kim bilir kimi hangi zavallı eşkıyayı vurmuştur da İnce Memed yerine, onunla övünüyordur ödlek Faruk Efendi.”

Olduğu yerde durdu, sert, ayağını yere vurdu: “Bre ahmaklar, deli insanlar, böyle yas tutacağınıza, böyle kanınız kuruyarak mezar taşı kesileceğinize, biriniz gidip de candarma kumandanının kapısında eşkıya ölülerine baksaydı-nız ya, içinde şahinimin ölüsü, ağzımdan yel alsın, tu, tu, tuuu, ağzım dilim kurusun, ölüsü var mı yok mu diye baksaydınız ya… Bu köylüden başka kim tanır, kim bilir ki şahinimi, kim, kim, kim… Sağ adamın yası tutulmaz, haydin kalkın.”

Sesi o kadar buyurucuydu ki herkes ayağa kalktı. Bu sırada da Seyran yola düşmüş kasabaya doğru koşuyordu.

“Bırakın gitsin,” dedi Koca Osman onun ardından gülümseyerek. “Aklı başına geldi falliğin. Şimdi gidip de görecek.” Kamer Anayı kolundan tuttu:

“Haydi, çabuk eve gidelim de ben bir iyice karnımı doyurayım,” diye çekti götürdü. Bundan sonradır ki köylüler açılmaya, biribirleriyle konuşmaya başladılar.

Seyran karaçalılıkların, kamışlıkların aralarından geçiyor, küçük bölüklere düşüyor, altın sarısı firezli tarlalardan koşuyordu. Kasabaya yetişmek için en kısa yolları arıyor, çukur, tepe, ark demiyor, gözü hiçbir şey görmeden gidiyordu.

Kasabanın önünden geçen çaya ne zaman vardı farkında değildi. Bacakları, elleri, yüzü bile yırtılmış, kanamıştı, bunun da farkında değildi. Akarsuya gelince bir an kıyısında durduktan sonra, yere oturdu ayakkabılarını çıkarıp eline aldı. Ayağa kalkınca öylece bir an daha düşündü, sonra da suya vurdu, karşıya geçti. Orada ayakkabılarını giyerken, ya az sonra İnce Memedin ölüsüyle karşılaşırsam, işte o zaman ne yaparım, diye düşündü. Köye doğru birkaç adım attı. Kumlardaki kendi ayak izlerini gördü. Topaç gibi bir kara arı delirmişcesine, mosmor açmış bir hayıt çiçeğinden öbür hayıt çiçeğine vızıldayarak, dönerek, uğunarak, bir uçak gibi sesler çıkararak gidip geliyor, bir kuş kadar büyük, mavi benekli turuncu bir kelebek de bir sığırkuyruğunun üstünde durmuş süzülüyordu. Sarıca ka-

164

çalar yaldızlı, yapraklan sararıp tepesi tozaklamış bir kamısın gövdesinden yukarıya dizilmiş, kamışın tozağma doğru çekiliyorlardı. Bir koskocaman sarı örümcek, bir karaçalıdan ötekine gerdiği bir kulaç genişliğindeki ağının köşesine sinmiş avını bekliyordu. Ağında hiçbir sinek yoktu. Ya ağını daha yeni kurmuştu örümcek, ya da düşenleri hemen yiyordu. Seyran orada durup bir an bekledi, ağa bir sinek düşmüştü, küçücük, ak bir sinek, kocaman, yabanıl sarı örümcek köşesinden yıldırım gibi çıkıp sineğin üstüne atladı. Atlamasıyla birlikte de köşesine çekilmesi bir oldu. Küçücük sinek yerinde yoktu… Ağır ağır yola çıktı, bokböcekleri, önlerindeki yuvarlaklarını tozun içinden yukarıya doğru sürüyorlardı. Onları geçince çok sarı, başı da mavi bir küçük kuşla karşılaştı, kuş sanki üç kere başının yöresinde döndükten sonra çekti gitti. Kulaklarında incecik kanat şapırtıları kalmıştı. Kuş önünden uçuyor, bir çalıya konuyor, o yaklaşınca gene uçup biraz ilerdeki bir çalıya tünüyordu. Karşıdan çok uzun bir toz direği geldi, tozutarak, dönerek, savurarak… Kuş bir ara tozların içinde kaldı, onu gördü hemencecik de. Ardından da yitirdi. Az sonra toz direği gelip onu da içine aldı, kasabaya doğru çekti gitti, çayın kıyısında da söndü. Seyran kuşu bir süre göremeyince içine ağır, acı gibi, sızlayan, yürek söken, ağı gibi bir acı çöktü. Sonra kuş geldi tam karşısında ince ince kanat çırparak uçtu.

Seyran geriye döndü, bugün değilse yarın, yarın değilse öbür gün, öldürülmüşse eğer İnce Memedin ölüsünü görmeyecek miydi? Az sonra akarsuyun kıyısındaydı, yere oturmuş ayakkabılarını çıkarıyordu. Ayağa kalkıp karşıya geçti. Kuş da onunla birlikte uçuyordu. Karşıda azıcık durdu, bekledi, hemen de, gene kuşla birlikte geriye döndü. Gene bir an bekledi, gene döndü.

Oradan geçenler, o gün, gün yıkılıncaya kadar, uzun boylu, yanık tenli, ela gözlü, incecik bir kadının, mavi başlı küçücük bir kuşla birlikte çayı durmadan bir o yana, bir bu yana geçtiği-ni gördüler, şaştılar ama, buna bir anlam da veremediler.

Gün suları kızartırken Seyran birden sudaki kendi suretini gördü. Başının sağında da, bir karış yanından, küçücük kanatlarını sallayarak o kuş uçuyordu.

165

“Nasıl olsa öldürülmüşse göreceğiz onun ölüsünü değil rru küçük kuş?” diye yanındaki sarı kuşa sordu. Kuş kanatlarını uğundurdu.

Kasabaya koşmaya başladılar. Seyran candarma komutanlığını biliyordu. Sokaklarda vakit öldürmeden oraya vardı. Avlu duvarının berisinde öyle çok büyük bir kalabalık yoktu. Bir çocuk sürüsü, otuz kırk kadar beyaz başörtülü kadın, yedi sekiz erkek oraya dizilmişler, kederli gözlerle komutanlık duvarının dibinde, sırtları duvara dayalı eşkıya ölülerine bakıyorlar, hiç de konuşmuyorlardı. Dalmışlar gitmişlerdi. Gözlerini de ölülerden ayıramıyorlardı. Seyran da geldi avlu kapısının önünde durdu, kuş gitti, o antika mermer taşlardan birisinin üstüne kondu, cikilemeye başladı. Ortalığı burun direklerini kıran bir ölü kokusu almıştı. Bütün kasaba taşı toprağı, insanıyla kokuyordu.

Seyran yerinden bir türlü kıpırdayamıyor, gözlerini kocaman kocaman açmış, taa buradan İnce Memedin ölüsünü tanımaya çalışıyor, oraya gidip de, ölüleri yakından görmeye bir türlü cesaret edemiyordu. Zaman geçiyor, mermer taşın üstüne konmuş sarı kuş, taşın üstünden kalkıyor, konuyor, vıcırdıyordu, Seyransa bir türlü yerinden kıpırdayamıyordu. Kuş gene geldi başının üstünde dönmeye başladı. O kadar yakınında dönüyordu ki başının kuş, kanatları neredeyse kulaklarına, burnuna çarpacaktı.

Kuş gitti gene mermer taşın üstüne kondu, ne vıcırdıyor, ne kanat çırpıyor, kabartma kadm başının yukarısında durmuş bekliyordu. En sonunda Seyran yavaş yavaş, dimdik, yüzü gerilmiş, avlu kapısından içeriye daldı, ölülere doğru yürüdü. Kuşun konduğu taşın yanından geçti, taşın üstündeki kadın başı kabartmasını gördü, tıpkı kendisine benziyordu taştaki kadm, öyle burnu düz, çenesi çukurdu. Ölülere yaklaşınca durdu. Nöbetçi candarma ona, yasak, burada ne işin var, diyecekti, Seyranın yüzünü görünce sözleri ağzında kaldı, konuşamayıp/ olduğu yerde dikildi kaldı. Biraz daha yaklaştı. Hızla, ölülere teker teker baktıktan sonra yüzü bir aydınlık sevinçle parladı, gülümsemeye başladı. Onun sevinci orada durup kalmış can-darmaya da geçti, o da onunla birlikte gülümsedi.

166

Seyran ölülerin yanından ayrılırken, gülümsemekten utanarak gene gülümsüyordu. Avlu duvarının üstüne dizilmiş çocuklar da ona gülümsediler, onun bu utanmış halini görünce. Kadınlar da, yaşlı erkekler de…

Kadınlardan birisi sordu:

“Bacım, bacım,” dedi, “seninki yok mu içlerinde? Çok kokuyorlar.”

Seyran iri, kapkara, bir sevinç ışıltısında yanan gözlerini sevgiyle ona çevirdi:

“Yok,” dedi, “yok, kurban olduğum teyzem, benimkisi içlerinde yok. Çok şükür yok. Çok da kokuyorlar.”

Feldirdeyen dizleri onu çekemeyip oraya oturdu, sevinç gözyaşları dökmeye başladı. Kadınlar onun başına biriktiler:

“Ağla kızım ağla,” diyorlardı, “Ölüye yastan ağlamaktan-sa, diriye sevinçten ağlamak… Ağlamak kadınların yazgısıdır. Kokuyorlar.”

Sarı kuş üstlerinde dönüyor, yukarlarda geniş, altın sarısı halkalar çiziyordu.

Seyran ayağa kalktı, yeniyle gözyaşlarını sildi: “Sağlıcakla kalın analar, bacılar, kardeşler,” diye mutlu mutlu söylenerek köye doğru yürüdü. Gün kavuşuyor, küçük kuş kimi zaman onun önünden gidip bir çalıya konuyor, çalıda onu bekliyor, o gelince de uçuyordu. Kimi zaman da gelip başının ucunda bir süre dönüyordu. Seyranın kulaklarında küçücük kanat sesleri.

“Küçük kuş, küçük kuş. Seyran sana da kurban olsun, küçük kuş!”

167

9

Önce o bıyığı yeni terlemiş eşkıyanın anasıyla babası geldi. Ana oğlunun ölüsünü görünce çığlık atarak vardı ona sarıldı. Baba susuyor, öyle, kanı çekilmiş, sapsarı durmuş kalmış boş gözlerle karısına bakıyordu. Candarmalar anayı zorla oğlunun üstünden aldılar. İnce Memedin ölüsünün biraz uzağına, duvarın dibine oturttular. Ananın sanki kanı kurumuştu, ondan da en küçük bir ses çıkmıyordu.

Candarmalar, babayı alıp Yüzbaşıya götürdüler. Bitişik odadaki Asım Çavuş babanın ifadesini alıyor, bir candarma da daktiloyla yazıyordu.

Bıyığı yeni terlemiş delikanlı, ekinlerine sığırlarını salıvermiş kapı komşuları Pehlivanı vurmuştu. Pehlivan köyün baş belası birisiydi. Köyde herkese söver, herkesi döver, aşağılardı. Bütün köyün gözünü korkutmuş, delikanlının anasını da, ölümünden birkaç ay önce köyün ortasında, onun gözünün önünde ağzından burnundan kan getirinceye kadar dövmüş, kimse de ona ses çıkaramamıştı. Bu olaydan sonra bıyığı yeni terlemiş delikanlı iflah olmamış, insan içine çıkamamış, herkesten, her şeyden utanmış, yemeden içmeden kesilmişti. O gün bu gündür, başını kaldırıp da anasının yüzüne bakamamıştı.

Evlerinde çok eskilerden kalma bir tabanca vardı. Onu almış uzaklara gidip tabancayı denemişti. Tabancanın kurşunu kalın, yaş bir ağacın bir yanından girmiş, öbür yanından çıkmıştı. Kocaman, karadağ dedikleri cinsten toplu bir tabancaydı. Delikanlı tabancayı bir daha yanından ayırmamıştı.

168

Pehlivanın sığırları onların ekinlerine aşağı yukarı her gün giriyor, bıyığı daha yeni terlemiş delikanlı da her gün koşarak gidiyor, tarlalarından Pehlivanın sığırlarını çıkarıyordu. Bir gün Pehlivanla karşılaştılar, Pehlivan ona bağırdı:

“Sen ne hakla benim sığırlarımı tarladan çıkarıyorsun? Sen bilmiyor musun ki benim sığırlarım hür ve serbesttir? Yarın atlarımı, eşeklerimi de sizin ekine bırakacağım.”

Delikanlı bir şeyler söyleyecek olmuş, Pehlivan onu kaptığı gibi yere fırlatmış, ayaklarıyla yerdeki genci çiğnemeye başlamıştı. Delikanlı koltuğunun altındaki tabancayı çekememişti.

İkinci gün atlar, eşekler, sığırlar doluşmuşlardı gene ekinlerine. Böyle giderse bütün ekin bitecek, onlar da tarladan bir buğday tanesi bile alamayacaklardı.

Muhtara, köyün büyüklerine gittiler, kimse Pehlivanın sığırlarını durduramıyordu. Hayvanlar her gün tarlaya salıveriliyorlar, delikanlı da her gün onları çıkarmaya gidiyor, kemikleri kırılıncaya kadar dayak yiyerek geriye dönüyordu.

Bir bayram sabahıydı. Herkes giyinmiş kuşanmış, köyün alanında toplanmıştı. Delikanlı da giyinmiş kuşanmıştı. Bir yeni yetme kadar değil de, daha çok bir çocuğa benziyordu.

Kalabalığın karşısında durup şöyle bir baktıktan sonra:

“Bana bak orospu avratlı Pehlivan,” dedi. “Korkak köpek…”

Gülüyordu.

Pehlivan kalabalığın ortasından hışımla ona doğru atladı. Delikanlı usulca tabancayı çekti, soğukkanlı, eli titremeden doğrulttu, tetiğe bastı. Pehlivan havada bir perende attı, geldi ayaklarının dibine boylu boyunca serildi. Çocuk gene soğukkanlı, tabancasında ne kadar kurşun varsa hepsini de Pehlivanın üstüne boşalttı. Pehlivan her kurşunu yedikçe sırtı usulca kalkıp iniyordu.

Sonra çocuk kalabalığa döndü:

“Kusura kalmayın, mübarek bayramınızı kana buladım… Hakkınızı helal edin, ben gidiyorum,” dedi, çekildi gitti.

Ne arkasından bir koşan, ne de ona bir tek söz söyleyen oldu.

Sonra onun dağa çıktığı, daha sonra da Kara Osman çetesine girdiği duyuldu.

169

1

Baba, komutanlığın merdivenlerinden gene öyle donmuş kanı çekilmiş, uyurgezer indi. Oğlunun ölüsünü sırtladı, avlu kapısında bekleyen at arabasına götürdü. Sonra döndü orada kalakalmış anayı aldı, arabaya, oğlunun yanma koydu. Ova köylüklerinden olurlardı, atları kırbaçladı.

Onlar daha gitmeden, kadın erkek bir köylü kalabalığı can-darma komutanlığının avlusunu doldurdu. Soldan üçüncü yanık yüzlü adam için gelmişlerdi. Bu eşkıyanın adı Ökkeşti. Tam otuz yıldır dağdaydı. On beş yaşından bu yana yol kesiyor, topladıklarının bir kısmını köylüsüne veriyordu. O hiç kimseyi öldürmemiş, bir Ağanın işlediği bir suçu üstüne almıştı. Suçunu üstüne aldığı Ağanın öldürdüğü de başka bir Ağaydı ve ölenle öldüren kardeş gibiydiler. Öldürülen Ağanın çok akrabaları vardı. Ökkeş hapiste bir ay bile kalsaydı, kesinlikle öldürülürdü. Belki suçunu üstüne aldığı Ağanın da yardımıyla hapisten kaçtı. Dağdan başka hiçbir yerde yaşayamazdı. Düşmanları o kadar güçlüydüler ki nerede olursa olsun onu bulup öldürürlerdi. Tam otuz yıl çeteden çeteye geçerek, dağdan dağa kaçarak onların ellerinden kurtuldu. Dağa çıkar çıkmaz adını hemen değiştirmiş, basma kırmızı fesi giyer giymez adıyla sanıyla başka bir adam olmuştu. Bir çeteden çıkıp başka bir çeteye girişinde, bir dağdan öbür dağa geçişinde de ad değiştiriyordu.

Köylülerden birisi yukarıya çıkıp Asım Çavuşa ölüyü alacaklarını söyledi. Candarmalar ölünün üstündeki silahları aldılar, Ökkeşi de köylülere teslim ettiler.

Onların arkasından da bir gelin geldi. On sekiz yaşlarında gösteren, uzun boyunlu, ceren gözlü, iyi giyinmiş, boğazına taa göbeğine kadar inen beşi biryerdeler takmış, kirpikleri kıvırcık güzel bir kadındı. Biraz hüzünlü, biraz da gülüyor gibi bir hali vardı. Kadın geldi soldan ikincinin, İnce Memedin ölüsünün yanındaki ölünün önünde durdu, bir tuhaf uyur gibi başı önüne düşmüş eşkıyaya baktı kaldı. Yüzü hiç değişmiyordu. Candarmalar onu oradan Asım Çavuşa götürmeseler, sonuna kadar ölüye bakıp duracaktı.

Güzel gözlü kadın komutanın yanından indikten sonra geldi gene ölünün karşısına dikilip ona gözlerini kırpmadan bakmaya başladı. Bu eşkıyanın adı Kerimdi. Anavarza ovası-

170

nın verimli topraklarında büyük bir çiftliği vardı. Komşu çiftliğin oğlu karısının ırzına Akçasazın bükünde zorla geçmişti. Kerim de adamı yakalamış, Anavarza kalesine çıkarmış, elini kolunu bağlamış, üç gün üç gece ona işkenceler yaparak öldürmüştü.

Dışarda Hamza Dayının otomobili bekliyordu. İki adam geldi, Kerimi aldılar, otomobile taşıdılar, arkaya, koltuğa yerleştirdiler. Güzel gözlü kadın da öne, Hamza Dayının yanına bindi. Ölü çok kokuyordu, şişmişti.

İkindiüstüydü ki altı kişi geldi, altısı da yepyeni lacivert gi-yitliydiler. Ayaklarında körüklü siyah çizmeler, bacaklarında da gene ceketin kumaşından külot pantolonlar vardı. Hepsinin başındaki de biribirinin tıpkısı fötr şapkalardı. Bıyıkları da biri-birinin bıyığının tıpkısıydı. Kapkara, uzun ve uçları özenilerek burulmuştu. Geldiler, İnce Memedin karşısında durup teker teker eğilip onun yüzüne baktılar.

Dışarda, avlu duvarının ardında çocuklardan başka kimse kalmamıştı. Çocuklarsa, kuşlar gibi duvarın üstüne çıkıp sıralanıp oturmuşlar, meraklı gözlerle eşkıyaların gelen alıcılarına bakıyorlardı.

“İnce Memedin önünde durdular,” dedi birisi. “Bunlar da İnce Memedin akrabaları.”

“Yok,” dedi en iriceleri yılık gözlü Aşık Mustafa. “İnce Memedin hiçbir kimsesi yok. Onun bir anası vardı, onu da Abdi Ağa öldürdü.”

“Yalancı.”

“Ne yalanı, biz geçen yıl onların köyüne yaylaya çıktık.”

“Hişt, bakmsana be, bunlar İnce Memedin önünde durdular, eğilip eğilip bakıyorlar. İnce Memedin kimsesi yok da bunlar neci ya?”

“Arkadaşları,” dedi Aşık Mustafa.

Lacivert giyitli altı kişi hep birden yukarıya, Yüzbaşının yanma çıktılar.

“Biz geldik Yüzbaşım,” dediler.

“Hoş geldiniz ya ne istiyorsunuz?”

“Kardeşimizin ölüsünü almaya geldik.”

“İyi ya, gidin de alm. Önce Asım Çavuşla konuşun.” İçeri-

171

 

ye bağırdı: “Asım Çavuş, bir eşkıyanın daha sahipleri çıktı. Bu kokudan kurtulacağız.”

“Bakalım Yüzbaşım.”

Yüzbaşı lacivertli altı kişiyi Asım Çavuşun yanına gönderdi.

“Kim kardeşiniz?”

“Kara Osman.”

“Hangisi o?”

“En baştaki, don gömlekle kalmış olanı.”

“Öteki eşkıyaların hepsi giyimli de bizimkisi neden böyle yarı çıplak?”

“Vurduğunuzda böyle miydi?”

“Silahı bile yok muydu?”

“Böyle ayağı yalın başıkabak mıydı?”

“O adamı, aşağıdaki iriyarı adamı söylüyorsanız, o Kara Osman değil.”

“Ya kim?”

“İnce Memed.”

Ölünün kardeşleri öfkelendiler:

“Bizim kardeşimiz Kara Osman nasıl İnce Memed olur?”

“Nasıl olmaz, beş köyün halkı gördü. Hepsi de bu İnce Me-meddir dedi…”

“Bizim kardeşimiz Kara Osman nasıl İnce Memed olur Çavuşumuz?”

Asım Çavuş masasından fırlayıp birkaç adımda Yüzbaşının karşısına geldi dikildi, olayı ona nasıl söyleyeceğini bilemiyordu. O anda da alnı boncuk boncuk terlemişti.

“Ne var, ne oluyor Asım Çavuş?”

“Bunlar İnce Memedi istiyorlar.”

“Neyi olurlarmış bunlar İnce Memedin?”

“Kardeşleri.”

“Allah Allah, Asım Çavuş Memedin hiç kimsesi yoktu ki, bunlar kardeşleri olsun…”

“İnce Memed, İnce Memed değilmiş Yüzbaşım…”

“Ya kimmiş?” diye ayağa fırladı Yüzbaşı.

Asım Çavuş odasında durmuş beklemekte olan kardeşleri çağırdı:

172

“Gelin buraya.” Sesi çok sertti. “Siz kimin ölüsünü istiyorsunuz?”

“Kardeşimiz Kara Osmanın… İşte orada, aşağıda, don gömlek…”,

“Olamaz,” diye bağırdı Yüzbaşı.

“Olur,” dedi kardeşlerden büyüğü, “çünkü o bizim kardeşimiz Kara Osmandır.”

“Olamaz! Onun Kara Osman olduğu ne malum? O İnce Memeddir.”

“Nasıl olamaz Yüzbaşım? Hiç insan kardeşini tanımaz mı? Biz İnce Memedin ölüsünü alıp da ne yapalım, ne tanırız, ne de onu biliriz.”

“Belli olmaz,” diye’ gene bağırdı Yüzbaşı. “Sizler hangi köyden olursunuz?”

“Çok uzaklardan,” dedi büyük kardeş. “Düldül dağının dibinden, Meryemçil belinden.”

“Bu işte bir iş var Asım Çavuş. İnce Memedi Kara Osman diye alacaklar, dağlarda bir şeyler çevirecekler. Bütün köyler ve bütün kasaba halkı, onu tanıyanlar, görenler, bilenler, bu İnce Memeddir demediler mi?”

“Dediler Yüzbaşım.”

“Kadınlar ağıt bile söylemediler mi, ah İnce Memed, vah İnce Memed diye?”

“Söylediler.”

“Bunda bir oyun var!” Yüzbaşı altı kardeşe dönüp ayağını yere vurarak, sert çıkıştı: “Sizin hepinizi hapsederim, yalancılıktan, hilebazlıktan.”

“Yüzbaşı öyle deme. Bir hançer de sen vurma yaramızın üstüne. Bir tuz da sen ekme yaramıza. Zaten dağ gibi kardeşimizi yitirmişiz, zaten bok yoluna gitmiş.”

“Bu kişi sizin kardeşiniz olamaz. İnce Memeddir o.”

“Nasıl olur Yüzbaşım, biz yedi kardeşiz, bütün Toroslarda, Maraşta, Göksunda, Andınnda herkes bizi tanır, bizim yedimiz de biribirimize benzeriz. Şöyle baksana alıcı gözle bize. Bize bütün Toroslarda yedi kardeşler derler. İnelim aşağıya istersen, Osmanın ölüsünün başında yan yana dizilelim, bakalım onu ölü olduğu halde birimizden ayırabilir misin?”

173

 

“Olamaz. Kokuyorlar.”

“Olur Yüzbaşım olur. O bizim öz bir kardeşimiz, ana bir baba bir kardeşimiz Osmandır. Al istersen bak nüfus cüzdanlarımıza. Bu benim, bu Osmanın, bu da öteki kardeşlerimin. Bak, Osmanm kafa kağıdında fotoğrafı da var. İn aşağıya, fotoğrafla ölüyü karşılaştır, bak bakalım, Osman mı değil mi? Koksun, o bizim kardeşimizdir.”

Yüzbaşı öfkeyle aşağıya indi, bir kafa kağıdmdaki fotoğrafa, bir ölüye baktı, tıpkısıydı. Fotoğraf yeni çekildiği için, ölü hemen hiç değişmemişti.

Yüzbaşı merdivenleri çıkarken: “Olamaz, olamaz, olamaz,” diyordu. “Baktın mı Yüzbaşım?”

“Baktım,” dedi Yüzbaşı öfkeyle. “Siz böyle bir hileyle bizden İnce Memedin ölüsünü almak istiyorsunuz?”

“Biz ne yapalım İnce Memedin ölüsünü? İnce Memed bizim kimimiz değil, kimsemiz değil.”

“Ben bilemem ne yapacağınızı. Ben size İnce Memedin ölüsünü Kara Osman diye veremem.”

“Ver ölümüzü bize de varsın İnce Memed olsun.” “İnce Memedle akrabalığınızı ispat edeceksiniz.” “Nasıl edelim, akraba değiliz ki İnce Memedle. Biz onun köyünün nerede olduğunu bile bilmiyoruz. Yalnızca adını duyduk.”

“Veremem.”

“Şimdi bu ölü burada, candarma kumandanlığının duvarının dibinde böyle kokacak mı? Zaten şimdiden şişmiş, davul gibi olmuş, kokuyor da… Ne yapacaksınız ölüyü.” “O seni alakadar etmez.”

“Yarın öbür gün kokudan şu kasabada bir tek canlı duramaz. Daha şimdiden…”

“O seni alakadar etmez.”

“Yüzbaşım, biz de hakkımızı arayacağız, icap ederse, kardeşimizin ölüsü için her şeyi yapacağız. Onu mezarsız bırakamayız. Biz yedi kardeştik, altı kardeş kaldık, öleceğiz de gene kardeşimizin ölüsünü alacağız. Eğer biz Osmansız dönersek eve, anamızla babamız kederinden ölürler.

174

Yüzbaşı bu kadar, onları dinleyecek kadar yumuşak bir adam değildi. Karşısında böylesine kafa tutan, dangul dungul kişileri derhal sopanın altına yatırır, analarından emdikleri sütü burunlarından getirir, onları doğduklarına bin pişman ederdi, gir, bunların kılıklarından huylanmıştı. İkincisi, konuşmaları öyle köylü möylü konuşmasına benzemiyordu. Her birisinin yeleğindeki bir uçtan bir uca sarkıtılmış altın saat kordonları, belki iki avuç gelirdi. Bunlar çok çok zengin bir soydan olmalıydılar. Üçüncüsü, Yüzbaşının içine bir ikircik ateşi düşmüştü. Bu adam koskocaman, çam yarması gibi bir adam, söylediklerine göre İnce Memed küçücük, bir çocuk gibi bir şeydi. Ama onu tanıyan Çiçeklideresi köylülerine ne oluyordu, niçin bu adam İnce Memeddir desinler de ağıt söylesinlerdi üstüne? Eğer bu adam İnce Memed değilse, bütün Türkiyeye İnce Memedin öldürüldüğü bildirilmiş, onun ölümünü boy boy resimler basarak gazeteler bile yazmışlardı. Hayır, bu adam İnce Me-medden başkası olamaz, diye düşündü.

Asım Çavuşu, Kertiş Ali Onbaşıyı çağırdı, yandaki odaya kapandılar. Uzun uzun bu işi tartıştılar, sonunda da kesin bir sonuca varıp dışarıya çıktılar.

“Ben İnce Memedin ölüsünü Kara Osmandır diye size veremem. Nereye isterseniz oraya başvurabilirsiniz.”

Yüzbaşı sert, kesin konuşmuştu. Kardeşlerin yapacakları hiçbir şey yoktu. Şaşırmışlar, ne yapabileceklerini tartışarak çarşıya indiler. Bir dükkancıdan arzuhalciyi sordular, o da eliyle pazaryerindeki Deli Fahriyi gösterdi, “İşte bunun kaleminden kan damlar, yazdığı arzuhaller taşa demire bile geçer. On avukat bile onun eline su dökemez. Böyle yaman bir adamdır.

Arzuhal yaza yaza koca İnce Memedi de öldürten budur,” dedi.

Uzaktan onların geldiğini görünce Deli Fahri hemen anladı bu kişilerin arzuhal yazdıracak kişiler olduklarını, onları dükkanının dışına kadar çıkarak karşıladı.

“Buyurun, buyurun, içeriye buyurun efendim.” Önde ge-‘en en büyük kardeşin kolundan tuttu: “Zatı devletleriniz şöyle buyursunlar,” diye ona eski koltuğu uzattı.

Adamlar ona başlarına geleni anlattılar, bir Savcıya, bir de

175

Kaymakama dilekçe yazmasını istediler. Valiye de, Ankaraya da telgraf çekeceklerdi. Telgrafları da ona yazdıracaklardı. Fahri Efendi onları uzun uzun dinledikten sonra: “Hele siz birer çay için. Arzuhal falan yazmaya hiç gerek yok. Siz burasının yabancısısmız herhalde. Soylu duruşunuzdan sizin kıymetli kişiler olduğunuz anlaşılıyor. Sizin işinizi benim arzuhalsiz halletmem gerek… Kahveci… Siz çayınızı içince-ye kadar ben gelirim. Siz hiç telaşlanmayın. Ben ölünüzü onların ellerinden alırım… Yazık, yazık, yazık,” dedi ve koşar adım oradan uzaklaştı. Çarşıdan geçerken de birkaç dükkana olayı anlatmadan edemedi. Anlatmasa çatlar ölürdü. O, Murtaza Ağanın evine varıncaya kadar olayı bütün çarşı öğrenmişti, az sonra da bütün kasaba her şeyi en ince ayrıntısına kadar bilecekti.

Murtaza Ağa:

“Ne oldu, gene ne var Fahri Efendi?” diye onu telaşla karşıladı.

Fahri Efendi, sedire oturdu. Konuşacak durumda değildi. Ağzını bir kuş yavrusu gibi sonuna kadar açmış, göğsü inip inip kalkıyordu. Epeyce sonra kendine gelip soluğunu toparladı:

“Felaket Ağa. Büyük felaket. Mahvolduk. Tarih, tarih olalı böylesi bir rezalete şahit olmamıştır.” “Beni korkutuyorsun Fahri…”

“Kork Ağam kork. Ne kadar korkarsan o kadar hakkın var. Kork Ağam kork. Felaket!”

“Söyle, çabuk!” Onu kolundan tutup sarstı. “İnce Memedin altı kardeşi geldi benim dükkana. Her birisinin göbeğindeki saat kordonu bir okka gelir.”

“İnce Memedin altı kardeşi mi varmış?” diye sordu gülümseyerek Murtaza Ağa.

“O İnce Memed dedikleri İnce Memed değilmiş.” “Ya kimmiş?”

Deli Fahri sorunu olduğu gibi Murtaza Ağaya aktardı. Murtaza Ağanın etekleri tutuştu. Ne yapacağını bilemiyor, salonda gidiyor geliyor, “Felaket, felaket, büyük felaket,” diye kendi kendine söyleniyordu. “Ben öldüm, ben yandım, aaah

176

Topal Ali kardaşım aaah! Ben bundan sonra da yaşayabilir miyim acaba, aaah, aaaah, ah! Kadrini kıymetini bilmediğim öz bir kardaşım Topal Ali. Kusura kalma Ali Efendi kardaşım, insan küçük kardaşına böyle şakalar, küçücük şakalar yapmaz mı? Hani seni bir sınamak istedim. Adam kardaş dediği, can dediği, bir ömür boyu ırzını, namusunu, canını, malını teslim ettiği bir adamı sınamak istemez mi?”

Dalmış gitmiş, salonda dört dönüyor, kendi kendine delicesine mırıldanıyordu. Deli Fahri onun sözleri arasından yalnız Topal Ali, kardaşım Topal Ali sözlerini seçebiliyordu.

Ayağa kalkıp:

“Ağa,” dedi, “hemen bir şeyler yapmalıyız. Onlar bir Ankaraya, Adanaya telgraf çekerlerse biz, hepimiz, sen, ben, Yüzbaşı, bütün kasaba yandık.”

Hüsne Hatun odanın birinin kapısında durmuş, merakla Murtaza Ağaya bakıyor, yüzü solmuş gitmiş bekliyordu ya, kocasına bir şey soramıyordu. Bir ara onu gören Murtaza Ağa:

“Yandık, yandık, felaket, büyük felaket. Ben artık ölüyüm, eyvaaah, Topal Ali,” diye ona koştu. Sorunu çarçabuk anlattı. ‘Topal Ali, Topal Ali kardaşımı buldur bana Hatun. Ben Belediyeye gidiyorum. Adamlar çıkar kasabaya, daha buralardadır o. Yerdeyse de gökteyse de onu bana bulsunlar. Ne kadar adam bulursan, o kadar adam çıkar kasabaya, dağlara köylere, Ali kardaşımı, yılanın deliğine girmişse de, kuşun kanadının altına saklanmışsa da bana bulsunlar. Ben onu sınadım. Adam kardaşım sınamaz mı?”

Hüsne Hatun derinden içini çekti:

“Aaah Ağa ah,” dedi. “Aceleci Ağa. Senin bu acelen yok mu…”

“Sınadım. Kardaşımı sınadım.”

“Bir daha Topal Alinin, öyle sanıyorum ki yüzünü göremezsin…”

“Görürüm, görürüm,” diye ceketini giyerek merdivenlere yürüdü Murtaza Ağa. “Ona tarlalar veririm kan pahası, çiftlikler hediye ederim, o benim kardaşım değil mi, bana gücenmez. Hemen çıkar adamları…”

Belediyeye geldiğinde Kaymakamı, Savcıyı, sorgu yargıcı-

177

m, yargıcı, öğretmen Sami Turgutu, Molla Duran Efendiyi, Yüzbaşıyı, Taşkın Halil Beyi, tapucu Zülfüyü, yani bütün erkanı orada hazır buldu. Yüzbaşı candarma göndermiş, herkesi Belediyeye çağırtmıştı. Durumu gözden geçiriyorlar, bu işin altından nasıl kurtulacaklarını düşünüyorlardı.

Candarma gönderip altı kardeşi de getirttiler. Molla Duran Efendi bunları hemen tanıdı. Babalan onun çok yakın arkadaşı olurdu. Gençliğinde bunların köydeki konaklarında kalmıştı. Yedi kardeşlerin ocağı, at hırsızlığı ocağıydı. Bunlar taa babadan, dededen, sülaleden bu yana at hırsızıydılar. Suriyeden, Iraktan, daha aşağılardan, Yemen çöllerinden bile at hırsızlarlar, Bulgaristana, Yunanistana, İrana, Rusyaya soylu atlar satarlardı. İşte Molla Duran Efendi gençliğinde bu ocağın kapısında at hırsızlığı yapmıştı. Kara Osmanm eşkıya olmak için hiçbir sebebi olamazdı, kanlı katil de olsa, yüz kişiyi de kıtır kıtır doğ-ramış bulunsa, Kaplan Ağa dedikleri, gerçekten kaplan gibi bir adam olan Ağa, oğlunu değil mahkemenin elinden, İsmet Paşanın elinden bile alırdı.

Molla Duran Efendi, Kaplan Ağayı, soyunu sopunu orada-kilere en ince ayrıntılarına kadar anlattı. Bu ocağın dedeleri Halep Valisine, İstanbul Padişahına, Arap şeyhlerine her yıl bir sürü soylu atı armağan olarak gönderirlerdi. Bu soy öyle bir soydu ki, bütün Toroslarm şahı bunlardır, derdin.

Demek ki böyleydi. Bu adamın da İnce Memed olmadığı anlaşılmıştı. Altı kardeşe Kara Osmanı vermekten başka çare kalmamıştı. Ama nasıl vermeliydi, işte en büyük sorun buradaydı.

Molla Duran Efendi:

“Orasını bana bırakın,” dedi. “Ben orasını hallederim. Ben gelirken gördüm, kasaba çoluk çocuk haberi duymuşlar, cemmi gafur kumandanlığa gidiyorlardı. Şimdi gidin bakın kumandanlığın önü ana baba günüdür. Onun için Beyler bir teklifim var.”

Kaymakam:

“Buyurun efendim, Duran Bey, sizi dinliyoruz.”

“Bu delikanlılar ölülerini gece, sabaha karşı alacaklar, ortalıkta kimsecikler yokken… Bir çula, hasıra saracaklar… Gerisine siz karışmayın. Bundan sonrasını artık ben hallederim.”

178

“Ya İnce Memed yerine başkası için düğün bayram?” diye ayağa kalktı Taşkın Halil Bey. “Bence bu işin altından kalkmak müşkül.”

“Müşkül,” dedi tapucu Zülfü.

“Korkmayın, ben her şeyi hallederim. Gene öldürülen İnce Memed olur, sonra da ölüsü kaybolur. Siz bana inanın ve hem de güvenin.”

“Ya Ankarayı, Adanayı ne yapacağız?”

“Onu da bana bırakın. İnce Memedin yerine başka bir zatın öldürüldüğünü onlar duyamazlar, duymayacaklar. Bu da benden.”

Yüzbaşı ayağa kalktı, utangaç:

“Hepinize teşekkür ederim Beyler,” dedi. “Gerçekten büyük bir yanlışlık oldu. Eğer İnce Memed sağsa, ben de Yüzbaşı Faruksam, onun yakında ölüsünü pazaryerinde göreceksiniz. Ya da benim ölümü.”

Dışarı çıkan Duran Efendi Belediyenin bir odasında, alçakgönüllü oturmuş kalmış kardeşlerin yanına gitti:

“Gözünüz aydın oğullarım,” dedi. “Babanıza selam söyleyin. Bu gece de bize gelecek, akşam yemeğini bizde yiyecek, sabaha karşı da gizlice ölünüzü alıp götüreceksiniz.”

Kardeşler, “Sağ ol amca,” diyerek onun teker teker elini öptüler.

“Sahi çocuklar, niye eşkıya çıkar da böyle candarma kurşunuyla ölür, Kaplan Ağa gibi bir kaplanın oğlu?” diye de bir soru sormaktan kendini alamadı Molla Duran Efendi.

Kardeşler biribirlerine bakıştılar, gene büyük kardeş verdi karşılığı ona:

“Bilmiyoruz amca,” dedi. “Bunun sebebini hiç kimse de bilmiyor. Bir ara onun eşkıya olduğunu duyduk, aradık taradık, hiçbir yerde onun izine bile rastgelemedik. İki gün önce de Çiçeklideresinden babamın eski bir adamı, Osman onun elinde büyümüştü, o, Osmanı çocuklarından da çok severdi, yolda iki at çatlatarak kara haberi bize ulaştırdı.”

Molla Duran Efendi içeriye girip bütün olanı biteni erkana anlattı. Yüzbaşı bu işe şaşırıp kaldı. Kara Osman nasıl İnce Me-d olmuştu, buna hiç aklı ermedi. Çiçeklideresi köylülerine

179

öfkeleniyordu. Onu onlar bu rezil duruma düşürmüşler, onuruyla oynamışlardı. Hele o ağıt yakan kadınlar… Bu olaydan sonra Çiçeklideresi köylüleıi onun elinden zor kurtulurlardı artık. İşkencelerden işkence beğensinlerdi.

Belediyeden çok üzgün çıktılar. Hele Yüzbaşı bitmiş tükenmişti. Başı yerdeydi ve başını kaldırıp kimsenin yüzüne bakamıyordu. Bir de Murtaza Ağanın hali beterdi, yüzü sapsarı kesilmiş, bacakları feldirdiyordu. Sağa sola, fır fır dönen gözlerle korku içinde bakıyordu. Kolları yanlarına düşmüştü. Yuvalarında fır fır dönen gözleri de olmasa Murtaza Ağaya tam bir canlı cenaze derdi insan. Ayaklarını sürükleyerek topluca can-darma komutanlığının önündeki caddeye çıktılar. Komutanlığın önü her zamankinden de daha çok bir kalabalıkla dolmuştu. İnce Memedin, İnce Memed değil de Kara Osman adında başka eşkıya olduğunu duyan gelmişti. Haber kısa denecek bir sürede köylere kadar bile yayılmıştı. Bütün kasaba çalkalanıyordu.

O gece, sabaha karşı, daha tanyerleri ışımadan, altı kardeşler ölülerini çok görkemli çıplak bir kır atın üstüne atıp götürdüler. Hepsi de, görkemli, uzun bacaklı kır atlara binmişlerdi.

Ertesi günün sabahı candarma komutanlığının duvarlan önünde Kel Eşkıyadan başka hiçbir eşkıyanın ölüsü kalmamıştı. Avlu duvarının dışındaki kalabalık çekilmiş, yalnız çocuklar kalmışlardı. Onlar da, kimler gelip de Kel Eşkıyanın ölüsünü alacaklardır, diye meraklarından bekleşiyorlardı.

Kel Eşkıyanın duvarın dibindeki yalnız ölüsü, öyle mahzun, kederli, başı bir yanına düşmüş bekleyip duruyordu. Dehşet de kokmaya başlamıştı. Önünden geçen candarmalar, burunlarını tutup hızla uzaklaşıyorlardı. Nöbetçi de taa uzaklarda dolaşıyordu, burnunu tutmuş. Sonunda, çocuklar bir de baktılar ki Kel Eşkıyanın da ölüsü duvarın dibinden yok olmuş.

180

10

Kasabadaki çalkantı bir türlü durulmuyor, hemen hemen her yerde İnce Memedden başka bir şey konuşulmuyordu. Konuşmaların odak yerlerinden başlıcası berber Kör Salihin dükkanı, onun ardından Tevfiğin kahvesi, ondan sonra da Deli Fahrinin arzuhalci dükkanı, pazaryeri, köprübaşı geliyordu.

İnce Memedin ölüsünün candarma kumandanlığının önünden sırra kadem bastığı gecede olan bitenlerdi en çok üstünde durulanlar. O gece on iki yeşil libaslı kişi gelmişti kasabaya. On ikisi de biribirinin tıpkısı… Giyimleri kuşamları, ağızları burunları, hepsinin de iri gözleri, saçları, elleri ayakları, boyları, duruşları tıpı tıpına biribirine benziyordu. Hepsi de biribirinin tıpkısı kır atlara binmişlerdi. Atların koşumları da, dizginleri, eyerleri, üzengileri aynıydı. Atlarına benzer bir kır atı da yedeklerinde getirmişlerdi. Yalnız bu kır at çıplaktı. Bu yeşil donlu adamlardan altısı kasabaya girmişler, İnce Memedin ölüsünü candarmaların gözlerinin önünden almış, çıplak kır atın üstüne atmışlar, candarmalar hiçbir şeyi görmemişlerdi. On ikiler ölüyü Kırklar dağına götürüp Kırk Ermişlere teslim etmişlerdi.

“Sıkıştılar köpekler, yalancılar… İnce Memedi öldürdük, diye de dünyaya ilanat verdiler.”

“Ne çıktı altından, ne çıktı?”

“Altından, at hırsızlarının padişahının oğlu Kara Osman Çıktı.”

“Kardeşleri geldiler, onun ölüsünü aldılar götürdüler.”

181

“Kırk Ermişler gelmiş de…”

“Yeşil donlu Kırk Ölmez…”

“Almışlar da ellerinin üstüne, uçurmuşlar İnce Memedi Düldül dağının doruğuna…”

“Doruğunun tam üstüne.”

“İnce Memed de orada, yeşil donlu da, ela gözlü Kırkların ortasında, bir has bahçenin de içinde gözlerini açmış da, ben neredeyim erenler, bana ne oldu, diye sormuş da…”

“Erenler de demişler ki…”

“Ne demişler, ne demişler… Sen öldün de dirildin, demişler.”

“Sen öteki dünyaya gittiydin de, seni oradan, kanadımıza aldık da biz getirdik.”

“İnce Memed de ne demiş…”

“Sağ olun var olun, siz olmasaydınız, hele o bindirdiğiniz kır at olmasaymış, ben şimdiye çoktan kara toprağın altında yılanlara çıyanlara yem olmuştum. Var olun, sağ olun Kırk Ermişler, demiş.”

“Sizi düzenbazlar sizi, ne olacak şimdi?”

“Nasıl saklarsınız şimdi?”

“İnce Memed yarın dağlardan iner de, gene birinizin tam gözbebeğinin ortasından çivilerse ne dersiniz ha, ne dersiniz?”

“İnce Memed Kırk Ermişlerin sarayından kurtuldu da Düldül dağının tepesinden indi de…”

“Ne dersiniz ne?”

“Bütün bunlar o karnında kırk tilki dolaşan Molla Duran Efendinin başı altından çıkıyor…”

“Ödü kopuyor İnce Memedden…”

“İnce Memed bir gün önce ölsün de…”

“Gerisi ne olursa olsun.”

“İsterse yalancıktan ölsün…”

“Hahah, hahaaah…”

“Zülfü de korkuyor.”

“Belli etmiyor ya, korkuyor.”

“Ya Murtaza?”

“Topal Aliyi fellik fellik arıyormuş da bulamıyormuş.”

“Deliye dönmüş korkudan, aramaktan.”

182

“Ağaçoğlu çetesi de İnce Memede katılmış.”

“Aydınlı Temir de…”

“Horoz Veli çetesi de ona katılmış.”

“Yakında hepsi birleşip…”

“Yürüyeceklermiş kasabanın üstüne…”

“Korkmayıp da ne yapsınlar fıkaralar.”

“Can bu!”

“Can dediğin bostan tarlasında bitmez ki…”

“Belki bu kasabayı bırakırlar da giderler.”

“Belki büyük şehirlere kaçarlar.”

“İnce Memed onları orada da bulur.”

“Orada da bulur.”

“Orada da…”

Değirmenci Kara Hasanın çırağı Çolak Sabri kasabadaki konuşulanları saati saatına ustasıyla, geldi geleli değirmenden dışarıya adımını atmamış Topal Aliye ulaştırıyordu. Her gelen haber Topal Aliyi biraz daha sevindiriyordu. Kara Hasan da onu tepeden tırnağa bir güzel donatmıştı. Kırmızı postal, kara şalvar, çizgili mintan ve bir de çok güzel, çizgili bir kasket… Yakında Topal Ali dışarıya çıkacak, çarşıyı bir uçtan bir uca dimdik geçecekti. Artık kendine iyice gelmişti. Arada da Murtaza Ağayı düşünmeden edemiyor, değirmenciye soruyordu:

“O alçak ne yapıyor Ustam, şimdi o alçak korkusundan keçilerin tümünü kaçırıp dağlara düşmeyecek mi?”

Kara Hasan gülümsüyor, karşılık vermiyordu.

Değirmenci çırağı Sabri bir haber daha getirdi değirmene.

“Biraz geç gelmiş kulağıma nedense. Ne oldu bu kulaklarıma da hep geç duyar oldum, Ali Ağa, bu günlerde?”

“Bazan öyle olur,” dedi Ali. “Sen söyle haberin neymiş?”

“Haberim çok güzel,” dedi Sabri.

“Söyle Sabri, söyle kardaşım. Söyle iki gözüm. Şu geç haberini söyle.”

Önem verdiği haberlerde Sabri hep böyle nazlanıyor, Topal Aliyi çatlatıyordu.

“Seyran kim.”

“İnce Memedin kadını.”

“Nerede oturur?”

183

“Şu aşağıda Anavarza ovasında. Vayvay köyünde.”

“İşte o gelmiş İnce Memedin ölüsünü görmeye. Çok güzel-f miş.”

“Çok güzeldir,” dedi Ali, “Seyran bacım.”

“Dünya güzeliymiş.”

“Öyledir. Şu dünyadaki, oradaki dağlardaki kadınlar içinde bir tane Seyran daha yoktur. Yüreklidir de… İnce Memed gibidir o…”

“İşte o gelmiş candarma kumandanlığına, usulcana, korka korka ölülere yaklaşmış, teker teker hepsine baktıktan sonra…”

“Sonra?”

“Efendime söyleyim, orada durmuş, ellerini beline koymuş, gülmeye başlamış. Ölülerin başında durmuş, gül babam gül ediyormuş. Öyle bir gülüyormuş ki, gülüşüne oradaki seyirci kalabalığı da katılmış. Candarmalar bir bakmış bütün millet gülüyor, onlar da gülmeye başlamışlar. Sonra çarşıya da geçmiş buradaki gülmeler. Çarşıda da kim varsa, karınlarını tuta tuta gülmeye başlamışlar, neye güldüklerini bilmeden. Oradan evlere de geçmiş. Bereket versin ki Seyran Hatun gülmekten yorulmuş da millet de ölülere gülmekten kurtulmuş.”

Seyranın İnce Memedin başına gelmesi Topal Aliyi kıvanca boğdu.

“Ulan Sabri,” dedi, “bu haberinden sonra sana… Ulan ahdim olsun, seni ben de gümüşletmezsem… Demek öyle gülmüş ha, sevincinden…”

“Sevincinden,” dedi Kara Hasan.

“Bütün kasabayı da, köyleri de güldürmüş.”

“Böyledir,” dedi değirmenci. “Bir kişi bütün dünyayı sevincine katar da güldürür, ağıdma alır da ağlatır. Böyledir bu. Bir tuhaf yaratıktır şu insanoğlu.”

“Çok tuhaf,” dedi Ali.

“Ben gidiyorum,” dedi Sabri.

“Haydi git,” dedi Ali. “Aman ha kulağını dört aç. Bakalım İnce Memedden başka bir haber var mı…”

Sabri çıktı, biraz sonra da bir yığın haberle geriye döndü. İnce Memedin atı, azıcık uzaktan, kayalıklardan giderek Yüzbaşıyı, candarmaları izliyormuş. Yüzbaşı da ne biliyorsa bunun

184

İnce Memedin atı olduğunu biliyormuş. Onları izleyen atı öldürmek istiyormuş. Kurşunu sıkıyor, sıkıyor, at orada, olduğu yerde kuyruğunu sallıyormuş.

“İnce Memedi tanımayan Yüzbaşı, o yağız atın İnce Memedin atı olduğunu nasıl biliyormuş?”

“O ünlü bir attır,” dedi Topal Ali. “Ali Safa Beyin cinli atıdır. Yani afsunlu. Ona kimse kurşun değdiremez. Ben bile, İnce Memed bile.”

“Sonra da Yüzbaşı yataklara düşmüş…”

Yüzbaşı o günden sonra gerçekten yataklara düşmüştü. Asım Çavuştan başka kimseyle konuşmuyor, uyumuyor, doğru dürüst yemek bile yemiyordu. Karısı, çocuklarıyla Ankaraya, bir albay olan babasının evine gitmişti. Bu kasabayı beğenmiyor, insanları çok kaba, yalancı, deli buluyor, fırsatını buldukça çocukları kaptığı gibi soluğu baba ocağında alıyordu. Kocasının İnce Memedin karısını öldürmesini bir türlü yutamamış, o günden bu yana onu küçümsemeye başlamıştı. Yüzbaşı da bunu biliyor, karısıyla bile arasını açan İnce Memede deli oluyordu.

“Asım Çavuş…”

Sesi çok usul çıkıyordu, duyulur duyulmaz.

“Buyur Yüzbaşım.”

“O at İnce Memedin atıydı, değil mi?”

“Evet Yüzbaşım. O atı iyi tanıyorum. Senin atını nasıl tanırsam. Kendimi, karımı, kızımı nasıl tanırsam.”

“Ben de tanıyorum o atı, unutamam.”

“Unutulmayacak bir at.

“O zaman niçin öyle başıboş bırakılmış o at? Ormanda vurduğumuz İnce Memed olmasın?”

“Ben de vurduğumuzu sanıyordum.”

“Nereye gitti öyleyse?”

“Orada Yörük obaları var. Belki de yaralandı.”

“Köyler yok mu?”

“Köyler de var, aşağıdaki düzlükte.”

“Köylüler, Yörükler bizim vurduğumuz İnce Memedin ölüsünü saklayamazlar mı?”

“Saklarlar.”

185

“İnce Memed bizimle alay etmek için Bakırgediği oyununu bize oynayamaz mı, köylüleri kışkırtıp?”

“İnce Memed böyle oyunlara düşmez.”

“Kasabalılar da İnce Memedi çok büyüttüler. Sanki Viyana-yı almışız gibi bizi karşıladılar. Ankaraya da İnce Memedin öldürüldüğü üstüne çok da telgraf çekilmiş. Şimdi de İnce Memedi Kırk Ermişler almış götürmüşler!”

“Ben kulağımla duydum.”

Murtaza Ağa, Zülfü Bey, Molla Duran Efendi, Taşkın Halil Bey, ötekiler Yüzbaşıyı görmeye, ona geçmiş olsun demeye geldiler. Yüzbaşı hiçbirisini istemedi.

Murtaza Ağa zaten öfkesinden deli oluyor, yay gibi gerilmiş, zangır zangır titriyordu.

“Ulan Yüzbaşı,” dedi yılan ıslığı gibi bir sesle, “ulan Yüzbaşı, yaktın bizi, mahvettin. Ulan Yüzbaşı seni kahramanlar gibi karşıladık. Ulan Yüzbaşı, Mustafa Kemal Paşa bile İstiklal Mücadelesini kazandığında Ankarada, dokuz eylülde İzmirde böyle karşılanmadı. Ulan Yüzbaşı, Napolyon gibi girdin kasabaya. Ulan, niye söylersin bu yalanı da, bizi bütün dünyaya, İs-tanbula, Ankaraya rezil edersin? Ulan bütün gazeteler yazdı İnce Memedin öldürüldüğünü, şimdi bunun altından nasıl kalkacaksın?”

“Onlar kalkar,” dedi Taşkın Halil Bey. “İt iti ısırmaz.”

“Isırır,” dedi Molla Duran Efendi. “Isırır ya, biz ne yapacağız bu İnce Memed belasıyla? Yüzbaşı ölse de gitse de o bizi ilgilendirmez, yalnız biz bu belanın elinden nasıl kurtulacağız?”

“Kurtulamayacağız,” dedi Halil Bey.

“Bir duruşu vardı muhterem Yüzbaşımızın, başparmağını çenesine koyuyor, sağ ayağını ileriye atıyor, azıcık da belini kamburlaştırıyordu, tam Kocatepedeki Mustafa Kemal Paşa gibi. Vay ocağm bata vay senin Yüzbaşı gibi! Koca bir kasabayı yaktı da ocağımızı söndürdü. Biz böylesine iri bir yalanlardan sonra iflah olur muyuz?”

“Olamayız,” dedi Zülfü kesinlikle. “Sende de kabahat var Ağa. Sen de çok heyecanlandın.”

“Heyecanlanırım ya, heyecanlanmaz mıyım, hem heyecanlanırım, hem de sevinçten deli olurum. Bakın ne olmuş, nasıl

186

bir olay olmuş, bir halk, bir vatan, bir aile düşmanı, bir Mustafa Kemal Paşa düşmanı, başı fesli bir hainin öldürüldüğünün haberi gelmiş ve hem de… Sen olsan sevincinden delirmez misin, en yakın arkadaşını tam gözbebeğinin ortasından vurup da, beynini duvarlara yapıştıranın ölüm haberini… Siz olsanız benim yerimde ne yapardınız, Zülfü Bey?”

“Ben olsam daha soğukkanlı davranırdım, Murtaza Ağa.”

“Ben davranamam Zülfü, davranamam. Bak, şimdi de ne yapıyor, bizi, bu büyük kasabanın eşrafını kabul etmiyor. İşte ben buna dayanamam. Çünkü bizim yanımızda bu götü boklu adam kim oluyor?”

“Kim oluyor?” diye onu onayladı Molla Duran Efendi.

“Afurundan tafurundan yanından geçilmiyordu. Şimdi de yataklara düşmüş milli kahramanımız!”

“Düşer, sen olsan, sen de düşerdin.”

“Bu yalandan sonra, kasabamızın gül adını beş paralık ettikten sonra o bu kasabada kalabilir mi, kalsın mı Zülfü Bey? Zatı devletleriniz Arif Saim Beyefendiye bunun aslını astarını anlatmayacak mısın, bu kadar yardımı olsun kasabamıza, çok mu göreceksin?”

“Bu Yüzbaşı Faruk Bey çok yakında İnce Memedin hakkından gelecektir!” Zülfü Beyin sesi çok kızgındı. “Ben, ben, ben bu Yüzbaşı Faruk Beye çok güveniyorum.”

“Var sen güven! Sana mübarek olsun böyle bir yalancı.”

“Çok onurlu bir delikanlı. Bak, onurundan yataklara düştü. Kimsenin yüzüne bakamıyor. Bir kalkarsa yataktan…”

“Vay başına gele Çiçeklideresi köylülerinin! Hepsinin kemiğini kıracak, un ufak edecek. Vay gele başına şu koskoca To-ros dağları köylülerinin…”

“Köylü yalnız dayaktan anlar,” diye gene kesin bir sesle konuştu Zülfü.

“Sen öyle bil,” diye kızarak onlardan ayrıldı Murtaza Ağa. Evine geldi. Daha kapıdan girer girmez sordu: “Ne haber? To-palAli..?”

Hüsne Hatun:

“Hiçbir haber yok,” dedi.

“Onu bulmalıyım. Başka hiçbir çarem yok. Hiç kimse anla-

187

mıyor bundan sonra neler olacağını. İnce Memed onların evlerini başlarına yıkacak, haberleri yok. Bir tek, meseleyi Molla Duran Efendi anlıyor. Onun da başında bir eşkıyalık belası var da ondan. Oğlunu öldüren Ağaçlı çetesi Toros dağlarının kayalıklarında kılıcını keskinleştirip durur, onu da boğazlamak için Şimdi anlaşıldı ki Hükümetten hiçbir fayda yok. Yüzbaşımız yarın bize İnce Memeddir diye bir yabandomuzu ölüsü getirirse hiç şaşmamalıyız Hatun. Getirir de, aaah, ben İnce Memedi vurmuştum, yolda gelirken, çıplak atın üstünde, Kırklar Yediler İnce Memedi yabandomuzuna çevirmişler, derse, şaşmam.” “Vilayet candarma kumandanı geliyor mu?” “Yarın öğleden evvel burada.” “Konuş onunla, her şeyi anlat.”

“Anlatırım. O eski bir adam, baba adam. Belki derdimizi anlar. Şu Zülfüye deli oluyorum.” “Ne yaptı gene?”

“Arif Saim Beye, öteki Ağalara Beylere, bu, şu koskocaman ovaları verdiği, kendisinin de bir dünya kadar çiftliği, bahçeleri aldığı yetmiyormuş gibi, bir de benim tekerime taş koyuyor.” “Ne diyor, ne diyor o sümsük köpek, o adama benzemez?” “Bu işi sen büyüttün, İnce Memedi sen bu hale getirdin, diyor. Sanki İnce Memed işi küçükmüş gibi! Aaah, Topal Ali aaah!”

“Onun gibi başka bir adam bulamaz mısm?” “Bulamam, bulamam, aah bulamam. Bulabilsem, bulabil-sem o köpeğe hiç bu kadar müdahane eder miydim, o Topal ite. O İnce Memedin düşmanı, İnce Memedden de daha yürekli bir adam. İnce Memed ondan korkuyor. Ben kendi ocağımı kendi elimlen yıktım. Ben kendi idam fermanımı kendi elimlen kendi boğazıma taktım.” “Belki bulunur.”

“Aaah, gözüm onun gözünü bir görse, ne yapar yapar suçumu ona bağışlatırım. Aaah, onu bir kerecik, bir an için göre-bilsem… Ben ona büyük suçumu bağışlatmasını bilirim. Ben onu sınadım vallahi Hatun. Ne bilirdim ben onun onuruna bu kadar düşkün birisi olduğunu, aaah ne bilirdim! Keski sınamaz olaydım.”

188

“Bulacağız onu. Bütün kasaba onu on dört koldan arıyor.”

Ali kardaşı bulana bir armağan mı versem, bin lira gibi bir para mı koysam onu bulana…”

“Acele etme Ağam, bugün yarın bulurlar onu. Sen Vilayet candarma kumandanına her şeyi, bir yolunu bul da anlat.”

Murtaza Ağa o gece hemen hemen hiç uyuyamadı, uyuduğunda da olmayacak düşler gördü. Bir sürü insanı arka arkaya tirkemişler, bir ırmak boyunca dolaştırıyorlardı. Hepsinin de gözlerinden, oluk gibi kanlar akıyordu. Akan kanlar süzülüp gidiyor ırmağa karışıyor, ırmak kıpkızıl oluyordu. Bütün bu insan sürüsünün en önünde de Murtaza Ağa, kendisi, gözbebek-lerinden kurşunu yemiş, kurşunlar ensesinden çıkmıştı.

Sabahleyin doğru Kaymakamlığa gidip İl Candarma Komutanı olan Albayı Kaymakamla birlikte beklemeye başladılar. Komutan fazla gecikmedi. Albayın otomobili ilçe konağının önünde durunca, ikisinin de gözleri penceredeydi, hemen koşarcasına aşağıya inip onu karşıladılar.

Murtaza Ağa boşandı, bu halkın eşkıyalardan çektiklerini bir bir, dili döndüğünce anlattı. Babacan bir adam olan Albay çok duygulanmıştı. Neredeyse ağlayacaktı.

“Bu çocuğa da çok üzülüyorum. Kahrolmuştur Yüzbaşı. Gençler böyle işlere hiç dayanamazlar. O yüzden hasta olmuştur. Demek ki eşkıyalar, bu İnce Memed halkımıza bu kadar zulüm ve işkence ediyorlar?”

“Bu kadardan da fazla.”

“Bizim gençliğimizde,” diye güldü Albay, “candarma kumandanlığına her gün bir Çakırcah Efe ölüsü getirirlerdi. Halk bizi aldatırdı. Ben o zamanlar çok çok gençtim. Bir gün bizim Yüzbaşı, Çakırcah yerine bir kaçakçıyı öldürmüş, ölüyü de köylülere göstermiş, onlar da amenna, bu kişi Çakırcalıdır, demişlerdi. Yüzbaşı İzmire gelip de ölünün Çakırcalı olmadığını anlayınca kendini öldürmeye kalkmıştı. Hay gençlik hay! Bizim Yüzbaşı Faruk Bey nasıl, onun hastalandığını duydum da, meseleyi hemen anladım ve de koştum geldim.”

“Kimseyle görüşmüyor,” dedi Kaymakam.

“Dün biz, kasabanın eşrafı, on beş, yirmi kişi toplandık, ona geçmiş olsuna gittik, bizi kabul etmedi.”

189

“Edemez, edemez,” diye gene güldü Albay. “Daha o, bir süre de kimsenin yüzüne bakamaz. Ben kalkayım da onu görmeye gideyim de…” Ayağa kalktı: “Yine görüşürüz.” “Baş üstüne Miralayım.”

Yüzbaşı evinde giyinmiş kuşanmış, tıraş olmuş Albayı bekliyordu. Albayı aşağıda, kapının önünde, çakı gibi selama durarak karşıladı. Albay:

“Geçmiş olsun Yüzbaşım, evladım,” dedi. O önde Yüzbaşı arkada, onun da arkasında Asım Çavuş yukarıya  çıktılar.  Albay salonda bir koltuğa  çöktü  oturdu. Epeyce şişman bir kişiydi, merdivenleri çıkarken soluk soluğa kalmıştı. Ayaktaki Yüzbaşıyla Asım Çavuşa: “Buyurun oturun,” dedi. Oturdular.

Albay gülmeye başladı: “Geçmiş olsun,” dedi gene. “Sağ olun kumandanım.”

“Böyle işler her candarmanın başına gelir Yüzbaşım.” “Köylüler beni kandırdılar.”

Kandırırlar Yüzbaşım. Siz daha çok İnce Memed öldüreceksiniz, çok İnce Memedi yakalayacak, teslim alacaksınız. Bu bizim işimizde yasadır. Halkın sevdiği, koruduğu bir eşkıyayı ele geçirmek, öldürmek zordur.” “Biliyorum komutanım.”

“Halk şimdiden bu adamı ermiş mertebesine çıkarmış. Bizim İzmirde Çakırcalı Mehmet Efe hala bir ermiştir. Onun mübarek mezarını ziyaret edenler, mezarının toprağından bir tas suya koyup içenler cümle hastalıklarından piripak olurlar. Bu sizin İnce Memed de…” “Evet komutanım.” “Anlattıkları doğruysa… Ermiş…”

“Doğrudur komutanım ya, ben onun kellesini size, zatınıza getireceğim.”

“İnşallah Yüzbaşım. Ama siz böyle küçük olaylara bu kadar çok üzülür seniz… Biz çok şeyler gördük Yüzbaşım. Size bir

190

I

bölük candarma, üç tane zabit gönderiyorum. Ne kadar gedikli çavuş isterseniz o kadar da gedikli gönderirim. Bütün bu bölgenin mesulü sizsiniz, gönderdiğim bölük de sizin emrinizde-jjr ” Ayağa kalktı. “Geçmiş olsun, üzülmeyin Yüzbaşım.”

“Sağ olun komutanım.”

Albay ağır ağır merdivenleri indi:

“Allahaısmarladık,” dedi, otomobiline bindi.

O gider gitmez de Yüzbaşı cana geldi, dirildi, daireye koştu, masasına otururken:

“Kan kusturacağım o Çiçeklideresi köylülerine,” dedi dişlerini sıkarak.

Öğleyin Albayla birlikte Kaymakamın evinde yemek yerlerken, kapı çaldı, Murtaza Ağanın adamlarından birisi gelip karşılarında durdu. Murtaza Ağa her şeyi anlamıştı, kalktı, ayakları biribirine dolanarak ona gitti.

“Buldunuz mu?” diye sordu.

“Bulduk.”

“Neredeymiş?”

“Kara Hasanın değirmeninde.”

“Onu hemen alıp eve götürün. Ben Miralay gider gitmez evdeyim. Hatuna selam söyle. Ali kardaşıma iyi baksın, ben gelene kadar.”

Murtaza Ağa döndüğünde onun yüzünde birdenbire açan sevinç yemektekilerin ilgisini çekmişti.

“Buldum,” diye şakıdı Murtaza Ağa. “Onu buldum. Topal Aliyi! İnce Memedin can bir düşmanını. Topal Ali kardaşım candarmamıza çok bir yardımcı olacaktır. Ona küçük bir şaka yapmıştım. Ne onurlu adammış! Onu sınamıştım, anlamayıp hemen evi terk etmişti.”

Albaya Topal Alinin kim olduğunu coşmuş anlatıyordu. Önündeki yemeği unutmuş gitmişti. Anımsayıp da önündeki-leri görüp de bir lokma bile almıyordu. Onun izciliğini, yerdeki karıncanın, gökteki bulutun izini bile sürebildiğini, izine bakıp “ir insanın ne düşündüğünü, ne yaptığını, ne yapacağını ve na-Sll bir adam olduğunu, onun bilgeliğini, nişancılığını, uçan tur-nay! gözünden, kaçan tavşanı art ayağından vurduğunu, onun claha nice hünerlerini sayıp döküyordu.

191

“Tevatür diyeceksiniz ya, tevatür değildir. Onun hünerine yalnız bu kasaba değil, biltekmil Toroslar şahittir.”

“Evet,” diye onu onayladı Kaymakam, “doğrudur.”

“Vardır,” dedi Albay gülerek, sevinerek, “vardır böyle on parmağında on hüner adamlar. Böyle adamların bizimle işbirliği yapmaları çok iyi olur.”

Ayağa kalktı. Murtaza Ağayı bugün daha yakından tanımış, daha çok sevmişti. Bunun için Kaymakama teşekkür etti.

Albayın otomobili daha kalkmadan o, evinin yolunu tutmuş koşuyordu. Soluk soluğa kalmıştı. Merdivenleri hızla çıktı:

“Nerede, nerede, nerede benim kardaşım? Özürler dilerim yahu. Hani sen de ne onurluymuşun bre kardaşım! Narıbeyza imişsin, yani beyaza kesmiş ateş, yalım gibi imişsin. Biz seni sınamaya kalkmadan…” Odalara giriyor çıkıyordu: “Hüsne, Hüsne,” diye bağırdı, “Hüsne, sen nerelerdesin böyle, Hüsne-ee!”

Hüsne Hatunla, ötekiler salona bir anda doluştular. Yanaşmalar, seyisler, katipler, çocuklar da geldiler. Hepsi de öyle süklüm püklüm, sus pus duruyorlardı.

“Ne susuyorsunuz öyle? Nerede Ali Ağa kardaşımız?” “Gelmedi,” dedi Hüsne Hatun. “Sabahtan beri ona göndermedik adam komadım, gelmiyor. Giden hiçbir adamla da, ağzını açıp bir tek sözcük konuşmuyormuş.”

“Allah Allah, ne demek bu, niyeymiş o, Allah Allah! Ne olacak şimdi?” Sedire oturdu, başını önüne eğip düşünmeye başladı. “Siz gidin,” dedi ayakta duran ev halkına. “Hüsne, sen

kal!”

Hüsne Hatun geldi onun yanma oturdu. Yan yana, öyle bir süre kaldılar, hiç konuşmadılar.

“Ne diyorsun Hüsne, ben mi gideyim o Topal ayağına sıçtığımın ayağına, her şeyi bütün kasaba biliyor, onu giydirip kuşattığımı, sonra da nasıl kovduğumu şu kasabada duymayan kaldı mı? Kalkar da onun ayağına gidersem, şimdi bütün kasaba üstümüze gülmez mi?”

“Varsın gülsünler,” diye gülümsedi Hüsne Hatun. “Varsın gülsünler, kim onlar, bir sürü baldırıçıplak. Can pazarı bu. Bizim canımız sırat köprüsünde. Biz kılıcın ağzı üstünde yürüyo’

192

-uz. O baldırıçıplaklara da ne oluyor? Duydun mu sen, duydun mu hiÇ/ İnce Memed ne olmuş?”

“Allah belasını versin onun.”

“On iki yeşil donlu, on iki kır ata binip gelmişler. Onun ölüsünü bir yeşil ipekliye sarıp gene yeşil bir kır ata bindirmişler alıp gitmişler. Bütün bu işler olurken de candarmalar bakıp kalmışlar, ağızlarını bile açamamış, öyle lalüebkem oldukları yerden kıpırdayamayıp onları seyretmişler.”

“Yalan. O iş başka…”

“Biliyorum yalan, yalan ya… İnce Memed Düldül dağındaki Kırk Ölmezlerin arasına götürülmüş. Çok değil, yakında, yalınkı-lıçlı, yeşil donlu bin kişiyle zuhur edecek… Zuhur ve huruç edecek, inecek Çukurovaya, bütün Çukurovayı ele geçirecek. Malı çok olandan alıp, malı olmayanlara verecekmiş. Zuhur ve huruç ettikten sonra Çukurovada, ve hem de koca Toroslarda kurt ile kuzu birlikte yayılacakmış. Herkes çalışacak, herkes eşit kazanıp, eşit yiyecekmiş. Kimsenin kimsede gözü kalmayacakmış. O İnce Memed zuhur ve de huruç edince değil insanın insanı en küçük bir biçimde incitmesi, en küçük bir biçimde de kimse kimsenin gönlünü bile kırmayacakmış. O, zuhur ve huruç edince insan değil insanı, yerdeki karıncayı bile incitmeyecekmiş… O zuhur…”

“Yeter, sus allahaşkına, sus Hüsne Hatun, yalan, bütün bunlar külliyen yalan… O Molla Duranın başının altından çıkıyor bütün bunlar. Ona uydur dedik ya, bu kadar da demedik. Adam şimdiden İnce Memedi bir de ermiş ederse, yandık bittik. Bir eşkıya yetmedi de, bir de biz ermişle mi uğraşacağız? Hay Allah belanı versin Molla Duran, vur dedik diye bu kadar da öldür demedik! Durumumuzu biraz kurtaracak bir şey uydur da halkın ağzına ver, dedik. Bakın hele şimdi… Biz ne söyledik, o ne yapmış!”

“Doğru,” dedi Hüsne Hatun. “Bütün bu söylediklerim doğru. On iki yeşil donlu, kır atlı, biribirinin tıpkısı, hepsi de biribirinin burnundan düşmüş gibi, hepsi de İnce Memede benziyorlar. İnce Memede de… İstersen çağır da bizimkilere sor, onlar gözleriyle görmüşler. Bizimkiler niye yalan söylesinler, hem de sabaha karşı, ıhırcık karanlık yiter, tanyerleri ışırken… Bir iyice görmüşler.”

193

“Yalan!”

“Yalan olamaz, kurban olduğum Murtazam. Yalan olamaz bu. Çöldeki devekuşu gibi başımızı kuma sokmayalım. Molla Duran Efendi, taaa Mısırlarda okumuş, o diyormuş ki, İnce Me-med zuhur ve huruç edecekmiş.”

“Allah bin belasını versin o Molla Duranın… Şimdi biz bu Topal Ali işini ne yapacağız, sen onu söyle bana?”

“Bir adam daha gönderelim. İstersen hatırlı birkaç adam gönderelim. İstersen cami imamını gönder.”

“Ben onu biliyorum, tanıyorum, kimi göndersek gelmez.”

“Öyleyse sen git de gönlünü al!”

“Olur mu, bu yaştan sonra nasıl giderim o ayağına sıçtığım itin topal ayağına? Aaah, ah, ah,” diye dişini sıktı, çenesi çatır-dadı. “Yazık, çok yazık ki Topal Aliden başka çaremiz yok. Ne yapmalı?”

“O senin kardasın değil mi, kardaşını sen gücendirmedin mi, büyük de olsan onun ayağına gitmelisin.”

“Ağırıma gidiyor Hatun, ağırıma gidiyor, o Topal bokun ayağına gitmek. Ölsem daha iyi.”

“Allah göstermesin.”

“Görenler bana ne diyecekler? Bütün kasabanın diline düşeceğim. Buradan kaçıp gitsek de, bu beladan sıyrılsak mı? Birkaç yıl Adanada otursak mı, şu İnce Memed belası ortadan kalkana kadar, ne diyorsun Hatun?”

“Sen bilirsin.”

“Ya bu işler, bu atlar, bu çiftlikler… Herkes dünya kadar tarla kapatır, şu ovayı yağma ederken ben ne olacağım? Başka çaresi yok… Aliyi geri getirmekten başka mümkünümüz çaremiz yok. O benim canımı korurdu. Ne gereği vardı, onu sınamanın, böyle bir şakayı yapmanın, her adam her şakayı kaldırabilir mi?”

Susup başını önüne eğdi, uzun bir süre öylece kaldı. Hatun da yanında öyle kalakalmış, o da düşünüyor, İnce Memedin zuhur ve huruç edeceğine, bir gün gelip hanumanlan söndüreceğine inanıyordu. Kızlığında, babasının evindeyken, yeşil donlu bir ermişin bir gün ortaya çıkacağını, doğruluğu, iyiliği, eşitliği, kardeşliği yayıp pekiştireceğini, kimsenin kimsede hakkının kalma-

194

yacağını, kısa çöpün bile uzundan hakkını alacağını, herkesin, dünyadaki her yaratığın mutlu olacağını, yüzü gülmeyen kişinin, yaratığın kalmayacağını, bütün dağların, ovaların, köylerin, kasabaların, şehirlerin ağzına kadar çiçekle dolacağını, bütün dünyanın bir çiçek bahçesine döneceğini, ölümden başka hiçbir kaygının kalmayacağını, bu adam sayesinde, çok duymuştu. Neden o adam İnce Memed olmasındı? Kanlı bir kişiden, yeşil donlu ermiş olur mu, diye sormaktan da alamıyordu kendini. Beş köyün üstüne kendini tanrı yapar da Abdi Ağa gibi, beş köyün insanına da zulüm ederse, her kim ki o Abdiyi öldürürse ermiş olur ya… Ali Safa Bey gibisini… Ermiş olur ya…

“Ermiş olur ya…”

“Ne diyorsun?” diye sordu Murtaza Ağa, yüzü allak bul-laktı.

“Sen git Topal Aliye. Çok düşünme öyle. Nasıl olsa gideceksin.”

“Doğru, gideceğim.” Ayağa kalktı. “Alinin giyitleri, postalı, fötür şapkası nerede?”

“Bir tek postalı evde, ötekilerin hepsini sen seyis Şaban Ustaya vermedin mi?”

“Eeee şimdi ne yapacağız, o sevinçle amma işler yapmışız ha!”

“Canın sağ olsun, geçer.”

“Geçer,” dedi Murtaza. “Geçer ya şimdi ne yapacağız şu giyit işini?”

“Şaban Usta burada, aşağı evde çalışıyor, şimdi ben bir adam gönderir o giyitleri aldırır getirtirim. Şaban Ustaya da bunun tıpkısı giyit, şapka alırsın. Kundurası da caba.”

“Hemen,” dedi Murtaza Ağa, sevindi.

Hüsne Hatun bir yanaşma çağırdı. Şaban Ustaya gitmesini, giyitlerini alıp gelmesini, usul usul, en ince ayrıntısına kadar anlatarak buyurdu. Biraz sonra giyitler, kırmızı postal, fötr şapka ipekli bir bohçaya sarmalanmış, Murtaza Ağanın yanma konmuştu.

“Başka hiçbir mümkünüm çarem yok, benim bu Topal ırzı kırığına ölüm gidiyor, ama ne gelir elimden? Söyle de atımı Çeksinler.”

195

11

“At hazır, kapıda seni bekliyor.”

“Sağ ol Hatun.”

“Allah sözünü geçkil, kılıcını keskin eylesin.”

Değirmen kapısında onu saygıyla Kara Hasan Ağa karşıladı, atının başını tuttu, Murtaza attan inince atı götürdü çınar ağacının altına bağladı.

“Hoş gelip safalar getirmişsin Murtaza Ağam, değirmenimize.”

“Sağ olasın,” dedi Murtaza Ağa, ama bir türlü de değirmene doğru bir adım atıp da yürüyemiyordu. Pervanelere dökülen su, dönen taşlar, şakıldaklar inanılmaz, kulakları sağır edici bir gürültü çıkarıyorlardı. Hasan Ağa onun söylediklerini bir türlü anlayamıyor, ötekiyse avazı çıktığı kadar bağırıyordu.

Hasan Ağa edemedi:

“Dur Ağam,” dedi, “şu değirmeni durdurayım da geleyim.”

Değirmene koştu, o korkunç gürültü de kirp diye kesildi. Ortalığı derin bir sessizlik sardı. Bu sessizlik daha çok ürküttü Murtaza Ağayı.

“Diyordum ki…” diye kekeledi. “Hani diyordum ki, bizim deli oğlan, kardaşım Ali buradaymış…” Konuşurken gülmeye çalışıyor, gülemiyordu.

Kara Hasan Ağa:

“İçerde canım, içerde o. Keyfi yerinde ya, geldi geleli hiç dışarıya çıkmadı.”

“Nasıl çıksın fıkara,” dedi Murtaza Ağa. “Ben öyle bir bok yedim ki, o da şakamı anlamadı. Benimkisi de eşek şakasıydı-Yaaa, eşek şakasıydı.”

Orada dikilmiş duruyor, içeriye bir türlü yürüyemiyordu. Kara Hasansa undan apak olmuş değirmenin kapısını açmış, “Buyur Ağa,” diyerek onu bekliyordu.

“Buyur Murtaza Ağam.”

Murtaza Ağa sanki onu duymuyordu.

Belki böyle yarım saatten fazla kapıda durdu kaldı. Güldü gülemedi, konuştu konuşamadı. Kara Hasana abuk sabuk bir şeyler sordu, ondan, bir kulağından girip ötekinden çıkan karşılıklar aldı. Birazıcık kendisine gelince gülebildi. Baktı ki duru-

196

^m iyice. Birkaç kere daha gülmeyi denedi, bayağı gülebiliyordu, hemen gülerek içeriye girdi, sevinçli bir sesle bağırarak:

“Ben geldim Ali kardaş. Dağ Musaya gelmezse Musa dağa gider. İşte ben geldim. Nasılsın, iyi misin, gül yüzlü kardaşım Ali? Yahu adam Ağasına bir hoş geldin de mi demez? Bak hele «una, şuna bak, Hasan Ağa. Doğru, hakkın var. Beni affetmeni, bağışlamanı dilemeye geldim senden. Özür dilemeye geldim. Beni eylediğim kusurlardan dolayı canı yürekten bağışlamanı dilemeye geldim, muhterem ve hem de yüce gönüllü kardaşım. Ben seni sınamak istediydim, keski sınamaz olaydım da, dilim ağzımda çürüyeydi. Hani dedim ki, şu yiğit kardaşımızı bir sınayalım, mademki bir ömür boyu kardaş olduk. Abooov, denemez olaydım da, boyum devrileydi. ABooov kardaş, sen ne onurlu adammışsm öyle, beni, şakamı gerçeğe alıp o giyitleri çıkarıp üstümüze atınca, ben bir oldum ki, ben bir oldum kardaş, senden bunu hiç beklemiyordum, çoluk çocuğumun içinde, hatunlarımın önünde ben öyle oldum ki, dondum kaldım. Eğer ki, bir hançeri alıp da yüreğimin başına saplasaydın bir damla kanım çıkmazdı. Ben öyle perişan, öyle perişan oldum ki… Bütün çarşı, kasaba bu senin bana yaptıklarını duymuşlar da, herkes bana acımış, Murtaza Ağa bir kardaş bulduydu kendisine, onu da bok yoluna elinden kaçırıp, şu darı dünyada tek başına, bir başına gene kimsiz kimsesiz kaldı, demişler.”

Elindeki mavi ipekten giyit bohçasını görünce anımsadı.

“Kalk,” diye sertçe buyurdu. “Kalk da çıkar o üstündekileri, bunları giy de eve gidelim. Kapıda atın seni bekliyor.”

Arkaya döndü, Kara Hasan kapıda bekliyordu:

“Bu giyitleri kardaşıma sen mi aldın?”

“Ben aldım Ağam, ben ne yapayım, değirmene geldiğinde çırılçıplaktı.”

“İyi yapmışsın. Kardaşıma gösterdiğin bu konukseverlikten dolayı sana candan ve hem de yürekten teşekkür ederim. Ve hem de hürmetlerimi sunarım.”

“Sağ ol Ağam. Ben de zatına bin kere hürmet ederim, o mübarek ellerinden öperekten…”

“Kaç para verdin bu giyitlere?”

“Hiçbir kıymeti yok Ağam.”

197

“Ne demek kıymeti yok? Sen fıkara bir adamsın. Ne demek ola ki…” Hemen cüzdanını çıkardı. “Ne demek ola, ne demek ola ki… Sen benim iki gözümden de aziz kardaşımı böyle ağırlamışsın, al, al, al şunu.”

Ona bir elli liralık uzattı.

“Aman Ağam, bu çok… Hem de o kadar çok ki… Ben bu parayı bir yılda kazanamıyorum, aman Ağam, kulun kurbanın olayım, ben ne yapacağım bu kadar parayı?”

“Çocukların var. Al ve cebine koy o parayı.”

Sesi sert ve buyurucuydu. Kara Hasan onun buyruğundan dışarıya çıkamazdı. Elleri titreyerek, örme bir kese çıkarıp elli lirayı dürdü büktü, içine koydu.

“Kalk Ali kardaşım, çıkar o partalları da kendi giyitlerini kuşan.”

Alinin başı önündeydi. Sanki taştan bir adamdı. O ne söylerse söylesin hiçbir tepkide bulunmuyordu.

Murtaza Ağa, Kara Hasana gözlerini dikti, uzun uzun ona baktı. Ondan bir imdat ister gibiydi, sonunda vazgeçti:

“Sen dışarı çık temiz ve hem de saf, iyi yürekli Hasan Ağa. Senin için Molla Duran Beyefendiye de söyleyeceğim, bu yıl kirayı senden almasın olur mu?”

“Sağ ol Ağam.”

Bu değirmen Molla Duran Efendinin, öyle değil mi?”

“Onun Ağam.”

Murtaza Ağa başıyla kapıyı kapa da git, diye işaret etti. Öteki çıkarken:

“Buralardan da ayrılma,” dedi. “Çağırınca duyacak bir yerde ol.”

“Olur Ağam.”

“Bak Ali kardaşım, biliyorum, seni çok gücendirdim, o gülden nazik, ipekten ince, ışıktan hafif, o güzel yüreciğini kırdım. Biliyorum, yürek bir sırça çiçektir. Bir kere kırılınca o çiçek bir daha öyle bir çiçek olur mu, olmaz, biliyorum olmaz, ama kar-daşların sırça gönülleri biribirlerine öylesine sıcaktır ki, kard aşlık yüzünden sırça bile birleşip, ne kadar kırılırsa kırılsın, un ufak olsun, eski haline gelebilir. Her sabah taze, mavi bir sarmaşık çiçeği gibi yeniden açabilir. Yaaa kardaşım…”

198

Alinin tam karşısına geçip durdu, alttan eğilip yüzüne baktı:

“Ne oluyor sana, niye böylesin kardaşım? Rica ederim bir söze var. Çok çok rica ederim, yalvarırım sana. Oğlunu öldürdüm, ocağına düştüm senin. Ayaklarının altını öpeyim Ali, bana bir şey söyle. Bir küçücük kuşum ben, bir çalıya sığınmışım, o çalı da sensin Ali kardaş, kırma beni, gel kendi evine… Bundan daha çok bir insan bir insana yalvarabilir mi Ali?”

Son sözleri çok kızgın çıkmıştı. Gittikçe de kızıyor, eli ayağı usuldan da titremeye başlamıştı.

“Söyle Ali,” diye gırtlağı yırtılırcasma bağırdı, “söyle konuşmayacak, bir söze varmayacak mısın, ulan dinsiz imansız, Allahsız kitapsız Topal, bir can için de olsa bir insan bu kadar yalvartılır mı?”

Değirmeni bir uçtan bir uca gidip geliyor, ayaklarını yere vuruyor, kollarını açıp kapatıyor, avurtlarını şişiriyor, bir o yana, bir bu yana boynunu kıvırıyordu.

“Ulan Topal,” diye avazı çıktığı kadar gene bağırmaya başladı, “ulan Topal bacağına sıçtığımın deyyusu, sen iki iz sürmekle kendini bir bokum mu sanıyorsun? Ulan yabandomuzu, domuz taşağı uyuz Topal, ulan sen adam mısın sen…”

Ne kadar küfür varsa arka arkaya sıralıyor, küfürleri de bir türlü bitip tükenmiyor, Topalsa olduğu yerde, olduğu gibi taş kesilmiş, soluk bile almıyor, en küçük bir biçimde kıpırdamıyor, gözlerini bile kırpmıyordu.

Sonra Murtaza Ağa biraz ileri gittiğini anladı, sesini indirdi yumuşattı:

“Bak Ali kardaşım,” diye yeniden yumuşacık, kadife gibi bir sesle konuşmaya başladı. “Bak Ali kardaşım, bu kardasın Murtazaya bir iki söz söyle de, öldürme beni. İstersen kendi evine gelme. Böyle küs durma, ne olursun, yüreğimi, benim bu ince, çocuksu, yiğit yüreğimi ve hem de Topal Alinin öz bir kar-daşınm yüreğini dilhun ediyorsun, yani kan ağlatıyorsun ve hem de paramparça ediyorsun. Bir tek sözcük söyle kardaşma Ali. Aliii, Aliiii, Aliiiii… Bir şey söyle bana da hiçbir şey yapma.”

Önüne vardı, gene eğildi, yüzüne baktı, sevinçle doğruldu: “Yüzün yumuşadı, o güzel, o gül yüzün yumuşadı! Murta-

199

 

za kurban olsun o gül yüzlere, Murtaza hayran olsun! Yumuşadığına göre demek konuşacaksın ha? Bekleyeyim bakalım. Biraz bekleyeyim. Hay kurban olduğum Allah, bu güzel günün de mi varmış, Ali kardaşım konuşacak. Çok şükür, çok şükür Allahıma, çok şükür Alimi konuşturana…”

Kapıdan değirmen taşlarına, taşlardan kapıya yürümeye başladı.

“Bekliyorum, bir tek sözcük söyle, o da, Murtaza, diye söyle. O kadar, senden başka bir şey istemiyorum.”

Köşeye atılmış, eski, aşınmış bir değirmen taşının üstüne oturdu. Kan ter içinde kalmış, gözlerini de Aliye dikmişti. Kızmaya başlıyor, boğazına bir yumruk geliyor tıkanıyor, Alinin üstüne atılıp onun boğazını sıkmak istiyor, sonra da büyük diretme gücüyle kendisini yeniyordu.

İçini çekerek ayağa kalktı:

“Benimle konuşmayacaksın ha? Ben ne yapayım öyleyse? Ali, bana bak…” Sesini iyice yumuşattı, kendisi de bir iyice kendi sesini dinledi. Sesi sıcaktı, içe işleyici ve yürektendi, sevecendi. “Bak Alim, oğlum, kardaşım, iki gözüm, gözlerimin bebeği, bak, sana söylüyorum, on bir çocuğun ve hem de bir tek avradın var, olur mu, daha gençsin, iki tane gül gibi karı daha alabilirsin. Sana yüz dönümlük bir çiftliği daha şimdiden verdim. Üstüne tapusunu yarın çıkartmazsam anam avradım olsun. İşte Ali, bundan büyük yemin olur mu? Bak Alim, bak oğlum, bak iki gözümün çiçeği, istersen sana bir de ev alacağım. Alacağım değil, aldım! Muhacir Muradın iki katlı konağını… Yüz otuz liraya satıyormuş, onu da sana aldım. Anan sütü gibi sana helal olsun. Yarın onun da tapusu elinde olacak… Bak oğlum Ali, tapu senin elinde olursa ne evi, ne de tarlayı kimse senin elinden alamaz. Al atın da kapıda bekliyor. Evde de yeni fabrikadan çıkmış bir Alaman filintası, kız gibi. Ne diyorsun Ali? Seni maaşa da bağlayacağım/ altın kakmalı tabancamı, altın kordonlu, bana İsmet Paşanın hediyesi saati da sana vereceğim.”

Onu usulca omuzlarından tutup sarstı, sırtını sıvazladı. “Haydi kardaşım kalk evimize gidelim,” dedi. “Çok geç oldu. Hatun seni ne kadar sever biliyorsun, kardaştan da ilen,

200

simdi bizi gözleyi gözleyi gözleri dört olmuştur. Ne diyorsun Ali, gelmiyor musun?”

Yorulmuştu, köşedeki taşa gitti. Körük gibi soluyordu. Tozlu, örümcek ağlı tavana kırlangıçlar kocaman bir yuva yapmışlar, yuvada da sarı sarı kocaman ağızlı yavrular, kefli ağızlarını açmışlar, kıyameti koparıyorlardı.

Murtaza yerinden kalktı, dinginlemişti. Elini havaya kaldırdı, parmağıyla yuvayı gösterdi:

“Bak şunlara Ali kardaş,” diye güldü. “Bak şunlara, kuş yavrusu kuş yavrusu iken bak ağızlarını açmışlar, yem getirecek analarını, babalarını bekliyorlar. Ya senin o dağlardaki on bir yavrun, on bir tane ciğerparen, ne üstte üst, ne başta baş, aç susuz, senin yolunu gözlüyorlar. Onları niçin kurtarmak istemiyorsun?” Sesini yükseltti: “İşte ben sana, hem de öz bir kardasın, elimi uzatıyorum, bu eli geri çevirme.”

Uzatılmış eli öyle havada, Alinin burnunun dibinde duruyordu. El bekledi, bekledi, sonunda da usuldan titremeye başladı.

“Demek bu eli kabul etmiyorsun? Pekiyi kardaşım.” Sesini gene yumuşattı, sıcacık, içtendi. “Olur kardaşım, sen bilirsin kardaşım.”

Elini indirip dışarıya çıktı.

Alinin içi gidiyordu. Bu adam bu sefer her dediğini yapacaktı ya, Alinin onunla konuşmak, onun yüzüne bir daha bakmak içinden gelmiyordu. Hele dağdaki perperişan çocuklarını anınca Alinin yüreği cızz etmişti. Çocuklarını o korkunç yoksulluktan kurtarabilirdi. Onun çocukları da şu Çukurovada okuyabilir, yanaşmalıktan, çobanlıktan, ırgatlıktan kurtulabilirlerdi… Az daha ayağa kalkıp Murtaza Ağanın boynuna sarılacak, sen benim öz bir kardaşım Murtaza Ağasın, ben, senin beni sınadığını anlamıştım, diyecekti. Çalıştı çabaladı, yapamadı. Yüreği götürmedi. Kendini yenemedi. İşte Murtaza Ağa da gitti- O da ömrünün en büyük fırsatını kaçırdı.

Topal Ali içerde kendisiyle böyle cebelleşirken, Murtaza Ağa Kara Hasanın elinden tutmuş içeriye girdi, gürleyerek, sevinçli bir sesle:

“Şuna bir akıl ver Kara Hasan,” dedi. “Seni Allahm huzu-

201

runda yemin edeceğim için şahitliğe çağırdım. Ben şimdi ne söylüyorsam, Kurana el basarım ki ve de Allahm büyük adı üs_ tüne yemin ederim ki, şu söylediklerimin hepsini Topal Ali nam kardaşıma vereceğim.”

Vereceklerinin hepsini bir bir saydıktan sonra Kara Hasana sordu:

“Saydıklarımın hepsini aklında tutabilir misin?”

“Tutabilirim Ağam.”

Murtaza Aliye döndü, elini sırtına koydu. Ağlamaklı bir sesle:

“Konuş Ali,” dedi. “Kalk da evimize gidelim.”

Elinin altındaki Alinin sırtının ürperdiğini sezinledi. Ardından da onun titrediğini anladı.

“Haydi Ali, Hüsne Hatunun zatını gözleyi gözleyi gözleri dört olmuştur.”

Konuşmasını sürdürdü. Yalvardı, kızdı, sövdü, bağırdı, çağırdı, sızlandı, yumuşadı, bir su gibi sesi aydınlandı. Ali taş kesilmiş konuşmuyordu.

Açık kalmış kapıdan ok gibi giren kırlangıcı görünce sesini kirp diye kesti. Kuş gelmiş yuvasının yöresinde dönüyor, yavrular da ağızlarını kocaman kocaman açmışlar, yaygarayı basarak, analarının vereceği yemi bekliyorlardı.

Aliye vardı, kocaman elleriyle onun başını tutup hızla yukarı kaldırdı:

“Bak şu kuşa,” dedi, “bak şuna… Bak bak şuna… Bak yavrularına nasıl sevinerek yem getirmiş de veriyor, bak! O bir hayvan, sen de insansın. İyi bak!”

Alinin kararmış yüzü terlemişti, gözleri de ıpıslaktı.

“Haydi Hasan Ağa, biz dışarıya çıkalım, o da şu kuşa baksın da insanlığından utansın. Utansın da aklı başına gelsin. Ben az sonra gene geleceğim.”

Ali onun arkasından koşmaya çalıştı, ayağa kalkamadı, konuşmak istedi, ağzında dili dönmedi. Sanki dili şişmişti. Gözlerini de gidip gelen, yavrularının ağzına bir şeyler koyan kırlangıçtan ayıramıyordu.

Murtaza Ağa geriye döndüğünde onu öyle bıraktığı gibi başı havada, gözleriyle yavrularını doyuran kuşu izler buldu.

202

“Konuşmayacak mısın Ali?”

Alinin başı gene önüne düştü.

“Konuşmayacaksın demek Topallar Topalı Ali… Ben de senin başına bir işler getireceğim ki felek de maşallah desin! O Adanadaki candarma Miralayı kim, benim canı azizim, ve hem de öz bir biraderim değil mi, işte ben sana yakında bir kulp takacağım ki kulp derim sana. Beni iyi, iyi dinle Topal Ali, Ferhat Hocayla Yobazoğlunun bir suçları var mı, neden yatıyorlar içerde? Ferhat Hoca gibi bir Allahın mübarek adamı hiç adam öldürür mü, fıkara Ademi öldürüp ne yapsın o, neden öldürsün Ademi o, bir sebebi ve de bir sebebül hikmeti var mı? O şimdi içerde, belki de onu asarlar. Neden bu hale getirdiler onu, çünkü biz bir istihbarat aldık ki o, İnce Memedi himaye ediyor. Bir de o, ne olduğu belirsiz bir kimsedir, casus mu, Bolşevik mi, nereden geldiği belirsiz bir kişidir. Onun pis vücudunun tezelden, derakap ortadan kalkması gerek. Ya Yobazoğlu? Neden yatıyor, o fıkara bok yoluna, o, İnce Memedin bindiği Ali Safanm atı yüzünden yatıyor. Ali Safa Beyin ölümüne de o sebep oldu. Hepimizin ölümüne, kasabamızın adının şu koskocaman Türkiyede kötüye çıkmasına o sebep oldu. Onu, İnce Memede at verdiğinden dolayı meydanın ortasında asacaklar. Bak Ali, Miralay kardaşım sana iş teklif ediyor, demek ki sen yüce bir devlet memuru olacaksın. Ve biz Ağalar, Beyler, hepimiz senin yanına şapkamız elimizde salavatla varacağız. Miralayım bana dedi ki, mademki senin kardasın Topal Ali Efendi böyle hünerli bir adamdır, yeryüzünün en büyük izcisidir, yerdeki karıncanın, ağındaki örümceğin, gökteki kuşun izini sürer, biz de onu devlet memuru yapıp ölünceye kadar maaşa bağlayacağız. Ve hem de yüzbaşı maaşına, öyle uzatmalı kel onbaşı maaşına değil. Sen öldükten sonra da çocukların alacaklar bu maaşı. Seni hükümet izcisi yapacağıma, maaş bağlatacağıma da Kurana, o yüce kitabımıza el basarak ant içerim. Miralay dedi ki senin izci kardasın sayesinde bu dağlarda ne eşkıya kalacak, ne de hırsız… İzlerini sürüp yerini derakap bize bildirecek, biz de…”

Geldi elini Alinin omuzuna koydu:

“Kalk,” dedi, “kalk da gidelim ala gözlü kardaşım. Kalk,

203

kul kusursuz olmaz, demiş atalar. Bir kusur işledik diye beni de, kendini de, çocuklarını da mahvetme. Bak o kırlangıcı gördün ya… İşte, bir küçücük hayvanı, senin ancak bir parmağın kadar var o kırlangıç, ondan örnek alalım da biz insanlığımızdan utanalım. Bir kırlangıç, küçücük bir kırlangıçken, bak nasıl da bakıyor yavrularına.”

Sevindi, gülümsedi.

“Sen hiç uçarken gördün mü kırlangıçları, görmez olur musun, gökte bir inerler, bir çıkarlar, ok gibi bir süzülür, bir göğe ağarlar, ne yaparlar böylece, söyle, sen herkesten daha iyi bilirsin, söyle, ne yaparlar?”

Biraz geriye çekilerek onun sorusuna karşılık vermesini bekledi. Belki kendinde olmadan ağzından bir sözcük kaçardı bu inatçı, alçak adamın.

“Söyle, söyle, söyle ne yaparlar?”

Baktı ki bu oyuna düşmedi Topal Ali, bağırmaya başladı:

“Söyle Topal mendebur, topal bacağına sıçtığım, ne yaparlar, sinek toplayıp yavrularına getirmezler mi, söyle topal bacağına sıçtığımın, topal sineği… Ulan sen kimsin, bir sinekten de kıymetsiz bir mahlukat değil misin?”

Kapıya koştu, açacaktı vazgeçti, geriye döndü.

“Bak sana son sözümü söylüyorum, iyi dinle beni, günah kalktı benden. Yakında bu değirmenin kapısında bir adam öldürülecektir. O da tam gözbebeklerinden kurşunlanarak, işkence edilerek, derisi yüzülerek, bir çuvala koyularak şu değirmenin abarasma atılacaktır. Bunun cezası idamdır. Sonra beş adam gelecek, amenna, biz kendi gözümüzle gördük, bu adamı Topal Ali öldürdü diyecekler. Bu şahitlerden birisi de sana iyilik eden, burada günlerdir karnını doyuran değirmenci Kara Hasan olacak, isterse şahitlik etmesin, bu değirmenin sahibi kim biliyor musun, Molla Duran Efendi. Anladın mı şimdi? Seç şimdi ikisinden birisini, ya asılmak, ya da devlet memurluğu, ya da çiftlik sahipliği, seç birisini…”

Sesini son perdesine kadar yükseltti:

“Ben şimdi gidiyorum. Konuş, konuş Aliiii…” Sanki kilometrelerce öteye bağırıyordu. Ali sözcüğünü öylesine uzatıyordu, “İşte ben gidiyorum. Bundan sonrasını artık sen düşün.

204

Elimden de kurtulacağını hiç sanma.” Güldü. “Dağa çıksan çıkamazsın, orada İnce Memed, ovada da ben… Ben de şimdi gidiyorum, demek eve geliniyorsun?” Dişlerinin arasından ıslık gibi bir ses çıkardı: “Sen görürsün!”

Kapıyı öylesine hızla çarptı ki, bütün değirmen sallandı, Aliyi de irkiltti.

Az sonra da kapıyı yavaşça açarak geriye döndü:

“Bak Alim, kardaşım, ne geldi aklıma, beni şimdi iyi dinle, bundan sonra sana Topal Ali demeyecekler. Belki, alışkanlık, sana Topal Ali diyecekler ya, sen topallamayacaksın. Neden ki dersen, Alamanın payitahtı Berlinde ayak gibi ayak yapıyorlarmış, etten kemikten. Ben sana Alaman kardaşlarımızdan, Ala-man bizim kardaşımız değil mi, bir milyona da olsa bir ayak getirtip taktıracağım. Yok, ille ayağı biz ancak Alamanyada takarız derlerse, biz de seninle Alamanın payitahtına gider, yeni ayağını orada taktırırız.” .

Bu buluşuna çok güveniyordu. Buna da hayır diyebilirse bir insan, artık o insandan daha aşağılık birisi olamazdı.

“Sen de bundan sonra yeni ayağınla taşların kayaların üstünden, ağaçların tepesinden, dağların doruğundan keklik gibi sekersin. Sekersin de ne izler sürersin, değil mi kardaşım?” Sözünü kesip, birdenbire bir sevinç çığlığı koparttı: “Bak, bak Ali kardaş, bak! Kırlangıç gene geldi, bak bak, bak Ali kardaş, yavrular ağızlarını nasıl açtılar bak, kafam girer ağızlarına, sarı sarı, boyunlarını da nasıl uzatıyorlar, bak, bir karış, kerataların boyunları kopacak…”

Ali onun, bak bak, demesiyle başını kırlangıç yuvasına çevirmiş, gülümseyerek kıyameti koparan yavrulara, onların yöresinde uçarak dönen ana kırlangıca bakıyordu.

“Ali konuş!”

Ali hemen başını gene önüne indirdi. Bu sefer Murtaza Ağa tam zıvanadan çıkıp kendini paralamaya başladı:

“Ulan senin derini yüzdüreceğim ulan,” dedi. “Ulan seni kazığa oturtacağım, yaptıramaz sanıyorsun, değil mi, seni ayağına, bacağına sıçtığımın Topalı seni! Ulan biz İstiklal Mücadelesini kazanmış kişileriz. Bir Topal Ali, topal bacağına sıçtığım aŞağıhk mahlukat vız gelir.”

205

Artık köpürmüş, kenldini kapıp koyvermişti, ağzına ne gelirse söylüyordu.

Alinin karşısında böyle, değirmenin içinde dört dönerek ne kadar sövdü saydı, kendi de, Ali de, değirmenci Hasan da farkında değildi. Bu ara değirmene gelenler, içerdeki sesi, şamatayı duyuyorlar, bahçenin bir köşesine çekilip siniyorlardı.

Sonunda:

“Ağzına sıçtığımın topal deyyusu, sana insanlık değil, ölüm, zulüm layık,” dedi, kapıdan bir ok gibi çıkıp atma yürüdü. Değirmenci Kara Hasan hemen koştu, atın başını tuttu, üzengiye yapıştı. Atına atlayan Murtaza Ağa, kapkara kesilmiş bir yüzle birazıcık eğildi, yavaşça:

“Söyle ona,” dedi, “çok öfkelendim inadına, ahmaklığına, kardaşı değil miyim, elbet de öfkelenirim. Söyle ona, Vali onu Hükümetin maaşlı başizcisi yapacak, ben onun topal ayağına yeni bir ayak taktıracağım, eskisinden daha iyi olacak ayağı. Kara Hasan, eğer Ali kardaşımm gönlünü eder de evime gön-derirsen, ben de bu değirmeni alır sana veririm. Sen de bana taksit taksit ödersin. Bilirsin, ben sözümün babayiğidi bir kişiyim. Onu bu gece evde bekliyorum.”

Değirmenden içeriye ok gibi süzülen kırlangıcı Kara Hasana gösterdi:

“Bak,” dedi, “bak, şu kuşa bak, yavrularına yem getiriyor.”

Atını sürdü.

206

11

Çocuklar kasabanın üst başındaki yamaçta, murt çalısının dibinde, bir Roma mezarının önünde aşık oynuyorlardı. Çirişsiklerinin üstlerinde kurumuş çiçekleri daha dökülmemişlerdi. Çalılar, dikenler, otlar, baştan ayağa küçücük, düğme kadar, düğme kadar, sümüklüböceklerle apak kaplıydılar. Türlü türlü, kırmızı, mavi, yeşil, san, hepsi de güneşe gelince çakan, büyüklü küçüklü arılar, gürültülerle vızlayarak dalaşıyorlardı.

Aşık oyunu, koyunların, keçilerin, danaların aşık kemiklerinden çıkarılan kemiklerle oynanırdı. Bir biçim bir zar oyunuydu. Büyüklerin kumar aracı olan bu kemikler küçüklerin de oyun aracıydı.

Aşık Mustafa daha işe başlamadan:

“Neyine oynayalım?” diye sordu.

Öteki çocuklar bu soruya karşılık vermeye hazır değildiler. Çoğu kez çiğdemine oynarlardı.

“Çiğdemine,” dedi Veysi çocuk. Daha sekizini sürüyordu ya, okula gitmiyordu. İnat etmişti, hiçbir zaman da o okul dedikleri şeye gidip, o mengeneye sıkışmayacaktı.

“Daha çiğdem çıkarmadık ki,” diye onu yanıtladı Aşık Mustafa.

“İncirine.”

“İncir nerede be?” diye sordu Mustafa. “Bakın dallara bir fek incir kalmış mı, üveyikler yemiş bitirmişler.”

“Arısına.”

207

İpliklerle bellerinden bağlanmış anlar sağlarında, sollarında uçuşuyorlardı.

“Ben ütülürsem bile,” dedi Aşık Mustafa, “arılarımı vermem, kimsenin arısını da istemem. Bakın bakın,” diye az ilerde uçan arılarını gösterdi. Her birisi parmak kadar, parmak kadardı, güneşe geldikçe de sapsarı, bir altın bilye gibi şavkıyıp sönüyorlardı. “Siz hiç böyle arılar yakaladınız mı, buralarda hiç böyle arı gördünüz mü? Bu arıları kimseye de vermem, bir kişiyi sokunca, hemencecik orada, hık dedirtmeden öldürüyor.”

Tartışma uzun sürdü. Sonunda anlaştılar, kim ütülürse, ütenler onun sırtına binecekler, kara incire kadar gidip geleceklerdi. Bunu da Veysi hiç istemiyordu. Çünkü aşık oyununda şimdiye kadar bir kerecik bile olsun kazanamamış, bu çocukları sayısız, sırtında eşekler gibi taşımıştı. Oysa Veysi çocuk arı, kuş, sinek yakalamakta birinciydi. Şu kasabada onun üstüne bir avcı daha yoktu. Bir keresinde yaylada bir şahin yavrusu bile yakalamış, büyütmüştü, şahin ona öylesine alışmıştı ki, nereye gitse, onunla birlikte onun bir kulaç üstünden uçarak oraya gidiyordu. Ne yapsa, bir çalıya, bir dala, bir duvara konup onu bekliyordu. Sonra bir gece onun şahini ortadan yitti gitti. Ne olduğunu, nereye gittiğini kimse bilemedi. Veysi çocuk bütün kasabayı, kasabanın bütün yörelerini aradı taradı günlerce, kuşunu bulamadı. Sonunda işi anladı, ya kuşu çalmışlar, ya da babası geceleyin şahini birisine satmıştı. Zaten babasını, o adamı hiç sevmezdi. Bunun üstüne de ona iyice bir düşman kesilmişti, büyümeyi bekliyordu.

Her zamanki gibi gene Veysi ütüldü, çocuklar onun sırtına teker teker binip kara incire kadar gittiler geldiler. Veysi güçlü, sağlıklı bir çocuktu ya, bu kadar çocuğu sırtında taşıyınca çok yoruluyor, kan ter içinde kalıyordu.

Oyun bitince arılarını dikenlerden, otlardan çözdüler, ellerine alıp uçurarak, çalılık yamaca yürüdüler, ellerinde sivri uçlu meşe köküçleri vardı, bunlarla çiğdem soğanlarını kolaylıkla çıkarıyorlar, şalvarlarının kocaman ceplerini bunlarla dolduru-yorlardı.

Topraktan çiğdem çıkararak, arılarını bağladıkları yerden çok uzaklara gittiler, bir dere aştılar, kuru pınarı geçtiler, bahar-

208

,ja bu pınarın çam oluğundan şakır şakır sular akardı, alıçlığa vardılar, burada bodur meşelerle alıçlar karmakarış bitmişti. Bundan sonra da gene bodur, yaban zeytinleri başlıyordu. Zeytinlikler arasındaki kuru derenin yamacında, şimdiye kadar görmedikleri incir ağaçları gördüler. Her incir ağacının üstü olmuş, her birisi yumruk kadar iri incirlerle doluydu. Çocukların hepsi her yerden incirlere saldırdılar.

Aşık Mustafa:

“Çok yemeyin, karnınız ağrır,” dedi. “Kimseye de haber vermeyelim, arada sırada gelir yeriz. Bakın, bu ağaçları kuşlar da bilmiyor. Gagalanmış hiçbir incir yok.”

“Yok,” dedi Gülbahar kız.

O, hiçbir zaman erkek çocuklardan ayrılmıyor, kızlarınsa aralarına hiçbir zaman girmiyordu. “Çok da tatlı incirler, bal akıyor.”

Karınlarını doyurduktan sonra yarın üstüne sıralanıp ayaklarını aşağıya sarkıttılar. Hepsi de şu aşağıdaki mahalleden olurlardı. Bu mahallenin bütün halkı da, toptan, kadın erkek, çoluk çocuk tarlalarda ırgatlık yaparlardı. En çok da pamuk tarlalarında çalışırlardı. Yakında bütün mahalle pamuk toplamaya aşağıdaki ovaya ineceklerdi. Çocuklar pamuk toplamayı çok seviyorlardı. Çünkü her pamuk tarlasında, pamukların arasında karpuz tevekleri, domates fidanları olurdu. Her tevekte beş on ballı karpuz, her domates fidanında da yüzlerce kırmızı domates… Çocuklar saldırırlar, domatesi, karpuzu kapışırlardı. Bir de kuş yuvaları olurdu pamukların dibinde, içlerinde küçücük yavrular, ya da palazlar…

Aşık Mustafa pamukta, geceleyin iş bitip de ırgatlar dinlenmeye çekilince sazını eline alır, onlara türküler söylerdi. Söyledikleri türkülerin bir kısmı bellenmiş eski türkülerdi, bir kısmını da düpedüz kendi uydururdu. Bir Allah vergisi. Büyüyünce bir hak aşığı olacaktı, tıpkı Dadaloğlu gibi. Daha şimdiden saçı sakalı ağarmış aşıklarla karşılaşıyor, bir o, bir yaşlı aşık söylüyor, hiç bile mat olmuyordu. Bir coşmaya, ardından da bir titremeye başlayınca, sözler ağzından şu pınarlardan akan çağıl Çağıl sular gibi boşanıyordu. Eşkıyalara da çok meraklıydı. Onlar üstüne çok türkü çıkarmıştı. İnce Memed üstüne de türküle-

209

ri vardı. Şu ölen dokuz eşkıya üstüne de üç ağıt yakmıştı ya, daha kimseye söylemiyordu. Hele dursundu hele, bu yıl pa_ mukta kalabalık çok olacaktı. Dağlardan, her şeyden çok türküyü seven insanlar ineceklerdi. İşte Aşık Mustafa da ilk olarak onlara söyleyecekti dokuz eşkıyanın ağıtlarını.

“On  iki  yeşil  donlu  adam,”  dedi Veysi.   “On  ikisi  de biribirinin tıpkısı, gece yarısı gelmişler…” “Yalan,” dedi Gülbahar. “Yalan,” dedi İsmet. Mustafa susuyordu.

“İnce Memedi öldürememişler ki… Babam söyledi. Bilmiyorsunuz yani, benim babam bekçi. Görmediniz mi, nah bu kadar tabancası var, karnının üstüne asılı. İşte babam dedi ki… O İnce Memed değil başkasıymış. Babam dedi ki, İnce Memede kurşun geçmezmiş, bes alnındaki Peygamber mührü…” diye bilgisiyle övündü Fevzi. “Benim babam hem de bekçibaşı… Boyu da aşağıdaki kavak kadar.”

Oradaki bütün çocuklar, bir şey söylesin diye Aşık Musta-faya baktılar.

Aşık Mustafa, ciddi, kendine güvenmiş, türkü söyler gibi bir hal aldı, dudaklarını uzattı:

“Doğru,” dedi, “o İnce Memed dedikleri kişinin, İnce Memed olmadığı doğru. O başkasıymış. Şimdi ben size bir şey söyleyeceğim ya, kimseye söylemeyeceksiniz.”

Gözlerini teker teker herkesin üstünde gezdirdi, sonra da sesini alçalttı:

“İnce Memed, ölmemiş, yaralanmış. Alnında Peygamber mührü varmış, bu doğru, oradan yalnız kurşun geçermiş ona… Belki de oradan yaralanmıştır… Yaralandığı doğru, hem de gün gibi ortada. Geçen gece dağlardan bir Aydınlı Yörüğü geldi bize… Hiç kimseye söylemek yok. Amcamlan fısır fısır, çok gizli konuşurlarken, ben uyumuşçuluğa vurdum, onlar ne konuştu-larsa duydum. Şimdi hepsini size anlatacağım. Eğer bir kimseye ağzınızdan bir tek söz kaçırırsamz, Yüzbaşı da bunu duyar, giderler yaralı yaralı İnce Memedi orada kıstırıp yakalarlar, onu getirip pazaryerinde de asarlar, kellesini de kesip Ankara-ya, Mustafa Kemal Paşaya yollarlar. İşte böyle İnce Memed Ali

210

Safay1 öldürünce dağa kaçmış. Ali Safa çok zalim bir adammış. Köylüye kan ağlatıyormuş. İnce Memed de onu gözbebeklerinin vurmuş, dağa kaçınca candarmalar ona pusu kurmuşlar, İnce Memedi de vurup atından düşürmüşler. O atı da onu almış, dişleriyle candarmalarm arasından çıkarmış. Candarmalar ata kurşun yağdırmışlar ama, vuramamışlar. O at afsunluymuş, ona hiç kurşun değmiyormuş. At da almış onu dağın tepesindeki bir mağarasına götürmüş. Çıkmış dağın kayalık doruğuna, oradan kişnemiş, kişnemiş. Bir kanatlı ejderha inmiş bir ak bulutun içinden… At sevinmiş, onu mağaraya götürmüş. İnce Memed ejderhayı görünce korkmuş. Ejderhadır, onun yaralarını kırmızı dilleriyle yalamış, dokuz tane, dokuz yalımdan dili varmış. O saatte hemen İnce Memedin yaraları iyileşmiş. Benim Yörük kocasından duyduğum bu. Yalan mı?”

“Hiç yalan olur mu,” dedi Fevzi, “benim babam da duymuş bunu. Hiç yalan olur mu, Yörük kocasının bir yığın, nah bu kadar ak sakalı varmış.”

“Sakalı bir kucaktı,” dedi Mustafa. “O kadar sakalla insan hiç yalan söyler mi?”

Oradan kalktılar, dereyi geçip kireç ocaklarına vardılar. Orada çok tavşan yavruları olurdu. Bir tanesini bir yakalarlarsa… Mustafa bir tanesini iki yıl önce yakalamış ve büyütmüştü. Tavşan büyüyünce amcası onu kesmiş de yemişlerdi. Mustafa da çok ağlamıştı. Amcası da tavşanı kestiğine köpekler gibi pişman olmuştu. Şimdi bir daha tavşan yavrusu yakalarsa Mustafa, amcası onu hiç kesmeyecekti.

Kireç ocaklarına çıktılar. Bunlar yan yana kazılmış, yörelerine yarı yanmış yığın yığın ak taşlar atılmış derin kuyulardı.

Kuyulara yaklaşırlarken daha uzaktan burunlarına keskin bir koku geldi. Orada, oldukları yerde durdular beklediler. Yukardan esen ince yel dalga dalga kokuyu onlara getiriyordu.

Aşık Mustafa:

“Bulduk,” dedi.

“Neyi?” diye sordu Fevzi.

“Neyi olacak,” dedi İsmet. “Kel Eşkıyanın ölüsünü. Demek kireç kuyularına atmışlar onu.”

211

“Ben korkuyorum, ben ölüden çok korkarım, dönelim, kaçalım,” diye telaşlandı Veysi.

“Olmaz,” diye kesin konuştu Aşık Mustafa. “Olmaz. Hepimiz hep birlikte oraya gideceğiz.”

“Korkma Veysi,” dedi Fevzi. “Biliyorsun, sen kendi gözlerinde görmedin mi, benim babamın tabancası var, hem de kocaman, hem de karnının üstünde asılı.”

“Korkacak ne var,” diye çıkıştı Mustafa, “sen erkek değil misin?”

“Haydi gidelim,” diye kireç kuyularına yürüdü Gülbahar. “Dur sen kız!” diye bağırdı Mustafa. “Böyle işlerde hep erkekler önde gider.”

Önde Mustafa, arkada ötekiler, burunlarını tutarak kireç kuyularına kadar koştular. Bir kuyunun başında durup baktılar.

“Burada değil,” dedi Mustafa. “Arayalım.” Karşıda kuyuların üstündeki çıplak düzlükte bir sürü köpekle, bir sürü akbaba karşı karşıya durmuşlar bekleşiyorlardı. Köpekler kocaman çoban köpekleriydiler, akbabalarsa yaşlı, uzun kanatlıydılar. Köpekler yerlerinden hiç kıpırdamıyor, gözlerini akbabalara dikmişler tetikte duruyorlardı. Akbaba kalabalığına arada bir, birkaç akbaba, büyük kanatlarını sallamadan yere iniyor, sekerek geliyor, akbaba topluluğuna karışıyorlardı.

“Burada,” diye bağırdı Veysi. “Bu ocakta. Burası çok kokuyor. Ölü görünmüyor ya, burası çok kokuyor, burada.”

Çocuklar o kuyunun üstüne toplandılar. Kuyudan çok koku geliyordu ya, kireç ocağını ağzına kadar, silme mavi kelebekler doldurmuşlardı. Aşık Mustafa:

“Kel Eşkıyanın ölüsü burada,” dedi bilgiç bilgiç. “Kelebekler, bir güzel çiçeklere, bir de iyi kimselerin ölülerine çokuşur-lar.”

Ocaktaki yüz binlerce, üst üste yığılmış uçan mavi kelebeklerden dışarıya, yukarıya bir ışık yayılıyor, bütün yöreyi bir mavi, duman gibi aydınlığa boğuyordu.

Bir ara, bir hortumda yükselircesine kelebekler burgulana-

212

rak, ocaktan dışarıya uğrayıp gerisin geri indiler, çocuklar da bu sırada ölüyü görebildiler. Ölü çırılçıplaktı. Kel, dazlak başın ortasında bir kan bulaşığı görülüyordu. Bacaklarından birisi kopmuş ortalıkta gözükmüyor, öbürü de soyulmuş, ortada bir uzun ve ak kemik kalmıştı. Kel Eşkıyanın gözlerinden bir tanesi açık kalmış, canlı, alaycı çocuklara, az önce havaya uçan kelebeklere, gökte dönen üç akbabaya bakıyordu.

Kelebekler inince Mustafa çocuklara:

“Haydi gidelim, çok kokuyor,” dedi.

Aşağıya yorgun argın inip arılarını bağladıkları yerden aldılar. Mustafanın hiç keyfi kalmamış, suratı da asıldıkça asılıyordu. Bağladığı çalıdan teker teker aldığı arılarının ipliklerini çözüyor havaya bırakıyordu. Öteki çocuklar da onun gibi yaptılar.

Mustafa arıları uçup gidince olduğu yere, çalının dibine çöktü oturdu. Yüzü sararmıştı, konuşamıyordu. Öteki çocuklar da onun gibi sararmış yüzlerle geldiler onun yanma sıralandılar. Onlar da ağızlarını açacak durumda değillerdi. Böylece aradan uzun bir süre geçti. Neredeyse ikindi olacaktı.

Sonunda Mustafa göğsüne düşmüş başını kaldırdı, gözleri yaş içinde kalmıştı. Kendini tutmasa hıçkıracaktı. Sesi boğularak:

“Demek Kel Eşkıyanın kimi kimsesi yokmuş. Dedikleri doğruymuş, candarmalar da onu getirmişler buraya atmışlar.” Sustu. Az daha konuşsa boşanacaktı. Biraz bekleyince kendine geldi: “Bu gece bu ölüyü köpekler yerler. Köpekler geceyi bekliyorlar. Gece olunca akbabalar uçup gidecekler, ölü de köpeklere kalacak.”

“Sabaha kadar bekleyelim,” dedi Fevzi. “Babamın bir tabancası daha var…”

“Bekleyemeyiz,” dedi Mustafa, “ama bir şey yapmalıyız.”

“Ben artık ölüden korkmuyorum,” diye kendi kendine söy-lenircesine konuştu Veysi. “O da işte, ölü gibi ölü işte.”

“Onu köpeklere bırakmak olmaz.”

“Olmaz,” dedi Cemal.

Sustular, derin düşüncelere daldılar.

Mustafa:

213

“Akşam oluyor.”

İsmet:

“Ne yapalım?”

Mustafa ayağa kalktı, ötekiler de onunla birlikte ayağa kalktılar.

“Ne yapalım, biliyor musunuz,” diye konuştu Mustafa güvensiz bir sesle. Sonra daldı.

“Ne yapalım?” diye sabırsızlandı Cemal.

“Şu koyun damını görüyor musunuz?”

Hep birden, kireç ocaklarının biraz aşağısındaki dama baktılar.

“Ölüyü oradan şimdi alabilsek, oraya götürebilsek…”

“Allooooş,” diye hep birden bağırarak oraya koştular. Önce Mustafa, ardından Veysi, onların ardından da ötekiler ocağın dibine indiler, kelebeklerin arasından zorla ölüyü seçebildiler.

“Çıkarabilir miyiz?”

“Benim belimde bir kocaman kıl örme var,” dedi Cemal. “Belki on kulaç. Benim anam…” Ağzına burnuna kelebekler doluyordu. Eliyle kelebekleri kovdu. “Benim anam beni ipsiz hiçbir yere göndermez. Şimdi anladım.” Beline dolanmış ipi dönerek açtı, Mustafaya verdi: “Ölüyü bağla,” dedi, “biz de dışarıya çıkalım, oradan çeker çıkarırız.”

O kadar heyecanlıydılar ki, burunları bu korkunç kokuyu bile duymuyordu.

Ölüyü sürüyerek koyun damına getirdiklerinde gün batmış, karanlık kavuştu kavuşacaktı. Kapıyı bir iyice orada buldukları telle muhkem bağladılar. Akbabaları bırakan iri, azgın köpekler gelmişler, kıçlarının üstüne oturup gözlerini koyun damının kapısına dikmişlerdi. Çocuklar onlara aldırmadılar, istedikleri kadar beklesinler. Gece iyice bastırmadan, bir koşu evlerini buldular. O akşam hiçbirisi ne bir lokma yemek yiyebildi, ne de bir damla uyudu.

Daha tanyerleri ışımadan koyun damının altındaki sakızlık ağacında toplandılar. İlk önce Veysi, kucağında sakız gibi, sabun kokan iki apak patiska çarşafla gelmişti. Çarşafları, telgrafçının dul karısı Kadriye Hanımdan çalmak o kadar kolay olmamıştı. Veysi çarşafların yerini, kadının uyuduğu odayı, evlatlık

214

kızın yattığı yeri iyi biliyordu. Eve de kolaylıkla, bir kedi gibi çit çıkarmadan girdi, gel gör ki, kahpe feleğin ettiği oyuna bak, Kadriye Hanım uyumuyordu. Veysi, bir insan uyuyor mu uyumuyor mu soluk alışlarından bilirdi. Geceleri biraz hırsızlık ettiği, yiyecek bir şeyler aşırdığı için soluk alıp verişlerin ustası olmuştu. Öylesine bir soluk dinleme ustasıydı ki Veysi, bir insanın düş gördüğünü, düşünde de neler gördüğünü soluk alışlarından bilebilirdi… Kadriye Hanım hiç uyumuyor, düşünüyordu. Veysi onun soluk alışlarından ne düşündüğünü de biliyordu ya, ayıptı, kimseciklere söylenmezdi. Veysi evin küçücük balkonuna sinmiş bekliyordu. Yani, şimdi şu mikrop karı uyumazsa ne olacaktı, Kel Eşkıya kefensiz mi kalacaktı, zaten fıka-ranm kel başına gelmeyen kalmamıştı… Ama sonunda da mavi kelebekler onun üstünü örtmüşler, onun ölüsünü köpeklere, akbabalara, yılanlara çıyanlara yedirmemişlerdi. Küçücük küçücük mavi kelebekler, her birisi mine çiçekleri kadar, ufacı-cık… Çünkü, neden, çünkü Kel Eşkıya, anası ne söylüyordu, hak aşığı imiş. Bir elinde saz, birisinde de mavzer, mavzeri hiç kullanmamış… Hep saz çalar, türkü söylermiş dağlarda. Karıncayı bile incitmemiş. Öyle bir sesi varmış ki, o türkü söyleyince dağlar taşlar, kurtlar kuşlar dile gelir, bütün kızlar da, onun kel başına bakmayıp, ona karasevda bağlarlarmış. Bu Kel Eşkıya öyle bir ermiş olmayıp da başka birisi olsaydı, bu kadar kelebeğin o çukurda ne işi vardı, her birisi de ipil ipil, ışık gibi yanan mavi kelebeğin… Hiç böyle kelebek görülmüş müydü, şu dünyada? İşte böyle bir adam olan Kel Eşkıya kefensiz kalmamalıydı. Yaaa Allahım, diye, sindiği yerden ellerini göğe açarak yalvardı Veysi, şu mendebur, erkeğe doymaz karıyı bir uyutuver. Yarın çarşafların çalındığını anlar anlamaz Kadriye Hanım teyze, kıyamet kopacaktı ya, varsın kopsun. Utanmadan da Veysi-nin üstüne atacaklardı çarşaf hırsızlığını. Mahallede de herkes onu belki de ilk olaraktan savunacaktı. Söyleyin, söyleyin, söyleyin bakalım, Veysi çarşafı ne yapacak, şeker değil ki yesin, para değil ki alsın…

Sabaha karşı, az önce, dalmış gitmiş Veysi Kadriye Hanım teyzenin soluğunu dinleyince, az daha sevincinden uçacaktı. Hemen çamaşır sandığına koştu. Sandığı açar açmaz da yüzüne ılık

215

bir dağ elması kokusuyla sabun kokusu çarptı. Ya Allah, dedi kendi kendine, şu Kel Eşkıya senin bir iyi, ermiş kulunsa turuncu gül, mavi menekşe işlemeli, ha, kelebeklerin her birisi mavi, mor birer menekşeye benziyordu, çarşaflardan geçsin elime. Ve elini uzatır uzatmaz, eli koskocaman bir gülün üstüne geldi. O çarşafı çekti aldı. Bir kedi gibi sessiz, rahatlıkla merdivenin korkuluğundan kayarak indi, avlu kapısının altında, her zaman yatarak geçtiği bir açıklık vardı, oradan, elindeki çarşafı yere değdirip kirletmeden kaydı, sakızhk ağaanm altına geldi. Çarşaftaki öteki işlemeyi araştırdı alacakaranlıkta el yordamıyla, onlar da mor menekşeydi. Her şey iyiydi ya, burada tek başına ödü kopuyor, koyun damından yana da hiç bakamıyordu. Şu çocuklardan bir tanesi gelseydi, her şey o zaman daha kolay olur, iki kişi olunca daha az korkarlar, belki de hiç korkmazlardı. Gittikçe korkusu artıyordu. Neredeyse, bir çıtırtı duysa tabanları yağlayacaktı.

Arkasında bir patırtı duyunca, hemen kulakları dikildi, kaçacaktı ki, gelen karartının Gülbahar olduğunu anladı. Onu yolda karşıladı. Kız soluk soluğa kalmıştı. Elinde kocaman, kiloluk bir kolonya şişesi tutuyordu. Ağacın altına geldiler. Ortalık ışıdı ışıyacaktı. Yakından bakınca, her bir şeyleri çocuk gözleri seçebilirdi.

“Ne o elindeki Gülbahar?”

“Hiç,” dedi Gülbahar, “kolonya.”

“Nereden kaldırdın?”

“Nazlı Ablanın çeyizinden. Onda böyle on beş tane kolonya daha var. Kokuyor, üstüne serperiz.”

“Ben de ona kefenlik buldum, yolda gelirken…”

“Güzel mi?”

“Çok güzel,” dedi Veysi, “işlemeli. İyi ki düşürmüşler. Ben de yolda gelirken…”

“Ben hiç bulamadım, ben hırsızladım,” diye üzüntülü bir sesle konuştu Gülbahar.

“Olsun. Böyle hırsızlık hırsızlıktan sayılmaz, kıymeti yok,” dedi Veysi. “Bütün ölülere kolonya dökerler, bizim eşkıyamız neden kolonyasız kalsın.”

Bu sırada birisi oflayarak poflayarak yokuşu çıkmaya uğraşıyordu.

216

“Kim var orada?” diye korkulu bir sesle sordu gelen insan.

“Ben varım,” dedi Veysi, “Bir de Gülbahar.”

“Buraya gelin, getiremiyorum, yoruldum.”

Veysi:

“Cemal, sen misin?” diye sordu. “Sen burada kal,” dedi Gülbahara. Aşağıya indi.

Cemal, bir hasırı ucundan tutmuş sürüklüyordu. Bir elinde de bir kazma vardı.

Az sonra da Fevzinin sesi duyuldu. Onlar hasırı ağacın altına getirmişlerdi ki İsmetle Mustafa da geldiler. Ardından da Fevzi gözüktü. Fevzinin elinde de kocaman bir sabun kalıbı vardı. İsmet de bir kürek bulmuş getirmişti. Mustafa da bir orak taşıyordu elinde, bir kürekle birlikte.

Tanyerleri ışırken çocuklar, önce kireç ocaklarının oraya gittiler. Bütün kireç ocakları ağızlarına kadar, menekşe menekşe, ışılayan, sırtları ıslak kelebeklerle dolmuştu. Oradan aşağıya koyun damına indiler. Akbabalar, kartallar koyun damının üstüne konmuşlar, kanatlarını düşürmüşler, kartallar bir yanda, akbabalar öbür yanda karşı karşıya durmuşlar bekleşiyorlardı. Köpeklerse koyun damını çevirmişler, yan yana kıçlarının üstüne oturmuşlar, gözlerini de damın duvarlarına dikmişlerdi.

Mustafa:

“Buraya boş yere geldik. Önce mezarı kazmalıydık.”

“Ölüyü götürelim de mezarlığa öyle kazarız,” dedi Fevzi. “Hem mezarlığın yanında su da var. Ölüyü yıkarız da. Ben bir kalıp sabun getirdim.”

“Bir gören olursa ya…”

“Görsünler,” dedi İsmet. “Mezarlıkta ölü olur. Görseler ne derler ki…”

Uzun tartıştılar, Mustafa sonunda ötekilerin isteklerine uydu, koyun damının kapısını açar açmaz öylesine bir koku çarptı ki onlara, hepsi birden sersemlediler. Gülbahar hemen yetişip ölünün üstüne çeyizlik kolonyanın yarısını boca etti. Ölüyü bir anda dışarıya çıkardılar. Kolonyanın, açık havanın etkisiyle koku azıcık eski gücünü yitirdi. Akbabalar, kartallar, köpekler ölüyü gördükleri halde yerlerinden kıpırdamadılar. Oysa çocuklar, ellerinde taş, sopa onlara karşı tetikte ve hazırlıklıydılar.

217

Ölüyü hasırın üstüne yatırıp mezarlığa kadar y getirdiler. Bu arada Gülbahar, ölünün üstüne serpe serpe kolonya şişesini bitirdi. Kel Eşkıyayı getirip mezarlığın yanındaki bir hendeğe, çalıların altına yatırdılar. Onlarla birlikte, köpekler, akbabalar, kartallar da gelmişlerdi. Köpekler gene koyun damındaki gibi kıçlarının üstüne oturup ölünün yöresine hal-kalandılar. Kartallar, akbabalar, ağır ağır sekerek, kocaman kanatlarını gerip mezarların arasına indiler. Kartallar bir yana, akbabalar bir yana çekilip beklediler.

Mustafa:

“Murt çalısı kesmeye gideceğiz. Kim benimle gelecek, kim burada kalıp ölüyü bekleyecek?”

Gülbahardan başka hepsi Mustafayla birlikte gitmek istedi.

“Veysi, sen Gülbaharla burada kal, ölüye de iyi mukayyet olun. Köpekleri, kuşları yaklaştırmayın ona,” diye Mustafa buyurdu.

Murtluk kireç ocaklarının az üstünden başlıyor, Akarcaya, çam ormanlarına kadar gidiyordu. Mustafa bu işleri iyi biliyordu, az bir sürede bir mezarlık murtu biçti. Her çocuk kucağında bir kucak çalıyla mezarlığa döndüler. Kartallar, akbabalar, köpekler daha yerlerinden kıpırdamamışlar, oldukları yerlerde öyle duruyorlardı. Çalıları üst üste koydular, çok koyu yemyeşil bir yığın oluştu oracıkta, mezarların arasında. Murtlarm keskin kokusu neredeyse ölünün kokusunu bastırıyordu.

Murtu getirdiklerinden dolayı kıvançlıydılar. Burada hiçbir ölü murt çalısız gömülmezdi, Fevzi:

“Bunu iyi yaptık,” dedi. “Murtsuz ölü ölüden sayılmaz. Kel Eşkıyanın ölüsü ölü gibi ölü. Bir de yıkamalıyız.”

Mustafa:

“Olmaz,” diye diretti. “Nerede buluruz kazanı, suyu ısıtmak gerek… Olmaz. Yapamayız. Üstelik de camide yıkamamız gerek onu.”

“Mezarlıkta da olur,” dedi Fevzi. “Evlerde de yıkanır ölü.”

Ortalık karıştı, her ağızdan ayrı bir söz çıkıyordu. Ölüyü yıkamak mı, ya da yıkamamak mı üstüne bir türlü anlaşamı-yorlardı. En sonunda gene işi Aşık Mustafa kestirdi attı:

“Size soruyorum,” dedi. “İsterseniz en bilgili hocaya gidin

218

sorun, şehit olan ol kişileri yıkamanın hiç gereği yoktur. Yüce Tanrının melekleri, o mübaret kişiyi yıkayıp pirüpak eylemişlerdir. Söyleyin bakalım, Kel Eşkıya şehit değil midir? O şehit değil de o kireç ocağındaki onun üstünü örten kelebekler, hem de mavi, hem de ufacık ufacık, hem de ipil ipil… Nedir öyley-

rt/t

ser

Aşık Mustafa bunları söyleyince akan sular durdu. Bunun üstüne karşı gelebilecek sözü kim söyleyebilirdi ki… Fevzi somurtmuş, elinde kocaman bir kalıp sabunla az ilerde, şaşkın, kalakalmıştı.

“Pekiyi, ya duasız ölü gömülür mü?”

Mustafa soğukkanlı, dingin:

Kara Ahmet Destanı3

O desin, “İstanbul’da oku oğlum!” Ben diyeyim, “Yok; Ankara’da okumak isterim baba, daha ucuzluktur!” O desin: “Tıbba git!” Ben diyeyim: “Tıp altı yıl! Dört yıllık bir fakülteye gideyim!” Birlikte düşünelim, konuşalım, hangisi uygun, hangisi has?.. En çok istediğimden en çok yoksunum yıllardır!)» Bunu düşünürken durdu: «(En çok sevdiğimden en çok yoksunum! Bu öz’le bir şiir olabilir…)»

Bir gün Şeker Fabrikası muhasebecisi İrfan Tümer’i gördü. Her raslayışmda Ahmet’ten önce hatır soruyor, sitem ediyordu: «Niçin uğramıyorsun? Bir sorunun olsun olmasın beklerim!» diyordu. Baharın en güzel günleriydi. İşten sonra göl kıyısına gidiyordu memurlar. Çendik Plajı’nda oturup iki atanlar, Müze Parkı’nda çay içenler vardı. Bazan İstasyona, bazan Şehir Parkı’na çıkıyordu İrfan Tümer, Dr. Kâmil Şener’le. Bayındırlıktaki gözlüklü sarı tekniker de katılıyordu bazam Adını hâlâ bilmiyordu onun. Uzaktan görmüştü oturduklarını. Abdullah Utku sürüldüğü için, ne Doktorun evinde yapılan toplantılara gidiyordu, ne de raslaştığmda konuşuyordu. Mahcup, kalakalıyordu ortada. İrfan Tümer öyle değildi. Uzaktan gülüyor, güven veriyordu. Fabrikaya gidip onu görme isteğini çok duydu. Bir seferinde gitti kapıya kadar. İki yandaki kulelere bekçiler oturmuş, denetime almışlardı kapıyı.

«Kimi  göreceksin?»

«İrfan Tümer’i.»

«Neyin olur İrfan Tümer?»

Durup kalmıştı. Bilememiş, bulamamıştı vereceği cevabı.

«İşle ilgili bir konuşmaysa söyle! Değilse meşgul etme…»

«İşle ilgili olmasa gelir miydim?» dedi nasılsa.

«Ne işi peki?»

Hoppalaaa!..

«Derste ödev verdi öğretmen, biraz bilgi alacağım…»

«Onun için Müdürü görmen gerek. Kimliğini ver…»

«Kimliğim yanımda yok.»

« Öyleyse göremezsin!»

Bir yalnızgezer gibi döndü kapıdan. Sonraki karşılaşmalarında söylemedi kendisine. Çok istiyordu bugün. Acaba nerede bulurdu? Bilmiyordu evini. Fabrikadan çıkış saati olsa kapının yakınlarında beklerdi. O da geçmişti. Olabileceği yerlere bakmaktan başka çare

16

242

KARA AHMET DESTANI

yoktu. Şehir Parkı’na, Müze Parkı’na uğradı bir bir. Belki kitapçılarda bulunurdu. El kadar şehrin içinde aradığı kişiyi bulamıyordu. «(Evini bilmeyince kolay değil!)» dedi kendine. Belki de Doktorun evindeydi. O gün öyle gitti.

Ertesi gün fabrikanın kapısına dikildi çıkış saatine yakın. Nitekim gülerek geldi az sonra. El sıkıştılar. Sağma alıp koluna girdi Ahmet’in. Babasının bir dükkânı varmış Koca Saat’in altında. Sonra miras bölüşümünde ev kalmış buna. Evi otel yapmış. Geçip başına işletmiş, dilediği gibi okumuş yıllarca. «Onun kadar kültürlü kimse . yoktur; ama gösteriş bilmez! Öyle alçakgönüllüdür. Birkaç sefer konuşulmayınca olgunluğu anlaşılmaz..,»

Ağrı dindiren bir iğne yapınmış gibi rahatladı birden.

«Bizim eve şu gazeteleri bırakalım, sonra İstasyon Caddesi’nde geziniriz…»

Cumhuriyet Alanı’ndan Oluklaraltı’na doğru geçtiler. Doktorun evin, karakolun önünden ilerleyip sola saptılar. Gittiler biraz. Kapısı tokmaklı eski bir Burdur eviydi. Kirada oturuyorlardı. Tokmağı tıkırdatıp gazeteleri uzattılar. Döndüler.

«Nasıl babanla, arkadaşlarınla aran? Mektup yazıyor musun Abdullah Utku’ya? Okulun bitiyor, karar verdin mi ne yapacaksın?»

Öyle sorulardı ki, üstünde bir gün konuşsalar, Ahmet ancak boşalırdı. Liseden arkadaşlarına, hocalarına raslıyordu. O kadar kalabalıktı baharın ikindin yürüyüşleri. Üçer beşer kişilik gruplar konuşarak gelip gidiyorlardı. Trafik arttıkça tadı azalıyordu ama, en doyulmaz yanıydı şehrin. Tek tük kızlar, kadınlar… Kız Enstitüsünün evli, bekâr öğretmenleri «(Sayısız da sivil polis tabii!)» diye düşündü Ahmet. «(Sanki gizli bir şey konuşuyoruz gibi bunu da yazarlar rapora. Sorarsa söylerler Savcıya…)» Bir yere otursalar iyi olmaz mıydı? Nasıl söyleyecekti bunu? Belki oturmaktan bıkmıştı işinin başında. Sıkıntısını anladı belki: «Oturup bir şeyler içelim…» dedi.

Şehir Parkı’na girdiler. Akasyanın altında bir masaya oturdular. Onu da zor bulmuşlardı.

«İnsanın boş vakti olmazsa kötü, olursa daha kötüdür. Nasıl değerlendireceksin? İşi uğraşı olmayanlar için zor. Yoktu doğru dürüst kitap biz lisedeyken. Çeviri kıt. Dil bilen yok. Esaslı kitapların basımı yasak. Yasak değilse bile korkudan basamıyor yayımcılar. Ne

KARA AHMET DESTANI

243

bulursak okurduk. Şimdi gelişti yayımcılık. Aklımızdan geçmeyen kitaplar basılıyor. Nâzım’m şiirlerinin üçer beşer basımı yapıldı ayrı ayrı. Marks, Engels, Lenin, Mao basılıyor. Bu sefer seçme zorluğu doğdu. Eleştirmenler tembel! Çalışkan olsalar ne fark eder? Bir işe bağımlı hepsi. O işte akşama kadar turşuları çıktıktan sonra gelip kitap okuyacaklar, düşünüp yargıya varacaklar, sonra yazı yazacaklar. Olanaklı görünmüyor bana. Okuduğum kitaplar hakkında yazılan yazıları okuyorum. Çoğu eleştirme değil, değinme. Kendileri de öyle diyor zaten. Böyle böyle yozlaşir bir ulusun kültürü. Düşünebiliyor musun, okumadığı kitap hakkında yazan bile var? Sahtecilik demiyorum, daha kötü! Yıllıkların birinde, hikâye kitabını romanlar arasında sayan, hakkında ona göre yargı belirten eleştirmenler gördük! Kendi göbeğini kendi kesmek zorunda okur. Bunun için ne yapmalı? Belki örgütlenmeli. Batıda görülen kitap kulüpleri gibi mi? Sanırım kitap kulüpleri kapitalizm için bir çözüm. Okurun yararına olan nedir? Okurlar kendi aralarında örgütlenip seçimlerini yapmalı, kitapları birlikte sağlamalılar. Sendikalar kitap tanıtma tartışmaları yapmalı. Örneğin Öğretmenler Sendikası. Abdullah Utku’yla konuşuyorduk. Haşim Yılmazla yeni başladık. Sendika yönetiminin görevlendirdiği bir grup tarar yeni kitapları, iyilerinden bir takım alınır, ortak kitaplıktan okur arkadaşlar. Dileyen kendine de alabilir sevdiği kitabı. Böyle yapılırsa para yeter, zaman yeter. Böyle yaparsa kurtulur okur reklamların tuzağından…»

İçini kasıp kavuran sıkıntılar olmayacaktı da hep bunları dinleyecekti. Birazdan şiire geçerdi. Belki sinemadan, romandan, hikâyeden açardı. Çok istiyordu Çehof’tan, Gorki’den söz etsin. Evliya Çe-lebi’nin tükenmez bir hazine olduğunu Haşim Yılmaz da söylemişti. Ona diyememişti, «Sizin öğdüğünüz bu yazarı Ağır Ceza Başkanı da öğdü, nasıl iyi olur, hem o beğeniyor, hem siz?» Derslerde söylenen sözlerin, öğretilen bilgilerin çoğunun «gereksiz» olduğu kanısını ediniyordu yavaş yavaş. Gerekli olanı okulun dışından, büyüklerin sevmediği kişilerden, yasak kitaplardan öğrenmek gerekiyordu. İrfan Turner konuştukça, «(Her gün fırsat olsa, her gün konuşsak, sorsam kafamdaki soruların hepsini!)» diyordu.

«Bütünlemen olacak mı?»

«Olmayacak…»

244

KARA AHMET DESTANI

«Baban ne diyor, devam edecek misin?»

İşte buna karşılık veremiyordu Ahmet.

«Bir insanın okuması yarım kalırsa dünya yıkılmaz korkma! Ama engelletme! Hayatın bir savaşım olduğunu erken duyarız ama anlamını geç kavrarız. “Hayata atılmak” sözüne verilen anlamdan dolayı yapılır bu yanlışlık. İnsan iş edinip evlendi mi hayata atılmış olur; daha önce dışında mıydı? Yaşamıyor muydu? Bir iş edinmeden, evlenmeden de savaşımdır hayat. Okumanı engelletmemek için de savaşım vereceksin. Ama olmadı! Eh! Bireysel bile olsa bazı sorunların çözümü bireyin gücünü aşar. Senin de gücünü aşabilir. İyi yokla kendini, aşacak mı? Evden para gelmezse okuyabilir misin? Sen gidince ev bozulur mu? Çok zorda kalır mı anan? Tabii hepsini bilmiyorum. Bildiklerim biraz Utku’dan, biraz şimdiki öğretmenlerden. Kendileriyle buluşuruz ara sıra. Sana ve kardeşlerine böyle davranıyor diye kızma babana. Koşullarına göre davranıyor. Anlamağa çalış, neden öyle? Anlarsan anlatabilirsin. Anlatma isteğini yitirme. Ben yitirdim, ziyan ettim. Hatta ben kafa tuttum. Şart mı yüksek öğrenim? Gerekli derim ben. Bazı insanlar için değil. Yüksek öğrenimin verdiğinden çoğunu kendi çabasıyla öğrenen çok insan tanıdım. Gorki’nin hiç öğrenimi yok. Ama toplum için gerekli. Yoksul halk için -çok gerekli. Bilir misin yıllarca Avrupalı sömürgeciler, sömürdükleri ülkelerin halkına sadece orta öğrenime kadar okuma hakkı tanıdı, üst yanım kıstı. Sömürge halkların gençleri yalvardılar: “Madem bizim burada yüksek okul açmıyorsunuz, gidip sizin okullarda okuyalım!” Bırakmadılar. Neden? Yüksek öğrenim, düşünmenin anahtarını verir. Tarih, Ekonomi, Toplumbilim, Ruhbilim, Antropoloji, Politika Bilimleri filan öğretir. Bunlardan birkaçını okuyanın kafası değişik düşünmeğe başlar. Koşullarından kurtulma, kurtuluş savaşımına atılma istekleri duymağa başlar. Bu da sömürgecilerin istemediği şeydir. Gerçi sömürge halkları, yüksek öğrenimsiz de bu düşünceyi bulurlar ama çok geç! Geç kaldıkları için de ivecen olurlar. Bu yüzden yaparlar onulmaz hatalarını. Yoktu Lumumba’mn yüksek öğrenimi, orta dereceli bir posta memuruydu. En azından ekonominin büyük önemini anlayabilmek için, ekonomi bilimini ve politikasını öğrenmek gerek. Özellikle şu dönemde işçiler ve köylüler için sadece «gerekli» değil, zorunlu! Babanın aklı erer ermez, sen yürümeğe, sonuca varmağa bak! Bunu kav-

KARA AHMET DESTANI

245

radıktan sonra, hangi fakülteye gideceğin önemli. Siz köylüler için doktor, öğretmen, politikacı gerekli. Fakat ekonomi ve onun politikasını bilenler daha gerekli…»

İrfan Tümer konuşurken, «(Niçin sürekli kendim konuşuyorum? Fırsat versem biraz da arkadaşım konuşsa!)» diye düşündü. «(Açıklasa kafasından geçenleri!) Fakat anlatmak istediğini bitirmek, bütün-lemek istiyordu. Durup geriye baktı, o da olmuştu galiba.

«(Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde ekonomi okunur mu? Sorsam mı acaba?)» diyordu Ahmet. Bir zamanlar ne kadar içten davranırdı. Sorardı soracağını. Yeni gelip çatmıştı bu huy. «(Yoksa ayıp mı olur?)» diye duraklıyordu.

«Ekonomi okunur mu Siyasal Bilgiler’de?»

«Tabii okunur. Sanırım bir temel olarak yeter. Asıl iyisi, edineceğin diploma!- Onunla daha güçlü katılabilirsin savaşıma…»

«(Babamı inandırabilmem için İrfan abiyi dinletmem gerek! Ama nasıl? Vede benim etkilendiğim kadar etkilenir mi acaba?)»

İrfan Tümer ayran, Ahmet gazoz istedi. Duruyordu ikisi de. Rahatlatıcı bir serinlik çıkmıştı. İçip kalktılar. Yeniden yürüdüler İstasyon Caddesi’nden. Çoğalmıştı insanlar. Çocuklar koşuyordu. Yapılardan, bahçelerden kurtulan işçiler de çıkıyordu tek tük.

«Doktor’a uğramak istiyorum biraz. İstersen birlikte gidelim…»

«Ben eve gideyim, anam bir yere yollayacaktı. Yarın da sınav var. Çok sağolun, bana vaktinizi ayırdınız…»

«Sen de sağol, memnun  oldum!»

El sıkışıp ayrıldılar, sıcak.

25 TATLI MEME

Bayram anlamıştı yürüyen’i durdurmanın zor olduğunu. Akanı… Çevrede, karıya kıza söz geçiremeyen adam olarak ün yapmakla kalıyordu. Köyde de, kentte de kötüydü bu duruma düşenin hali. Her atışmanın, takışmanın ardından bunu düşünüyordu. İyi anlamıştı «gem alacak yanlan kalmamış»tı analı danalı bunların! Neden hep Haçça’yı dinliyor, kendini dinlemiyordu çocuklar? «(Aferim çekiyor, tatlı meme veriyor da ondan!) Ben de vereyim biraz! Ben de çekeyim kuru boş af erimlerden…)»

Bu düşüncesi gittikçe belirginleşiyordu. Bunu yapabileceği durumları beklemeğe başladı. Sınavları başarıp geldikleri akşam güldü biraz yüzü. Belki ilk kez tatlı dille birer «aferim» çekti. Okşadı Şer-fe’nin saçını, Ahmet’in başını. «Umduğumdan iyi çıktınız, çok çok aferim!..» dedi. Haçça şaşırdı. İnanası gelmedi Ahmet’in.

«Ben zaten sizin çok üstün zekâlı çocuklar olduğunuzu biliyordum. Terbiyeniz de iyi hoş. Zaman fena. Bir kötü yola saparsınız diye ikircikleniyordum. Dünya kötülerle dolu. Gene aynı düşüncedeyim. Çok kızışkm haberler geliyor Ankara’dan, İstanbul’dan. Vurup vurup düşürüyorlar öğrencileri. Bu kadar çalışkan çocukları ben kendim götürmek isterim fakülte okullarına. Fakat can davası. Öldü mü dirilmiyor insan. Nelerini gördük şu kötü hastanede! Vede görmekteyiz. Onun için daha uzununa boş verip burada bırakalım derim. “Burada bırakırsak ne olacak, neye yarayacak bu kadar okumamız?” deme-

KARA AHMET DESTANI

247

yin. Çok büyük okumadır lise okuması. Personel Şefi olacak dürzü de bu kadar okumuş. Vede öğretmenler! Görüyoruz, az almıyorlar. İnarlı İzzet’i alalım ele. Neyin hakkından gelebilirdi öğretmen olmasa? Yaptırdığı eve bak. Vede arsa aldı Çendik Plajlarının ordan, diş dok-turları, demir tüccarları beraber. Nereden bu? Öğretmenlikten. Lise bitirenleri öğretmen yapıyorlar nasıl olsa. Keşke Şerfe’yi liseye verseydik. Maarifte Murat Bey var, başyazman. Navrumlu Ali tanıyor. İnarlı İzzet’e de söyleriz. Üç beş yıl şuradaki köylerde çalışır, sonra gelirsiniz şehrin içine…» diyordu.

Ama yan gözle bakıyordu, Haçça’nm da, Ahmet’in de ışımıyor-du yüzleri. Düşünüyordu, vermemiş miydi tatlı meme? Araştırıyordu. Demek ki vermemişti. «Yaşın yerine varınca öğretmen kızlardan biriyle düğününü yaparız, oooh, mis gibi olur yaşamın, haşa huzurdan Necip Bey’in oğlanları bok yemiş!..»

Bakıyordu Haçça’nm, Ahmet’in yüzlerine. Ne Ahmet hemen evlenmeyi, ne Haçça öğretmenlikle Necip Bey’in oğlanların yamacına dikilmeyi beğeniyordu.

«(Böyledir ulan! Dilenciye hıyar vermişler, eğri diye almamış!..)»

Bakıyordu Şerfe’nin yüzüne: «(Şimdi bu da Ticaret’in yüksek kısmına gideceğim diye tuttursun göreyim!)» O yolu hiç, hiç açmadan döndürmeliydi yönünü. Öyle bir şey varsa aklında, pompa sıkıp sinekleri öldürdüğün gibi, ilaç verip kırmalıydı planlarım.

«Ne olsa Osman da sizin kardeşiniz! Aynı kasıkta yattınız. O da okuyup tamamlar liseyi ama onu şimdiden öğretmen okulunun sınavlarına sokup vaktini geçirmeden başvurusunu da yapmak gerekir. Bunun için de İnarlı İzzet’e, Maarifteki Murat Beye sormak iyolur. Sorarız. Şerfe’yi de bir bankaya koyduk mu, tamamdır Allahın izniyle. Personel Şefine söylesek o da elimizden tutar. Operatör Ahmet Beyin yeniden buraya geleceği söyleniyor. Onun da olur yardımı. Bunlar iyi adamlar, yoksulu kanatlandırmayı seviyorlar. Muhasebeci yanına filan verici değilim Şerfe’yi. Bugün iyi gitse, yarın bozulur. Banka daha güvenilir diyorum. Tabii herkes doldurmadan, varıp sınavlarını doğrudan verdi diye ön almalı…»

Bakıyordu Haçça’nm yüzüne, ı-ııh! «(Nal diyor, hep nal! Uzattığım mıhların hiçbirini görmüyor!..)»

Uzun süre susup sonuca geliyordu: «(Bunlar aynı dalların bay-

248

KARA AHMET DESTANL

kuşları! Kocakapılarm kanadı, Irazca soyunun inadı! Bunlar onlar… Ulan insan biraz alçakgönüllü vede yumuşak olur!..)» Kendine egemen olup susuyordu. «(Sus Bayram! Sen de sus olsun bitsin!..)»

Susuyordu. Ama susmakla çözümlenmiyordu başının bin düğümlü sorunları. Üç gün sonra başlıyordu karşısında susanlar eski te-kerlemeleriyle konuşmağa. Ahmet de, Şerfe de, analarını geçkin laf cambazları olmuşlardı.

«Ama babacığım, senin dediğin gibi kısadan dönerse nasıl çıkar köylü milleti yoksulluğun batağından, hem de karanlıklardan aydınlığa? Biliyorsun köylüler kızlarını okutmakta isteksiz! Karataş’tan ilk sensin o isteksizliği kıran; bak okuttun beni! Ama buraya kadar gelmişken izin ver yüksek kısma da gideyim. Ben gideyim, abim de gitsin! Az çok yararımız olur millete!..»

Güya hoşuna gidecekti. «(Hanım dilleriyle «Babacığım babacığım!» konuşuyor kara sığırcık! Millete yarar…)» Patladı birden:

«Ulan milletin sana ne yararı oldu bugüne kadar? Millet mi verdi giysilerinin, kitaplarının parasını? Millet mi aldı pabuçlarını, öteberini? Sana ne milletten? Bırak millet kendi kendini adam etsin! Sen kendi garip başını düşün…»

«Kendi köylü milletimizi diyorum babacığım!»

«Bırak! Boynu altında kalsın hepsinin! Cımbıldak Hüsnü gibi, Deli Haceli gibi dürzüleri mi diyorsun? (Irazca ninen gibi köylüleri mi?) Hepsinin ne kendimci yaratıklar olduğunu iyi bilirim! Onlar sana bir fincan hayır soluk soludu mu?»

«Yoksul olduklarından dizleri tutmuyor babacığım!»

«Kim? Cımbıldak Hüsnü mü yoksa? Motor aldı koşturuyor mo-toor! Atını da satmamış! Köylüleri sakın bana öğretmeğe kalkma Bayan Şerfe! Sakın!..»

«Ama babacığım, kötülükler sürüp gitsin mi hep?»

«Gitsin, gider! Değişmez…»

«Ama babacığım…»

«Bırak babacığım’ı filan! Ben ne diyorsam onu dinle! Bak, adam adam karşıma alıp konuşuyorum; ama dinlemiyorsun…»

«Ama babacığım, sen de hiç bizi dinlemiyorsun!..»

Ellerini biribirine çarpıp ayağa kalktı: «Ulan şu evde benim hangi dediğim kabul edildi bunca yıldır? Ben şu yana dedim, siz bu

KARA AHMET DESTANI

249

yana gittiniz! Ben Kuran Kursu dedim, siz tutturdunuz kaymakam okulu şu bu! Oturun yerinize be Allahm serserileri! Sana yüksek kısım, misim yok Şerfe! Madde biiir! Osman Efendi de yarın hastaneye gelecek, üç beş gün bana yardım edecek, belim çok ağrıyor; ikiii! Ahmet Efe ne yapacağını anasına sorsun. Ona benim sözüm geçmez! Haydi şimdi yataklarınıza! Bugün yatın, yarın kalkın hayırlısıyla! Tamam mı?..»

Ertesi gün gerçekten alıp götürdü Osman’ı. Helaların yıkanmasına, silinmesine soktu önce. «(Öğren biraz paralar nasıl kazanılıyor! Beli kaç büklüm oluyor adamın!..)» Fakat çabuk akıl etti yanlışını. Daha da uzaklaştırırdı çocuğu böyle. Akşamüstü dönerken, Müze’nin önündeki büfeden Coca-Cola açtırdı, içirdi oğluna, kendi de içti. İm-renirdi nicedir. İçerken geğirdi. Şişelerin parasını verdi, tam yürüyecekti durdu, «Dur biraz!» dedi Osman’a. Gişedeki adama sokuldu: «Beş şişe daha ver şunlardan, eve götüreyim! Boşlarını yarın bırakırım. Kendim hastanede çalışıyorum…»

Gelip geçerken görüyordu ama tanımıyordu satıcı. «Olur!» dedi, durup düşündü. «Bunlardan beş şişe alacağına, büyüklerden bir şişe vereyim aile boyu, onu götür, daha iyi değil mi?»

«Ondan olsun peki!» dedi, verdi parayı, kocaman şişeyi kucakladı. Cumhuriyet Alanı’na gelince, Osman’a tutuşturdu, biraz da o götürsün. Öylece girdiler Karasenir’e. «Şimdi biz içtik, anan, kardeşlerin içmedi, hakları geçer değil mi babam, onların da nefsi var değil mi?» Konuşup durdu. Gerçekte ne kadar iyi bir baba olduğunu kanıtlamak istiyordu nedense. Girdiler baba oğul. Haçça daha önce gelmişti. Ahmet’le Şerfe oturuyorlardı. Kucağında şişeyle girerken kabarıyordu Osman. Pencereye koydu oğlunun elinden alıp. Kanadını da açtı. «Soğuşun burda!» Sonra çıkardı şapkasını, ceketini. Hayata sandalya atıp oturdu. «(Höt höt edip durmanın yararı yok Bayram! Konuş çocuklarınla! Konuş, erit aradaki buzları!..)» Öksürdü ikindin güneşinin önünde.

«Bugün çok gözüme girdi Osman!» dedi ortaya. «Bu kadar olduğunu bilmiyordum! Pişkin çocuk! İşi görünce bükülmüyor! Onca paspası yaptı, camlara yardım etti, gık demedi, aferim!..»

«(Ben de anamla gider, yardım ederim! Ne geçiyor elime oturmakla?)» diye karardı Şerfe. «(Durmadan bana taş atıyor!..)»

250

KARA AHMET DESTANI

«(Durabilir mi taş atmadan? Atsın bakalım!)» dedi Ahmet. «(Çoğu gitti, çok azı kaldı…)»

Haşim Yılmaz’la konuştu biraz. Oturduğu evden valizini alıp Garaj’a gittiler. Antalya’dan gelip İstanbul’a geçecek otobüsü beklediler. Oturup çay içtiler odada. Öğrenci olaylarının, işçi ve köylü olaylarıyla iç içe girmeğe başladığını söylüyordu Haşim öğretmen. Nerde bir grev yada fabrika işgali varsa öğrenciler işçilerin yanındaydı. Gecekondularda yıkımcıların karşısına birlikte dikiliyorlardı. Güney’de, Elmalı’da, Ege’de, Gollüce ve Atalan’da, Maraş’ta, Pazarcık’ta, Trakya’da, İstanbul yakınlarında köylülerin yanında… «Kitap sömürüsüne son!» diye başlamışlardı. «Halka dönük üniversite!» «Özel Yüksek Okullara son!» dediler biraz. Sonra «Nato’ya hayır!» «Amerika go home!» Cumhuriyet’te, Akşam’da çıkan fıkraların etkisini söylüyordu öğretmen. Fransa’daki öğrenci olaylarının etkisini… «Ama daha kökten nedenlere dayalı bizimkiler! Bu dönemde öğrenci olabilmeyi çok isterdim. Sen oluyorsun…» diyordu.

Oluyor mu? Nasıl oluyordu? Bunca çetin engeli, babasının inatlarını aşabilecek miydi? Buraya kadar getirmiş, bundan ötesine götürebilecek miydi? Acaba Haşim Yılmaz dönüşte bir şey yapamaz mıydı babasını yumuşatmak için?

«(Ne kötüymüş yazgım, hep engellendim! Anam desteklemese halim haraptı!)» diye düşündü. Sonra birden, «(Yazgı mı? Yoksa babamın uygunsuz koşulları mı? Bilinçsizliği mi?)» diye düşünmeğe başladı. Lise bitirmiş bir aydının, sorunları böyle «yazgı»yla açıklamasının doğru olmayacağını düşündü.

Okuldan, yada Milli Eğitim’den başvurma belgelerini alıp dol-durmalıydı hemen. Bayram’la savaşımı gene yürürdü. Olmaz olmaz diye diretse de, sonunda pes ederdi, hep böyle olmuyor muydu? Fakat için için kendi kendini suçladığı bir nokta vardı, yıllar önceden sürüp geliyordu: Ahmet’i kurtarabilmek için Şerf e’yi veriyordu! Bu sefer de öyle mi olacaktı? Ahmet’in fakülteye gidebilmesi için Şerfe kalacak mıydı Ticaret’i bitirip? Buraya kadardı direnci. İkisi de gitmeyeceğine, biri gidip kurtulsun deyip çekilirdi kıyıya.

«Fakat hocam, çok da kurban vermiyorlar mı? Ne oluyor böyle ölüm ölüm? Yok katilleri ortada! Var ama bulunmuyorlar. Diyorlar

KARA AHMET DESTANI

251

ki, polis de var işin.içinde; hükümet de destekliyor öldürme şebekelerini!..»

«Tabii korkulacak yanları çok öğrenciliğin! Yeniden kurtulabilmesi için ulusumuzun biraz şehit verilecek. Şehittir öldürülenler bence. Yarın devrim gerçekleştiği zaman, alanlara anıtları dikilecek!»

«Köylüler tutmazsa bu iş olmaz hocam!»

. «Köylü, işçi; halkın hepsi tutacak…»

«Ordu da varsılları tutarsa hiç olmaz!»

«Bir çalkantının içinde şimdi ülke! Ve dünya!..»

«Dünya çalkanabilir de hocam, bizim ordu…»

«Değişir her şey! Böyle düşün bir de…»

Bakıyordu ikidir üçtür, İrfan Tümer de söz orduya gelince açık konuşamıyordu. «Orasını da kendin anla!» gibisine geçiştiriyorlardı.

«Devrim yapmış ülkelerin de orduları vardı!»

«Güçlü ordular mıydı bizimki gibi?»

«Çok güçlü ordulardı! Ama halk daha güçlüdür. Hem orduyu halktan ayrı düşünmek niye? Ordu halkın bir parçası değil mi?»

Ahmet birden kendine geliyordu: «(Gerçekten halkın parçası mı ordu? Ben mi karşılık bulacağım bu sorulara? Babamı nasıl yumuşatacağımı düşünmeli değil miyim şimdi ben?)»

«Bir de toplumun ve ülkenin koşulları var. Birike birike bunca çoğalmış sorun, değişe değişe bu duruma gelmiş koşullar, herkesi zorlayacak, başlangıçta devrimin “karşısında” olanlar, giderek “içinde” olacaklar. Sadece yeyiciler, sömürgenler kalacak düşman olarak. Heyecanlanıyorum gördükçe, okudukça. Dönüşte, Şeker’deki ve onarım atelyelerindeki işçileri örgütleyici çalışmalar yapalım. Bir yandan da köylüler için programlar düzenleyelim diyorum bizim sendikaya. Bu amaçla yönetim kuruluna da seçileyim…»

Genç bir öğretmendi! İmrenerek bakıyordu Ahmet ona. Yoksa İstanbul’da onun okuduğu okulda mı okusaydı? Onun gibi öğretmen mi olsaydı? Madem devrim için halkı uyandırmak zorunlu?..

Bekledikleri otobüs geldi. Bindirdi hocasını. Hastane yakındı, anasının yanına uğradı, söyledi düşüncesini. Başvurma belgelerini almak için okula, okulda yoksa Milli Eğitim’e gidecekti.

«Git…» dedi Haçça. «Gün geçer, günler geçer, her şey bir türlü daha olur! Onunkini ona koyma, git. Yalnız bak, Şerfe’nin işinde ben

252

KARA AHMET DESTANI

de onun gibi düşünüyorum. Neden dersen, kolay değil ikinizin giderini bu kazançla karşılamak. Bilmediğimiz görmediğimiz yerlerde bir kız çocuğu için yurt bulmak da olanaksız. Baban haklı, yetiversin! Ben köyden geldim, girdim şuraya, çıkamadım bir daha. Şerfe’yse PTT’de, bankalarda iş bulabilir, rahat…»

«Korktuğumu söyledin ana!»

«Nasıl korktuğunu?»

«Beni okutabilmek için Şerfe’yi harcamak!»

Birden şapır şapır domardı Haçça’nın gözleri: «Melek huylu Ahmet’im benim! Bir lokmayı on kişiyle bölüşen Kara Ahmet’im benim! Dünya öyle zalim ki, sen ol da harcama! Gene de iyi değil mi bu kadarını olsun başarmak?»

Tuttu anasının ellerinden: «Ben seni sınava çekmiyorum ki! Ben kardeşime üzülüyorum. Yazık oluyor. Benim yüzümden diyorum. Gücenme, elbet sen olmasan olmazdı bu kadarı!..»

Necibe teyze bakıp güldü uzaktan: «Allah muhabbetinizi artırsın! Elinden çıkıp gitmeden sev oğlunu, gidenler gelmiyor Haçça! Bizimkilerin yerlerini bilmiyorum şimdi, kimbilir nerelerde?»

«Öyle yapacağız anam, Şerfe’ninki bu kadar! Kocaman da kız oldu! Belki hayırlı bir kısmeti de çıkar bugün yarın. İnsan her istediğini yapamıyor dünyada. Ben bu kadar yaptım. Şerfe kendi kızını okutsun fakülte okullarında…»

Ne dese, ne söylese, işi «hesap verme», «aklanma» yanından alıyordu Haçça. Çok dokunuyordu Ahmet’e. Biraz daha konuşup usulca çıktı hastaneden.

Lisede Müdür Yardımcısını gördü. «Milli Eğitim’e bak, bize gelmedi daha, belki onlara gelmiştir…» dedi. Çıkıp Milli Eğitim’e yürüdü. «Gelmedi!» dediler orda da. İnarlı İzzet öğretmeni gördü koridorda. Sokulup selam verdi, «Nasılsın hocanı?» dedi. Tuttu Ahmet’ in kolundan: «Asıl sen nasılsın? Annen baban nasıl? Ne yaptın okul işini?» Sordu uzun uzun.

«Gelmemiş kâğıtlar daha. Ama benim iş zoralıyor, istemiyor babam. İlle “Öğretmen ol, ne yapacaksın fakülteye gidip, fakülteler korkunçluk!” diyor. Acaba bir uğrayıp konuşsanız, etkisi olur mu?»

Cık cık cık etti İzzet öğretmen: «Deli mi o? Nurcuların ağından çıkamadı mı hâlâ? Şimdiki zamanda, sizler gibi çocukların babası ol-

KARA AHMET DESTANI

253

duğunun farkına varmadı mı daha? Ben konuşurum. Git oku sen. Kefil mefil gerekirse ben varım. Öğretmenlik de iyi tabii; biz öğretmeniz; ama elde olanak varken niçin kalmalı öğretmenlikte? Köy çocukları, imam bir, öğretmen iki, bir de sağlık memuru; bu kadar! Yargıç, savcı, kaymakam, vali, hep şehirlilerden! Yağma yok!..» Bıraktı kolunu. «Surda beş dakika bekle, Murat Bey’i görüp çıkacağım. Beraber gideriz bizim eve doğru…»

Bekledi. Birlikte yürüdüler Hükümet Konağı’ndan. Kamyonlar, Şeker Fabrikası’nın önünü doldurmuştu. Kapının yanıbaşındaydı evi. İki katını kiraya vermiş, üçüncü katma kendi girmişti. Çam dikmiş, gül sokmuştu küçücük bahçesine. Beş altı sefer gelip gitmişti Ahmet bu eve. Karısı Fadime, anasına, kardeşine entariler dikmişti. Dikişevi-ne girebilseydi, yada bir makine alabilselerdi, Haçça kendisi de becerirdi, ama olmamıştı. Fadime yengeye gelip diktiriyorlardı. O da para almıyordu. «Para verecekseniz başka terzilere gidin. Hemşerilerimin dikişlerini parasız dikiyorum!» diyordu. Gökçeyakalıydı İzzet öğretmenin hanımı, becerikliydi. Göçmen kadmlarınınkine benzer bir don giyiyor, onunla oturup kalkıyordu evin içinde. Sokağa çıktı mı, otuz yıllık memur hanımları gibi mantosunu takıyordu.

«Hoşgeldin Ahmet! Anan nişliyor?»

«Anam iyi Fadime yenge!»

«Niye gelmiyorsunuz?» Güldü: «Dikiş yok mu?»

«Ayıbettin! Siz hiç uğramıyorsunuz ya!..»

«Biz zaten her zaman ayıp ederiz, aramayız eşimizi dostumuzu! Siz bari geli-geliverin. Okulun bitti mi? Tebrik edeyim mi?»

«Sağol… Lise bitti.»

«Fakülteye yollar artık baban, sevincinden!»

Ahmet de güldü: «Yollayacak inşaallah!»

Derdini her yerde herkese döküp saçmanın ne yararı vardı? Fadime kalktı, çay yapacaktı; «Yoksa kahve mi yapayım?»

«Kahve yap! Aslan gibi delikanlı oldu!» dedi İzzet öğretmen.

İki kahve yapıp getirdi Fadime. İçip kalktı Ahmet: «Bekleriz hocam, buyrun!..» dedi giderken.

İzzetle Fadime ertesi akşam geldiler karı koca. Kurnalı Süley-mangil filan oturdular birlikte. Biraz sıkıştırdılar Bayram’ı. «Ben ona karışmıyorum! Deeehacık onun yolu! İstediği okula yazılsın!..» de-

254

KARA AHMET DESTANI

di. «Ama Şerfe gidemez! Osman da sadece öğretmen okuluna gidebilir. Bir iyilik yapacaksan, Murat Bey’e söyle, Akşehir’e filan yap-tırıversin kaydını…»

, «Ha kahbem baba!» diye patladı Osman. «Fakülte okullarında asıl ben okuyacaktım! Kesiyorsun yolumu!..»

«Al işte! Gördün mü?»

«Ne var da gördün mü çekiyorsun Bayram Kara!» diye çıkıştı Fadime. «İştahı varken okut çocuklarını…»

«Yahu Fadime yenge, ben seni halden bilir bir yenge sanıyordum! Necip Bey miyim, Fahri Bey miyim ben, ne kadar sıpam varsa hepsini fakülte okullarında okutayım?»

Bayram, onca emek çektiği halde, Osman’ın böyle konuşmasını sevmemişti. Ona güveniyor, güvenmek istiyordu halbuki! Ertesi gün izin günüydü. Aldı Çendik Plajı’na doğru götürdü, birlikte çay içtiler. Osman kısa donuyla göle girip yüzdü. Bekledi oğlunu. Sonra konuştular. «Öğretmen ol babam, öğretmenlik gül gibi meslek! Bak imam ol demiyorum artık! Bir ekmek değil mi insanın şu dünyada yediği? Öğretmen ol yaşa mis gibi! Gördün mü dün akşam İzzet öğretmenin hem kendini, hem hanımını? Oğlunu da okuttu mühendislikte. Evet o okutabilir, durumu iyi, benim iyi değil. Anlayışlı olun oğlum biraz. Beni düşünün biraz…»

Bayram’ın dediği gibi sonuçlandı bu seferki kavga. Akşehir, Denizli, Demirci öğretmen okulları için dilekçe doldurdu Osman. Şer-fe’yi bir işe yerleştirmek için Maliye’ye, Ziraat Bankası’na, Şeker Fab-rikası’na, PTT’ye başvurdular. Sınavlar açılacaktı. Devlet Su İşleri’ ne, Toprak-Su’ya da verdiler birer dilekçe. İnarlı İzzet öğretmen, «İzleyelim, hangisinin sınavı açılırsa girsin. Hepsi iyi!» dedi. Ahmet de «Üniversiteler Arası Giriş Sınavı»na hazırlanmağa başladı. Kocaman bir test kitabı aldı. İstenilen puanı tutturabilmek için veryansın çalışıyordu. Yarım ağız, gönlü oldu babasının; puan tutturamazsa ayıp olurdu. Ayıp olmasın diye bir sürü şeyi ezberledi yeniden.

Ezberledi, ortasından çatladı alt dudağı. Osman gıdıkladı, gülemedi. Şerfe, «Uç abi uç!» dedi, kızmadı. Nurten çıkıp geldi, «Ben doldurdum fiş dilekçemi, sen doldurdun mu?» diye sordu. Bir on dakika, ara verdi, vermedi. «(Fiş dilekçe doldurmakta iş yok, sınav kazanmalı değirmencinin kızı!)» dedi sustu. İçinden dediğini de Nur-

KARA AHMET DESTANI

255

ten duymadı. «(Küs mü? Yoksa burnu mu büyüdü lise biteli?)» Şer-fe’yle oturdu biraz, kalktı gitti. Giderken de sadece, «Güle güle!» dedi ağzının ucuyla. Puan tutturamazsa kötü olurdu.

«Hacettepe Üniversitesi okul birincilerini sınavsız alıyormuş. Ahmet oraya girebilir!» diye geldi bir gün İnarlı İzzet öğretmen.

«İşte Ahmet, işte yol! Gitsin girsin!..» dedi Bayram. O yanlı olmadı Ahmet. Çok işi yoktu Amerikan parasıyla kurulmuş üniversitelerde! Hacettepe’nin ünü böyle yaygındı. «Sınava gireceğim, ümidim var, gerekli puanı mutlaka tutturacağım!» diyordu. «Etkileyip adamı Amerikancı yaparlar, iyi olmaz!» diyordu. Onun derdi yüksek puan! Belki Tıp tutar, belki Hukuk, Siyasal…

Haçça sordu: «Hacettepe kaç yıl?»

«Her fakültesi ayrı. Tıp altı. Dörder yıllıklar var…»

«Öteki Tıp’lar kaçar yıl?»

«Hepsi altışar…»

«Hukuk, Siyasal?»

«Dörder…»

«Aman anam Ahmet, Siyasal olsun! Dermanım yetmez altı yıl! Ölür kalırım aman anam!..»

Döndü gene kitabının başına.

«(Gireydi Mestan Hocanın yanına, bölgenin birinci hafızı olurdu şimdiye, girmedi eşşeğin sıpası!..)» Bayram bir daha yandı oğlunun çalışkanlığına…

Sınavlar yapıldı. Bekledi, puanlar geldi. 526 toplam puan! Masal gibi bir şeydi. Dualarının karşılığım buldu Haçça. Bir daha öptü oğlunu. «Çok şükür, bin şükür Allahıma!..» dedi.

«Girsem ben de kazanırdım!» dedi Şerfe.

«Aman kızım dur; senin kazandığın da iyi! Abin okusun!..»

«Hukuk’a girebilir mi?»

«Girer…»

«Tıbba?»

«Girer…»

«Siyasal’a?»

«Girer…» O zaman öyleydi.

Üç arkadaş, bir de Nurten’in annesi, gidip «ön kayıt» yaptırdılar. Ahmet Siyasal’a yazıldı dosdoğru. Nurten Hacettepe Kimya’ya.

256

KARA AHMET DESTANI

Kışla köylü Mevlüt ancak bu yıl giriyordu Hukuk’a. Hukuk’u bitirip olacaktı yazar…

Dinar, Sandıklı, Afyon üzerinden, yel gibi gittiler bir Antalya otobüsüyle. Garajlar’dan dolmuşla Hergele Alanı’nda bir otele vardılar. Kayıtlarını yaptırıp, biribirlerinden ayrılmamağa çalışarak, sadece bir Gençlik Parkı’nı gezip döndüler.

«Bir şey anladıysam Arap olayım!» diyordu Nurten’in annesi. «Ankara, Ankara; hani Ankara?..»

Bir uğultunun içinde kalakalmıştı Ahmet. Kayıt için fakülteye gidişlerinde, yeşil parkalı, enseleri saçlı öğrenciler aldı yanlarını. Nasıl dolduracaklar belgeleri, nereye yatıracaklar parayı? Bir bir gösterdiler. Sonra kantine götürüp konuştular. Okumuşlar mıydı «Felsefenin Temel İlkeleri»ni? Haberleri var mıydı «Aydmlık»lardan, «Ant» tan, öteki solcu dergilerden? Bildiriler verdiler.

Otele yakın bir yerlerde gördüğü kitapçıdan aldı devrimci abile-rin salık verdiği kitabı. Bir kitap, hatta dergi alırken erirdi içinin bir yerleri. Hayıflandı iş bulup çalışmadığına. Babasının, anasının paralarını kitaplara vermek ağır gelirdi. Bilselerdi şuncacık kitaba, hem ders kitabı değil üstelik, onca parayı verdiğini, ziyan sayarlardı. Ders kitapları da alacaktı yarın. Giysi dikinecekti yeni. Yol paralarını, yurt paraları yatıracaktı. Bir an babasının, anasının yerine koyuyordu kendini. Onlarınki kadar bilgi, onlarınki kadar yük, onlarınki kadar dar dünya; kendisi de onlar gibi bakardı paralara. Bir lokantaya bile girmedi, anasının kattıklarıyla geçirdi öğünleri. Yeşil parkalı abi de iki dakikada incelemiş, beğenmemişti kendini. Öyle sezdi. Hep roman şu bu okumuştu şimdiye kadar, «bilimsel» yayın okumamıştı. Sadece edebiyatla devrim düşüncesini kavramak olanaklı değildi. Yıllarca çevirisi yapılamadan, yasak kalmıştı işçi sınıfının ideolojisini öğreten kitaplar. Madem bunları okumakla öğrenilirdi devrimin ne olduğu, olmadığı; bir uçtan alıp alıp okumalıydı Ahmet de. Okuyup anlamalıydı sınıf nedir, emek nedir, nedir artı değer? Anlayıp silmeliydi yıllar süren geç kalmışlığını… Yarın üniversiteler açılırken çıkıp gelecekti, savaşımcı gençliğin bir üyesi olarak. Ölenler bunun için ölmüştü. Bunun içinde alanlarda mitingler, fakülte işgalleri, boykotlar, fabrika, toprak işgalleri. Bir uyanıklık başlamıştı ülkede. Bunu her yönüyle öğrenmeli, yutmalıydı!

KARA AHMET DESTANI

257

Karasenir Mahallesi’ne gelir gelmez çöktü kitabın başına. Döne döne okumağa, kalem kâğıt elde, ders çalışır gibi,, yeşil parkalı abi-lere verilecek sınava hazırlanmağa başladı.

Osman’ı yolladılar Denizli öğretmen okuluna. Şerfe giremedi bir yere. Kazanamamıştı girip çıktığı sınavları. Düzen, biribirinden güçlü torpillerle pay ediyordu birer ikişer kişilik kadroları, varsılların çocuklarına.

Haçça, çırpınıyordu artıracağım, yetireceğim, diktireceğim Ahmet’in giysilerini diye…

17

26

BAMBAŞKA BİR UĞULTU

Yeni giysilerini iki gün giydikten sonra ranzasının başucuna astı. Tel saplı üç askı almıştı. Takıp astı Ahmet… Ne kadar zor olmuştu yurt bulmak, yurtta yer bulmak!..

«(İyi ki anamın öğüdünü dinleyip almışım eskilerimi!)» Kül renkli gabardin pantolonunu lise iki’de yapmmıştı. Dizleri erimişti biraz. «Eskisi olmayanın yenisi olmaz; al sen!..» diye zorlamıştı anası. Kahverengine boyanmış köy yününden bir kazağı vardı. Anası örmüştü. Yarım yakalıydı. Pantolonu alta, bunu üste giydi mi oluyordu. Ceket giymenin gereği yoktu hemen.

Okulda, öteki okullarda daha da eski giyenler vardı. Bir yeşil parka bulurdu belki. Parka en gözde giyimiydi devrimcilerin. Saman-pazarı’nda, Hergele Alanı’nda satılırmış. Ama hele dursundu şimdilik. Parasını birden eritmesi iyi olmazdı. Hele biraz böyle gitsindi. Havalar temelli ayazlamadı daha! İyi ki yurt parası azdı. Fasulyeli pilavla, tostla, çayla idare ediyordu öğünleri. Çay da pahalı değildi, iyi!

Ders kitapları biraz tutuyordu. Mavi gözlü abinin adı Feyzul-lah’tı. Onun geçen yılki notlarını alırdı. Mutlaka verirdi. Yarı fiyatına kitaplarını da verirdi, neden vermesin? Devrimcilikte olmalıydı böyle kolaylıklar. Parasız bile vermeliydi hatta! O vermezse başka abiler vermeliydi. Elini çabuk tutup, hem de uygun biçimini bulup notlarını, kitaplarını tekmillemeliydi.

Bu yeni pabuçları da günlüğe giymek olmaz. Bir bot, yada pos-

KARA AHMET DESTANI

259

tal bulmalıydı. Hergele Alanı’nda satılırmış onlar da. Giyilmiş de olabilirdi. Devrimcilikte giyim önemsiz. Evi Ankara’da, anası babası varsıl olanlar bile giyim delisi değil. Nerde beyaz gömlek, ütülü kolalı yakalar, kravatlar, boyalı pabuçlar, günde, günaşırı traş olmalar, özenle taranmalar? Kentsoylu aile çocukları da boşvermiş böyle şeyleri. «Burjuva özentisi onlar!» diyorlardı aralarında. Dilde de devrimden yana oldukları için «kentsoylu» demeliydiler.

Yayınlar, «İşçi-Köylü», «Kurtuluş», mavisi kırmızısı ile «Aydınlıklar; hepsini, her sayı kendisinin alması zorunlu değildi. Şuracıktaydı Hukuk. Mevlüt’le değişebilirdi okuduklarını. Sabah akşam buluşuyorlardı. Dersten çıkar, çekilirdi kantinin bir köşesine. Okurdu son satırına kadar. Okur, verirdi Mevlüt’e, ondan da okumadıklarını alırdı. Çok tutumlu davranmalıydı yoksul halkın çocukları. Hem tutumlu davranmalı, hem de çok öğrenmeliydi. Öğrenip kapatmalıydı varsıl çocuklarıyla arayı.

Düşünüyor da, baştan aşağı bir «hayıf» kesiliyordu sık sık. Boşa gibi geçirmişti lise yıllarını. Bir şey sanıp ezberlediği bilgilerin teki işe yaramıyordu işte. Üstyapı dediler mi «şehirliler»! anlardı, «köylüler» ise altyapı. «Üstyapı köylüleri eziyor!» derdi örneğin. Ne kadar ters! Bunu bile doğru düzgün öğretememişti lise; hey gidi koca lise! Her şeyin ekonomiye bağlı, ötekilerin hepsinin birer «yansı» olduğunu öğretememişti! İyi ki yüksek öğrenim deyip gelmişti buraya. Bir «okumuş cahil» olarak yitip gidecekti yaşam denizinde! Bilmeyecekti üretim biçimlerini, üretim güçlerini, üretim güçleri içinde insanların sınıflar halinde yer aldığını, her insanın bir sınıfa bağlı olduğunu, en devrimci, en ilerici sınıfın işçi sınıfı, yani proleterya olduğunu! Tarihsel gelişmenin son çözümde «devrim»le gerçekleştiğini… Toplumların ilkel komünal üretim biçiminden, köleci, feodal, kapitalist, sosyalist üretim biçimlerine ulaştığını, şimdi gündem maddesinin sosyalizm olduğunu, bundan dolayı da devrim denilince artık yazı devrimi, şapka devrimi, kılık devrimi, ölçü tartı devrimini anlamanın yanlış olduğunu… Dünyaya örnek ve önder bir kurtuluş savaşından sonra ne yapmıştı Atatürk? Birtakım üstyapı reformları ile çağdaş uygarlık düzeyine çıkaracağını sanmıştı feodal kalıntılar içindeki Türkiye’yi! İzmir İktisat Kongresi’nde ise temelli kapitalist bir yön tutturmuştu. Onun için elli yıla yakın zaman geçtiği halde toplum yerinde

260

KARA AHMET DESTANI

saymış, çağdaş uygarlık düzeyine bir türlü çıkamamıştı. Çağdaş uygarlık düzeyi sosyalizmin tâ kendisiydi! Bu gerçeği nasıl da saklamışlardı liselerde bile! En doğru işi cumhuriyeti gençliğe emanet etmesiydi Atatürk’ün. İşte şimdi gençlik, emekçileri bilinçlendirip, işçi ve köylüleri örgütleyerek Türkiye’yi sosyalizme erdirecekti. Cumhuriyet; halkın gerçekten egemen olduğu yönetim, ancak sosyalizmle cumhuriyet olacaktı. Bunun için emperyalizme, kapitalizme karşıydı gençlik. Baştaki yöneticiler de halka ve gençliğe karşıydılar. İşçiye ve uyanan köylüye karşıydılar. Onun için gençliğin üstüne polisi, köylünün üstüne jandarmayı sürüyorlardı. Devlet güçlerinin tarafsızlığı diye bir şey yoktu. Hepsi bir sınıf savaşımında kapitalistlerden yana yer alıyorlardı. Bu yüzden zordu gençliğin işi. Ama gerekliydi. Başardıkları zaman çok onurlu. Halka hizmet edebilmek için büyük yoksunlukları göze almak gerekiyordu.

Devrimin siyasal öncülüğünü İşçi Partisi yapacaktı. Yapmadığı zaman partiyi eleştirmek, doğru yola getirmek gençliğin göreviydi. Sapmaları gençlik önleyebilirdi. Kitleler içinde sürdürülen demokratik çabalar yüksek düzeye ulaşınca, kürem kürem sol oylar çıkacaktı sandıklardan. Ama parti birtakım sapmalar içinde olduğundan son seçimler yenilgiyle geçmişti. Böyle diyordu «abi»ler.

Demeyenler de vardı. Onlara göre devrim sandıklardan hiçbir zaman çıkmayacaktı. Kapitalistler kitleleri çok etkili propaganda ve para gücüyle, dini ve din adamlarını vda kullanarak uyutuyordu. Boşa mı demişti din afyondur diyen? Bu yüzden asla sandıktan çıkamazdı devrim. Kapitalistler silahlı devlet güçlerini gençliğin üzerine salıp «geniş katliam planları» uygulamağa başladığına göre namlu’ya namlu’yla karşılık vermek gerekiyordu. Namluların uçundaydı devrim. Bu yüzden gerekirse canını kanını verecekti gençlik. İçilen antların anlamı bu olmalıydı.

«(Sandıkla olabilir canım!)» diyordu Ahmet kendi kendine. «(En iyisi sandıkla olması! Okuma olanaklarımızı elden kaçırmadan…)» Kafasının altında hiç sarsılmıyordu kaymakam olma isteği. Küçünısüyor-du onu da bir çok «abi»ler. «Kaymakam olacaksın da halka mı hizmet edeceksin? Halka düşman bir devlete, onun dayandığı kapitalistlere, toprak ağalarına mı hizmet edeceksin?»

«(Yok! Bu umutsuzluktur! Henüz yeteri kadar çalışma yapılma-

KARA AHMET DESTANI

261

mistir kitleler içinde. Halka yeteri kadar gidilmemiş, anlatılması gerekenler anlatılmamıştır. Kapitalistler sosyalizmi komünizm olarak tanıtıyorlar. Sosyalizm gelince din kalkacak, kadm kız ortak olacak, Türkiye Rusya’ya bağlanacak diyorlar. Ürküyor köylüler. Soruyorum örneğin, kim gitti bizim Karataş’a? Barış Gönüllüsü geldi bunları anlattı, particiler bunları… Ben gittim Melek Hasanla Halil İbiş’in sorduklarını bilemedim bile! Bunca geniş bilgisiyle «abi»ler anlatsın, bak nasıl anlıyor ve İşçi Partisi’ne veriyorlar oylarını!)»

Fakat düşündüklerini açıklama olanağı bulamıyordu. Düşündüklerini açıklayabilmesi için her şeyi tam bilmesi gerekiyordu. «(Daha benim bildiğim ne? Kaç kitap okudum? Hele biraz artsın bilgim! Hele biraz «abi»leri dinleyim, ondan sonra başlarım konuşmağa…)» diyordu. Fırsatını buldu mu, bilgili «abi»lerin oturduğu masalara yanaşıp ayakta dikilerek, gözünü, kulağını dört açarak dinliyordu. Sözcük kaçırmıyordu. Ama sık sık yabancı sözcük kullanmaları her şeyi zorlaştırıyordu. «(Hata ediyorlar! Kitlelerin içine gidince de bu dille konuşurlarsa köylü anlamaz. Benim anlamadığımı köylü nasıl anlasın? Devlet hastanesinde on yıllık sağlık işçisi olan babam nasıl anlasın? Hele bir de anlamak istemiyorsa? Onun için bu dil çok yanlış! Bunu söylemek için de vakit erken. Bilgimi artırmam gerek…)»

Bazan Mevlüt geliyordu Hukuk’tan. Oturuyorlardı boş masalardan birine. Boş masa bulmak da zordu ya! Kızlı erkekli oturup çay içiyorlar, verallah konuşuyorlardı. Her masanın üstü serilmiş bir gazeteydi sanki! Neler yazılı değildi neler! Marks, Lenin, Mao, Che… Topluiğneyle, ciletle kazımışlardı devrim yıldızlarının adlarım… «FKF» yazıyordu birinde, Fikir Kulüpleri Federasyonu. Altlarda kalmıştı bu; «DEV-GENÇ» yazıyordu yeni; taze. «Ölüm hoşgeldi, safageldi!» yazıyordu birinde tükenmezle. Sonra gene Che, Che! Che’nin adı çok geçiyordu… «Tek yol devrim!» diyordu tükenmezle. «Emperyalizm kâğıttan kaplandır!» yazıyordu… Odalarda Che’nin, Ho’nun, Nâzım’ in portreleri, her yerde Che’nin bereli beresiz, beresinde yıldızları parlayan portreleri asılıydı… «Kahrolsun revizyonistler!» yazıyordu… Kantinci Mertali çay getiriyordu. Bir Doğu Anadolu köylüsüydü belki. Bilecenlik içindeydi yüzü. «Mertali de bizden!» diyordu «abi»ler. «Bizden» olmayan kimse kalmamıştı!

Bir tost  yaptırıp   geliyordu,  sonra çay   söylüyordu mavi  gözlü

262

KARA AHMET DESTANI

Feyzullah abi. «Nasılsın Ahmet arkadaş; sevdin mi bizim fakülteyi?» diyordu. «Dinliyor musun konuşmaları? Kitapları okuyor musun? Acele yok! Yavaş yavaş ilerleyeceksin! Yavaş yavaş acele edeceksin…» Parkasının cebinden fıstık üzüm çıkarıp veriyordu bir parça. «En sevdiğim zıkkım budur bak! Sigara içmem aksine. Çocukluğumdan gelen bir tutku. Bir Mehmet Çavuş vardı, İzmirli. Köyümüze gelip ilk kahveyi açan, ilk radyoyu koyup dinleten. Assubaylıktan ayrılmıştı. Uzaktı yola köyümüz. Uşak’a, İzmir’e gideceği zaman bir eşek bulur binerdi. Kim getirecek eşeği geri? Beni götürürdü. O eşekte, ben yayan. Düşerdim ardına. Altı saat yürürdüm! Kabuklu fıstığı kırar kırar yerdi üzümle. Kabuklarını atardı, çiğnerdim. Çok seyrek, bana da verirdi üç beş. Kırar yerdim, hoş olurdu üzümle. Büyüsem derdim, okusam, param olsa. Hep fıstık üzüm yesem. Özlemle bunu düşünürdüm. İlçeye varınca beş lira verirdi. Beş lira büyük paraydı. Bozdurmağa kıyamaz, geri getirirdim. Bazan bizim eşeği götürür, on lira da eşek için verirdi. Hepsini getirirdim. Babam bir lira verirdi on beşi alıp! Bir liraya fıstık üzüm alamazdım. Bir seferinde Mehmet Çavuş altı lira verdi. Bir liralık aldım, çok az tuttu. Eşeğin üstünde azar azar yiyerek köye geldim…»

Hacettepe’den Nurten geliyordu konferanslara, açıkoturumlara, arkadaşlarıyla. Bir araya oturup dinliyorlardı. Girişteki sütunların dibinde yayınlar satılıyordu. Dışardan da izleyiciler geliyordu. Yayınlara bakıp bakıp geçiyorlardı. Alıyordu bazıları. Bir alan dördünü beşini birden alıyordu. Bol parası olsa da hepsinden alsaydı. Hepsini bir çırpıda okusaydı. Kantinde, yatakhanede okusaydı. Okuduklarını Nurten’e verseydi. Nurten de eğitilseydi vakit yitmeden. Her halde parası bol gelirdi, ama burjuva kızları kıyarlar mı paraya? Kulaktan devrimci olacaktı o! Kulaktan olur muydu? Dinlediklerini anlayabilmesi için bile okuması gerekirdi.

Ahmet, hiçbirini kaçırmadan açıkoturumları, konferansları izlerdi. Tanımak için yanıp tutuştuğu yazarlar, ünlü adlar sırayla geçerdi önünden. Konuşma bittikten sonra çevrelerini alıp soru sorarlardı. Konuşurlardı. Yorgun, bir iki daha anlatır giderdi gelenler. Onlar parka postal giymezlerdi. Düzgün giyimliydi çoğu. Uzun saç, geç traş öğrencilerin modasıydı. Konuşmacıların kimi topenseydi. Düzgün kestirirler, özenle tararlardı. Hukuk’ta ordu hesabına okuyan öğ-

KARA AHMET DESTANI

263

renciler gelirdi kimi zaman. Asker giysileriyle idiler. Yarının asker ~ yargıçları, savcıları… Fakültenin kızlarıyla girerler, otururlardı. Çaylar, gazozlar…

Arı kovam gibi inlerdi kantin. Herkes yüksek sesle konuşur, kimse ötekini dinlemez bir halin içindeydiler. Arı kovanı filan solunda sıfırdı buranın. Değirmen çarkından gelen suların vede durmadan dönen taşın gürültüsü… Değirmenciye bir şey söyleyecek olsa bağırırdı insan… Saati yoktu Ahmet’in. Karşısındakinin koluna bakıp kalkıyordu usulca.

«Nereye yeğenim?»

«Derse…»

Gülerdi öteki.

«(Gülme! Biz buraya okumağa geldik!)» Giderdi. Gülerek bakarlardı ardından. «(Git oku oku! Burjuvazi dört gözle bekliyor. Diplomanı al, bir an önce buyruğuna gir. Bugünkü yöneticilerin bize ve halka yaptıklarını bu sefer sen yap!..)»

«(Bunlar her şeyi ters yoruyorlar! Anam bekliyor beni. Çok istiyor. Okumazsam dertlenir! Hem devrime kaymakam gerekli değil mi? Devrimin iyi yetişmiş yöneticilere, maliyecilere, dışişleri elemanlarına gereksinimi yok mu?)»

Ayıp bir işe girer gibi giriyordu amfiden içeri. Hoca gelmeden yerini alıyordu. Sıraların üstündeki yazıları okuyordu. Gene aynı tükenmezlerle, aynı cümleler! Bazılarını kazımışlardı. «Yaşasın El Fetih!» yazıyordu birinde. Silinip gitmek üzere olan bir «Serpil I love you» vardı. Genç doçent, notlarını kürsünün üstüne koyuyordu. Ayağa kalkma yoktu lisedeki gibi. Sağ elinin iki parmağını yelek cebine sokarak başlıyordu:

«Devletin iki erki üzerinde duruyorduk. Yasama ile yargı erki arasında yer alan ve her ikisinden daha geniş yer tutan bir erk daha vardır, o da yönetim erkidir! Yönetimde yetkiler… Yetkinin kaynaklan…» Not almak istiyordu Ahmet. Bakıyordu çevresine, yoktu hiç alan! Bir kız öğrenci çoğaltma notunu açmış, çiziyordu kırmızı tükenmezle. «(Ben alayım!)» diyordu kendi kendine. «Yasama erki soyut, genel ve nesnel nitelikte kurallar koyar. Yönetim ise daha belirgin, somut ve süreklidir. Toplum, yasama organı olmadan olabilir, ama yönetimsiz olamaz. Yönetim, kamusal gereksinimleri karşılama amacı

264

KARA AHMET DESTANI

güder. Toplum var oldukça gereksinimleri de olacaktır. Yönetim bazı hallerde yasama niteliğinde çalışmalar yapabilir. Örneğin bütçe…»

Bütün dikkatiyle not almayı sürdürüyordu. «(Bütün dikkatimle çalışacağım!)» diye kendini bağlamak istiyordu. İki saat üst üste Kamu Yönetimi doçentini dinliyordu. Sonraki dersleri de izliyordu. Uğramıyordu kantine o gün. Öğleden sonrayı hep dersle geçiriyordu. Akşam için sucuklu tost yaptırıyordu. Küçük plastik kap içinde yoğurt yiyordu. Çoğaltma notlarıyla kantine gelip bakıyordu. Ulubeyli Feyzullah abiyi görmezden geliyordu. Yatakhaneye geçiyordu. Odasında arkadaşları yok. Uzanıyordu yatağına. Notlarına bakıyordu. Çoğaltma notunu okuyordu. Bir «Kamu Yönetimi» kitabı. Dersi veren hocanın yazdığı. Yeni basılmış. Açıp, «Devletin Üç Erki» bölümünü okuyordu. Sınav zamanı okumak üzere kendi notlarını düzene sokup iğneliyordu. Uzanıyordu sonra…

Ortalık kararmış, başka odalarda, koridorda ışıklar… Canı geçmiş biraz. Dizlerinin üstünde bir el gezmiyor. Fırlayıp doğruluyor. Feyzullah abi gelmiş. Yanında biri var. Toparlanıyor. Kalgıyıp yatağa çıkıyor Feyzulah abi. «Turgut bu arkadaş!» diyor. «Orta Doğu’dan! ODTÜ’den yani…» Kalgıyıp o da çıkıyor. Oturuyorlar. Sigarası yok. Bir şey demesine kalmadan Turgut kendi sigarasını çıkarıyor. «İster-\ seniz kantine inelim, çay içeriz!» diyor Ahmet.                                  I

«Boşver! Kantin kalabalık…»

Yatağa ayaklarını koymamak için dikkatli davranıyor Turgut.

«Bir grup; çok güvenilir arkadaşlardan bir grup! Hem de gözü-pek bir grup! Çok iyi bir iş düşünüyoruz. Bugünlerin acil bir görevi için. Şimdi adaylar saptanıyor. Turgut’a dedim, acaba Ahmet’i de alabilir miyiz?»

Bir ateş basıyor her yanına. «(Acaba nasıl bir görev? Nasıl acil acaba? Yani çok mu tehlikeli?)» Yüzü alarıyor hafiften. Söylemiyor ‘ bir şey. İlk anda tatsız önerilerle karşılaşacağı geliyor aklına. Bir sezi. Bakıyor Feyzullah’m, Turgut’un yüzlerine. Kıpırdamıyorlar. Göğsünün içinde davulun çubuğu, çomağı inip kalkmağa başlıyor.

«Konuştuklarımız aramızda kalacak! İster kabul et, ister etme, aramızda! Seni ağzısıkı bildiğim için Turgut’u getirdim. Fakültenin her yanı ajan dolu. Sen bakma herkesin «devrimci»ligine! Türlüsü

KARA AHMET DESTANI

265

var. Senin ağzısıkı olduğunu hemen anladım. Halkımıza karşı görevlerimizi yapabilmemiz için çok iyi hazırlanmalıyız!..»

Hem dinliyor, hem de, «(Şimdi eli parkasının cebine gidecek, fıstık üzüm çıkaracak!)» diye bakıyor. Gözlerini araştırıyor. Bir sezi. İlk günden, kayıt gününden, yanına sokulup yardım etmişti. Tatildi. Niçin buradaydı? Niçin köyünde değildi? Kızılay’da, «Bankaya girip paramı sorayım gelmiş mi?» diye kırmıştı bir gün. Dışarda beklemişti Ahmet. Yüzlükleri cebine yerleştirip çıkmıştı. «Paramı buradan alırım, bankadan…» Sormamıştı kim gönderir? «Buraya gönderir babam, hesabım var…» Yoksul bir köylünün oğluydu değil mi? «(Bir bilen arkadaş bulmalı Ulubeyli!..)» Ansızın düşünmüştü bunu. Sormalı neyin nesi, kimin fesi bu «abi»?

Gözlerinde mavi bir kıpırdanma ile konuşuyordu:

«Senden saklamak gerekmez: Yeni bir grup gönderilecek El Fetih’e. Amaç, Orta Doğu’da Amerikan emperyalizminin ileri karakolu olan İsrail’e karşı savaşan Filistin halkını desteklemek! Vede kendimize eğitilmiş militanlar kazanmak! En iyi eğitim eylem içinde eğitimdir. Bunun son derece gerekli olduğunu düşünüyoruz. Sana sormağa geldim: Var mısın? Hemen cevaplaman gerekmez; düşün! Düşündükten sonra söyle. Yol paran hazır. Sınırdan geçiş kolaylıkların hazır. Kısaca, her şey hazır…»

Vücudunun yanması sürüyordu. «(Nasıl kolaylıklar örneğin, hangi sınırdan geçiş?)» Sormak istiyor, soramıyordu. Başka bir soru geliyordu aklına, ilk tepkisinin olumsuz olduğunu belli edebilirdi: «Yoksa tatile mi giriyor okulumuz?»

«Yooooook… Tatile filan girmiyor!»

«Öyleyse tatilde mi gidilecek El Fetih’e?»

Gülüyor Feyzullah: «Senin burada okutulan dersleri hâlâ ne kadar ciddiye aldığını biliyorum! Ama yakında böyle olmadığını anlayacaksın. Eylem içinde devrimci pratikler kazanmak, derslerden daha ciddidir dostum! Bunları çok yakında anlayacaksın…»

«Sen de gidecek misin? Turgut abi de gidecek mi?»

Biribirlerine bakıyorlar. «Kimlerin gideceği kesin belli değil! Ben isterim; ama seçerlerse! Bir komite var; seçimi komite yapıyor…»

«Beni seçecekleri belli mi?»

«Önereceğiz; tam belli değil; ama…»

266

KARA AHMET DESTANI

«Ben…»

«Hemen cevap vermen gerekmez! Düşün!»

«Düşündüm tabii! Dersleri aksatmağa yoğum ben!»

«Aksatma gene! Tatilde gidecek gruba koyarlar seni…»

«Sakıncalı iş! Bana iyi görünmüyor…»

«Eh biraz sakıncalı tabii! Ama gerekli! Ben seni gözüpek, zeki bir halk çocuğu olarak tamdım. Onun için geldim, geldik. Fakat sen de korkuyorsun galiba…»

«Korkuyorum; korkmuyorum; orası ayrı! Buraya okumak için geldik! Yılların büyük zorluklarını, büyük yoksunluklarını aşarak! Her şey bir anda uçup gidecek… Yapamam!..»

«Köylüler kararsız ve korkak olur. Küçük mülkiyet ile dağınık yaşamanın etkileridir bunlar. Lenin gerçekten haklıdır…»

Başını eğip susuyor. «(Bir öğrenci olarak, yasa dışı davranışlardan korkuyorum. Burjuva yöneticilerinin bizi başıboş bırakacaklarını ise hiç sanmıyorum. En çok da okuma olanağını elden kaçırmaktan korkuyorum…)»

«Emperyalizmden korkanlar onunla savaşamazlar!»

«(Ondan da korkuyorum tabii! Ama gerekince…)»

Feyzullah’la Turgut, biribirlerine göz ediyorlar. «Emperyalizm kâğıttan kaplandır. Korkutuculuğu görüntüsündedir. Korkuyu aşıp hazırlanmak ve savaşa girmek zorundayız!» Turgut konuşuyordu. «İs-/ tanbul’da Derby Lastik Fabrikası’nm işgalinden sonra burjuvazinin tutumu değişti. Demirdöküm, Hisar Çelik işgallerini hiç de hoş karşılamadı. Üniversite işgallerine o kadar sert çıkmamıştı. Kendi işyerlerinin işgalinden çıldırdı adeta! Geniş öğrenci katliamı bu yüzden. Aynı zamanda işçi katliamı. Bir yandan da köylülerin öldürülmesi başladı doğuda, güneydoğuda. Faşist komandolar yeniden silahlandırıldı. Biz eli kolu bağlı oturamayız. Tapası sıkan ortaya! Ama kaz gibi değil. Hazırlanarak. 16 Şubat olaylarını gördük. Kanlı Pazar’da, İstanbul Taksim Alanı’nda, silahla, bıçakla kum gibi çullandılar üstümüze; polisin desteğinde…»

Turgut elini Feyzullah’ın dizine vurdu; atladılar aşağıya. «Dediğim gibi, hemen cevap vermek zorunda değilsin; düşün biraz!» dedi Feyzullah giderken.

Yattı yerine yeniden. Arı kovanının içi gibi uğulduyordu başı.

KARA AHMET DESTANI

267

 

 

Kantindeki uğultudan beter. Göğsü körük gibi inip kalkıyordu. Düşünüyordu. İçinin en derinlerinden duyuyordu haklılığım. Dersleri aksatacak her davranıştan dikkatle kaçınmalıydı. Yıkılır, küttedek ölürdü anası. Bunu nasıl anlatacaktı «abi»lere? Anlatmağa gelince duraklıyordu. «Korkaksın! Köylüsün! Kaçıyorsun! Burjuvazi diplomanı alıp gitmeni bekliyor…» Bütün sözlükleri, sözcükleri yutmuşlardı. Takır takır söylüyorlardı.

Ertesi gün koridorda raslaştılar aşağıda. Ardından gördü Fey-zullah’ı ilkin. Bir gözdağı gibi duruyordu orada. Geçip gidecekti. Om zuna koydu elini. Dönüp baktı. Mavi mavi gülüyordu. Sıcaktı; dosttu hatta! Kendisiyle yürüyecek sandı. Duruyordu. «Derse mi gene?» «Derse…»

Kısaca karşılık verip kesti. Yürüyecekti. «Dur bir dakika!» Başkasını bekliyordu belki.

«Çok önemli günler yaşıyoruz Ahmet Kara! Ama herkes laf üğü-tüyor. Lafla bir şey olmaz! Bizler eylem eylem diyoruz, kimse ya-… naşmıyor. Söyler misin ne demek devrim?»

«(Sınava sıra geldi demek?)» gibisine baktı Ahmet. «Altyapı değişikliği değil mi? Toplumu kapitalizmden sosyalizme geçirmek değil mi? Fakat önce emperyalizmle olan bağını kesmek gerekir. Milli devrim aşaması! Devrimci kim, söyler misin?» Susuyordu Ahmet. «Ciddi soruyorum;  kim?»

«(Böyle ayaküstü mü?)» gibisine baktı. Gitmeyi denedi bir daha. «Biliyorum gideceksin; ama söyle de git; kim?» Gidebilmek için söyleyip kurtulmalıydı: «Devrime inanan…» «Haha haha!..» güldü. Utançlı duruma  düşürmek istemiyordu yeni arkadaşını belki:  «Kusura  bakma;  sana gülmüyorum!  Herkes böyle diyor. Diyelim ki herkes inanıyor. İnanç neyi çözümler? İnanıyor ama bir şey yapmıyor. Devrim olur mu? Devrimci diye devrim yapana denir Ahmet Kara! Devrim için eylem şart! Eylemsiz devrimcilik laf. Şimdi ortam lafçılarla dolu. Hepimiz lafçıyız. Beklettim seni, özür dilerim. Git şimdi, yeni laflar kazanmağa!» Bırakmıştı Ahmet’in kolunu, tuttu gene, sordu: «Dersiniz ne?»

268

KARA AHMET DESTANI

«Siyaset Bilimine Giriş…»

«Evet git; burjuvazi açısından siyasetin lafım çoğalt…»

Gene dünkü uğultu başının içinde. O uğultuyla girdi amfiye. Bozkırlı Hasan’ın yanına oturdu. Onun ötesinde de Samsunlu Kadir. Hocanın yeni basılmış kitabı ellerinde. Ahmet not kâğıtlarını çıkardı. Kalemini çıkardı. Uğultu arttı başının içinde.

Hoca geldi. Birinci dersi bitirdiler. İkinci derste Hasan çıkıp gitti. Öğleyin kaynaşmağa başladı koridorlar. Kantine doğru gidecekti. Hasan’ı gördü. Gruplar halinde konuşuyorlardı. İçinde uğultu, dışında uğultu. Durdu Hasan’m yanında. Bir elini kemerine geçirmiş, birini kaldırmış, anlatıyordu son sınıftan «abi»:

«Partinin öncülüğü şartsa, ki yüzde yüz şarttır, o halde yönetimini revizyonistlerden arıtmak gerek! Bilimsel sosyalizmi eylem kılavuzu kabul etmeyen oportünistlerden arıtmak gerek partiyi!..»

Hasan’a sorguyla baktı: «Kim bu?»

Kulağına sokulup fısıldadı: «Dev-Genç Merkez Yürütme’den; adı Halûk! Partiyi basalım demek istiyor…»

«(Sinmek benimki!)» diyordu çekilip giderken. «(Gene korktum, siniyorum işte! Fakat sosyalizm işçi sınıfının ideolojisi değil mi? Hani işçi sınıfı ortada? Niçin o arıtmıyor partiyi oportünistlerden?)» Uğultunun içinden seçmeğe çalışıyordu kafasındaki soruların karşılığını. İşçi sınıfına yandaş aydının görevi, ona bilinç götürmek değil mi? Bilinç götürmek için mi basacaklar acaba partiyi? Gidip Mevlüt’ü bulsaydı. Bakalım o ne diyordu? Bir çalkantıda kalmışlardı. Nasıl okuyacaklardı? Nasıl sıyrılıp çıkacaklardı çoğunluğun aktığı selin dışına? Nereye sinerek?

Öğleden sonra iyice büyüdü uğultu:

«Gidiyoruz; yürüyün; haydiiin!..»

Çekip çekip alıyordu Merkez Yürütme’den Halûk. Kurtuluş Alanı’nda baktı, dört yüzden fazlaydılar. Parkın oraya geldiler, Kolej’in önünden yukarı ağdılar. Üç yüz elli var yoktular. Mithatpaşa Cadde-si’nde daha da yoğundu trafik. Bir otobüs duruyordu. Atladı Ahmet. Bir durak geçince indi. «(Kaçtım)» dedi. Karıştı Kızılay’ın kalabalığına. «(Sindim gene!)» dedi. Yürüdü öbür yakaya. Bilmiyordu olanı, olacağı. Belki yerle bir edeceklerdi partiyi. Belki bağırıp çağıracaklar, döneceklerdi. Polis  çağıracaktı içerdekiler  belki.  Polis   sevinecekti:

KARA AHMET DESTANI

269

«Yesinler biribirlerini!» Orduevi’nin yanında bir küçük park vardı. Boş banklardan birine oturdu. Uğultuyu dinliyordu. Şehrin uğultu-suydu. Çok uzaklardan gelenle en yakından kopan biribirine karışıyordu. Demirin, camın, etin, kanın seliydi akan. Potada erimiş. Otomobil, otobüs, resmi, özel, asker, sivil, yıldızlı, az yıldızlı, çok yıldızlı arabalar; Çankaya yönüne giden general arabaları; simsiyah; yeniden otobüsler; eski yeni; akıyordu. Akanın uğultusu… Daha büyüğü başının içindeydi… Nasıl çıkacaktı bu çıkmazdan? Derse girebilmenin zorluklan… Tâ Karasenir’den! Kitap alabilmenin, para bulabilmenin, oğlunu kızını daha fazla okutmak istemeyen bir kocanın gönlünü edebilmenin zorluklan… İyi kötü aşmıştı bunları, ama okuyabilecek miydi bu durumda? Hızlı bir sel; güldür güldür akıyordu; akacaktı! Olanaklı değildi kıyısında durup bakmak! Durup bakmak; geçip gitsin! Geçip gitsin; dönüp okula varsın; sessiz; kimse kimseyi itip kakmıyor, yada kolundan çekmiyor; kitaplar daha kaim olsun isterse, isterse dört ders daha koysunlar günde, kesilmeyen bir istekle okusun okusun okusun! Devrime hizmetse ondan sonra! Sosyalizme hizmetse.ondan sonra!..

Öyle üzülüyor,.düşünüyor, düşündüğünden sıkılıyordu: «(Sinerek; ama ne kadar; vede nereye kadar?)» Yoksa gerçekten gelmiş miydi tavı? Bugünler o günler miydi? Acaba bütün fabrikalarda, ocaklarda işçiler, bütün tarlalarda köylüler kaynaşıp duruyordu  da,  sadece öğrencilerin toparlanıp   yürümesini mi bekliyorlardı? İki gün daha çıkıp varmasalar, güzelim devrim kaçıp gidecek miydi elden? O günler miydi?

Kaçıp gidecek, sonra babası, anası, kısacık sürenin içinde bilinçlenmiş, değişmiş; vede hemen duymuşlar Ahmet’in kaytardığım; gelip yakasından alıyorlar; oturtuyorlar Karasenir’deki evin hayatına; «Yazıklar olsun sana Ahmeeet! Bizden, bizim davamızdan kopup gitsin diye mi yolladık seni Ankara’ya? Yazıklar olsun!..» Kardeşi Şerfe, «Herkesten umardım da senden ummazdım abi! Yazıklar olsun!» mu diyecekti?

Küslüğünü filan unutup Irazca ninesi çıkıp gelecek: «Nerede o Ahmet olacak? Gösterin bakayım! Var mıydı senin damarında ödleklik? Budala babandan mı aldın? Sen kaytardığın için her şey geri kalmış!  Kaytarmasan yıkılıp  gidecekmiş   haramzadelerin   saltanatı!

270

KARA AHMET DESTANI

Yoksulları kanatlandıran, yeni evler, sağlam merdivenler, gülistan köyler kuran güzelim devrim oluverecekmiş kaytarmasan!..»

Kapının ardına sinecekti, yüklüğe girecekti. Gelip oradan baba-sıgil’in yattığı karyolanın altından çekip alacaktı Irazca:

«Hâlâ siniyorsun öyle mi? Haram olsun sana yedirdiğim bişiler, katmerler! Zukkum olsun tane yurken ütüp verdiğim mısırlar!» mı diyecekti? Yüzüne mi tükürecekti Halil İbiş, Melek Hasan?

Bozkırlı Hasan geldi caddeden. Rastlantı mıydı, yoksa izlemiş miydi ardından? Oturdu:

«Ne oldu, kaçtın mı?»

«Yooo, şimdi geldim!»

«Ben kaçtım…»

«Boşver yahu! İnekler! Yüz kişi yok hepi topu! Bağırıp çağırıyorlar. İçeri girerlerken ben de tüydüm. Bunlar bizi belaya belaya çekiyorlar yahu Ahmet! Ne yapacağız okumak için?»

«(Nasıl söyledim kaçtığımı hemen? Sordu mu da söyledim?)» Kızdı kendi kendine. Bir süre konuşmadan oturdu.

«Kalk gidelim!» dedi Hasan.

Kalktılar.

«Hep bizim fakülteden mi baskıncılar?»

«Vardı başka fakültelerden.»

Piknik’in önünden Gökdelen’e doğru yürüdüler. Döndüler biraz daha dolaşmak için. Gelen giden, hızla yürüyüp çarpan, dükkânlara girip çıkan, vitrinlere bakan, bin kılıkta, bin boyada insanlarla fokur fokur kaynıyordu Kızılay. Akıyordu her türden, her boydan, her boyadan arabaların seli…

«(Pek öyle devrim filan düşünmüyor herkes!)» Konuşmak istiyordu Hasanla: çekiniyordu. «(Ama abiler bizi uçuracaklar!..)»

«Sana da söylediler mi El Fetih işini?»

Şaşırdı birden. «(Bu kadar yayılmış bir işi neden gizli gibi söylediler bana?)» Ne diyeceğini bilemedi bir an. «(Bir duyuru assınlar kantine, isteyen yazılsın!..)»

Attı: «Haberim yok! Nedir o?»

«Gitmek isteyenleri saptıyorlar fısfıs…»

Vakit geçmeden dönseydi yurda! Kalktı ansızın: «Geliyor musun? Ben gidiyorum!» dedi. Otobüse bindiler duraktan.

KARA AHMET DESTANI

271

Birkaç gün geçtikten sonra geldiler Feyzullah’la Turgut. Göz edip sordular: «Düşündün mü o konuyu?»

«Böyle işlerde yoğum ben! Çünkü…»

«Çünküsü ne?»

«Yasal değil her şeyden önce…»

«Emperyalizmle savaşmak suç değil ki!»

«Pasaportla mı gidilecek?»

«Değil ama ne olur yakalansan bile?»

«Sınırı pasaportsuz geçmekten bile yatarım altı ay! Dersler kalır. Kaydım silinir. Buna ailemin dayancası yok…»

Küçümseme duygusunu yüzüne yayarak baktı Feyzullah: «Küçük burjuva bağlarıdır bunların hepsi!..»

«Öyledir belki; ama…»

Turgut çekti Feyzullah’ı: «Niçin vakit ziyan ediyorsun? Zorla olmaz ki bu işler! Bu işlere girecek kimsede yürek ister, yüreek! Kor-kuyorsa ne zorluyorsun?» Çekti arkadaşını yürüdüler.

Kimin kim olduğunu bir bilebilseydi açık! Güvenilecek olanı, olmayanı, yalanı dolanı bir seçebilseydi! Dolmuştu boğazına kadar. Dertleşecekti. Soracaktı. Nasıl çıkılır çıkmazlardan, nasıl alınır diploma denilen kâğıt rüzgârda savrulan alevlerin ağzından? Nasıl yüz akıyla dönülür ananın babanın yanına? Nasıl suçsuz bakılır kardeşlerin, şehrin, köyün yüzüne?

Hasan’la çıktılar dersten:

«Kantine doğru gidelim!..»

«Canım istemiyor kantini…»

«Gidelim Hukuk’a, Hacettepe’ye?»

«Ne var Hukuk’ta, Hacettepe’de?»

«Gel öyleyse yurda gidelim, atalım kitapları!»

Yürüdüler. Doluydu koridorlar, merdivenler, kantin… «Kantinci bile bizden!» diyordu Feyzullah abi. Herkes bizden, ama niçin sinsi sinsi bakışlar? Neden güvensiz gözler? Çıkıp kitapları koydular:

Lavaboya girdi Hasan. Ahmet de yürüdü ardından.

«Ne haber hemşerim?»

«İyilik Muharrem abi! Senden ne haber?»

«İşiniz yoksa dolaşalım biraz. Arkadaş senin sınıftan mı?»

«Ahmet, benim sınıftan! Canın mı sıkkın abi?»

272

KARA AHMET DESTANI

«Sıkkın; sıkkın değil; yürüyelim biraz…»

Çıkıp yürüdüler. Ana caddenin kıyısında durdular. Kızılay-Bah-çeli; Dikimevi-Dörtyol; akıyordu dolmuşlar, otobüsler, taksiler. İsin dumanın içindeydi Ankara. Boğazı burnu dolduruyordu taşıtların, bacaların dumanı. Dikimevi yönüne döndüler. Yukarı, Abidinpaşa yokuşuna vurdular. Çıkıp gidiyorlardı konduların denizine.

«Koskoca Site Yurdu faşoların elinde! Bir haber dolaşıyor ba-sacaklarmış Hukuk Yurdu’nu, bizimkini…»

Yürüyüp daldılar denize. Biribirine girmiş sokaklar, büyüük kalburlarda savrulan çocuklar. İkili üçlü öğretimdeydi gecekondu ilkokulları. Köylerdeki gibi köşebaşlarına çokaşmıştı kadınlar.

«Hepsi silahlı; hepsinin desteği polis…»

Yürüdüler. İkindin güneşinden ışıklar oynuyordu camlarda. Sobaların, maltızların canlanan dumanları. Kirli bulutlar beşer onar toplaşıp kapatıyordu yukardaki maviliği. En kıyıdaki evlerin ardında gübrelikler vardı. Sığırcıklar, serçeler savruluyordu. İmrahor’a yamaç bir sırtın başında durdular. San, yeşil, yeşil, sarı, kırmızı, kahverengi, kırmızı, yeşil, yeşil kiremitrengine boyalı kondular. Enginli yüksekli. Dereli tepeli. Sokak belirsiz, yol belirsiz. Sarı yapraklanyla yamaç kavakları, taşlarda su bulmağa çalışan kır insanları…

«Boyna da geliyorlar! Bir yandan göz yumuyor, bir yandan ekip yollayıp yıktırıyor burjuva devlet…»

Oturdular bir taşın başına.

«Boyna da geliyorlar! Hoşgeîip safalar getiriyorlar…»

«Şehirlerin kurtuluşu! Taze kan, gecekondular… Safalar…»

Oturdular. Buralarda biraz temizdi gökyüzünde bulutlar.

«Nasıl gidiyor dersler Ahmet?»

Baktı Muharrem abinin geniş yüzüne. «(Bozkırlı mı acaba?)» Karşılık vermedi birden. Hile aradı yüzünde, sesinde. Uzuyordu ara. Gözlerini tuttu Muharrem, ayırmadı üstünden.

«Dersler iyi, hem de kolay, ama…»

«Aması ne?»

«Çok çeşit tipler var!»

«Nasıl?»

«Ajan filan gibi…»

«Nasıl yani?»

KARA AHMET DESTANI

273

«Kim kimdir bilmiyoruz Muharrem abi! Herkes yaklaşıp bir şey açıyor. Sorular soruyor. “Şu bizden bu bizden, bu devrimci!” diyorlar. Ama bilmiyoruz kim kimdir, nedir, necidir?..» «Çoğunluk  devrimci tabii…» «Faşolar azınlık mıdır?»

«Azınlık değil, yoktur pek! Korkudan olamazlar…» «Bir şey sorabilir miyim? Çok sıkılıyorum. Hasan belki farkında. Kimdir bu Feyzullah abi, tanıyor musunuz?» «Hangi Feyzullah, kaçta?»

«Üç’te galiba. Ulubeyliyim diyor. Soyadı Temeltaş.» «Feyzullah Feyzullah… Birkaç tane var da…» «Yeşil parkalı, mavi gözlü!» «ODTÜ’den Turgut’la dolaşıyor!..»

«Şu İzmirliyi mi diyorsun acaba?»                                    _

«Nasıldır?» «Neden soruyorsun?» «Sıkıştırıp  duruyor…»

Sordu: «Aramızda kalacak değil mi abi?» Sorup bekledi. Gözlerini evet anlamına kırptı Muharrem. «Belki  kuşkum yersiz!  Çok üstüme düşüyor. Lütfen aramızda kalsın. “El Fetih’e bir grup göndereceğiz, paralar, geçiş kolaylıkları, her şey hazır; var mısm?” diyor. Bir, iki, üç! “Sandıksal değil, namlu-sal…” diyor; kışkırtıyor sanki…»

Birinci içiyordu Muharrem abi. İki ayağının arasında duruyordu paketi. Alıp bir tane daha yaktı. «Sonra?»

«Valla bilmiyorum! Herkesin üstünde  gözü, durmadan tarıyor sanki. Bastıra bastıra da soruyor…» «Eskiden tanır mıydı seni?»

«Kayıt için geldiğimizde tanıştık. Sokuldu yanımıza, kayıt formlarını doldururken yardım etti, kitaplar salık verdi…» «El Fetih’e o mu gönderiyormuş grupları?» «Aday saptıyormuş! Komite seçecekmiş!» «Sonra da namlu mamlu haa?» «Bir de onu, evet…» «Sen ne dedin?» «Yasadışı  işlerde yoğum!..»

18

274

KARA AHMET DESTANI

«Sana da daklaşıyorlar mı hemşerim?»

«Evet… Aynı…»

Kalktı Muharrem. Çırptı pantolonunun ardını. «Hemşerilerden Zeynel’i göreceğim! Dönmüştür işten. Geçerken bir uğrayalım evine. İsterseniz siz inip gidin… Karışmayın böyle işlere. Namlu mamlu; o kadar ayağa düşmedi devrim! El Fetih’e filan da boşverin. Sizi temelli çaylak mı bellemişler? Ben soruşturma yaparım, hangi yollar-daymış bakalım o Feyzullah olacak? Tanırım ama pek bilmem içyüzünü. Biraz aralı durursanız iyolur…»

Ayrıldılar. İniş aşağı yel gibiydi Ahmet. «Uçacak mısın?» diye kolundan çekti Hasan. Kuş gibi hafiflemişti. Belki işine geldiğinden, birden ısınmıştı Muharrem’e. Yüzü, sözleri, sesi güven veriyordu. Hem sert, hem koruyucuydu bakışları.

«(Okuyacak mısın; evin olacak Ankara’da! Toplum düzeni adil olacak. Devrimse işçi sınıfının büyük gücüyle başarılmış, değişiklikler gerçekleştirilmiş olacak. Sarılacaksın derslere, günü gününe! Hiçbir sınavda çakmadan, geçip gideceksin. Sabahları geleceksin huzur içinde. Akşamları varacaksın huzur içinde. Soyunup yıkanacaksın. Azıcık paran olacak. Çıkacaksın, erkek kız, arkadaşlarla buluşmağa. Yok mu böyleleri şimdi? Devede kulak!)»

Gene daldılar kantine, sonsuz uğultunun içine. Kimi tost yaptırmış, kimi çay almış. Abanmış biribirinin üstüne öbekler…

«Dolu dolu atmayı iyi biliyor millet!..»

«Gene neler söylemiş Büyük İnönü: “Üç solcu serserisinin eline mi kalmış memleket?”»

«Bu sefer İzmir Limanı’na demirliyormuş 6. Filo, işte haber…»

Bıyıklarını gün geçtikçe büyütmüş, burmağa başlamış, yeni aldığı parkanın içinde sessiz, birden elini vuruyor masaya Ahmet’in tanımadığı ikinci  sınıf öğrencisi:

Sürelim yan yan bindiğimiz al atları!

Menzil yakın.

Bakın

kurtuluş günü artık sayılı. Önümüzde şarkın gelecek inkılap yılı bize kanlı mendilini sallıyor.

KARA AHMET DESTANI          ‘.                     275

Al atlarımız

emperyalizmin göbeğini nallıyor.

Abdullah Utku’yu anımsıyor derin bir özlemle. Kimbilir nerelerdedir? Nasıl ustaca okurdu? Nasıl kendinden geçerdi gözlerini yumup? Arttı alabildiğine öğretmen kıyımı. Üst üste yakılan, yıkılan TÖS şubeleri… Öğretmenlerin evlerine, lokallerine atılan dinamitler, bombalar… Bugün burada, yarın şurada patlamalar… 8 Temmuzda Kayseri Olayı… Toz duman içinde bir Anadolu…

Bakın

kurtuluş günü artık sayılı.

Şiiri duyarak okurdu Abdullah öğretmen. Ama kurtuluş günü nerede? Daha ilk yilm ilk a^bmda, yolu batağa girmiş bir öğrenci değil miydi kendisi? Hem de ^pUdiğine toy! Bir yanı tıpkı kendisi gibi yüzyıllardır sömürülmüş, bu yüzden yoksul düşürülmüş bir halka arka çıkıyor, onun ancak devrimle giderilecek dertlerine sarılıp «İlle devrim!» diyor, her şey sanki o kadar hazırmış gibi ivecen! Bir yanı da: «Sıçarım sizin devriminize filan! İşte halk gülüm balım yaşayıp gidiyor, topraksa bizim toprakları verdik, işse bizim işleri işliyor, az çok hakkını da alıyor; arada öğrencilere ne oluyor? Upuslu durup kışkırtmacılık, komünislik yapmasalar, kimsenin ne diyeceği olur onlara? Onlar kızıştırdığı için bunca grev! Biz.de zorunlu olarak polis molis çağırıyoruz, vurum kırım bu yüzden!..»

«(Arada benim gibi kaç kişi var sadece okumak için çırpman? Ben, ne olursa olsun okumak, ama devrimciliği de sürdürmek istiyorum. Devrimciler var, tutucu dürzüler var. Halk ortada. Tutucu dür-züler Amerikalılarla birlik. Arkadan akıl, para, silah veriyor. Bunca patlama kendiliğinden mi? İki adım duraklarsam, üç adım ileri giden bir Ahmet oluyorum. Çevremdeki abiler; yurtta, kantinde, ders gördüğümüz amfilerde, gezdiğimiz sokaklarda arkadaşlar; herkes; bir sele katılmış giderken kalamıyorum bön gibi, bilgisiz gibi, korkak gibi, gerici gibi… Kalırsam kınanmaktan korkuyorum. Oysa ben bu yola kınanma korkusuyla girmedim. Özümden inanarak, koşullarımdan yürüyerek geldim! Şimdi okuma zamanı, okuyup sınıf geçme, bir

276

KARA AHMET DESTANI

yıl, iki yıl, üç, dört yıl, hooop, diplomayı alıp işbaşı yapma zamanı! Anamı, önce o dünyanın en kokulu çiçeğini isteyen, özenen, en yoksul, en direşken insanı olan anamı, hiç olmazsa bir tek gün, bir tek saat güldürmenin; kaymakam da olacaksam olup halktan, işçiden yana olmanın zamanı! Ama işçinin kendisi de çıksın ortaya! Sendikası var, grevi var, partisi var, çıksın; devrim desin! Ben ona yandaş olayım! Bana ille bir görev yükleyeceklerse, haydi uyandır köylüyü diye-ceklerse, peki uyandırayım, ama okumamı kesmeden, öğrenciliğimi yitirmeden! Ben öğrenciliği kolay bulmuş değilim! Kolay kazanmış değilim sınavları! Ölümden kurtulmak kadar zordu babamdan kurtulmak! Anam olmasa kurtulamazdım. Şimdi anamı düş kırıklığına uğratamam, onu babamın önünde yenik düşüremem! “Gitsin okusun diyordun, işte okudu, buyur!” dedirtmem! Anamın kardeşlerimin başında guguk kuşu gibi öttüremem babamı! O zaten bizi seviyorsa elin arı için seviyor. Onun içini ben bilmez miyim?)» Daldı mı çıkamı-yordu. Uzun uzun döküp düşünüyordu kendi kendine.

Bıraksın peşimizi

kendi yüreğinin kabuğunda yaşayanlar! İşte:                                                                         /

Şu güneşten düşen ateşte

milyonlarla kırmızı yürek yanıyor! Sen de çıkar

göğsünün kafesinden yüreğini; şu güneşten düşen

ateşe fırlat;

yüreğini yüreklerimizin yanına kat! Akın var

güneşe akın! Güneşi zaptedeceğiz güneşin zaptı yakın!..

KARA AHMET DESTANI

277

Yandaki masada ikinci sınıf öğrencisi peşpeşe belki on şiirini okuyor Nâzım’ın. Okuyuşuna kendisi de hayran! Dinleyenler hayran. Bu hayranlığa Ahmet de katıldı. İyi ezberlemişti, güzel okuyordu kahraman ozanı. «Yok üstüne bir tane daha! Sanatına yaşamını koymuş; sanatını tümüyle kavgasına verebilmiş ozanlar geçmişte var, günümüzde yok! Yok dizine çıkacak…»

O sırada Muharrem’le Merkez Yürütme’den Halûk arasında, Abdullah Utku’nun yirmi yıl yaşlanmışına benzeyen bir adam geldi. Geçip çay ocağına gideceklerdi. Muharrem, Ahmet’i gördü birden. «Buraya oturalım!» dedi yanındakilere. Ahmet, dirseğinin üstüne yas-lamıştı başını. Toparlandı. Yandaki masayı dinlemeyi de bıraktı. Muharrem boş sandalya aldı iki tane. Ahmet aldı bir tane. Halûk dikiliyordu.

Abdullah- Utku’nun yirmi yıl yaşlanmışına benzeyen adam acaba babası mıydı birinden birinin? Yoksa abisi mi? Yoksa bir fabrikada işçi temsilcisi mi? Ellerine baktı Ahmet yangözle, işçi eline benziyordu da, benzemiyordu da! Oturdular o arada. Muharrem çay ocağına bakıyordu. Mertali ile göz göze geldiler. Parmaklarını şaklatıp çağırdı onu. Silgi bezi omzunda geldi Mertali. «Buyursun benim abi-lerim, çay, kahve, gazoz, ayran; yerli mallarımızdan buyursunlar!.. Pepsi, Coca-Cola, Fruko; Amerikan içkileri bulunmaz…»

«Buyrun Hocam…» dedi Muharrem.

«Birer çay içelim… olmaz mı?»

«Olur Hocam, emredersiniz!» dedi, Mertali’ye göz etti.

Çaylar gelesiye konuşmadılar. Bir ara Ahmet’e dikti gözlerini Muharrem. Gülümsedi. Sordu gözleriyle: «Ne var, ne yok, nasılsın?» Ekledi gözleriyle: «Haklısın, biraz tatsız bir öğrencilik! Birden daldın ortasına ama alışırsın! Bakarsın olağanüstü bir iş olur, her şey düzelir; aldırma!..» İnsanı dinlendiriyordu gözleri. Hilesizdi, dupduruydu bakışları. Sonra birden unutmuş da anımsamış gibi, «Size yeni arkadaşlarımızdan Ahmet Kara’yı tanıştıralım Hocam…» dedi, bir daha göz etti Ahmet’e: «İsmail Mahir Hocamız; TÖS’ten. Bir müjde ile geliyor. 15 Aralık’ta genel boykota karar vermiş öğretmenlerimiz. Nasıl bir katkımız olabilir’i konuşacağız. Çağırsalar biz gitsek daha iyi olurdu, değil mi Ahmet?»

«Evet, tabii; zahmet etmişler…» dedi kısaca. Birden soruyu doğ-

278

KARA AHMET DESTANI

ru anlayıp anlamadığını düşünmeğe başladı. «(Elbet çağırsalar daha iyi olurdu! Kalkmış öğrencilerin ayağına gelmiş. Ama devrimcilikte böyle şeyler aranır mı? İyice suyu çıkmış burjuva alışkanlıkları değil mi bunlar? Neyse!..)» Baktı İsmail Mahir Hocanın yüzüne, bekledi ne diyecek?

«Böyle şeyleri siz de, biz de aramayız. Çok işimiz var diye arkadaşlar beni gönderdiler. Gerekirse çağırırız, sorun değil bunlar…»

«Evet Hocam, sağolun! Öyleyse sorunlarınız nedir? Ne hususlarda size katkımız olabilir; belli mi?»

«Gerçekte bizim işlerin çoğu Ankara dışında, illerde, ilçelerde, köylerde; biliyorsunuz biraz dağınığız. İşimiz böyle. Bir yandan Anadolu’ya ekipler göndermeli, bir yandan Ankara okullarını dolaşıp bağlantı kurmalı. Bazı okullarda öğrencileri ayarlamalı, girmesinler derse! Boykotu kıracak öğretmenleri sokmasınlar sınıflara…»

«Yani her okulun durumu ayrı?»

«Biri ötekine benzemiyor. Kiminde öğretmenler sağlam, kiminde idarenin baskısı çok. Kiminde katılmak istemeyen yağcılar ağır basıyor. Her okulda alınacak önlemler özel. Bir inceleme yapılmalı önce.»

«Sizde var mı bu inceleme?»                                                 /

«Bizde var tabii. Şubelerimiz biliyor. Fakat değişken…»

«Gerekli olan son durumu bilmek?»

«Evet…»

«Arkadaşlara bir açalım, ne kadar yapabilirsek.»

«Bir de afişleme işimiz olacak…»

«Basıldı mı afişler?»

«Bir grup öğretmen çalışıyor.»

«Bizim arkadaşlar da yardım edebilir. İsterseniz afiş de yaparız size. Uzman arkadaşlarımız var…»

«Ayrı afiş ister mi Yürütme Kurulu bilmem. Soralım…»

Sabırla ve saygıyla sordu Muharrem:

«Başka Hocam?»

«Bir de güvenlik sorunumuz var. Boykot öncesi ve boykot günleri genel merkez ve Ankara şubemiz saldırıya uğrayabilir. Aynı kuşkular dışardaki şubelerimiz için de var. Herkes elinden gelen önlemi alacak ama destek bulunsa iyi olur. Bunun için en yakınlarımıza, öğrencilerimize geldik.»

KARA AHMET DESTANI

279

«Peki Hocam, biz bunları planlarız arkadaşlarla. Yarın da size gelir konuşuruz açık açık.»

Çayları içtikten sonra kalktı İsmail Mahir Hoca. Dolmuş durağına kadar geçirdiler onu. Ahmet’i de çektiler kolundan. Kimi aşağıya, kimi yukarıya, durmadan akıyordu dolmuşların, otobüslerin, minibüslerin seli. «Bürokrat burjuvazinin orta ve küçük bölümü baş-kaldırıyor!» dedi Halûk asfaltı geçerken.

«Ama acımadan ezer yukarısı!»

«Halk destek olursa zor ezer…»

«Halkın elinde ne var şimdilik?»

«Ne varsa halkın elinde var! Bir insanın halka inancı zayıf ise, o insan solcu değildir!..»

«Ben solcu değilim zaten.»

«Ya nesin?»

Ahmet’e göz kırptı Halûk: «Devrimciyim…»

«Hangi devrimi yaptın?»

«Yapacağız!»

Yürüdüler içeriye. Bu sefer Muharrem göz kırptı Ahmet’e: «Sen Ahmet, sen nesin, solcu musun, devrimci misin?»

«Ben öğrenciyim…» dedi Ahmet usulca. Kalktıkları masaya oturdular gene. Kolunu Ahmet’in omzuna koydu Muharrem. Karşılık bekliyordu.

«Solcu yada devrimci öğrenci değil, öğrencisin demek?»

«Şimdilik öyle!»

«Sonra?»

Güldü Ahmet: «Sağcı öğrenci olacağım! Sonra solcu öğrenci! Sırayla! Sonra bana iş kalırsa devrimci öğrenci…»

«Nasıl sana iş kalırsa?»

«Ben sağcılıktan solculuğa, solculuktan devrimciliğe gelesiye siz devrimi yaparsınız demek istiyorum!»

Halûk güldü: «Ama bitmeyecek ki! Bizimki kesintisiz!..»

«Öyleyse siz birini ikisini yapın da ben arkadan yetişeyim. Benim gibileri toparlayıp geleyim…»

Halûk da koydu kolunu Ahmet’in omzuna.

«Şimdilik şu öğretmenlerin işine biraz yardım et madem! Af işlemeye katalım seni.»

280

KARA AHMET DESTANI

«Ama İzmirli Feyzullah’tan gıcık alıyor, ondan ayıralım!»

«Feyzullah’tan gıcık alan çok…»

«Ben işitmedim; kimler var başka?»

İki yanına bakındı Halûk: «Ben…» dedi.

«Neden? Nasıl?»

Gene bakındı: «Bunu sonra konuşsak olmaz mı?» Ahmet’in bileğini tutup sıktı: «Kusura bakma! Sana güvenmiyorum diye değil. İlke olarak dikkatli davranmalıyız. Her şeyi her yerde konuşmanın çok zararını görüyoruz.»

«Benim de arzum bu…»

«İti an, taşı yanma al!» dedi Muharrem. Karşıdan mavi mavi gülerek geliyordu Feyzullah. Orta Doğulu Turgut da yanındaydı. Turgut az önce namazdan kalkmış gibi bir uslulukla yürüyordu Feyzul-lah’m yanında. Ahmet başını eğdi nedense. Sanki kendinin bir kusuru ortaya konacaktı. Muharrem kıs kıs gülerek baktı Feyzullah’m yüzüne. «(Sıkılmazsan gel arkadaş. Bak Halûk da senden pireleniyor. Konuşacağız…)» diyordu sanki.

«(Kim var bunun ardında? Kimlere hizmet ediyor acaba? Yok-sa bomboş bir kuşku mu bizimki? Kendim bir şey sezmiş değilim; doğrudan. Zaten beni böyle işlere katmayacaksın. Kendimi nasıl bi-lirsem âlemi öyle bilirim. Anacığımın deyimiyle az biraz safımdır Peki ben safım, bu itoğlu it bunca kurnazlığı nasıl başarıyor?)»

Birden düzeltti yüzünü. «(Karıştırma şimdi bunların hiçbirini! Kuşkulandığımızı sezmesin! Çok sürmez, çözerim onu ben…)» Ök-sürdü usulca. Ahmet, Halûk başlarını doğrulttular. Gülerek yaklaştı Feyzullah: «Merhabalar!..» dedi coşkuyla.

Sandalya çekti Muharrem.

«Size de merhabalar! Buyrun birer çay alın…»

«Ben gidip derse çalışsam?» dedi Ahmet.

«Birer çay daha içelim öyle kalk!..»

«İçtik ya! Çok içmiyorum…»

«Çok çayı da sevmiyor bizim yeni devrimci!..»

Ne diyeceğini bilemeden baktı Feyzullah’a Ahmet:

«Yoksul çocuklarıyız, her şeyi hesaplarız!»

Bozuldu Feyzullah: «Hepimiz yoksul çocuklarıyız. Fıstık üzüm yediğimize bakma, biz de hesaplarız. Vede baba parası harcamayı

KARA AHMET DESTANI

281

kahramanlık saymayız. Kahramanlığımız, babalarımızı inleten bu haksız düzene kafa tutuşta. Onu yerle bir etmek için eylemin tam içinde olabilmede. Gerektiği yerde, gerektiği zamanda tapayı sıkıp ileri atılabilmede…»

«Ne oldu, biraz aday yazabildiniz mi El Fetih’e?»

«Bunları her yerde konuşamayız arkadaşım! Fakat sen uyumakta ol, ilk grup gitti bile! Devrimi namlunun ucundan çıkaracak olanların öncüleri, bugünlerde Filistin Ulusal Kurtuluşçularmın saflarında Amerikan emperyalizmine karşı savaşıyorlar…»

«Öğrenciler, yada başka deyimle öğrenci gençlik, kendini abartmalı mı, yoksa bilmeli mi gücünün sınırını? Bunu hiç tartışmıyoruz nedense. Öğrenci gençlik bir sınıf değildir. İktidara yönelemez. İktidara yönelecek sınıf adına silaha sarılması da doğru değildir. Önce o sınıfın kendi ¦ sarılmalı silaha gerekiyorsa. Gerekip gerekmediğini de o sınıf kendi saptamalı. Bunların hiçbiri yapılmamışken, Amerika’ nın ve yerli burjuvazinin alabildiğine silahlandırdığı bir ordunun karşısına çıkmak ya saflıktır, ya delilik!» Durdu.

«Bu noktada sorun inanç sorunudur. İnançlı bir grup, inancı gevşemiş orduları duman eder. Örnekleri çok…»

«Çok konuşuldu bunlar! Fakat El Fetih’e adam gönderme işinden bizim kaberimiz yok. Şaşıyoruz, niçin yok? Aşağıdan aşağıdan, vede kendiliklerinden bizi aşıyor mu arkadaşlarımız? Yoksa başka işler mi var işin içinde? Araştıracağız…»

«Lütfen araştırın! Siz araştırmanızı yapıncaya kadar ilk grup döner. Araştırırken bunları da görürsünüz elbet…»

«Kaç kişinin gittiğim biliyor musun?»

«Hayır!»

«Nasıl gittiklerini?»

«Hayır!»

«Ne biliyorsun öyleyse?»

«Bazı kişilerin gittiğini!»

«Aday saptama işine karıştın mı?»

«Bir ölçüde.»

«Gençliği vede gençlik örgütünü zor duruma düşürecek gafların hesabını sorarız bir bir…»

«Teslimiyetçiliğin, pasifizmin hesabını soranlar da çıkar…»

282

KARA AHMET DESTANI

«Teslimiyetçi vede pasifist mi olduk ölçülü davranmakla?»

«Ölçülü davranmak bütün pasifistlerin örtüşüdür! Lenin ölçüsüz mü davrandı? Mao, Fidel ölçüsüz mü davrandılar? Tarihi biliyoruz diye şişinmekten sakınsın biraz bilmeyenler!..»

Halûk, «Kalk yahu gidelim!» dedi. «Düşman tarafından görevlendirilmiş gibi konuşuyor bu adam!..»

Pişkin pişkin güldü Feyzullah: «Bu kuşku, zayıfların kafasına düşmanın ektiği tohumların yeşermiş uçlarıdır. Kimsenin, kimsenin devrimciliğinden kuşkulanmak hakkı yoktur. Birinin varsa hepsinin vardır. Zaten şu sıra herkes herkese ajan gözüyle bakıyor…»

«Bu da içimizden çok ajan olmasından, belki de olmasının doğal olmasından ileri geliyor…»

Kalktı Muharrem: «Zaten gidecektik. Sizi görünce durduk. Ağzımızın tadı da kaçtı! Hoşçakalın…» dedi.

Ahmet de kalkmıştı:  «Hoşçakalın…»

27

KIZLI DOLAŞMALAR

Halûk, ertesi gün öğleden sonra yemekhanede, «Bizimle geleceksin Ahmet, TÖS’e gideceğiz, Muharrem öyle istiyor…» dedi.

Çıktılar. Bahçede üç arkadaş daha bekliyordu.

«Gidip biraz konuşalım. Anlayalım yapılacak işin boyutlarını. Sonra dönüp işbölümü yapalım akşam.»

Yürüyüp geçeceklerdi karşıya. Birden durakladı Ahmet: «Nur-teen?» Şaşırtısından bağıracaktı az daha. «Ne arıyorsun burada seen?» diye sordu. Bir yandan da koşup vardı kızın yanına.

«Ahmeeet!..»

Çok mu olmuştu görüşmeyeli? Biraz daha büyümüş, gelişmişti. Boynu, kulakları, yanakları, dudakları pembelmişti. Belki dün akşam banyo yapıp yatmıştı. Işıl ısıldı derisi. Saçları parlıyordu gün ışığında. Boyu uzamıştı.

Bir kız daha vardı yanında.

«Telaştan tanıtmadım, arkadaşım Kimya’dan Zehra…» «Telaştan…» dedi Ahmet. «Ben de «abi»leri tanıtmadım. Onlar da bırakıp yürüdüler. TÖS’e gidiyorduk. Bir görev var da…» «Engellemeyelim…» dedi Nurten gülerek. «Şöyle bir yoklamaya geldik.» dedi Zehra. «Sen aramayınca biz arayalım dedik…» «Ben arayacaktım, vefasız çıktım…» Yürüdüler durağa doğru.

284

KARA. AHMET DESTANI

«Sakıncası yoksa biz de gelelim!»

«Hiç sakıncası olmaz bence! İyi olur daha…»

Hızlı hızlı yürüdüler. Yetiştiler Muharremgil’e.

«Tanıştırayım sizleri, Muharrem abi, Halûk abi, Hasan… Hacettepe’den Zehra arkadaşımız, Nurten arkadaşımız…»

El sıkıştılar sırayla.

«Biz Ahmet’i görmeğe geldik. İşinize engel olmayalım.»

Muharrem belki, «Evet, Ahmet sizi sonra arasın!» diyecekti, Ahmet araya giriverdi: «Nurtengil de gelseler iyi olmaz mı? Yardımları dokunur öğrenmenlerin boykotuna…»

Bir an düşündü Muharrem: «Tabii; birlikte gidelim!»

Otobüs beklediler. Kurtuluş’u, Kızılay’ı geçtiler. Demirtepe’de indiler. Bulvarın üstünde, bir apartmanda iki dairesi vardı TÖS’ün. Aşağıdaki dairede yazmanlarla saymanlar çalışıyordu. Yukarda yöneticiler. Önce aşağıya girdiler. İsmail Mahir Hoca oradaydı. Kalkıp karşıladı. Ellerini sıktı. Belli bir odası yoktu kimsenin, kapatsın kapısını konuşsun. Açıktı kapılar. Giren çıkan, durup bakan… Bu arada konuşuyorlardı gelip gidenle. Biri sırasını bekler, dinlerdi öteki’ konuşurken. Bekleyenler biribirlerine yer verirdi.

Önce Nurten’le Zehra’yı, sonra Muharrem’le Halûk’u oturttu, sonra da kendisi oturdu. Ahmet’le Hasan ayakta kaldılar.

«Bizim işler böyle…» dedi İsmail Mahir Hoca. «Dar yerlerde çözmeğe çalışıyoruz geniş geniş dertlerimizi… Birazdan yukarı çıkarız. Neyse… Afişler basılmış. Yarın alacağız. Bir yandan da ekiplerimizi kurup yapıştıracağız. ODTÜ’den arkadaşlar gelecek. Deneme Lisesi’nden, Abidinpaşa Lisesi’nden son sınıf öğrencileri… Öğretmen arkadaşlarımız da katılacak. Güvenlik için iki dairede birer grup bulundurmalı, bir grup da bulvar üstünde durmalı diyoruz…»

Birden güleceği geldi Muharrem’in:

«Bulvarın üstünden size ne Hocam? Sekiz arkadaş burda, sekiz arkadaş yukarda nöbet tutarlar, tamam. Saldırıp da savaş mı yapacaklar? Öyle bir niyetleri varsa zaten yaparlar. Hükümetin niyetinden söz ediyorum. Yoksa, sadece nöbet tutmak yeter…»

Önüne konulan bir yazıyı imzaladı İsmail Mahir Hoca.

«Polisin desteğinde bir saldırı olursa önlemek zor.  Gene  dik-

KARA AHMET DESTANI

285

katli olmak gerekir. Gireni çıkanı denetlemek. Bakarsın güpegündüz bir bomba bırakıp geçer adam…» i          «Bunlar tamam Hocam; kolay…»

«Afişlemede çalışacak arkadaşları saptadınız mı?»

«Onlar da tamam! Bugün diyorsanız bugün, yarın diyorsanız yarın. Sabaha karşı kırk elli koldan başlar. Bu işlerde deneyli arkadaşlarımız var…»

«Okullarla bağlantı gruplarımız?»

«Onları da düşünüyoruz…»

«Öyleyse sizi yukarıya çıkarayım. Genel Başkanımız orada. Çayları birlikte içer, konuşuruz…»

Halûk, «Topluca mı gideceğiz?» gibisine baktı kalkarken.

«Buyrun buyrun!» dedi. «Geleceğinizi biliyor, söylemiştim.»

Nurten’i, Zehra’yı, Hasan’ı, Ahmet’i itti omuzlarından. Asansörü beklemeden çıktılar. Yukarısı daha da kalabalıktı. Belediye Temizlik İşçileri Sendikası Yönetim Kuruluyla konuşuyordu Genel Başkan. Salonda geniş bir masanın çevresindeydiler. Cafer Efendi çay veriyordu. Yandaki odalarda yazmanlar, avukatlar… Hali vakti yerinde bir aile otursun diye planlanmış apartman diresine sıkışmıştı Türkiye öğretmenlerinin örgütü. Genel Başkanın oturduğu salonda Yürütme Kurulu da çalışırdı. Konuklar gelip gidiyordu. İsmail Mahir Hocanın gençlerle girdiğini görünce işçilerden izin isteyip kalktı, gelenleri karşıladı Başkan. Hepsinin ayrı ayrı elini sıktı: «Buyrun, geçin! Birer boş yer bulup oturun, bitiriyoruz…» dedi.

Nurten, önceki yıllarda yapılmış açıkhava toplantılarının fotoğraflarına baktı bir süre. Sonra karşı duvardaki yazıyı okudu. Siyah üstüne sarıyla «DEVRİM İÇİN EĞİTİM!» yazılmıştı. Onun altında başka bir yazı yer alıyordu: «Halk her şeyi yapabilse bile, ne istediğini bilmedikçe istediğini yapamaz!»

Bir söz oyunu gibi geldi Nurten’e. Dönüp yeniden okudu: «Halk her istediğini yapabilse bile…» Yapabilir’ini kabul ediyor mu? Tam istediğini bilmeli önce… Önemli olan bilmek… mi? Galiba bu cümle eğitimin önemini vurguluyor.

Ahmet, dirseklerini dizlerine koymuş, omuzları arasına gömülmüş gibi duran başını bu yazıya çevirmişti. Kıvırcık olmuştu saçları uzaymca.  Böyle olduğunu bilmiyor muydu   önceden? Kara kaşları

286

KARA AHMET DESTANI

yüzünün yarısını dolduruyordu sanki. Az önce yalanmış gibi ıslak dudakları iri, dolgun, yuvarlaktı. Dişleri şaşılacak kadar ak. Sürekli düşünüyor gibi bir sessizliğin içnideydi. Birden bu sessizliğin yoksa bir sıkıntıdan mı geldiğini düşündü Nurten. Başka türden bir duyguyla incelemeğe başladı hemşerisini. Ahmet’in evlerine çıkıp geldiği günü düşündü. Bir de Şerfe’nin geldiği günü. Avluda erişte kurutuyorlardı. Ahırın önünde inekler vardı. Sinekler oradan oraya savruluyordu. Ahmet’in geldiğinde bulgur sermişlerdi avluya. Belki dut zamanıydı. Yaşamında en çok o gün utandığını anımsıyordu. Kınamış mıydı Ahmet? Bir gün sormak istiyordu. Bir gün, böyle yanında arkadaşlarıyla değil, Zehra’yla değil, ikisi yalnız, başbaşa oturup konuşmak istiyordu. Nişanlanacaklar, evlenecekler miydi; öyle bir istekle mi düşünüyordu bunları? Kendisi düşünüyor muydu şimdi? Ahmet de düşünüyor, açılmayı tasarlıyorsa, bir gün açılıverirse ne diyecekti? Gelenekten kopamamış insanlar gibi ana babasına mı bırakmalıydı; yoksa özgür, kendine egemen, söylemeli miydi gönlünün sözünü? Neydi gönlünün sözü? Daha önce kaç kez düşünmüştü Ahmet’i? Düşünmüş müydü Burdur’da? Birden dizini dürttü Ahmet’in:

«(Görüyorsun yazıyı değil mi?)»

Gözkapaklarmı indirip kaldırdı Ahmet. «(Bunlar almışlar başlarını, gidiyorlar! “Devrim için eğitim!” Eğitimi bir yöne doğrultmaktan söz ediyorlar. Halkın istediğini yapabilmesi için, isteğinin ne olduğunu iyi bilmesi, bu yönde eğitilmesi gerektiğini düşünüyorlar. Öğrenciler değil sadece değişen! Belediye Hizmetleri İşçileri Sendikası’ nın yöneticileri de öğretmenler sendikası yöneticileriyle konuşmada. Genel Başkanın yanında oturanlar Yürütme Kurulu üyeleri belki.)»

Cafer Efendi çayları getirdi.

«Bütün sorun; birlikte yürümeğe karar verebilmekte. Kim kiminle el ele? İçtenlikle! Bizim de bilmediklerimiz çok. Birlikte yürürken öğreniriz. Birlikte çalışmakla daha kısa sürede giderebiliriz eksiklerimizi. Daha kısa sürede güçleniriz. Onun için bir resim öğretmenimizin yazıp getirdiği bir şiiri vereyim size, götürüp sendikanıza asm. Sizinle çok ilgili…» Bunları Temizlik İşçilerine söylüyordu TÖS’ ün Genel Başkanı.

Boru yapılmış kartonu duvarın dibindeki dolaptan aldı, açtı.

KARA AHMET DESTANI

287

«(Nâzım’ındır mutlaka!)» diye geçirdi içinden, sonra da Nur-ten’e fısıldadı Ahmet. «(Nâzım’ın şiirini veriyor, Büyük Ozanın!..)»

Kesik kalemle, Çin mürekkebiyle yazılmış güzel mi güzel bir yazıydı. Yukarısında «Öğrenmeye Övgü» başlığı yer alıyordu. Birden böyle bir şiirini anımsayamadı Nâzım’ın.

«Çeviri bir şiir! Emekçilerin ozanıdır yazan! Anlamı açık açık belirmiş, güzel bir şiir!.. Daha güzellerini kendi içinizden çıkanlar yazacak. Şimdi tam mevsimidir…»

Okumağa başladı başından sonuna.

Ne yap yap öğren her şeyi, Ve ne yap yap başa geç! Sürgünde misin, öğren! . ‘ ¦                Zindanda mısın, öğren!

Mutfakta mısın, öğren! Altmışında mısın, öğren! Ve ne yap yap, başa geç!

Derisinin tüylerinin titrediğini duyuyordu Nurten. Tatmadığı, bilmediği ne tatlar, ne duygular vardı dünyada daha? Birden bu şiirin kendisinde de olmasını istedi. Hemen götürüp anasına okumalıydı. Belki bir kitapta vardı. Hangi kitapta olduğunu öğrenince bir tane alabilirdi. Yüzde yüz bilirdi Ahmet. «(Yada dur!..)» Çantasından defter kalem çıkardı hemen. Kalktı ayağa: «Hocam yazabilir miyim? Çok hoşuma gitti!..» dedi.

«(Doğru mu Nurten’in yaptığı?)» diye düşündü Ahmet. «(Kınamazlar mı bilgisizliğini? Ama öğren diyor. Ne insanlar var bilir görünür. Nurten hemen yazmaktan da çekinmiyor…)» Kendisi bunu yapabilir mi, yapamaz mı? Düşünmeğe başladı.

Sen, evsiz barksız, okula git! Sen, tir tir titreyen, yut bilgiyi! Sen, aç ve çıplak, al kitabı eline! Bir silahtır sana o, Sarıl ona, başa geç!

288                                 KARA AHMET DESTANI

Sıkılma arkadaş, araştır, sor! Kulak asma her söylenene, Gözünü dört aç, kendin gör! Bir şeyi kendin öğrenmedin mi, Onu bilmiyorsun demektir.

Aşağıdan bulvarın gittikçe artan gürültüsü geliyordu. Işıklar yanmağa başladı beşer onar. Öte yakada Şoförler Federasyonu’nun genel merkezi görünüyordu. O da bir apartman dairesindeydi. Pek iyiydi araları hükümetle. Başka sendika levhaları göze çarpıyordu. Banka şubesinden çok sendika şubesi!.. Kimbilir kaç bin parçaya bölünmüştü çağın en devrimci gücü, levhalarla, kapılarla; düşünüyordu Ahmet. «(Devrim için eğitim; ama işin bir de bu yanı var Hocam!)» diye konuşmak istiyordu. «(Onu sonra konuşuruz fırsat olursa. Onu sonra Nurten’le de konuşuruz. Şimdi bize görevimizi söylesinler, Genel Başkanın ağzından dinleyip gidelim. Çünkü yapılacak çok iş var. Bunların da çok işi olmalı…)»

İyi bak şu hesaba, Sensin onu ödeyecek olan! Her koltukta oturana mim koy, Nasıl gelmiş oraya, sor soruştur! Ve ne yap yap, başa geç!

İsmail Mahir Hoca, telefonlara cevap veriyordu arada. Durmadan şehirlerarası çalıyordu. Postacı telgraf getiriyordu. Okulların paydos saati gelince girip çıkmalar artmağa başlıyordu. Genel Başkan, Temizlik İşçileri Sendikası yöneticilerini geçirip geldi, aralarına oturdu öğrencilerin. İsmail Mahir Hoca gene telefonun başındaydı. Avukatlar girip çıkıyordu. Muharremle Halûk bakıştılar, sonra fısıldaş-tılar belli belirsiz.

«Biz İsmail Mahir Hocayla konuştuk!» dedi Muharrem. «Katkılarımızın ne yönde olacağını anladık. Gerekeni elimizden geldiğince yapacağımıza inanabilirsiniz…»

Biraz titrekti sesi. Belki tam bunları demek istememişti. Bunlar çıktı ağzından. Sonra kalktı ayağa. Daha güzel sözler söyleyememe-

KARA AHMET DESTANI

289

II

nin üzüntüsünü tokalaşırken belli etmek istedi. Gereğinden çok, acı-tırcasına sıktı Öğretmenler Sendikası Genel Başkanının elini.

Milli Piyango yapısının önüne gelince Halûk’u çekti Muharrem. «Siz biraz dolaşın!» dedi ötekilere. Karşılık beklemeden yürüdüler.

Zehra sağa geçti. İki kızın arasında kaldı Ahmet. Sıkıldı. Nur-ten’in soluna geçmek istedi, yakıştıramadı. İçinde tortop bir özlemdi Piknik’te oturup hiç olmazsa birer bira içmek, ama kimbilir kaçaydı bardağı; yeter miydi ısmarlamak için parası! Hiç gitmemişti daha. Çağırmamış da olamazdı? İlk koşullarından biri bu değil miydi kızlarla arkadaşlığın?

«Bir yere oturalım mı biraz? Yoksa dolaşalım mı?» Güldü Nurten, yanağının ortası gamzelendi: «Şimdi kalktık! Yürüyelim azcık. Meclis Parkı’na kadar çıkalım isterseniz…»

Güven Park’ın önünden geçtiler. Yapıldığı zaman alnına, «Bir kişinin giyinmesi için bütün millet soyundu!» yazılan Güven Anıtı’na baktılar kısaca. «(Gerçekten!)» diye düşündü Ahmet. «Neden öyle yapmış yontucu? Sadece Atatürk giyinik! Sabanı itenler, yükü çekenler çıblak!» Vızır vızır aramışlar kimdir yazan? Kimbilir kimleri götürmüşlerdir bulduk aradığımızı sanarak?

Ayrancı, Çankaya, Esat, Kavaklı, Gaziosmanpaşa semtlerine kalkan dolmuşların ardında kuyruklar başlamıştı. Bakanlıklar’in oralarda gelip gitmeler hızlanmıştı. Bulvar’dan yüzlerce araba, kimisi aşağıya, kimisi yukarıya akıyordu. Yıldızları siyahla kaplanmış general arabaları göze çarpıyordu ara sıra…

Hasan ile Zehra açılıyorlar, bekliyorlardı. Ahmet dinliyordu Nurten’i.

«Bir gün Gençlik Parkı’nda oturalım. Havuzun çevresinde gazinolar var, her halde kazık değildir. Burdur’da çelik çemberlerin içindeydik. Çok konuşmak istiyorum seninle. İçimde ne var ne yok söylemek istiyorum. Akıllı bir arkadaşa ihtiyacım var. Atacağım her adımı önceden bilmek istiyorum. Kim kimdir ve nedir, öğrenmek istiyorum senden. Herkesten çok senden. Boş vakitlerimde hep, hep hep okumak istiyorum. Sosyalist ozanın şiiri çarptı beni. Onu herkese belletmek istiyorum. Çabuk fabrikalara, köylere gitmek istiyorum. Ayağımı yere basmak istiyorum…»

«Devrimciler içinde ayaklan yere basan az!»

19

290

KARA AHMET DESTANI

«Sen de mi aynı kanıya vardın? Bakıyorum da…»

«Dağda taşta ne kadar işçi köylü varsa uyanmış, babalarımız, analarımız sabrın sınırına gelmişler, sanki yarın devrim olacak, ilk adımı atmamızı bekliyorlar gibi bir havanın içinde herkes!..»

«Gençliğin ivecen olması iyi! Uyandıracak halkı…»

«Tamam da… Kolay sanıyorlar uyandırmayı, devrimi…»

«Kolay zor, ama gerekli değil mi?»

«Gerekli’yi yaparken dikkatli olmalı işte! İçlerinde, çok polis ajanı olduğunun farkında değil hiçbiri! Eğer aramızda çok ajan yoksa şu sıra, burjuvalar ve onların hükümeti çok enayidir! Değiller halbuki! Bilmem bunu nasıl anlatmalı biribirimize? Daha doğrusu nasıl önce kendi kendimizi uyarmalı?»

«Asıl seni başkan yapmalı diyorum ben…»

Gözlerini aradı Nurten’in, alay mı ediyor?

«Çok mu bilgili sanıyorsun beni?»

«Çok bilgili değil…» deyip geçecekti. «Çok bilgili değil sadecey Dikkatli! Sabırlı! Nerede durulacağını bilebilen…»

Emniyet Genel Müdürlüğü’nün dengine geldiler. Beklediler yeşil yanasıya. Hasanla Zehra geçmişler, bakmıyorlardı. Arkalarında Meclis Parkı’nın çimleri görünüyordu. Kalabalık yığılmıştı kırmızı ışığın önüne. Nurten kolundan tuttu Ahmet’in. «Sana, yaşadığımız günlerin bir şiirini okumak istiyorum, dilersen:

Kof olduğunu söylüyorsam karşıdaki düşmanın

Sen güçlü olduğun vakit koftur o.

Ve alnına yazıldığı için değil

İyi savaştığın için kutlayacaksın zaferi…

«Akıl yüklü bir şiir… Kimin?..» «Kemal Özer’in. Akıl yüklü olduğu için seviyorum.» «Bir şey sormak istiyorum Nurten; ama…» Yeşil yanınca yürüdü kalabalık. Daha sıkı tuttu Ahmet’in kolunu Nurten: «Niçin sormuyorsun?» dedi ivediyle. «Kırılırsın diye korkuyorum…» «Sana kırılmam, hemen sor!»

KARA AHMET DESTANI

291

«Buraya gelince mi devrimci oldun? Yoksa Burdur’da da var mıydı bu görüşlerin?»

Güldü Nurten: «Öyle safsın ki bazan! Konuşabiliyor muyduk? Buluşabilyor muyduk bir on dakika? Burda da bir, iki daha! Bakalım kaç gün sonra yeniden göreceğiz birbirimizi?»

«(Her gün görüşürüz istersen!)» diyecekti, durdu birden. Korktu âşık olup her şeyi aksatmaktan!

Akşamın sisleri iniyordu yoğunlaşarak. İsin pasın içine gömülüyordu kırların başkenti. On binlerce, yüz binlerce bacanın çıkardığı duman çukurları düzleri doldurmuştu. Parça bölük çabalarla ısınma-d          ğa çalışıyordu bozkırın ortasında gökdelenler ve gecekondular. Baca-

lardan çıkana ekleniyordu taşıtların çıkardıkları da…

Hasan’la Zehra, parkın kaldırımla bitiştiği yerde duruyorlardı. Nurtenle Ahmet varınca Hava Kuvvetleri Komutanlığından yana yü-, rüdüler. Durağın oradan başlıyordu geniş, görkemli merdivenleri par-km. Gittikçe artan ayazlarda hâlâ yeşildi. Yürüyüp orada bir yere oturmak istiyordu hepsinin canı. Sapıverdi Zehra. Hasan da saptı yanı sıra. Ahmet’le Nurten yeniden yetiştiler. Çankırı taşlarının üzerlerine basarak iki üç merdiven çıktılar. Düdük filan öttürmeden çıkıp geldi biri denizci, biri havacı iki asker.

«Nereye?»

Biri sordu, anarşistlerden birini ele geçirmiş gibi. Belki bir yasak bölgeydi. Ansızın durup düşündü Zehra: «Meclis’e!..»

«Meclis’in kapısı yanda! Orda “müracaat” var…»

«Meclis’e gitmiyoruz biz!» dedi Hasan.

«Gitmek isteseniz de kapalı zaten!»

«Parkta gezelim diyoruz azcık!» dedi Ahmet. «Şimdi gezersek baharın da gelir otururuz…»

«Kışm da, baharın da yasak!»

«Öğrencilere mi yasak; bu kadar geniş!»

«Sivile, askere, öğrenciye; herkese!..»

«Niçin sulamışlar, bakmışlar madem?»

«Kimbilir niçin? Biz bekliyoruz sadece!»

Nurten güldü: «Belki bizim Burdur köylerinden şunlarm biri! Belki Zonguldaklı, Uşaklı! Belki de en çok kışın görmeyi istediğim Doğu’dan. Ama neden daha uzak; Çin’den gibi bakıyor denizci olan?»

292

KARA AHMET DESTANI

«Gelin…» dedi Ahmet. «İstersek kıyıdaki taşlara oturabiliriz, durakta otobüs bekliyor gibi yapıp…»

«Taşlara da oturamazsınız!» dedi havacı.

«Biz de oturmayınız! Zaten soğuk!..»

Halkevleri Merkezi’nin önünden Tarım Bakanlığı önüne geçtiler. Her yer gezinerek akan, orta yaşlı, genç insanlarla doluydu. Gezinenlerin yüz kat çoğunu, şu sel gibi akan dolmuşlar, otobüsler, otomobiller taşıyordu. Nereden gelip nereye, neyi giyinmeğe, neyi yiyip içmeğe gidiyorlardı acaba? Yoksa hepsi de fakültedeki gibi, bambaşka bir koşunun içinde miydi? Kaçta kaçı o koşunun içindeydi acaba? Onların da kaçta kaçı sonuna kadar yiğit, kaçta kaçı korkak, dönek?

Zehra ile Hasan öncelerden tanışıyorlarmış gibi içli dışlı yürüyorlardı önden. Ahmet’le Nurten zor yetişiyorlardı. Kızılay’ı geçip biraz daha yürüdüler. Orduevi’nin karşısındaki postanenin önünde durdular sonunda.

«Ayrılalım artık!» dedi Zehra.

«Köprünün altına kadar geçirelim sizi!»

«Sık sık buluşalım Hasan, uğrayın bize!»

«Tabii, görüşsek iyi olur; ararız…»

«Afişleme bitsin, Ahmet’le geliriz!»

«Bizim de katkımız olsun TÖS’ün boykotuna.»

«Okullara gideriz isterseniz, birlikte…»

Dişçilik Okulu’nun orada bıraktılar. Yurtlarına doğru çekilip gitti kızlar. Hasan, «Şuradan, tepenin oradan vuralım. Demiryolunun üstünden geçeriz…» dedi. İç çekti. «Böyle kız görmedim! Zehir!..» Üst üste belki on kez söyledi, «Zehir, zehir!..»

Ahmet de Nurten için düşündüklerini söylemek istedi, dinlemedi Hasan. Yürüyüp yurda geldiler.

.  \

28

BİR İNSANIN AJAN OLUP OLMADIĞI

Kantinin kapısında karşılaştılar Feyzullah’la.

«Bakın size söylüyorum: Kim benden kuşkulanıyorsa, kim bunu orada burada söyleyip duruyorsa, elindeki kanıtları koysun ortaya! Bunu yapmadan dedikodu üretenler orosbu çocuğudur! Az önce Halûk’la Muharrem’e de söyledim. Her yerde lafımı edip, ama göster .-kanıtını deyince gösteremeyen sıpalardan çektiğim yeter; Serseriler; ben size diyor muyum susunuz busunuz?»

«Bunları bize mi söylüyorsun?»

«Size; başkasına; kim ilgiliyse!»

«Abi’sin! Ağzını toplasan iyi olur!»

«Hoppalaaaa!.. Bir de dayılık mı?»

«Dayılık değil, ama kötü konuştun!»

«Bizim de onurumuz var, konuşmayalım mı?»

Ahmet çekti Hasan’ı. «Gidelim şuradan; içine oturmuş!»

«Devrimciliği tekeline almış beş altı serseriden başka adam yok mu bu fakültede be? Serseriler; önlerine gelene ajan ajan ajan…»

Sesini yumuşattı Ahmet.

«Sana bizden kimsenin bir şey dediği yok! Ama senden kuşkulanıyorlarsa, böyle olmadığının güvenini vermek senin görevin!..»

Birden uzattı elini, topladı Ahmet’in yakasını. «Ne demek istiyorsun? Bu sözünün anlamını açıkla! Demek hepiniz kuşkulanıyorsunuz da, ben kuşkuları gideremiyorum? Söyle nedir kuşkun? Söyle

294

KARA AHMET DESTANI

neyi gidereceğim?» Sıkıca tutup sarsmağa başladı. «Söyle diyorum!..» Mavi gözleri kirlendi. Eski sevimli halinden eser kalmadı. Hâlâ sarsıyordu. Ahmet sesini çıkarmıyordu.

Hasan atılıp çekti ellerini Ahmet’in yakasından.

«Dayılığın gereği yok dedik sana! Döğüş istiyorsa canın, söyle bilelim! Kim kuşkulanıyorsa kuşkulanıyor, bize ne soruyorsun? Dikkat et çevrene. Bizi dişine göre buldun galiba!..» İtti bağrından; gidip sırtını duvara çarptı. «Oooo!..» diye uzattı Hasan. Ahmet’i de çekti kolundan. «Fazla oldun!» dedi. Yürüyüp gittiler sonra.

Feyzullah bir süre kaldı orada. Bakındı dört yanma. Düzeltti yakasını paçasını. Sonra yürüdü örgüt odasının bulunduğu ikinci kata. Kim çıkarsa karşısına çatışacaktı. Muharrem, Kâzım, Ruhi, Halûk, Erdal!.. Soracaktı, deşecekti, kimdir bu söylentileri yayan?

Kapıyı sert açmıştı ki, şirp kesildi içerdekilerin konuşmaları. Üstü örtüsüz üç masayı yan yana getirmişler, inegöl sandalyalarını dizmişlerdi çevresine. Derin bir tartışmaya dalmışlardı.

Feyzullah tutulup kaldı kapının ağzında. «(Fıstık üzüm yediğimi bile konuşmuş orosbu çocukları! Çocukluğumun özlemini… Herkesin olmaz mı zayıf bir yanı?)» Susuyordu. Susku uzayıp gidiyordu. Bir söz demesi gerekiyordu. «(Yoksa gene polislik göreviyle geldiğimi düşünecekler!)» Bir bir gözden geçirdi masanın çevresindekileri. İyice kuşkulandı Halûk. Muharrem, Kâzım’la fısıldaştı. Kâzım kalktı usulca. Yürüdü kapının dibine kadar. Bir eliyle kapıyı tutup bir eliyle Feyzullah’ı çekti. Çekip odanın ortasına getirdi. Bir sandalya sürdü altına. «Otur!..» dedi.

Oturdu birden, sonra bacak bacak üstüne attı.

«İndir bacaklarını, doğru otur!» dedi Kâzım.

İndirdi uysallıkla.

«Konuş şimdi; ne istiyorsun?»

«Siz konuşun, ne istiyorsunuz?»

«Niçin açtın kapıyı? İzliyorsun ne yaparsak!»

«İzlemek için açmadım, yakmcamı söylemek için açtım!»

«Hayrola? Neymiş yakmcan?»

«Niçin orda burda ajan olduğumu söylüyorsunuz?» . «Başka?»

«Başka yok, bu kadar!»

KARA AHMET DESTANI

295

«Sen söyle niçin kuşku uyandırıyorsun? Niçin yetkin olmayan işlere burnunu sokuyorsun? Niçin El Fetih’e aday saptıyorsun? Kimden aldın bu yetkiyi? Kim adına yaptın bu görevi?»

Erdal kalktı, kapıyı kitledi, cebine attı anahtarı.

«Öt bakalım şimdi, tez öt de uğraştırma bizi!»

Aşağıya yukarıya baktı Feyzullah. Muharrem kalktı.

«Önce memleketini söyle bakayım sen?»

«Nasıl memleketimi? Doğum yerimi, ailemin oturduğu yeri mi? Doğum yerim Uşak-Ulubey. Çocukluğum orada geçti. Ailemse İz-mir’de oturuyor. Göçtük herkes gibi…»

«El Fetih konusunu anlat. Kim adına aday saptadın?»

«Söyleyemem! Faşistler silahlanırken, birer ikişer öldürürken devrimcileri, sizin pasifist politikanızı onaylamayan bir grup devrimcinin işidir o! Kim olduklarını asla söyleyemem…»

«Bunun bir polis oyunu olmadığını nereden bilelim?»

«Kesin olarak polis oyunu değil! Polis oyunu ise bile size ne? Katılmazsınız olur biter. Nitekim federasyon olarak hiçbir ilgi göstermediniz!»

«Katılanlar arkadaşlarımız!  Gençlik!..»

«Gençlik sadece sizin değil; gidenler bağlamaz sizi!»

«Adlarını söyle!»

«Burjuva polisi gibi sıkıştırmayın adamı! Bilmiyorum! Bilsem de söylemem! Emperyalizmle savaşmak suç değil. Emperyalizmle savaşan bir halka yardımcı olmak sapıklık değil. Siz uyuyorsunuz diye biz de uyuyalım mı?»

Halûk fırladı, girdi çenesinin altına; vuracaktı:

«Siz kimsiniz, biz kimiz? Ne bu ağızlar?»

«Siz yönetimde olanlar, biz olmayanlar!»

«Seçimler yakın! Silahlanma tezinizi anlatırsınız genel kurula, arkadaşlar sizi seçerler, silahlanırsınız! O zamana kadar bunu yapamazsınız; yok bunlar; anlaşıldı mı?»

«Zaten yok! Biz bunu açıktan yapmıyoruz. Biz dediğim, ben bu düşüncedeyim, ama esas düzenleyenler kimler, tanımıyorum. ODTÜ’ den Turgut var, ona söylemişler, o da bana söyledi. Ben de birkaç kişiyle konuştum, o kadar…»

Muharrem fısıldadı Kâzım’a: «Tam hücre örgütlenmesi!»

296

KARA AHMET DESTANI

«Özenti yahu!..»

Feyzullah rahatlamıştı bu arada: «Pasifizmi o kadar ileri görürdünüz ki, kendiniz boş oturtuyorsunuz hepimizi, başkası görev verince de kızıyorsunuz!..»

Muharrem öksürdü: «Görev gerektiğinde verilir! Gerekmeden ne görevi vereceğiz?»

«İşte ben de bunu anlayamıyorum! Hepimizi teker teker yere serdikleri zaman mı gerekecek görev? Faşizm aldı başını gidiyor. Örgütlenip karşı koymak gerekmez mi? Kitle içine girip halkın desteğini sağlamak gerekmez mi? Hiçbir çalışma, çaba yok…»

«Sen hizipsin be! Bizim çalışmamız, çabamız seni doyurmaz ki! Ne yapsak, sen kendi kafandan geçenleri bekliyorsun, onlara uymayan hiçbir işi, kimseyi beğenmiyorsun…»

«Bizden söylemesi! Bu bir! İkincisi, kimse benim ajan şu bu olduğumu söylemesin orda burda! Aranızda asıl ajanlar kimse onlara dikkat edin. Benim gibilere takılıp şaşırmayın…» Sesini yamklaştırdı, ağlayacak gibi oldu, açındırdı biraz da.

Fısıldaştılar Muharrem’le Erdal.

«Bırakalım gitsin şu!..»

«Gitsin tabii! Gerektiğinde çağırıp ufak tefek görevleri de verelim. Gelsin afişleme yapsın yarın…»

«Haydi çık şimdilik! Yarın bir görev verebiliriz; hazır ol!..»

Birden yüzünün gerginliği gitti. Mavi gülümsemesi geri geldi. Altta kalmayıp üste çıkışma mı sevinmişti? Yoksa görev verileceğine mi? Kafasında daha büyük bir kuşkuyla onun kalkışını, kendilerini selamlayıp çıkışını izledi Muharrem.

29

AFİŞLEME GÖREVİ

Mevlüt’ü -bulmayı düşünüyordu Ahmet; Hasan bulunup geldi. Hacettepe’ye gidip kızları almayı, dolaşmayı önerdi. «Zehir gibi devrimci kız! Erkekleri cebinden çıkarır. Öyle hızlı. Şimdiye kadar neden tanışmadık? Nurten’den daha zehir! Hepimiz hava civa kalırız yanında…» diye diye bir kalıyordu.

«Bugün gidemeyiz!-» dedi Ahmet. «Nurten benim hemşerim, orta lise okul arkadaşım. Geldim geleli aramadım, o gelip aradı. Bugün gidersem yanlış anlaşılır. Geçsin birkaç gün. Afişlemeye de alıp götüremeyiz geceleyin. Boykot başlasın, birkaç okula gideriz…»

«Sağıma döndüm gitmedi, soluma döndüm gitmedi gözümün önünden; aşkolsun! Yani çarpılmış filân değilim; ama aşkolsun…»

«Haydi gidip Mevlüt’ü bulalım. Sonra Muharrem abiyi görelim. Bakalım nereye gideceğiz? Kimlerle gideceğiz?»

Bir yandan da, ben anlamıyorum bu afişleme işini!» dedi Hasan. «Bütün ülkede yapılacak bir boykotun sadece Ankara afişle-mesi ne demek?

«Ankara’da zayıfız diyordu İsmail Mahir Hoca. Bir de sorunlarını halka duyurmak için galiba. Neyse, ben Hukuk’a gidiyorum, bir bakayım Mevlüt’e…» Yürüdü Ahmet.

Üç gün sonra 1917 Devrimi’yle ilgili bir belgeselin gösterileceğini yazıyordu duvardaki afiş. Salonlara, sütunlara asmışlardı. «(Nur-tengil’i buna getirelim işte!) dedi içinden. Kantine geçti.  Bakındı,

298

KARA AHMET DESTANI

göremedi Mevlüt’ü. Yurda geçti. Yatağında buldu arkadaşım. Birlikte Siyasal’a geldiler. Muharrem abinin bulunabileceği yerlere baktılar bir bir. Az sonra Halûk’la birlikte geldiler. «Afişler TÖS’te değilmiş!» dedi Muharrem. «Kaptırmayalım diye Rüzgârlı Sokak’taki kooperatife bırakmışlar. Doğru oraya gideceksiniz. Feyzullah da sizinle geliyor. Başka ekipler de var. Siz bu kadarsınız. Beş yüz afiş alıp Ayrancı’ya gideceksiniz. Gece yarısı başlarsınız.

Nefesi sıklaştı, yüzünün rengi uçtu Ahmet’in. Fakat bir şey demedi arkadaşlarına. «Daha dünyanın vakti var, ne yapacağız dört saat?» diye sordu. «(Nereden kattılar bu herifi yanımıza?)» diye sordu sonra, Hasan’m yüzüne baktı. Belki o da ezintinin, bozuntunun içindeydi, sesini çıkarmıyordu. «(Fakat, adaaam…)» diye salladı kolunu. «(Ajansa ajan dürzü! Bektaşi sırrı değil ya duyacağı, göreceği! Afiş asacağız sadece! Bilse ne olur!..)»

«Ben çıkıyorum yatağa!» dedi sonra, Mevlüt’ü de çekti. Uzandılar yan yana. Az sonra Hasan geldi. Uyudular bir süre. Ahmet kitap alıp baktı yüzüne. Sınavlar başlayacak mıydı yakında? Akşam için bir şeyler yemeleri gerekiyordu. Yemeklere çok para gidiyordu. Belki bir form doldurmah, biraz kredi istemeliydi burjuva devletinden. «(Babama nasıl yazarım yetmiyor para? Anama nasıl yazarım, yetmiyor? Bir de devirmeğe kalkıyoruz başkaldırmış öğrencilerine kredi veren devleti!..)» Birden gözleri parladı: «(Kimin parasını kime veriyor? Babasının parası mı? Elbet verecek!..)» Hemen ilk fırsatta gerekli formları doldurup vermeli, beklemeliydi sıra gelsin. O zaman belki biraz genişlerdi eli. Otobüs, dolmuş, yurt parası, yemek parası, alıp götürüyordu elindekini. «(Kitap parası da çok tuttu canım!)» Yarın bir mektup yazmalı, ucundan kıysından, kredi alacağını duyurmalıydı. «Daha fazla yük olmak istemiyorum size!» demeliydi. «(Gerçekten de olamam! Olabilir miyim?)»

Okuduğu kitabı anlamıyordu. Dönüp bir daha okuyordu.

Mevlüt dürttü geç vakit. «Madem göreve gideceğiz, ikişer lokma yesek iyi olur!» dedi. İndiler birlikte. Gene ikişer tost yaptırıp çay aldılar. Oradaydı Feyzullah. Doyurmuştu karnını.

«Haberiniz var mı? Grup şefinizim! Sizi bu gece bir ajan yönetecek! Hazırlanın bakalım…»

«Bizim yöneticiler, giderek bütün polisi, bütün ajanları yanmıı-

KARA AHMET DESTANI

299

za çekecekler! İhanetlerinden dönüp devrimcilerin dürüst safına yeniden ve gerçekten katılmak da bir aşamadır…»

«Çüüüş! Bu kafayla gidersen askere, zor alırsın teskere!»

«Neyse Feyzullah abi, bırakalım bunları! Verilen göreve bakalım. Madem grup şefimizsin, söyle görevimizi!..»

«Sürekli değil, sadece bu akşam şefinizim! Ama isterseniz çok yararım olur. Üç gün sonra 1917 Belgeseli gösterilecek. Filmi sağlayanlar içinde Feyzullah abiniz de yar. Yöneticileriniz uyusunlar yerlerinde. Sizleri çağırıyorum, konuğumsunuz. Kız arkadaşlarınızı da getirin, beklerim…»

Hasanla Ahmet bakıştılar. «(Belki dün Nurten’le Zehra’nın geldiklerini gördü, ondan biliyor!)» diye durmadılar üzerinde.

Çıktılar 22.00’ye doğru. Bir taksi çevirdi Feyzullah. Doldular içine. Hasan, -Mevlüt, Ahmet, bir de Feyzullah, dört kişiydiler. Sa-manpazarı’ndan Ulus’a, oradan Rüzgârlı Sokak’a girdiler. Kooperatifin önünde durdular. Şoföre, «Bekle bizi!» dedi FeyzuİIah. Anacık babacık günüydü öğretmenlerin kooperatifi. İki basit makineyle basım işleri yapıyordu şimdilik. Sonra konut işlerine geçecekti. Basım işleri kurtarmıyordu, ana parayı yiyip tüketiyordu. Başarılı olup olmayacağı belli değildi. Kimi iyi diyordu, kimi hava cıva. Yeri de İsmet Paşa’nındı. Damadına yatırıyorlardı kirayı.

Hacettepe’den, Orta Doğu’dan, Gazi Eğitim’den, Erkek Teknik’ ten gelen gruplar afişlerini alıp alıp gidiyorlardı. «Beş yüz dediler ama, altı yüz verin siz!» dedi Feyzullah. Tutkal kovasını, fırçalarını, afişlerini alıp çekildiler. Grup sorumlusu olarak Feyzullah’ın adı yazılmıştı. Bir çarpı koydular önüne. Şoför bekliyordu. Yüklüğe koydular afişleri, öteberileri. «Ayrancı-Hoşdere Sokak, hemşerim!» dedi Feyzullah. 24.00’e geliyordu saat. Ucun kıyı ıssızlaşıyordu Ankara. Uğultusu hafifliyordu. İki koldan başladılar. Mevlüt’le Hasan, Feyzul-lah’la Ahmet oldular. «Eskiden de bilirim, buralar bir, Abidinpaşa yanlan iki, belalı yerlerdir! Bir de Çmçm Bağları. Dikkatli olmak gerekir. Yapıştırıp geçeceksin. Bir sataşma oldu mu, karşılık vermeyeceksin. Yağladın mı tabanları tüyeceksin…»

«Feyzullah abi be?»

«Söyle Kara Ahmet!»

«Fıstık üzüm yok mu cebinde?»

300

KARA AHMET DESTANI

Birden akım geçmiş gibi oldu bedeninden. «(Ama içtenlikle mi soruyor yoksa?)» Sordu: «Ne yapacaksın fıstık üzümü şimdi?»

«Canım çekti birden…»

«Var ama az. Açık dükkân olsa alırdım sana. Biraz yapıştır da, olanları vereyim. “Barış Gönüllüleri geriye!” “Süttozları dışarıya!” “Öğretmenlere âdil ücret!” Haydi yapıştır. “Gerçek ulusal-eğitim için öğretmenler boykotta!” imiş; yapıştır…»

Kendi kendine makine gibi konuşuyordu:

«Altı yüz değil, altı bin almalıymışız; yetmeyecek! Şuradan aşağı kıvrılalım. Farabi’nin ucu mu oluyor burası? Yoksa Yeşilyurt’un ucu mu? Neyse, yapıştır bakalım. Konservatuvar Blokları galiba şunlar? Neyse…»

Direklere, elektrik kasetlerine, telefon kulübelerine, duraklara…

«Şu bayraklı yapı okul galiba. Eski bir ilkokul… Kiremit rengi badanalı. Önüne, yanına yapıştıralım. Okula pek gereği yok ya, Öğretmenler Boykotu diye gırgır geçmeyecek miyiz hiç?»

Bahçe duvarından kendisi atladı önce. Kovayı, afişleri, fırçayı aldı. Sonra Ahmet’i çekti. Bir de yellendi o sırada. Ahmet, «Rahat ola!» dedi, güldü. Başladılar yapıştırmağa. Bir daha yellendi.

Birden bir ışık yandı içerden. Şırak açıldı kapı. Başı açık bir polis: «Durun ulan!» diye çekti tabancayı. Bir elinde elektrik feneri tutuyordu, sıktı onu da. Ahmet fırlayıp kaçacak oldu, polis bağırdı: «Hiç kıpırdamayın, vururum! İt misiniz, uğursuz mu?» Bırakın el-lerinizdekileri! Bırakın gelin yanıma!..»

«(Hiç aklımızda olmayan bir gırgır! Haydi bakalım!..)» dedi Ahmet içinden. Bekledi önce Feyzullah yürüsün, sonra kendi.

«Yürüyün!..» Sıkıştırdı polis.

«Bak abi, bu işte bir yanlışlık var. Asla kasıt yok! Basit bir yanlışlık! Biz hırsız değiliz. Afiş yapıştırıyoruz sadece. Öğretmen Boykotunun afişleri. Yardım ediyoruz kendilerine. Boykot yapın, size de yardım ederiz abi! Burası okul sandık. Kendimiz öğrenciyiz. Öğretmenlerimize yardım ediyoruz garibanlara…»

«İçerde bakarız afişlerinize; yürüyün!..»

Tutup omuzlarından çekti: «Öğrenciymişler! Ulan koca karakol levhasını görmediniz mi inek aleyhüsselamlar?»

«Demek telaştan, görmedik abi!..»

KARA AHMET DESTANI

301

Ahmet yürüdü. Dünyanın en uyumlusu oydu sanki. Upuslu yürüdü karakolun kapısından. Elindeki afişleri, fırçayı koydu salonun köşesine. Feyzullah da getirdi elindekileri. Başka bir odanın elektriğini açtı polis: «Kartlarınızı çıkarın! Boykotun afişlerini öğretmenler niye size yüklüyorlar?»

«Eee hocalarımız! Katkımız olsun dedik!»

«Katkınız olacak; şimdi göreceksiniz!»

Karnının derisini, kıçmm oralarını kaşıyarak başka bir polis çıkıp geldi. İyice uykuluydu. Bunların sesine uyanmıştı. Kendi kendine sabah ¦ cimnastiği yapar gibi başım boynunu kıt kıt ettirdi. Yarı yumuk gözleriyle Ahmet’e, Feyzullah’a baktı. Tutkal kovasını, fırçayı, kalan afişleri görmedi sanki.

«Ne çalmışlar? Tufacı mı bunlar?..» diye sordu.

«Anarşistler!» dedi birinci polis. «Birinci derece anarşistler! Afiş asıyorlar!  Öğretmen Boykotuna katılacaklarmış…»

«Afiş, reklam yasak mıdır?»

«Her halde yasak afişlerden ki gece asıyorsunuz itoğlular!»

Feyzullah bozuldu iyice: «Yahu abiler, çok yanlış konuşuyorsunuz! Biz fakülte öğrencisiyiz. İki yıl sonra kaymakam, şu bu çıkacağız. Resmi devletin karakolunda böyle sözler ayıp olmuyor mu?»

Usulca yürüdü yürüdü, belli etmeden Feyzullah’m dibinde durdu birinci polis, birden şak etti yanağının ortasına. «Seni orosbu analı! Resmi karakolun duvarına yapıştırıyorsun afişini, bu ayıp olmuyor mu ulan komünist?»

Yüzü yandı1 barut gibi. Başı döndü. Ne diyeceğini, ne yapacağını bilmedi Feyzullah. «(İnsanı zorla komünist yapacak puşt dölleri!)» diye geçirdi. «(Ulan biz sosyalistiz hayvan heriif!..)» Ama korkudan dudağını bile oynatamadı. Düşünüyordu ne desin? Nasıl çıksın bu belanın içinden?

Ahmet, elini cebine attı usulca. Polislerin ikisi de dikkat kesildiler. Kimlik kartını çıkardı, tuttu elinin içinde.

«Ver onu!» dedi birinci polis, çekip aldı.

Feyzullah da attı elini cebine. Çıkarıp verdi kendininkini.

İki kartı, biraz birinci, biraz ikinci, incelediler. Masaya geçti birinci polis. Yazı makinesine kâğıt taktı. Tek elinin parmağıyla koyun sayar gibi, harflerin beline, başına vurmağa başladı.

302

KÂRA AHMET DESTANI

«Ayın kaçı bugün?» Sertçe sordu. «Ulan ukalalık etmesen bir şey yoktu! İfadenizi alıp, biraz da korkutup salacaktım usulca. Ama kaşındın hart hart hart!..»

Ahmet, ikinci polise baktı kaçamak.

«Ay kaç dedim heey ibneler! Bir de fakülte okuyorsunuz ha?..» Ahmet’e bakmağa başladı dik dik. «Söylesene küçük kavat!..»

« Bilmiyorum!..»

«Nasıl bilmiyorsun?»

«Unuttum…»

«Nasıl unuttun?»

«Korkudan unuttum…»

«Hiç şaplak yemedin mi babandan?»

«Yedim ama karakola ilk düştüm!..»

«Memleket nere senin?»

«Burdur.»

«İsparta’nın Burdur’u mu?»

«Hayır, Burdur’un Burdur’u!..»

«İsparta’nındır o! Yok mu Burdur’da karakol?»

«Var, ama düşmedim!..»

«İyi ya! Düştün, öğrendin işte Ankara’da! Hep fakülte okuyacak değilsin ya! Biraz da karakol öğren, itoğlu!..»

Sesini çıkarmadı Ahmet korkudan. Ayaklarının yerini değiştirdi. Biraz da dişlerini sıktı. «(Hiç yoktan geceyi burda geçirelim, biraz sopa yiyelim. Yarın mahkemeye çıkalım, yargıç tutuklasın. Tutukluluğumuz sürsün dokuz ay, on gün! Kaynayıp gitsin dersler! Anam ağlasın, inlesin! Babam iyice deli olsun! Nurten de bulamasın, bilemesin neredeyim; öldüm mü, kaldım mı?)»

Yeniden sordu birinci polis: «Ay kaç?» Baktı Ahmet’in Feyzul-lah’ın yüzlerine ayrı ayrı. Sordu: «Geçmedi mi daha korkun?»

«Aralık 13!» dedi Feyzullah.

«Uğursuz günde çıkmışsınız! Diplomalı cahiller!..» Elini cebine attı, sigara çıkardı. Kibrit arandı. Baktı Ahmet’e, Feyzullah’a. «Cahil itoğlular! Bulmuşlar kız gibi okulları, kaloriferli kantinleri, burun kıvırıp afiş asıyorlar! Cahil mına koyduklarımın! Ulan ben olacağım, iki fakülte birden okurum! Okur şef olurum! Hukuk’u bitiririm. Siz

KARA AHMET DESTANI

303

 

gelmişsiniz Siyasal Bilgiler’e! Ne demek Siyasal Bilgiler ulan? Kaç para verecek öğretmenler size?»

«Katkımız olsun diye yapıştırıyoruz…»

«Katkı ne demek? Gazete yazarı mısın?»

«Katkı yardım demek…»

«Dosdoğruca yardım desen ya! Neden lügat konuşuyorsun? Bir de fakülte okuyup… Okuyup ne olacaksın bakayım sen?»

«Müfettiş, kaymakam…»

«Kaç para kaymakam? Baş muhtar. Okumuşken Harbiye Fakültesini okuyacaksın. Polis Koleji, Hukuk Fakültesi okuyacaksın… Afişleri de bırakacaksın, başkaları yapıştıracak! Gecenin ortasında, karakolun duvarına!..» Sigarasını unutmuştu. «Fevzii; versene kibritini!» Sandalyanm üstünde dalmıştı o da. Sıçrayıp kalktı. «Kibritini dedim Fevzii!..»

Fevzi, arkadaşının sigarasını yaktı, pencerenin kıyısına ilişti.

Öteki polis evirip çevirdi kimlikleri. Savurdu ağzına doldurduğu dumanlan. «Sahte mi bunlar, yoksam gerçek mi?»

«Yeni aldık daha; gerçek!»

«Gerçektir!» dedi Ahmet de.

«Gerçek dediniz; gerçek olsun; pekala!.. Önce sen söyle bakalım gökyılan; adm soyadın, baba adın?»

«Feyzullah Temeltaş, Abidin oğlu…»

«Birem birem söyle, senin gibi fakülte okumadık!»

«Fey…zul…lah…»

Uzak gecekondulardan bir horoz öttü. Belki açık bir pencere vardı, rüzgârla tak etti. Uzadı tutanağın yazılması. Ahmet’in dizleri karıncalandı. Ayak sesleri geçti sokaktan. Bir ara telefon çaldı. De-mirfırka Karakolu’nu arıyorlarmış, yanlış numara düşmüş. Feyzul-lah’m suratı iyice asıldı. «Bütün genelgeler gelir mi sizin karakola?» diye sordu bir ara. Çok yorulmuştu polis, yazı işleri de oldu bitti zor gelirdi: «Ne olacak genelgeler? Teftiş mi edeceksin?»

«Genelgeler gelirse bilmeniz lazım, sabaha kadar tutmak doğru değildir yüksek öğrenim öğrencilerini!..»

«Kim; kim yüksek?» Polis memuru puşkurdu birden. «Ulan sen kendini çok mu yüksek görürsün? Ulan Sultan Süleyman’a kalmamış dünya! Süleyman Demirel’e de kalmayacak ulan!..»

KAKA AHMET  DESTANI

«Yanlış anladın polis abi!..»

«Ben mi yanlış anladım? Hiç de yanlış anlamadım! Hep doğruları siz mi anlarsınız? Çok ukalasın! Bak Ahmet Kara ne efendi! Hiç sesi çıkmıyor. Ne dersen peki diyor. Burdur’un Karataş köyünden. Sen ukala, Uşak, Ulubey, Ören köyü. Ulan hem madem köylüsünüz, ne bok işiniz var gece yarısı afiş yapıştırıyorsunuz? Ulan eşşoğlu beş-kulak, yumma gözünü kör gibi! Bak önünde karakol var! Şimdi neyle temizleyeceksin bu duvarı? Sabah olunca komiser gelecek, “Ulan Cafer İnce; uyuyor muydun? Ulan Fevzi Erol; bu ne biçim görev yapmak?” Sorunca ne diyeceğim?» Bağırdı: «Haa?» Birden sıçradı Fevzi Erol: «Ben uyuyordum komiserim…» dedi.

«Pekii; Fevzi Erol uyuyordu, Cafer İnce ne bok yiyordu?»

Dizleri iyice karıncalanan Ahmet, derste gibi el kaldırdı: «Konuşmak istiyorum, izin verirseniz!..»

«Aferim; işte her zaman böyle terbiyeli olun!..»

«İzin verirseniz, yapıştırdıklarımızı söküp gidelim, sabah oluyor. Yerlerini temizleriz…»

«Bak bak! Bak sen cip akılsızmışsın! Sanırdım biraz aklın var. Sökeceğiz diye badanayı kazıyacaksınız, pislik temelli  yayılacak!..»

Feyzullah ezdi sesini: «İzin verirseniz, üstünden suyla ıslatırız, yumşar; badana bozulmaz. Zaten sekiz on tane yapıştırdık…»

«Ukala! Ulan başka duvar mı bulamadınız? Gidip Buğday So-kak’ta Demirel’in evi var. Yukarı çıkın, İsmet Paşa’nın köşkü var. Daha yokarda Cevdet Sunay’m köşkü… Neye gelmiş benim fukara karakoluma bulaşırsınız? Komiserimiz de çok titiz!..»

«Haklısınız Memur Bey!» dedi Ahmet usulca.

İyice aşağılayıcı baktı Cafer İnce: «Haklısın Memur Bey’miş! Fakülte öğrencisi!.. Tûûûh!.. Şimdi bakın ne diyorum: Biz de katkı filan yaparaktan, bu duvarı temizleyeceğiz! Sabah olunca da sizi Merkez’e götüreceğiz… Sonra Savcılığa…»

«Yani şimdi bırakmıyorsunuz öyle mi?»

«Asla bırakamam! Badana bozulacak belki!..»

«Dikkatle temizleriz. Siz de kontrol edersiniz…»

«Katkımız da olur canım; bir deneyelim…»

«Sağolun abiler…» dedi Ahmet.

«Estafurullah Bayram oğlu Ahmet!»

KARA AHMET DESTANI

305

«Sağolun…»

Kalktı Cafer İnce. Arkadaşını da kaldırdı. «Kimlikler kalacak. Duvar temizlenecek. İyi temizlenmezse Merkez’e teslim…»

Yangın kovalarından birini aldı Fevzi Erol. Feyzullah fırçayı temizledi karakolun musluğunda. Üstünden üstünden ıslatıp sökmeğe başladılar yapıştırdıklarını. Cafer İnce dikkatle denetliyordu. Bakıyordu bozuluyor mu badana? Feyzullah bütün dikkatini toplamış, elişi ödevi yapar gibi sürüyordu fırçayı. Dikkatle tutup kaldırıyordu kâğıtların uçlarını. Badananın fazla bozulmadığını görünce neşelenmeğe başladı Cafer İnce. «Ulan sizden değil kaymakam, kuzu çobanı olmaz! Siz iş kaçkını, siz hazır yiyen, devlet düşmanı, hem de çok siyasetçi, her gün kızlarla filan alt üst vede otuzbir çeken… sizden adam mı olur ulan?»

Çankaya’dan doğru otomobillerin gürültüsü geliyordu belli belirsiz. Hüseyin Gazi’nin oralardan şafak geliyordu. Ayazda akasyalar hışırdıyordu. Sisli gökyüzünün deliklerinden tek tük yıldızlar görünüyordu. Gecekondulardan horoz sesleri geliyordu.

Polis Fevzi büzüldü: «Siz sökün güzelce, ben üşüdüm…» dedi, koştu içeri. Cafer İnce, elini göğüs cebinin üstüne vurdu: «Şebekeler burda! Sakm kaçalım demeyin! Hem de tutanağınızı tuttum. Temizleyip bitirdikten sonra haber verin, gelip teftiş edeyim. Ben de üşüdüm…» Avuçlarına hohlayarak gitti o da.

Bir yandan ıslattılar, bir yandan kaldırdılar. İşleri uzadı. İyice sertelmişti gece. Çok uzaklarda Keçiören’in, Altındağ’ın, Yeni Ma-halle’nin kırpış kırpıştı ışıkları. Ahmet çok üşüdü…

«Feyzullah abi, izinin varsa, bir şey soracağım!»

«Estafurullah Bayram oğlu Ahmet Kara; sor…»

«Buranın karakol olduğunu biliyor muydun?»

«Biliyordum…» dedi Feyzullah hince.

«Neden yapıştırdık öyleyse?»

«Çünkü ben polis ajanıyım! Seni tongaya bastırmak için! Karakol ikimizi de yakalayacak. Beni salacak, seni mahkemeye sevkede-cek. Ama düşündüğüm çıkmadı. Gördün nasıl ateş çıktı yüzümden? Sevindin mi?» Baktı Ahmet’in yüzüne.

Sorduğuna pişman oldu, karşılık vermedi.

Kalanı batanı pakladılar. Kovayı fırçayı alıp girdiler karakola.

20

Yangın kovasını doldurdular musluktan. Sonra dikildiler Cafer İnce’ nin karşısına. Oturuyordu masada. Tutanak, yazı makinesine takılıydı öyle. Fevzi Erol uyuyordu.                                  -—–^

«Cafer abi…» dedi Feyzullah, daha da ezerek sesini. «Biz bir kusur işledik. Ne olsa genciz. Sen bizi hoşgör. Vede izin ver gidelim. Alalım öteberimizi, kalanları başka yerlere yapıştıralım, sabah oluyor. Bir abilik yap; pisliğimizi temizledik…»

Elini kaldırdı, vuracaktı masaya, Fevzi uyanır diye vurmadı:

«Aferiiim! İşte bunu beğendim! İşte hep böyle olacaksınız! Böyle dişi konuşacaksınız! Dik konuşmakta yarar yok. Böyle konuşsanız tutanağı yazmazdım. Ziyan ettik devletin kâğıdını, şeridini! Neyse! Böyle konuşsan, o tokatı da şaklatmazdım. Neyse!.. Alın öteberilerinizi, toz olun! Şuradan Yeşilyurt’a girin, oradan Kavaklı’ya geçin. Güzel otobüs duraklan var, oralara yapıştırın. Ama kimse görmesin. Şunlar da kimlikleriniz. Tutanak kalsın böyle. Gerekirse veririm komiserime. Gerekmezse yırtarım. Haydin defolun; güle güle…»

Cafer İnce’yi selamladılar. Öteberilerini alıp çıktılar. Kalan afişleri yapıştırarak Kızılay’a aşağı indiler. Yurda geldiklerinde ter içindeydiler. Ucun kıyı sabah oluyordu. Uzun kısa bütün minarelerde ezanlar başlamıştı. Eski Ankara’nın olduğu yerlerde, eski yeni, uzak yakın semtlerde ocaklar yanmıştı, çay suları konmuştu üstlerine…

Ahmet’in kafasında Hasan’la Mevlüt’ün ne oldukları vardı hep.

30

DOKUZUNCU ŞEHİT

Etlik-Ayvalı yanındaki okulları dolaşıp Demirtepe’deki TÖS Genel Merkezi’ne geldiler. Aşağıda yukarıda, ayakta durmağa yer yoktu. Muharremle Ahmet bakmdılar. Saat 11.00’e geliyordu. Beşer altışar teller geliyordu. Telefonlar durmadan «şehirlerarası» çalıyordu. Şaşılacak derecede yüksekti yurt yüzeyindeki katılma. -Eğitime, öğretmene öğrenciye yansıyan yanı pat pat patlıyordu temeldeki bunalımın. Gazeteciler telefon ediyorlardı Genel Başkan ile İsmail Mahir Hoca konuşuyorlardı.

Cumhuriyet’ten Ümit Gürtuna arıyordu. Hükümet yayın yasağı koymuştu. Radyo boykotla ilgili haberleri vermiyordu. «İstanbul’dan kötü bir haber var, duyurayım!» diyordu Ümit. «Sabah namazından sonra Yıldız Camisi’nden çıkanlar Harp Akademisi’nin yanından yürüyüp Mimarlık Mühendislik Akademisi’ne saldırmışlar. Yaylım ateş açmışlar. Polisler, karşı kaldırımdaki arabalarından çıkmamışlar. Battal: «Durun! Durun!» diye çığlık atmış, uyanmışlar. Günlerdir gece gündüz nöbet tutuyorlarmış. 01.00’de almış Battal nöbeti, 06.15’te vurmuşlar. İstanbul’da güneşli bir gün varmış…»

«Vedat’tan bu yana dokuzuncu!..» dedi Genel Başkan.

Hemen anlaşıldı Battal’ın Malatyalı olduğu. Malatya Sanat Ens-titüsü’nü birincilikle bitirmiş yedi yıl önce. Teknik okula yazılmış. İşçi Süleyman’ın oğluymuş. Tanıyanlar çıktı. Çok oluyormuş babası öleli. İki kardeşi varmış. Biri İzmir’de kaynakçılık yapıyormuş. Biri

308

KARA AHMET DESTANI

küçükmüş. Ağlıyordu anlatan. Battal, Yıldız’daki akademiye aktarmış öğrenciliğini. Hem fabrikada çalışıp hem okuyormuş. Burnunun direğine bir sızı girdi Ahmet’in. Namazdan çıkıp vurmuşlar. «(Kör bir öfkeyle saldırıyor emperyalizmin uşakları!..)»

Muharrem düşündü: «(Burası da çok yakın Maltepe’deki camiye! Sokağa nöbetçi koymalı. Böyle günde azar örgütlü gericilik!..)»

Birikti Malatyalılar. Beş altı oldular. İstanbul’a telefon yazdırdılar. Başsağlığı dileyecekler, hem de bilgi isteyeceklerdi.

«Yurda gideceğim!» dedi Ahmet, telefonu beklemedi. «(Dersleri ektik! Bizim profesörler de katılabilirdi boykota…)» Mevlüt geldi karşısından. «Tamam!» dedi, «Ders yok; karar aldılar…» Feyzullah geliyordu yanında Turgut’la… Sersem sepet yürüdü. Battal’ın kaynakçı kardeşini, dul anasının yanındaki küçüğü düşündü. Yirmi iki yaşında yoksul bir devrimci. İlk Fikir Kulübü’nü açmayı o denemiş Malatya’da… Yürüdü.

Hacettepe’ye gitti, Zehra’yı, Nurten’i sordu. İstanbul’daki olay her yerde duyulmuştu. Forum düzenlemişti öğrenciler. Cenaze Malatya’ya götürülecekmiş. Geçerken durdurup bir tören de burda yapmayı kararlaştırmış Devrimci Gençlik Federasyonu.

Nurten geldi.’ Yanı sıra Zehra.

«Başın sağolsun Ahmet…»

«Bütün devrimcilerin başı sağolsun!..»

Yuta yuta acılaştırmıştı ağzım. Söyleyecek söz bulamıyordu.

«Biraz dolaşalım isterseniz. Şuradan Anafartalar’a vuralım. Bakalım ne durumda en kalabalık okullarından biri Ankara’nın?»

Samanpazan’na vardılar. Oradan Ulucanlar’a çevirdiler yollarım. Vazgeçtiler Anafartalar’a gitmekten. Dörtyol, Dikimevi, Abidinpaşa’ dan yana yürüdüler. Kapatmıştı kapılarını okullar.

Otobüsle Kızılay’a geçtiler. TÖS Genel Merkezi hâlâ kalabalıktı. Elmadağ’da, Gölhisar’da olaylar çıkmış. Elbistan’da bir ağa iki öğretmeni yaralamış, birini öldürmüş…

«Silahlanmadın mı böyle olur işte! Ördek avlar gibi tek tek vurur herifçoğlu hepimizi! Onlar silahlı, biz bekliyoruz…» Oradaydı; konuşuyordu. «Pasifizm başka, devrimcilik başka…»

«(Bu herifte bir sır var ama, bakalım ne?)»

KARA AHMET DESTANI

309

Bizde de söylentiler dolaşıyor, kim polisin adamı, kim kışkırtıcı!.. Söylentilerin en az yarısı gerçek! Boş mu bırakırlar?» İki yanına bakıp ekledi Zehra: «Ben olsam ben de bırakmam!..»

Çetin Altan’m yazısını çoğaltıp dağıtanlar mahkemeye verilmişti. İçlerinden birinin görevli kışkırtıcı olduğu anlaşılmış, bırakmışlar mahkemede; Zehra anlattı. Zehra’nın kardeşi İstanbul İktisat’ta Öğrenci Birliği Sekreteriymiş. Site Yurdu baskınında kasığından yaralanmış. Arkadaşları ulaştırmışlar Haseki Hastanesi’ne.

Büyük bir gösteri yapılacaktı başkentte. Cenazeyi selamlayacaklardı. Telefonlar biribirini izliyordu. Cenaze İstanbul’dan öğleden sonra çıkıyordu. Gece yarısı burada olurdu. Otobüsü çevirip tutacaklardı öğleye kadar. Bir grup geceden yola çıktı, İstanbul’daki törene katılacaktı. Yurdun her yerinde yankılanıyordu Battal’m haberi. Öğretmen Boykotu sürüyordu. Gençler acı içindeydi. Üç gün sonra da Amerikan 6. Filosu İzmir Limanı’na geliyordu. Her halde bir bağlantı vardı Filonun gelişiyle olup bitenler arasında. Gerici gazeteler gürelt-tiler seslerini: «Türkiye’deki komünistleri Endonezya’dakilerden beter edeceğiz! Kıtır kıtır keseceğiz!..» Günün beş vaktinde «cihat» çağrılan yapıyorlardı camilerde. Din görevlileri tam istim yola koyulmuştu.

Bu arada sendikal özgürlüklerin kısılması, ücretlerin dondurulması isteniyordu. Patronlar, çalışma barışının bozulduğunu, fabrikalara sıçrayan boykotların, işgallerin önlenmesini istiyordu.

«Kârları tehlikeye girdikçe kuduruyorlar!» dedi Zehra. «Türkiye’nin eski komünistlerindendi babam. Tek parti yönetimi, gerektiğinde basardı evimizi. Alır götürürlerdi üçer beşer ay. Ardından da sürgünler. Büyük abim babamdan aşırıydı. Ama babamı bellemişti polis. İyice yaşlandı, bizler büyüdük, hâlâ öyle gider… Ama ne kadar kudursa kâr etmez, bir gün gümbürdeyip gidecek!»

«Bizi de götürecek, birer ikişer tükeneceğiz!»

«Tükenmeyiz! Kurbansız bayram olmaz!» dedi Zehra. «Paça ıslanmadan baluk tutulmaz daaa…»

«Güneşlik, ıpılıkmış İstanbul!.. Ankara’da Zonguldak’m deresine benziyor havalar. Eniştem orada yaptı askerliğini. Ablamla gidip kaldık birkaç sefer…» Can sıkıntısıyla konuşuyordu Nurten. Gözü ka-

310

KARA AHMET DESTANI

pıdaydı. Sanki akşam namazından sonra da buraya saldıracaklardı…

«Kalkalım; ben sizi bırkayım!» dedi Ahmet.

Karakol olayını yolda biraz daha anlattı.

Nurten, Sağlık Bakanlığı’nın önünde elini uzattı: «Daha fazla yorulma, kendimiz gideriz!» dedi.

Zehra Hasan’a selam yolladı.

*

**

Akşam hem yurtta, hem kantinde, hem fakültenin önünde ardında nöbetler tutuldu. Yok deniyordu ama ikişer şarjör mermiyle birer tabanca verildi nöbetçilerin eline. Sabaha karşı dörtle altı arasında uyandırdılar Ahmet’i. İlk kez tabanca alıyordu eline. Ağırca bir Smith Wesson! Belki Karadeniz yapımıydı, uyduruktu üzerindeki marka. Güvenlik mandalını açıp kapamayı gösterdi Aydınlı Şükrü. Fakültenin cümle kapısında duruyordu. İç sütunlardan birinin dibine çöktü. «En zor saatlerde alıyorsun, şansın açık olsun!» dedi arkadaşı bırakıp giderken. Az ötede iç avluya açılan küçük kapının dibinde Kırşehirli Ömer vardı. Ankara’nın en komünist fakültelerinden biri biliniyordu fakültesi. Nöbetlerin gereğini kavrıyordu Ahmet. Ama ne derece etkisi olurdu! Burjuva hükümetinin bilgisi içinde bir saldırı kimbilir kaç ölüme yol açardı? Epeydir böyle haberler dolaşıyordu. Ateş olmayan yerde dumanlar tüter miydi?

Elindeki tabancayı evirip çeviriyordu. «(Saldırının ucu bana doğru gelirse, nişan alırım…)» Gözüne tutup bazı noktalara nişan alıyordu. «(Çekebilir miyim tetiği titremeden? Gerici de olsa insan insan değil mi?)» Dikkatle dinledi dışarıyı. Belediye temizlik işçilerim bırakıyordu otobüsün biri. Onların gürültüsüydü. «(Düşman da insandır. Onlar düşünüyor mu ama tetiği çekerken? İnsandı Battal’ı vuran! Öyle azgın çıkıp gelirlerse, geçip gitsinler mi arkadaşlarımı uykularında öldürmeğe?)»

Sanki bir savaşın içindeydi ülke. Ama bir yanın silahlanması yasak. Düşmanın düşmanlığını belirlemek zor. Düşman, polisi yanına alıyordu. Hükümeti yanına alıyordu. Vietnam’da, Laos’ta işi zorlaştıkça, Orta Doğu’daki kudurganlığı artıyordu Amerika’nın… Latin Amerika’da zorlaştıkça… Yarı bağımlı Türkiye’de… Yarı sömürge…

KARA AHMET DESTANI                           311

O duvarın bir ucu:

tahta sapanlı san Çin’de; öbür ucu:

çelikleri elektrikli New-York’un içinde. Her bankada hisse senetleri var

onun.

O duvar O duvar

Lortlar Kamarası’ndan Lord Gürzon’un

noktalan imparator armalı bir nutku gibi geçiyor. Eyfel’in tepesinden avlarını seçiyor

dayanarak Hindenburg’un altın çivili heykeline

topluyor Berlin sokaklarını eline. O duvarın taşlarına sürterek elini kara gömlekli Musolini

bekliyor nöbet.

İtalya’nın çizmesi

yüzüyor kanda! O duvar

ikinci bir Balkan gibi yükseliyor Balkan’da!..

Evirip çeviriyor tabancayı. Konuşsa mı acaba Ömer’le? İkinci sınıf öğrencisiydi Basın Yayın Okulu’nda. Gecenin ayazı bastırmıştı iyice. BattaFın cenazesine gidenler dönmedi daha. ODTÜ’ye götürecekler arabayı. Tabut törenle gelecek alana. Gençlik, kıl kadar korku duymadan tepki gösterecekti işbirlikçi hükümete…

O duvar o duvarınız,

vız gelir bize vız! Bizim kuvvetimizdeki hız, ne bir din adamının dumanlı vadinden, ne de bir hülyanın gönlü yakışındandır. O yalnız

312

KARA AHMET DESTANI

tarihin o durdurulmaz akışındandır. Bize karşı koyanlar, karşı koymuş demektir; Maddede hareketin, yürüyen cemiyetin

ezeli kanunlarına. Sükûn yok, hareket var, bugün yarına çıkar, yarın bugünü yıkar

ve bu durmadan akar akar

akar.

Biz bugünün kahramanı, yarının

münadisiyiz. Bu durmadan akan,

yıkıp yapan

akışın

çizgilenmiş sesiyiz. Biz, adımlarını tarihin akışına uyduran

temelleri çöken emperyalizme vuran, yarını kuran

larız. O duvar

o duvarınız,

vız gelir bize vız!

Korkusundan mı okuyordu bunları tabancayı evirip çevirirken? Şu anda” sürüyle aksaydı emperyalistlerin adamları üstüne, çekinmeden tarardı hepsini. Biri bitince ötekini takardı şarjörlerin. İsterse hepsi ölsün. İsterse kurşunu bitince çiğneyip geçsinler üstünden. «(Zaten o zamana bütün okul ve yurt ayağa kalkmış olur…)» Bir zorun-luktu şimdi savunmak. «(Savunurken ister kork, ister .korkma, tutacaksın silahı böyle, çekeceksin tetiği!..)»

Sabah oluyordu. «(Oluyor çok şükür!..)» Temizlik işçilerinden

KARA AHMET DESTANI

313

sonra subayların gürültüsü başladı. Ne kadar çoktular; ne kadar bi-nitli, depolan dolu, lastikleri yeni… Çankaya’dan, Kavaklı’dan aşağı Amerikalılar çevredeki üslere çekileceklerdi, çıkmağa başlamışlardı evlerinden, koğuşlarından; kimi de metreslerinin naylon çarşaflı yataklarından. Okul çocukları yürüyordu; yerlileri yayan, Yankileri bakımlı otobüslerle, zencileri buralarda bile ürkek. Ama ne olursa olsun gırgırdı Amerikalı personelin yaşamı, her şey beş kez ucuza geliyordu, bir de çöl zammı alıyorlardı.

Öğrenci örgütünün mavi gözlü sekreteri Ruhi, tıp tıp etti nöbetçilerin omuzlarına parmaklarıyla. «Uzatacaksınız yediye, hepinize angarya yüklüyorum; sabahın son nöbeti! Uyusun kalksın, birer bardak çay içsin, ikişer zeytin yesin arkadaşlar. Yarın da sizi kollarım. Nasıl olsa biraz sürecek bu günler. Uyanık olmak gerekecek…» Konuşurken tatlı tatlı gülüyordu. Ama benzemiyordu Feyzullah’mkine, ayrıydı bunun mavisi.

Maden kuyularının ağzından çıkıp gelir gibi çıktı seksen yüz delikanlı merdivenlere, onlar gibi yorgun, onlar gibi evlerinden uzakta; üzgün! Kimi şapkasını eline almış, kimi açmış parkasının önünü:

«Adım gibi biliyordum bu itoğlu itlere güvenilmez, gidelim Bo-lu’ya, hiç olmazsa Gerede’ye! Bekledik Yeni Mahalle’nin altında, geçip gitmişler Sincan, Etimesut üstünden!..»

«Burjuvazinin puştluğu! Bolu’ya gitsen kaç yazardı, Gerede’ye gitsen kaç? Saygı selamı da fazla görüldü Malatyalı emekçinin oğlu Battal’a, nefes alma hakkı gibi!..»

Şapkalarıyla dizlerini döğe döğe girdiler kapılardan. Kimi kantine, kimi koğuşlara yürüdü. Mertali çay ocağını yeni yakmıştı. Kaloriferler yanıyordu. Ev kadar olmasa da sıcaktı içerisi. Lavabolara koştu kimi. İçerde duracağına, dışarda dursun sarı sidik! Dolmuştu bekleye bekleye torbaları. Sidik boşaltmak kadar kolay değildi hücrelerine sinen kahrı boşaltmak. Döndüler hiç olmazsa birazcık uyumak için, ne yapacaklarını biraz olsun aydınlıkta bulmak için.

8.30’a kadar nöbet yerinden ayrılmadı, 8.30’da kız erkek öğrenciler gelir şimdi diye toparlandı Ahmet. Kendi de yukarı çıkıp yıkanmalı, kitaplarını almalıydı ders için. Birden ayıktı, hocalar boykota katılmıştı, ne dersi?

Tam 9.30’da gidip Ruhi’yi buldu:  «İznin olursa bir söz diye-

314

KARA AHMET DESTANI

ceğim. Hem dikip, hem eline tabancayı verip unutuvermek olur mu? Dörtte almıştım, sekiz buçuk oldu! İyice acıkmasam gene gık demezdim. Adam bulup koyun yerime. Ötekiler bırakıp gitti çoktan. Geldim haber veriyorum…»

Ruhi düşündü sert: «(Farkı yok Ankara’da gündüzün geceden? Kötülüğü düşünen için gündüz de elverişli! Konuşayım arkadaşlarla, gündüzleri de nöbet düzeni alalım. Bu Ahmet hem çok saf, bekliyor iki buçuk saat fazla; hem çok akıllı, gündüzleri de tetikte olmanın gereğini düşünüyor!..)»

Ahmet, kantinden bir çay içti: Uyumağa gitti. Ortalık kaynıyordu bir acayip. Amfilerde, sınıflarda ders var gibi toplanıyordu öğrenciler. Değirmende çarka vuran sular gibi, biribirine çarpa çarpa kırılıyordu sözcükler.. Herkes bağırarak konuşuyordu.

«Ya temelli ölü toprağı serpilmiş üstümüze, yada kanımız kurumuş! Bu puştluğu da sineye çekersek hiç diyeceğim kalmaz, aşkolsun Türk gençliğine, vede helal olsun kısaca!»

Arının iğnesi gibi çıkarmıştı dilini, sokup duruyordu. Kulak verdiğini görünce Ahmet’in, yükseltti sesini: «Battal arkadaş babasının keyfi için ölmedi! Yarım gün durdurup son görevimizi yapamadık, ölüsüne? Bunu böyle bırakmak olamaz! Haydi örgüt uyuyor, biz ne yapıyoruz anlamıyorum!..»

«(En iyisi yürümek!..)» dedi Ahmet. «(Dinlediğimi görürse gelir, bırakmaz iki saat!..)» Çıktı yukarıya. «(Burjuvazinin yaptığı kalleşlik, ama çok mu gerekliydi burda da tören düzenlemek? Duyacak mı konuştuklarımızı?’Dirilecek mi? Bunlar da burjuva, hatta burjuva alışkanlıkları değil mi insanlığın?)»

31

COP ALTINDA GÖSTERİ

Koydu kafasını yastığa. Çok istiyordu hiç olmazsa bir kanımcık uyumak. Fakat olası değildi, altı üstüne geliyordu yurdun. Uğuldu-yordu koridorlar, köşeler. Yatanı ayıplıyordu bazı keskin gözler. «(Ayıplasınlar, ben uykumu alayım!)» dedi usulca.

Öğle oluyordu, çırpınıp kalktı. İyice artmıştı uğultu. «Haydi kalk, kalk, kalk!..» Bağırıyordu belki on koldan Feyzullah. Ahmet, «(Az kaygısız değilmişim!)» diye şaştı kendine. Girip elini yüzünü yıkadı. «(Kalktık bakalım ne olacak!)» diye mırıldandı içinden.

Havlusunu astı, kahverengi kazağını giydi. İndi aşağıya. Forum vardı demek, Kâzım abi konuşuyordu büyük amfide. Sırayla söz alıyorlardı. Biri, biraz kısa konuşulmasını öneriyordu.

«Biiiz, bu karanlık yolun sonundaaaa, doğacak güneşi bekliyoruz!» diye haykırdı kürsüde bir kız. «Durmak olmaaaz! Oturmak olmaz! Halkın çektiği bizimkinden çok! Bizimki de sonuna geldi artık! Ölüm kapımızın dibinde! Memleketin içinde iktidara sahip olanlaaaar, gaflet, delalet ve hatta hıyanet içinde oluuup…»

Geçip arka sıralardan birine oturdu. «(Bütün öğrenciler, bütün devrimci gençlik, hiçbirimiz kaytarmadan yürürsek, ne yapabilir polis? Herkesin gözü önünde silah çekebilir mi? Ama şuraya varmadan yarımız, buraya varmadan yarımız kırarsak, fiyasko olur!..)» Böyle kuruyordu, herkesin gözü önünde saldıramaz sanıyordu polisi. En sağlam güvenliğin «birlik»te olduğunu düşünüyordu.

316

KARA AHMET DESTANI

«Emekçi halkın en duyarlı, namuslu evladı gençlik, gerektiğinde görevini yapacak, bunun için canını vermek gerekirse, verecektir! Herkes biribiriyle daha fazla tartışmayı, biribirinden kuşkulanmayı, biribiriyle devrimcilik yarışlarına kalkmayı bırakıp, uyum içinde ortaya çıkmalıyız arkadaşlar!..»

«Amerikan emperyalizminin yurdumuzdaki zulmü, işbirlikçi egemen çevrelerin çıkarına olduğundan, bu zulüm gün geçtikçe şiddetini artırmaktadır. Fabrika işgallerinin yarattığı panikle birlikte, işçilerimiz, köylülerimiz üzerindeki baskılar yoğunlaşmaktadır. Bu yüzden, halkın ödediği vergilerle okuyan bizler, kendi rahatlarımızı bir yana bırakıp, halkın hizmetindeki yerimizi almalıyız arkadaşlar!..»

Öğleye doğruydu. Hacettepe’de, Dil-Tarih’te, ODTÜ’de, Erkek Teknik’te, Gazi Eğitim’de miting kararları alınmıştı. Kâzım yeniden çıktı, duyuru yaptı: «Oylamaya gerek görmüyorum bu durumda! Hep birlikte Lozan Alanı’nda yerimizi alacağız. İşbirlikçi iktidara tepki göstereceğiz. Birlik halinde kenetlenmiş olarak yürüyeceğiz! Kız arkadaşlarımız da gelecekler! Kopmayacağız arkadaşlar!..» O sırada sesi karcıktı, yutkundu. Kolunu kaldırıp, «yürüyün!» işareti yaptı.

Bir böğeti boşandırmışlar gibi aktı öğrenciler. Aynı biçimde, Hukuklular çıktılar. Caddeyi, gidişiyle gelişiyle kapladılar. Trafik durdu o an. Dolmuşlar, otobüsler, küçük taşım araçları durdular. Vakvaklar öttü, söğdü şoförler. Kurtuluş’un oralara vardı ucu. Eğitim Fakültesi boşandı. Kül renkli bulutlar doldurmuştu göğü, bir yandan da gün ışığı düşüyordu parkın oralara. Hıfzıssıhha Enstitüsü’ne geçtiler. Sağdan Hacettepeliler aktı. Karıncaların alayları geliyordu her yandan. Lozan Alanı’na ulaşanlar, ayrı yönlerden gelenlerle birleşiyor, kaval gibi duruluyordu. Sağnak yağmurlardan sonra dört dereden gelen seller bir kavşakta nasıl karışır, nasıl vuruşursa, öyle köpüklene kö-püklene vuruşuyor, karışıyordu topluluk.

«Katil iktidar!..» diyorlardı. Sol yumruklarıyla havayı döğe dö-ğe: «Vedatlar ölmeeez!..» «Battallar ölmeeeez!..» diyorlardı.

Birden doldu koca alan. Trafik temelli tıkandı. Aydınlık-Çanka-ya dolmuşları arka yollardan ulaşmayı deniyorlardı. Otobüsler uzaklara çekilmişler, duruyorlardı. «Bağımsız Türkiye!..» diyorlardı.

Kaldırımlardaki kalabalıkların arasından süzülüp süzülüp gençler geliyor, alandaki topluluğu büyültüyorlardı. «Halkımız saflara!..

KARA AHMET DESTANI

317

Halkımız saflara!..» diye bir çağrıyı topluca bağırmayı deniyordu gençler. Duymamış gibi bakıyordu kalabalıklar. Anlamamış gibi davranıyordu. Bir savaşın yarısını geçmişler de sonuna yönelmişler gibi bir çırpınışın içinde durmadan bağırıyorlar, yumruklarını mertlikle sallıyorlardı. Fakat kiminle vuruşacaklardı. Kimi geri püskürtecekler, yada yere sereceklerdi? Somutu belirsiz bir düşman!

«Katil iktidar! Katil iktidar!..»

«Kahrolsun Amerika! Kahrolsun…»

Ne iktidar görünürdeydi, ne Amerika!

Öğrenci Birliği Başkanı çıktı anıtın bağrına:

«Yurtsever büyüklerim, sevgili arkadaşlarım!» diye bağırdı. Boynunun damarlarını patlatırcasına çıktı sesi. Pille çalışan bir sesbü-yülten tutuşturdular eline. Yeniden bağırdı: «Yurtsever büyüklerim, sevgili arkadaşlarım!..» Her sözcükte başını bir yana döndürüyordu. «Başımızdaki iktidar, Amerika’nın yurdumuzdaki emellerine uygun olarak, başta işçilerimiz .ve yoksul köylülerimiz olmak üzere, ülkemizin gözbebeği yüksek öğrenim gençliğine baskısını artırmış bulunuyor!.. Hükümet, resmi polis kuvvetlerinin kanadı altında toplaş-tırdığı kökü dışarda gericilerle üzerimize saldırmakta, bizleri birer ikişer kırmaktadır. Devrimci Türk gençliği Vedat’tan bu yana dokuzuncu şehidini vermiş, İstanbul’da Battal Mehetoğlu arkadaşımız, faşistlerin kanlı kurşunlarıyla hayatını yitirmiş bulunmaktadır. Bir yandan da gençliğin bir bölümünü, kendi emelleri yönünde şartlandırarak, bunları sözümona yurtsever; büyük bölümünü oluşturan bizleri de, Sovyetler Birliği’nin uşağı göstererek, halkımızın gözünden düşürmeğe ve iki yanı biribiri üzerine yürütmeğe çalışmaktadır! Biiiz, “Ne Amerika, ne Rusya; Bağımsız Türkiye!” diyen gençleriz! Halkımız oynanan oyunların farkındadır. İktidar gittikçe bozulan ekonomik ve politik durumu gözden kaçırabilmek için, ortada gençliğin yarattığı bir anarşi varmış gibi göstermektedir. Biiiz, bilimden yana Türk gençleri olarak asla anarşist değiliz. Bizi anayasa düşmanı göstermektedirler. Biiiiz, anayasa düşmanı değil, anayasanın tastamam uygulanmasından yana gençleriz. Biz bozuk düzenin, sömürünün düşmanıyız. Biz emekçi halkın ağır bastığı, halkımızın meclislerde çoğunluğu oluşturduğu parlamenter düzenden yanayız!..»

Kaynayan kalabalığın içinde, Orduevi’nin çenesine gelip dayan-

318

KARA AHMET DESTANI

mıştı Ahmet. Bazı sözcükleri duyuyor, bazı sözcükleri duymuyordu. 21 Şubat olayından dolayı Harbokulu’ndan çıkarılan teğmenlerden miydi Kâzım? Gelip Siyasal Bilgiler’e mi yazılmıştı? Bir subay kıtada erlere nasıl ders verir, sözcükleri nasıl teker teker, hem de ağır ağır söylerse, öyle dura dura, tane tane söylüyor, anlaşıldığını her dinleyicisi üzerinde denetlemek istiyordu. Ama duymuyordu Ahmet. O hâlâ bağırıyordu. Birden bütün topluluk sol yumruklarını kaldırdı. Başlar yere eğildi. Susku başladı. Devrim şehitlerinin tümünün ve Battal’ın anısı önünde saygı duruşu yapılıyordu. Sonra Hacettepe’den Timur’un konuşacağını duyurdu Kâzım. Sesbüyülteni yeni konuşmacıya verdi. Gene: «Yurtsever büyüklerim, sevgili arkadaşlarım!..» Gene işitilmiyordu Ahmet’in olduğu yerden.

Birden bir yığılma oldu. Sıhhiye yönünden polis arabalarının sıralandığı, arabalardan boşalanların kalkanlarını göğüslerine gererek, coplarıyla saldırıya başladıkları görüldü. Ankara Sineması’nın oradan atlı polisler girdi. Necatibey Caddesi’nde hazırlanmışlar iyice. Şimşek gibi, hızlı gelişti saldırı. Bunlar mıydı düşman? Atla, copla, otobüsler dolusu gelerek saldırıyorlardı. Nasıl karşı koyacaklardı; neyle? Direnip, «Yuuuh!» çektiler yer yer. Tahta parçası, taş, demir, hiçbir şey yoktu ellerinde. Gene sol yumruklarıyla havayı doğuyorlar, «Yuuh!» çekiyorlardı.

«Katil iktidar!..»

«Bağımsız Türkiye!..»

Durmaksızın koşuyordu atlar. Girdiler. Durmaksızın inip kalkıyordu coplar. Bir anda ikiye, bir anda dörde ayrılıyor, yanlara, uçlara çarpıyordu dalgalar. Ahmet, yandaki parka girdi. Kaçmayan var mıydı? Kızlar erkeklerin kolundan tutarak, yerlerde sürünerek kaçıyordu. Kitabını, çantasını almak için eğilenler kapanıp kalıyorlar, güçlükle doğruluyorlardı. «Kaçmanın çok ayıp olduğu»nu düşünmek istiyordu Ahmet; olanak yoktu.

Ara sokağın köşesinden baktığı zaman alanda kimsenin kalmadığını acıyla gördü. Köşede kıyıda yakaladıklarını enselerinden, omuzlarından kavrayıp kavrayıp arabalara tıkıyorlardı. O kadar kolay bozmuşlardı ki, gözyaşartıcı bombalarını kullanmak gerekmemişti. Bunu hiç düşünmemiş miydi «abi»ler?

«(Haydi kalk kalk kalk diye bağıra bağıra, hepimizi alana getir-

KARA AHMET DESTANI

319

meleri iyi, ama sonuç ne? Niçin kimse bunu önceden düşünmedi, önlem almadı? Hem bu polisin yaptığı ne? Nasıl insanların üstüne at sürebiliyor, nasıl kız demeden, erkek demeden cop vurabiliyordu? Hani anayasanın yazdığı toplantı özgürlüğü? Önceden izin almaksızın! Silahsız! Saldırısız! Kimde silah vardı acaba? Nereye ve kime saldırmıştı gençler?)»

Kirli maviye boyalı arabalara tıktılar topladıklarını. Alan boşaldı. Gençlerin kimi Mithatpaşa’nın oralara, Kızılay’a, kimi Ziya Gökalp’e, İzmir Caddesi’ne çekildiler. «(Bari Site Yurdu’nun faşo-lan görmeseler halimizi!..)»

Hâlâ kaçmanın ayıbım düşünmek istiyordu Ahmet. Ağzı, uzun süre söğüt yaprağı çiğnemiş, yada kinin yutmuş gibi acıydı. Göğsü kalaycı körüğü gibi inip kalkıyordu. Belki bunun kadar utandığı, utanacağı başka bir olay geçmemişti, geçmeyecekti başından. Kısa yaşamında, Karataş’ta filan başına gelenleri düşündü. Bir anda bazı olayların resimleri geçti kafasından. Bundan kötüsü var mıydı; düşünmek istiyordu; ama yürüyüp gözlerden silinmesi de gerekliydi. Ana caddelere çıkmadan, dar sokaklarda yürüdü. Önünden gidenler, ardından gelenler vardı. Başka başka okulların öğrencileriydi, devrimci oldukları belliydi hepsinin. Kaçıyorlardı. Belki onlar da kaçmanın kahredici ayıbını düşünmeğe çalışarak, ama düşünemeyerek kaçıyorlardı.

Amerikan eşyaları satan bir çarşının önünde durdu. Tanımıyordu yanındakileri. Vitrinlerde teypler, radyolar, tıraş makineleri, gözlükler, çakmaklar, kadınların boyanması için bir sürü öteberi; renk renk, boy boy, çeşit çeşit şampuan, sabun, esans, «after shave» losyonlar sıralanmış, serpilmişti. Kiminde her türünden sigara; en ağır, en ser-semletici kokularıyla her türünden puro; kiminde blucinler, kanad-yenler, kotlar… Beş dakika kadar izledikten sonra çekip gidecekti, öteden iki polis gördü. Pasajın içine dalmaktan başka çare yoktu. Süzüldü usulca. O dükkân, bu dükkân; hemen alt katlara inerek, ardına önüne bakarak, deri işlerinin, bel kemerlerinin, gözlüklerin, Çin işi, Japon işi dolmakalemlerin fiyatlarını sorarak on dakika daha geçirdi. Ama ne boğucu, ne başağrısı bir yerdi. İlk fırsatta çıkmalıydı dışarı. Yürüdü kapının ağzına. Fevzi Çakmak Sokağı’na geçti. De-mirtepe’ye çıktı. TÖS  Genel Merkezi’nin önüne gelmişti bilmeden.

320

KARA AHMET DESTANI

«(Gireyim mi?)» diye sordu kendine. «(Geliyorlar mı hâlâ ardımdan?)» Biraz düşündü, sonra karşılık verdi kendine: «(Bakarsın ters bir raslantı olur, izleyerek gelirler, TÖS’ü zor duruma sokmuş olurum. Geçeyim. Bineyim bir taşıta, varayım okula. Bakalım devran orada ne gösterecek?)»

*

Kantinde, en büyük toplanma Feyzullah’ın çevresindeydi. «Tam bir fiyaskodur bu!» diyordu. «Tam bir bozgun! Kim buna yol açtıysa hesap vermeli! Legalite, legalite; işte legalite! Madem legalite, niçin gerekli formalite yerine getirilmedi? Yöneticiler neyin yöneticisi? Resmen haber verme işlemi yapılsaydı, gene de olur muydu saldırı? Bu onların tezi. Biz diyoruz legaliteye güvenilmez artık! Aklın gerek tirdiği yola girilmelidir…»

Muharrem boyna dudaklarını kemiriyor, dilini dişini yiyordu. «(Kes ulan ajan bozuntusu! Şimdi inandım kışkırtıcı olduğuna!)» demeyi kuruyor, fakat eleştiriye uğrayınca çiyleştiği söylenir diye sabrediyordu. Bu yüzden biraz daha yiyordu dilini dişini.

«Kızmak kurtarmaz durumu! Kızmakla olacaksa hepimiz kızalım. Bütün Ankara’nın gözü önünde kaçtık! Madem formalitesi eksik bir toplantıya gidiyoruz, bunu bilelim, tam gidelim! Alalım silahlarımızı yanımıza, dört mü var, kırk yapalım! O zaman gelsin, itler üstümüze. Allah ya onlara verir, ya bize! Böyle tavuk gibi elli gün sineceğimize, horoz gibi bir gün alnımızın akıyla döğüşürüz. Gençliği rezil etmeğe kimsenin hakkı yoktur, olamaz!..»

«Sözde “Kamu Yönetimi” dersi filan da okuyorsun ama kafan çalışmıyor Feyzullah Efendi! Bir daha belli ettin nato kafa, nato mermer olduğunu! Şehrin ortasında, miting alanında, polis kuvvetlerine silahla karşı koyamazsın. Polis sıkıştı mı jandarma gelir, jandarma sıkıştı mı ordu yetişir, ne yapsan onlar senden güçlü, sererler leşini güneşin altına! Her zaman…»

«Bir söz diyeceğim, gene ajan diyeceksiniz. Bu düşünce, sizin ne kadar pasif ist olduğunuzu gösteriyor! Teslimiyetçi vede korkak! Bu durumda yönetim sorumluluğunu hemen bırakmalısınız.  Olağanüstü

KARA AHMET DESTANI

321

kongre toplayıp yeni yöneticilerin seçilmesine olanak hazırlamalısınız. Değilse bu gençlik yarın yüzlerinize tükürür sizin!..»

Feyzullah serteldikçe, Muharrem’in huzuru kaçıyordu. Çekilip gitti usulca. Ruhi yanaştı Feyzullah’ın çenesine: «Ne diyorsun ulan ukala dümbeleği, vır vır vır? Olağanüstü kongre istiyorsan, girişime başlarsın, elini kolunu tutan mı var? Onu da bizim boynumuza im sarıyorsun? Silahlanmalıymış da, bilmem ne? Madem kendin niçin gitmedin El Fetih’e? Bizim aklımız bu kadar eriyor, bu kadar geliyor elimizden. Genel kurul gerekli eleştirmeyi yapar. Gerekli görürse ceza verir. Seninki görüşse bizimki de görüş! Kes!..»

Konuşurken yüzünün derisi terledi Ruhi’nin. İkisinin de mavileri serteldi gözlerinde. Dinleyenler bir şey demiyordu. Erdal’a göz etti Ruhi. «Polis, topladığı arkadaşlarımızı acaba nereye götürdü? Emniyet Sarayı’ndan yoklamaları için hocaları bulalım, olmazsa avukatlara telefon edelim. Birer araba sopa yemesinler geceboyu…»

Ahmet kalkıp Hasan’ı aramağa gitti. Bir de Mevlüt’e bakacaktı. Nurten’den, Zehra’dan da bir haber alabilseydi…

21

32

ZEYNEPGİL

Muharremle Ahmet, Maltepe’deki Nokta durağında indiler.

Lozan Alanı bozgunundan sonra faşoların şımardığı görülüyordu, özellikle Siyasal’a, Hukuk’a, Basın Yaym’a ve yurtlara saldıracaklar diye haberler dolaşıyordu. Nöbetler sıkılaştırılmış, düzene sokulmuştu. Ama yeterli silah, mermi yoktu elde. «(Haydi nöbetleri düzene soktuk!)» diyordu Kâzım. «(Üstün güçle saldırırlarsa ne yapacağız? Polis de yanlarında olursa, kendimizi nasıl savunacağız? Yeni silaha, mermiye para lazım. Nereden bulacağız?)»

Bağış toplama komitesini toplantıya çağırdılar akşam. Yeniden kurullar oluşturmalı, bildik adreslere, tanıdıklara gidilmeli, okullardan, devrimci kuruluşlardan ne alınabilirse almalıydı. Sular damla damla büyüyordu. Küçük sulardan ırmaklar oluyordu.

Nokta durağında inip pazarın yanından yürüdüler. Anacık babacık günüydü oralar. Birer fileye, çantaya sığdırmışlardı ortahalli memur hanımları haftalık alışverişlerini. Yükçü çocuklar kısılmış gözleriyle bakıyorlardı. Dairelerin paydos saati geliyordu.

Serçe Sokak başlangıcından yürüdüler.

«Silahlanmanın zorunluk olduğu açık! Silahlanacağız; ama ancak güvendiğimiz arkadaşlar bilecek bunu. Kim ki kuşku yaratmış, bilmeyecek. Feyzullah gibiler bilmeyecek…»

Kapıcının karısı ikindin güneşine diye büzülmüştü duvann dibine. Ama yoktu güneş. «(Bir göz kirpimi doğar mı diye umdum, doğ-

KARA AHMET DESTANI

323

madı o da!..)» İkinci yıla devrilmişti, yazları bile göğsünü doldura dol-dura bir soluk alamamıştı. «(Bütün pislik, bütün tozlar, çukur diye bu yanlara mı geliyor bacım? Ölmeden bircik kendi yerlerimize varıp gelsek! Otursak ırmak kıyısındaki söğütlerin altına. Yetmiş lira derler otobüsün biletine. Beş kişi gitsek, gidiş dönüş yedi yüz! Üç yüz de harcasan bin. Bin de üst baş, iki bin! Bu demek bize köyün yolu kapalı. Yoldan bir çıkı bulsak Şehirde çıkı olmaz. Cüzdan bulsak. İçinde iki bin olsa. Olmaz şu zamanda. Yüz yirmisi oğlanın kıçına panta-lon. Yüz yirmisi kızın kıçına. Ellisi anama basma. Ellisi bana. Otuzu ona… Bitti beş yüzü! Havadan bize bin bile gelmez. Demek ki bizim köye gidişimiz olmaz…)»

Öfkesinin ortasından geçip gitti iki delikanlı. «(Besbelli öğrenci oldukları! Belkim anarşis! Besbelli Mühendis Kadirgil’e çıktıkları. Gelir giderler bacım, sabah demezler, akşam demezler! Okulda okumaz da bunun evinde mi okur derslerini bu kıranlar ne bileyim? Gelir giderler! Alırlar kitap, verirler kitap. “Haydi Gülistan getir bisküvi, getir filiz çayı! Nokta durağından piliç al Gülistan! Yoğurt al Gülistan!” Yoğurtları da yoğurt olsa! Bir kaşık daldır, oyuntuya hemen su dolsun! Yoğurtları ben çalacağım köyde! Mis gibi kekikli otları yemiş yemiş mor koyunlar. Gölgeli söğütlerin dibine eğrenmişler. Dinlenmişler kuşluktan öğlen sonuna kadar. Daha göğüslerindeyken koyulmuş sütler. Sağıp gelmişiz helkelerle. Yatacak zaman ılıştırıp çalmışız kalaylı kaplara. Sabaha karşı uyanıp açmışız üstlerini. Herif kalkıp ters döndürsün, sökebilirse aşkolsun! Mıh gibi yapışır ki, bulaşığı bilem zor çıkar… Hay Allah belanı versin taksi gibi! Eziyordun bebeyi! Kız Neslâân! Gel surda oyna, ezileceksin, baban diyecek bakmadın!..»

Mühendis Kadir çıkıp geldi, sağdaki akasyanın dibine yanaştırdı Taunus’unu. Tam kılı kılına soktu oraya. Sonra çat etti kapadı, anahtarı cebine attı. Yürüdü paçasını savurarak.

«(Kısa gocuk giymiş. Eskiden içerdi gâvur purosunu. Kokardı Amarikan yarbayı gibi. Şükür Allahıma boşladı. Kokmuyor artık domuz domuz. Bunca varlığa, bolluğa, beş vakit namazlarını da kılsa, kıldırsa avradına; hem de bizim o yanların adamı, belkim demirin tuncu insanın piçidir, belkim en hasıdır, sığır alası değil ki, ne bileyim karşıdan? Kulakları çınlasın, selamettik babam gelmedi bizimle,

324

KARA AHMET DESTANI

gelse akıl erdirebilir miydi bilmem! “Yük olmayım Alâddin’e! Güzden güze biraz para yollarsanız Allah bin bin razı olsun! Yollayamaz-sanız gene razı olsun! Artık eksik ahret hakkınızı helal edin, ben ettim…” Etmesen ne yapacaksın ay benim babam? Bir daha görebilecek miyiz birbirimizi? Kabristanlığın biri ağzına kadar dolmuş, yenisini tâ Ivedik Yolu’na yapmışlar, derya deniz! Diyorlar orası da dolacak! Seni oraya köylülerin arasına, bizi buraya şehirlilerin arasına gömerlerse, hırlısı hırsızı, iti uğursuzu var, kime yol soracaksın da ananı atanı bulacaksın ay benim babam? Biz yokken ölüp gideceksin! Belki de öldün! İkinci güze devrildi daha bircik olsun yolla-yamadık yüz liranı. Ne gelip giden bulabildik, ne yüz lira!.. Hay Allah belanı versin kamyon gibi, ne işin var buralarda, ezdin çocuğu! Kör şeytanından bul! Kız Neslâân, çek kardasın Kurban’ı; ezilecek! Bakmadın diye dama katacak hökümet! Ahir ömrümde burnumdan fitil fitil getirecek, dirisine sahip çıkmayan hökümet ölüsünü başıma kakacak, çek kardaşını!..»

«Çok iyi oldu, pipoyu bıraktığın Kadir abi!» Şengül abla: «Evin havası temizlendi, başağrılarım dindi!» Kalkıp kolonya gezdirdi on üçündeki Zeynep. Ablası İrep arkadaşlarıyla çıkmış. «Babam pipoyu bıraktı ama, vodkaya dadandı! Her akşam içiyor! Arkadaş bulursa ikindiden başlıyor…»

«Anlamadığınız konularda konuşuyorsunuz deli deli! Bütün bunlar toplumdaki bunalımların sonucu. Maddesel, ruhsal bunalımlar hepimizi kıvrandırıyor. Ben eskiden yılda yüz şiir yazardım. Duygusal yaşamım itegendi. Şimdi hırçın, gergin, hem de kurutulmuş gön gibiyim derimin altında sıkışmış ruhumla! Yani bunları ben anlatamıyorum iyice. Pipo bir özentiydi. Bizim şirketteki Amerikalılarla ahbaptık o zaman. Biliyor muyduk emperyalistin yerlisi kim, yankisi kim? Bir zenci gelmişti Rabır mıydı adı? Lungsten Hughes’ten şiir okurdu, bayılırdım. Zenci mühendis içiyor diye başladım belki; bilinçaltına yönelen etkiler dürtegen! Zenci mühendis gitti, pipo da gitti. Gençler siz hepiniz çok yaşayın, bize bilimsel toplumculuğun yollarını açtınız; bu sefer de şiir gitti! Yılda yazmıyorum şimdi üç dört. İlhan Berk gibi yazacağıma hiç yazmam! Eski Mısır Şiiri’ni aldım geçende, günümüz şiirinden iyi. Kaç bin yıl var arada? Şimdi toplumun bungun sularında başka sancılarla kürek çekmek istiyor ozan. Fakat ben

KARA AHMET DESTANI

325

size daha önce birer «Şenkato» yapayım. Bunu yeni bulduk. Adı da, Şengül’ün Şen’i, Kadir’in ka’sı, tonik’in to’su. Evde limon var mı Şengül? Yoksa aldırayım Gülistan’a. Pencereden sesleyim, yukarı gelirse köyünün yoğurtlarını öğer dört saat…»

Şengül kalktı: «Sen otur, ben hazırlarım!»

«Kendi elimle sunmak istiyorum gençlere!»

«Sağol abi, zahmet olmasın! Biz aslında…»

«Biliyorum biraz oturup gideceksiniz; ama…»

«Geçen sefer de bizi mahcup ettin. Ablam yorulmasın. Biz gene sıkıştık Kadir abi! Faşolar bindiriyorlar. Diyorlar yeni baskınlar olacak. Kimse elimizden tutmuyor. Eksik olmayın, sizler gibi birkaç aydın abimiz var da…»

«Kolay, kolay! Hele oturun! Ne derdiniz varsa konuşuruz. Yeter ki gençlik olarak demokratik yollardan ayrılmayın. Vede… Vede; bu sözcüğe de dilim nerden alıştı, çağırgan olmaktan çok itegen! Sizi biribirine düşürenlerin hangi yılanlar olduklarını iyi bilin! Evet, şimdi onlar size saldırıyor, siz de onlara karşı hazırlanıyorsunuz, sonuçta acaba kimlerin anası ağlayacak? Gençlerin. Öteki dürzülere bir şey olacak mı? Onlar ortalığı bulandırıp milyonlarını vurmağa bakacaklar. Gene büyük bir arazi kapatmış Kelbaş’ın biraderi Polatlı yolunda. Üçe aldıysa, üç yüzden, üç binden satacak metre karesini. Yeni yeni şirketler kuruyor dürzüler. Rabbena, hep banaa! Dünyayı değiştirirken en başta bencilliğin kökünü kazımalı. Sözde birer köylü çocuğu bunlar. Vede yoksulluktan geliyorlar. Allah hepsinin belasını versin! Adaletin göksel katlarında en güzel çoban şamarlarını yedikleri günü göreceğiz, ama geç! Olanlar siz gençlere olacak. Derdiniz para ise kolay. Ben size bulurum. Ama silah alacaksanız, ona yokum. Silah için para veremem. Afiş, broşür bastırmak istiyorsanız, hay hay! Bin; bin beş yüz; iki bin…»

Ahmet, büyümüş göz aklarıyla, ucun kıyı, biraz Kadir abiye, biraz Zeynep’e bakıyor; Muharrem de Zeynep’e bakıp yutkunuyordu. Acaba Şengül abla girmeden verebilir mi iki binin binini?

«Biliyorsun Kadir abi, biz tâ baştan, gençliğin silahlanmasına karşıyız. Vede ne kadar zorlanırsak zorlanalım o yola asla girmeyeceğiz. Bunda kararlıyız. Fakat içimize çok ajan sokuyorlar. Onlar da silah sokuyor. Biz düşüncelerimizi, halka ve arkadaşlarımıza anla-

326

KARA AHMET DESTANI

tarak Türkiye’nin en büyük gençlik örgütünü oluşturduk. Yeni bir afişleme düşünüyoruz. Vede köylere, fabrikalara bilinç götürme kampanyasını açıyoruz. Bunun için gerçekten büyük giderlerimiz olacak. Sen her gelişimizde, eksik olma, bizi boş çevirmiyorsun; ama bizim senden asıl ricamız, bize yeni arkadaş adresleri vermen; biraz da onlardan rica edelim. Çünkü ne olsa senin de bir ailen var, araban var, değil mi Kadir abi?» Öksürdü, nasıl başardım bu konuşmayı demek için Ahmet’e göz kırptı; fakat Kadir abi huylanabilir diye korktu, Zeynep’e çevirdi bakışını. «Zeynep daha çocuktur, şimdiden her şeyi duyurup ruhsal erincini bozmak doğru olmaz. Aydın insansın Kadir -^bi, anlarsın…»

\ Yüzde yüz anlamıştı. «Zeyno! Kalk kızım! Odana çekil, dersine bak! Hem de hazır abiler gelmişken, modern matematik, modern fizik, soracak şeylerin varsa sor…» Zeynep, Cinderella’nın Türkiye’de boy atmış bir türevi gibi kalktı, dizleri üstünde yaylanıp kalkarak oturanları selamladı, çekildi odasına.

Kadir abi kalktı. Yeni yaptırdığı kitaplığın çekmecelerinden birini açtı. «Ben gerçekten iki bin verebilirdim. Başımızdaki hırsız şebekesiyle güzel savaşım verdiğiniz için sizleri takdir ediyorum. Vede emperyalizmin kıyıcı politikasına karşı halkımızı uyandırdığınız için sizleri desteklemenin gereğine yürekten inanıyorum. Ama durumum iyi değil. Şimdilik bin aim, birkaç gün sonra bin daha! Başka devrimci arkadaşların adreslerini sordunuz ama onların işi tıkır. Benim çevremde var birkaç, hepsinin devrimcilikleri sözde! Onlar salonlarda toplansınlar, ha ha ha, hi hi hi, canım, cicim… Neyse, gene düşünüp birkaçının adını vereyim. Fakat önce kendileriyle konuşmam gerek. Bunlar itegen adamlardır. Önce kanları razı olmaz…» Çekmeceden aldıklarıyla, cebinden çıkardıklarım birleştirip uzattı.

Şengül abla bir tepsiyle geldi usulca.

«Oldu olacak, bunun nasıl yapıldığını da anlat!»

Gülünce yanaklarının ortası çukurlaştı Şengül ablanın. Yılların sessizliğini taşıya taşıya umulmayacak kadar yorulmuştu. Belki sadece kocası tarafından öğülmüş, sevilmişti. Pembeldi yüzü:

«Bunun yapılması diye bir şey yok canım! Sadece uyduruk! Her bardağa birer limon sıkıyoruz. Limonun iki katı votka. Votkanın üstüne birazcık nane likörü. Onun da üstüne vişne suyu. Hepsi bu. Şen-

KARA AHMET DESTANI

327

 

kato. Bir kurt adı gibi. İreb’in arkadaşları böyle söylediler geçende. Tabii onlarınkine limonun yarısı kadar votka koyuyorum. Şimdi Zey-nep’inkine de o kadar koydum. Çok bile geliyor. Aslında vermek yanlış belki, fakat biz içiyoruz, bir şey sanacak, biz yokken ölçüsünü bilmeden kendisi yapmağa kalkacak, yada dışarda denemeğe heveslenecek, daha kötü olacak…»

Ahmet’in ilk algısı, bu önce soğuk bir içkidir. Gerçi kaloriferler iyi yanıyordu. Ama kış ortasında değil, yaz ortasında içilmesi daha iyi olur. İkincisi, acıtılmış gazoza benzemektedir. Madensuyu da koymuşlar. Kimyasal olarak madensuyu sodasının votka üzerindeki etkisi. Ahmet’in düşüncesini ortasından kaptı Muharrem: «(Biz her zaman içiyor muyuz da inceliklerini bilelim? Paraları her zaman iyi. Kendileri de insana güleryüz gösterirler nasılsa. Bunalımlarını dinlediğimiz için belki. Vede Kangal’daki köylerinin hâlâ ellerinde duran topraklarının geliri yarı yarıya aktarıldığı halde buraya, Kadir abinin mühendislik firmasında yüklendiği her büyük işten, vurgun yönüne gitmeğe ne gerek var, müteahhitlik kârı % 25, alır onu, olur biter! Babasından kalanı şirketin anaparasına yatırmakla da en doğru işi yapmış! Tâ Marshal Planı uygulaması gününden beri kaç yol makinesi, kaç buldozer, kaç damperli kamyon, kaç kepçe, kaç grayder, kaç yol silindiri; mademki iş bilenin, kılıç kuşananın; birazcık da biz gelip alalım ucundan! Belki mutlanmaktadır verdiği için. Bir yoksul hem de cahile verse değerini bilmeyeceğinden kuşkulanır. Bizi yeni aydınlardan görüyor. İlhan Berk’i tutmuyoruz. Nâzım’dan o da tat alıyor. Emperyalizmin hiç değilse sözüne düşman… Gene de Kadir abi sen bize birkaç yeni adres ver, çok gereksinim duyacağız!..)» «Nasıl olmuş çocuklar? Affedersiniz, Ahmet miydiniz?» «Çok güzel, çok hoşuma gitti. İlk içiyorum ama…» «Demek ilk? Çok güzel! Bunu böyle kıdım kıdım…» «Fıstık badem kuruyemiş alın! Evet ben size beş altı adres vereyim. Esasen bazı arkadaşlar TÖS Boykotunda açığa alman öğretmenlere yardım için girişimde bulundular? Fakat konuşulanlar sözde kalıyor. Çağdaş uygarlık filan deriz hep, nedir bu? Çağdaş uygarlık dayanışma demektir. Bizde bunları düzenle yürütecek örgütler yok. Bireylerin girişimleri kopuk…»

«Zeynep’in eğer modern fizik, modern matematik için desteğe

328

KARA AHMET DESTANI

ihtiyacı varsa devrimci kız arkadaşlarımız var, bak Şengül ablam da burda; hiç çekinmeden söyleyebilirsiniz. Emperyalizmin en çok el attığı alanlardan biri eğitim. Sıkıntı çekmesin. Daha doğrusu ziyan olmasın. Seve seve yardım ederiz. Şenkato’yu öğmek için sözcük bulamıyorum abla. Elinize sağlık. Gelecek sefer bunun nasıl yapıldığım yazayım, ilerde ev kurduğumuz zaman konuklarımıza hazırlarız kısmet olursa. Biz şimdi kalkalım izninizle. Daha uğrayacağımız yerler var. Sonsuz teşekkürlerle Kadir abi, Şengül abla…»

Bardağın  dibinde  kalanı yudumlayıp kalktı  Ahmet.  El sıkışıyorlardı. Zeynep çıkıp geldi elinde kitapla: «Postulat, aksiyom, grup, uzay…» Kapattı kitabın açık sayfalarını, uuf etti. «Hiçbirini anlamıyorum, ne demek matematiksel sistem? grup? postulat?» Kadir abi Muharrem’in yüzüne baktı.

«Bunları gerçekte ben de anlamıyorum!» dedi Muharrem, Ahmet’e baktı. «Vede hemen gitmem gerekiyor. Belki Ahmet kalıp anlatabilir Zeynep’e. Eğer gerekliyse…»

Ahmet sıkıldı biraz. Gömdü cansıkmtısmı. «(Hep öyle köylü kalacak değilim yaşamımda! Zorlamam gerekmez mi kendimi?)» Kadir abi de bakıyordu: «Eğer zahmet olmazsa mutlu oluruz tabii!» «Bilmiyorum anlatabilir miyim? Deneyelim.» Rahatladı Muharrem.

«Sen de pek erken kalktın Muharrem, bir de çay içseydin!» «Mutlaka gitmem gerek! Ahmet çalıştırsın Zeynep’i. Çayı da birlikte için. Nasıl olsa sık sık rahatsız ediyorum sizi…» Merdiven başına kadar geçirdiler Muharrem’i. Zeynep çekti Ahmet’i odasına. «Ay noolursunuz, lütfen kusura bakmayın, odam dağınık! Ama bir dakikada toplarım. Şu mantoyu şuradan hooop kaldırıp, şu battaniyeyi buradan hooop; siz de şöyle buyrun lütfen! Ben de şuraya; oldu bitti bilee!..» Oturdular hemen. Ahmet kalem aldı. Zeynep’in karalama kâğıtlarından çekti. «Başlayalım. Bir matematiksel sistem olarak postulat…» Şengül abla salonda oturuyordu Kadir abiyle.  Çok  geçmeden zil çaldı. Kalktı, kapıya baktı Kadir. Tam da Şenkato’dan bir tane daha yaptırmayı düşünüyordu kendine… Belki kapıcıdır. Değilse bile, canı cehenneme gelenin! Belki İrep. Aşağıdan çalmıştı gelen. «(İrep olsa, anahtarı yok mu canım?)»

i

KARA AHMET DESTANI

329

Tıpırtısız tıpırtısız, ipince çıkıp geldi Selim.

«Buyur Selim! Geç; geç bakalım! Ne haber?»

Şengül yenge onu öptü. Kadir dayısı da öptü.

Zeynep fısıldadı: «Bu gelen en birinci gericilerden! Faşoların koyusu! Akrabası oluyor babamın! Her sefer gelir para ister. Makbuz getirir sonra. Fakat babam vermeyecek artık, yemin etti!..»

Gene aynı yere gelip oturdular.

«Çayı koy Şengül!» dedi Mühendis Kadir.

Yanındaki sehpanın üstünde National Geographic Magazine’in bir sayısı vardı, alıp karıştırdı. Yeşilden maviye, cam göbeğine giden Küba kıyılarının havadan fotoğrafları… «(Günahım kadar sevmiyorum şu çocuğu! Çıkıp çıkıp geliyor!..)» Bıraktı dergiyi. «(Devrimciler pırıl pırıl! Yürekli! Bunlar sünepe! Yamanık dürzüler! Ver parayı götürüp silah alsınlar. Yok para! Devrimci ol, var. Hoş bizim de kervanlarımız Halep’ten çekilmiyor. Para basan makinelerimiz de yok akşam sabah yağlayıp yağlayıp çalıştıralım! Sıçarım babanın ağzına! Sen kim oluyorsun bacak kadar boyunla örgütlenip devrimcilere tuzak kuruyorsun ulan!..)»

«Aksiyom’u şöyle tanımlıyoruz: Kanıtlanması gerekmeyen! Teorem değil, gerçektir. Herhangi bir şey için temel şart…»

«İnanın, kafam altüst oldu! Babam sevmiyor diye annem de sevmez bu Selim’i. Fakat işte, memleketten gelmiş bir akraba…»

«Hâlâ faşolarla mı düşüp kalkıyorsun Selima?»

Soğudu salon birden. Sanki kaloriferler yanmıyordu.

«Biliyorum senin de komünistlerden yana olduğunu, gene de geliyorum evine, dayım diye!»

«Kerhanacıya bak!  Zarf içinde çağrı mı yolladım ulan?»

«Fakat bir gün açık seçik anlayacaksın! Onlar halkı kışkırtıp içsavaş çıkaracaklar. Biz buna engel olmak istiyoruz. İçsavaş çıkarıp son Türk devletini yıkmak, Türkiye’yi Çekoslovakya gibi, Macaristan gibi, Rusya’nın peyki yapmak istiyor onlar…»

«Bülbül! Ezberlemiş her şeyi boklu bülbül! Papağan; ötüyor! Sanki Rusya’nın işi gücü yok da senin iliklerine kadar sömürülmüş ülkeni alıp başına çorap örecek! Parasını harcayacak yeri de yok, senin geri bırakılmış ülkeni adam etmek için harcayacak!..»

«(Eğer bir daha gelirse koğarım demişti babam, koğmadı!..)»

330

KARA AHMET DESTANI

«Aslında bugün Amerika’nın emelleri var Türkiye üstünde! Silah satabilmek için dünyanın sinirlerini gergin tutmak istiyor. Bunun için de, Finlandiya’dan Basra Körfezi’ne vede Sumatra, Borneo adalarına, Tayland’a kadar bir sürü erken uyarı istasyonu, gözetleme sistemi kurdu. Türkiye’yi de bu sistemin içine kattı. Sovyetler’in var mı böyle bir ilgisi? Nato içinde nüfusumuz göz önünde tutulursa, Amerika’dan sonra en çok askeri biz besliyoruz; niçin? Amerika’nın çıkarları için. Devrimci gençler Amerika’nın üstümüzdeki planlarını halka açıklamak için çaba harcıyorlar. Bugün Amerikan emperyaliz-miyle savaşmak her yurtseverin görevidir. Siz ne yapıyorsunuz? Ona destek oluyorsunuz. Komando kamplarında Amerikan silahları ile eğitim görüyorsunuz. Aramco yoluyla, CIA yoluyla oluklardan Amerikan parası akıyor size. Biz bu gerçeklerin hepsini biliyoruz. Ama siz anlamak istemiyorsunuz. Yıkanmış beyinleriniz! Bir sefer üç yüz verdim, pişmanım! Beş Taurus yok artık! Devrimci olun, mutfağımın parasından kesip vereyim…»

Kıvranıyor dayısının önünde Selim:

«Seni kötü doldurmuşlar dayı! Bizi hain sanıyorsun. Çok yanlış sanı’lar içindesin. Biz de bu yurdun çocuklarıyız. Hainlik aklımızın ucundan geçmez…»

«Öyleyse bilmeden hainlik ediyorsunuz. Devrimci arkadaşlarınıza katılın. El ele verin, birlikte uyandırın yüzyılardır kıyımla, korkuyla, dinle, afyonla uyutulmuş halkı! Yepyeni bir düzenin kurulmasına yardımcı olun. Madem bu yurdun çocuklarısınız…»

«Senin asıl bize yardım etmen gerek dayı!»

Zeynep: «Bak, kıracak babamın direncini eşek adam! Bu pisleri hiç sevmiyorum hayatta! Devrimci abilere bitiyorum…»

Kızın gözlerine baktı Ahmet; ne aksiyomları gördü, ne postulatı. Yüksek yaylalardaki göllerde yüzüyordu, yeşil sularda…

«Niçin hep devrimci abileri seviyorsun?»

«Çok şey için! Önce İrep ablamın sevgilisi devrimci, ablamı sevdiğim için! Bana da söylüyor ablam: “Seveceksen bir devrimci sev, bakma köpeklerin yüzüne!” Sonra benim devrimcileri sevmemin-nedeni, herkesin mutluluğu için savaşıyorlar, yarınki güzel günleri getirmek için ölüme gidiyorlar…»

«Sana bir şey söyleyebilir miyim Zeynep? Bence sen her şeyi an-

KARA AHMET DESTANI

331

hyorsun. Anlamadığını sanıyorsun. İzin verirsen ben gideyim…»

«Anlıyorum ama konuşmak istiyorum. Buraya gelen abilere soruyorum, anlatmak için odama geliyorlar, konuşuyoruz biraz…»

«Ablalar gelmiyor mu?»

«Ablalar gelmiyor sık…»

«Ben sana ablalardan getireyim bir gün, olur mu?»

Kalktı, elini sıktı kızın. «Salona çıkmanı istemiyorum ama Selim serserisini gör bak, nasıl uyuz! Görmeni istiyorum!..»

Ahmet sessizce çıktı. Kadir de, Şengül de kalktılar.

«Bir çay içersin değil mi Ahmet?»

«Çay için beklemesem iyi olur! îş var…» dedi. Baktı yan gözle Selim’in yüzüne. Hiç de kızın dediği gibi çirkin değildi. Ama insan alası içinde oluyordu, dışından bilinmiyordu. Sokakta görseydi severdi, bir arada biraz kalsaydı, bir işte birlikte çalışsaydı daha da severdi. Sonradan deselerdi bu Selim faşo, inanmazdı.

Ona da elini salladı giderken.

Kapıcı Gülistan oturuyordu. Çocukları oynuyordu kamyonların, taksilerin geçtiği daracık yolda.

33

TUSLOG’UN CAMLARI

Akdeniz’deki 6. Filo, İzmir Limanı’na demirledi bu sefer.

«Gelme gelme bir daha!» demişti gençlik kaç sefer. «Gelme, koğ-mak zorunda kalmayalım seni!..»     “\

İstanbul’a geldiğinde de olaylar olmuştu. Galata’da denize atmışlardı denizcilerini. Olaylar zor yatışmıştı. Teknik Üniversite öğrencisi Vedat öldürülmüştü. Polis yurda baskın yapmış, tâ kaçıncı katın penceresinden atmıştı!

«Gelme itin oğlu!» diye uyarmıştı Demirdöküm’de işçiler. «Gelme! Yetmedi mi yayıldığın; Amerika nere, bura nere?»

«Gelme yettin arttın!» demişti kondularda kadınlar. «Gelme, gelme artık üstümüze!» diye yazmıştı ozanlar.

Hatta işbirlikçilerden illallah diyen bazı askerler de gelmesini sakıncalı bulmuş, «Olaylara yol açabilirsiniz, lütfen gelmeyin!» demişler, hükümete bu yolda öneride bulunmuşlardı.

Ama geliyordu inadım inat! Geliyordu ne yapacaksan yap! Gelip demirliyordu İzmir Limanı’na. Denizde dura dura çatlamıştı personel. Karaya çıkıp dolaşması, değişmesi gerekti biraz.

«Bu orosbu çocuğunun yaptığı kışkırtma! Açıkça bizi yok sayıyor!» dedi İzmir’de gençler.

Verdikleri kurbanları düşündü İstanbul’dakiler: «Susup oturmak yakışık alır mı ölenlerimizin anılarına?» Fırladılar sokaklara.

Ankara’dakiler, duyar duymaz çıktılar: «Susmak olmaz! Eli kolu

KARA AHMET DESTANI

333

bağlı oturmak hiç olmaz!» dediler. Feyzullahlar, onların kafada olanlar da ateşe körükle koşuyorlardı.

Nerede neyi var Amerika’nın; elçilik, kültür merkezi, haber merkezi, yardım merkezi, TUSLOG, Jusmat Headquarter, AID malzeme depoları; bir bir sayıp döktüler, dizdiler. Ankara’daki yüksek öğrenim gençliği yeni bir gösteri için çıktı alanlara.

«Bu orosbu çocukları tümden kışkırtıcı!» dedi Ahmet. «Nineci-ğimin dediği gibi, sol gözüm de seyriyip duruyor bakalım!..»

Bir an unutuyordu anasının, «Aman oğlum karışma!» diyen bakışlarını, babasının direnmelerini, kardeşlerini sevindirme, mutlandır-ma gereğini. Unutuyordu ayağına taş aldırmadan okuyup diploma almasını, bir an önce aylığına yapışıp anasını o bodrumdan kurtarma yolundaki derin özlemini. En önlerde koşmak istiyordu. Kimse giremezdi yurduna. Hükümet mi izin vermişti? Satılmıştır mutlak! Başbakan zaten Morrison Yapı Firması’nm temsilciliğinden geldi. Gâvurun ekmeğini yiyen gâvurun kılıcını çalmaz mı? Belki anlaşıktılar. Belki yurdun çıkarlarını itmiş, öz çıkarlarım başa almıştı. Sınıfının çıkarlarım halkın, yurdun çıkarlarından öne almıştı. O yüzden Ahmet derslerin kalmasına üzülmüyor, polisleri filan da görmüyordu. En önlerde koşmak, bağırmak istiyordu. Çocuksu bir coşkunluğun içindeydi.

Yasal formaliteler gene yerine getirilmemiş! Ne çıkar? Gideceksin Valiye, vereceksin bildirim, şu amaçla toplantı yapılacak haberiniz olsun diyeceksin. Ne çıkar vermesen? Zaten engellemeyecekler mi? Öyle de olsa, böyle de olsa döğüşeceklerdi. Bir yanda ülkenin gençliği, bir yanda işbirlikçi hükümetin polisi…

Böyle düşünerek koşuyordu. Bir ara Feyzulah’la yan yana geldiler, kolları çarptı biribirine. Bir ara Mevlüt’ü gördü, gerilerde kalmıştı, Hasan yambaşında koşuyordu. Nereye gideceğini, ne yapacağını açıkça bilmiyordu. Muharrem’i izlemesi söylenmişti. Ondan ayrılmayacaktı. Koşuyordu.

Bir bölüğü Kavaklıdere’ye yetişecekti. Vali Reşit Bey Caddesi’n-deki AID merkezini bulacaktı onlar. Amerikan Kitaplığı’nın camlarını indireceklerdi. Bir bölüğü Haberler Merkezi’nin vitrinlerini kıracaktı. Meclis’in önünde bir yerlerdeydi Jusmat Headquarter’i. Bir bölüğü Mithatpaşa Caddesi’nde, Tuslog’un önünde olacaktı. Türkiye’yi sömüren canavarı hortumları gibiydi bunlar. Kantinde konuşulanlar-

334

KARA AHMET DESTANI

dan böyle çıkarıyordu. Buraları kırar dökerlerse canavarı yaralamış olurlardı. Filo’yu korkuturlardı. Bu da gençlik için büyük onur olurdu. Halk çıkardı alanlara.

Kolej’in önünden sağa kırdı Muharrem. Usulca Ahmet de kırdı. Pazar’ın oradan Şeker Şirketi’nin önüne çıktılar. Haber alamamıştı polis. On kadar öğrenci Gökalp Bulvarı’ndan, on kadar da Tuna Cad-desi’nden geldi. Köşedeydi TUSLOG’un yüksek yapısı.

Ahmet bakıp Feyzullah’ı gördü. Muharremle göz göze geldiler. «(Günahını mı alıyoruz yoksa bunun?») dedi içinden. Muharrem, «Nasınl?» gibisine göz ediyordu durmadan. «(Evet günahını alıyoruz!») diye düşündü Ahmet. Türk Hava Yolları’nın o yandan geldi bir grup. Bir grup da PTT’nin önünden geldi. Üç yüz, beş yüz olacaklardı. Teknik Okullar, Yüksek Öğretmen, Ticari İlimler Akademisi gelecekti. Bekleyip çoğaldılar. Kızılay’ın o yanlardan uğultular duyuldu. Polis Kızılay’ı mı korumağa çalışıyordu? Belki çatışma başlamıştı USIS’in önünde.

«Hoşt Amerika!.. Puşt Amerika!..»

«Satılmış iktidar…»

Topluluk, sol kolları havada, Muharrem’in dediklerini yankılandırıyordu. TUSLOG’un kendi koruma görevlileri, coplarını çekip yapının girişini tuttular. Alt katta yığılmalar oldu. Uzun namlulu tabancalarını kasıklarından sallandıirmışlardı. Sömürge ülkelerin kolluk güçlerine benziyorlardı. Zenciler… Ellerinde cop da olsa, bir ezik halin içinde görünüyorlardı. Belki korkuyorlardı.

«Sevgili kardeşlerim, sayın halkımız!..»

Başka bir yapının önünde bidonlar vardı. Birinin üstüne çıkmış, konuşuyordu Muharrem:

«Şu anda katil Amerikan 7. Filosu Vietnam’da! 6. Filosu da Akdeniz’e yerleşmiş olup, kendi kendini dünyanın jandarması ilan ederek mazlum ulusların halklarına korku salmaktadır. Mazlum ulusların halkları, özgürlükleri ve bağımsızlıklarını canları pahasına korumağa kararlıdırlar…»

Feyzullah bağırdı: «Yanki go home! Yanki go home!..»

Topluluk yankılandırdı. Sonra «Hoşt Amerika! Puşt Amerika!» sözlerine geçtiler. Yığılma büyüdü. Trafik tıkandı. Sağlık Bakanlığı’ nın oradan göründü polis otobüsü. Ardından bir, bir daha. Belki ancak

KARA AHMET DESTANI

335

haber almışlardı. Polis otobüsleri, Şeker Şirketi’nin önünden geriye doğru sıralanmağa başladılar. Muharrem hem konuşuyor, hem iki yanını kolluyordu. Gökalp Bulvarı’ndan da polis gelirse, sıkışacaklardı. Bir Tuna Caddesi kalıyordu kurtulmak için. Yeşil plakalı arabalarıyla polis şefleri gelip durdular. Ellerinde telsizler vardı. Çıt açıyorlar, «Tuslog önünde 200 kadar üniversiteli toplanmış bulunuyor. İçlerinde belli elebaşılar var. Konuşup slogan atıyorlar. Hareketleri yasadışı gösteri niteliğindedir. Birazdan dağılmalarını ihtar edeceğim, tamam!» Çıt ediyor, «Anlaşıldı, tamam!» diyordu.

Barut kokmağa başladı hava. Burnunu kaşıdı Ahmet.

Polis şefleri bekliyorlardı. Karşılarında saf, feleğin de, polisin de çemberinden geçmemiş koyunların topluluğu vardı. Otobüslerin içi coplu, kalkanlı polislerle doluydu. Birazdan atılacaklardı üstlerine. Kaptıklarım tıkacaklardı otobüslere. Üstün bir güçle saldıracaklardı. Üstünlüklerine çok inanıyorlardı, ürpermiyordu tüyleri. Saldırmanın, öldürmenin sözü edilirken, kıyımlar konuşulurken son derece duyarlı, sulugöz’ler vardı içlerinde. Olay yerlerine gelince bunlar onlar olmaktan çıkıyorlardı. Yurtseverlikler, toplum düzenini korumaklar filan alıyordu duyarlıkların yerini.

«(Kazcasına bakıyoruz gene! Şimdi atılacaklar atmaca kuşları gibi!)» dedi Ahmet. «(Niçin kaçmıyoruz bir uçtan? Onların copu, tabancası, göz yaşartıcı bombası, tarayan makineli silahları var. Bizimse havayı döğen yumruklarımız! Niçin kaçmıyoruz?)»

Arada böyle düşündüğü, sorduğu oluyordu, ama bilmediği, bilip de bilmezlikten geldiği bir nokta vardı: Bu yaştaki insan kaçar mı kavganın kızıştığı alandan?

«Dağıtmak için sayımız yeterlidir! Anlaşıldı, tamam!..»

Niçin saldırmıyor polis? TUSLOG’un dördüncü, beşinci kat pencerelerine yığılmışlardı. Üçü dördü durmadan resim çekiyordu. Film kamerası vardı birinin elinde, çekiyordu.

Dört beş fotoğrafçı da aşağıda belirdi. İki film kamerası, çıtır çıtır çekmeğe başladı. «(Bunlar da televizyon için çekiyor, anlaşıldı, tamam!)» dedi Ahmet. Neyin gerçekten ne olduğunu bilecek kadar deneyi yoktu. Sadece üniversite öğrencisi olarak yurdun şimdiki durumu, geleceği ve halkın mutluluğu konularında «duygu»ları vardı. Türkiye’nin her bakımdan «tam bağımsız» olmasını istiyordu. Türki-

336

KARA AHMET DESTANI

ye’de sosyalizmin kurulmasını özlüyordu. Yeryüzünün yansı bu mutluluğu elde etmiş, Türkiye büyük uygarlıkların beşiği, büyük büyük çileleri çekip bitirmiş insanların yurdu olduğu halde geç kalmıştı; bu gecikmeden acı duyuyordu. Bunun için demokrasinin tam uygulanmasını, hızla ileri yürünmesini istiyordu. Bilimde, güzel sanatlarda, eğitimde, köylü kasabalı herkese eşit olanaklar verilmeliydi. Bu amaçların gerçekleşmesi için Ahmet’i ne kadar çok çalıştırmak gerekiyorsa o kadar çok çalıştırsınlar, yorsunlar, vız geliyordu. Bazan, «(Hatta öldürsünler, o da vız!..)» diyordu.

«(O da vız ama, yıkılır düşer anam! İkincisi, canım görmek istiyor güzel günleri! Ölürsem nasıl göreceğim?)»

«(Eee; sen ölmeyeceksin, o ölmeyecek de bu işler nasıl gerçekleşecek Ahmet Kara? Kurbansız olur mu? Birileri ölsün, ama sen olma ölen, ha? Çok akıllısın Ahmet Efendi!..)»

Birden polisler saldırınca nereden kaçabileceğini düşündü: «(Korku kötü! Kaçmak ayıp! Kaçarsam arkadaşlar kınayacaklar! Ama kaç-mayıp kurt sürüsünden çok polisin ayaklan altında ezileyim mi? Şimdi, şimdi saldıracaklar, ne yapacağım? En göz önü yerdeyim! Nereye sin-sem boşa! Tuttukları gibi ensemden, atacaklar ilk otobüse. Tutsak alınmış askerlere döneceğiz hepimiz. Bizim tutsak alma olanağımız yok… Anlaşıldı, tamam!..)»

Film çekenler hâlâ çekiyorlardı. Hâlâ telsizleriyle konuşan şefler, hâlâ gelip ötekilerin yanına yanaşan polis arabaları…

Birden kulakları yırtacak kadar gür, madensel bir konuşma başladı: «Sayın Gençler! Sayın ve Aziz Gençler! Şu anda yasadışı bir gösterinin içindesiniz! Şu andaa, yasa dışı bir gösterinin içindesiniz! Sayın Gençler! Kimsenin yasaları çiğneme hakkı yoktur. Üniversite gençliği olarak bunu bilecek yaştasınız. İhtar ediyorum, üç dakika içinde dağılın! İhtar ediyorum, üç dakika içinde…»

«Yuuuu!..» diye uzadı ince başlayıp kalınlaşan çığlık. Sanki Fey-zullah’tı başlatan! Bir anda çoğunluğu sardı; uzadı. «Amerikan uşaklarına yuuu!.. Katillere yuuu!.. Fruko’lara yuuu!..»

Sesbüyültenle yapılan konuşma kesildi. Bir ellerinde coplan, bir ellerinde tabancalarıyla saldırdılar. Daha önce çok böyle sürülere saldırmış kurtlardan idiler. «(Anlaşıldı, tamam!..)» İçlerinde ilk avına çıkanlar vardı, ama azdılar, belli olmuyorlardı.

KARA AHMET DESTANI

337

 

Fakat bir değişiklik vardı. Kaçmıyordu bu sefer öğrenciler. Bazılarının cebinde dinamit lokumları, molotof kokteylleri vardı, kimini polislerin arasına, kimini Tuslog’un camlarına ata ata çekilmeye başladılar. Polisin beklemediği bir direnmeydi bu. Yapının ikinci katının camlan iniyordu. Daha içerlerde oluyordu patlamalar. Son dakikaya kadar ne yapacaklarını belli etmemişti öğrenciler. Birer birer savuruyorlardı. Boyna kırılıyordu camlar. Ortalığı duman aldı. Havayı yanık kokusu doldurdu. «(Anlaşıldı; tamam!..)»

Polis şefleri sesbüyültenle yeniden bağırdılar:

«Sayın Gençler!.. Aziz Gençler!..»

Bir anacık babacık günüydü, madensel ses anlaşılmıyordu.

Polis tabancaları patlamağa başladı. Öğrenciler çözüldüler. Hacettepe’den Timur tabancasını çıkardı parkasının cebinden. Saklayıp duruyordu. İlk olarak kullanacaktı. Karadeniz dağlarında, yeraltında yapılmıştı. İngiliz Brovning’inin tıpkısıydı. Şarjörü yedi mermi alıyordu. Doğrulttu polislerden yana, sıktı. Taradı. Yıkılanlar oldu, sanki. Yeniden taktı şarjörünü, taradı. Gene yıkılanlar oldu, gördü sanki. Bu sefer Timur’un olduğu yana yağdı kurşunlar. Ahmet gördü, Muharrem çıkardı tabancasını. Gördü, Feyzullah çıkardı. Turgut çıkardı. Yıkılmalar başladı öğrencilerden.

Polisler, kendi yaralılarını kaldırıyorlardı. Öğrenciler nereye götürecek yaralılarını? Bırakıp kaçıyorlardı asfaltta.

Ahmet, Tuna Caddesi’ne daldı. İyice zorda kaldığını anladı. Tabancası, taşı yoktu. Bozgun en üst sınırına ulaştı. Bir baktı, önü yanı polis! Bir baktı, kum gibi çoğalmışlar. Tuttuklarını yıkıyorlar. Bir baktı arabalar yürüyor. Büyük arabalar. Kirli maviye boyanmışlar. Kaçanları yakalayıp vuruyorlar boyunlarına, başlarına. Kıçlarının üstüne, kuyruksokumlarına vuruyorlar tekmelerini.

Canının o ana kadar bilmediği derecede yandığını duyuyor. Yüreği göğsünden fırlayıp gitti gibi oluyor. Belleği o an’a mıhlanıp kalıyor. Çok uzun bir süre mi geçti, yoksa kısa bir süreyi bilmediği başka bir tempo ile mi yaşadı? Hiçbir şeyin açıklıkla anımsanamayacağı, ayrı bir yaşam türünün içine düştü. Yerde miydi, yoksa yerin üstünde bir arabaya mı konulmuştu? Yoksa eli kanlı biri onu sürüklüyor muydu? Biri hâlâ kıçına, omuzlarına, boynuna, beline vuruyor muydu? Yoksa temelli altta mı kalmıştı? Yoksa getirip üstüne yaraları kana-

22

338

KARA AHMET DESTANI

yan insanları mı basmışlardı? Yoksa kendisini başkalarının üstüne mi atmışlardı? Islaklık duydu belinde. Kan mıydı bu akan? Sidik miydi yoksa? Çanakkale Savaşlarında da böyle mi olmuştu acaba? Böyle mi ölmüştü 1943 kışında Stalingrad’ı ve tüm olarak anayurtlarını savunanlar? Böyle mi ölmüştü neden öldüğünü bilmeden ölenler Kore’de? Vietnam’da, Laos’ta, Kamboçya’da böyle mi ölüyor bağımsızlık askerleri? Sanki savaş filmi gösterilen bir sinemadaydı, birden elektrikler sönmüştü, bir türlü yanmıyordu. Acı mıydı şimdi bu duyduğu? Bilinç miydi bu belli belirsiz kıpırdayan? Gözünü açmak isteği miydi en çok sezer gibi olduğu? Ölmek üzere miydi acaba? Bir daha yaşamak olasılığı hiç yok muydu artık? Yoksa yatmıştı kaldırımın üstüne de, basıp geçiyor muydu kaçmak için son çabalarını gösteren arkadaşları? Yada çiğneyip geçmekte miydi, «Kurşunlarıbitti-siktikanalarım!» diyen polisler? Ne kadar karmaşıktı sade sandığı konular? Hiçbirşey yoktu şu anda yalın, aydınlık, anlaşılır! Bir kez olsun bilincini bulabilseydi. Mevlüt’ü, lisede «Yeni Işık» gazetesini çıkaran arkadaşım görebilseydi. «(Benim hiç mi aklım yoktu baba; o kadar pisi pisine ölmedim korkma! Gönül verenlerinin milyon milyon çoğaldığı bir ulu sevdanın adamıyım! Anamın basma kakma ölümümü! Benim anladığımı sen de anlamak zorundasın. Hâlâ sen haklı değilsin baba! Sen ete kemiğe dönüşmüş bir korkusun. Biz de korktuk ama en korktuğumuz anda bir yanımız yürekliydi dipdiri! Baba, seni babalar devirsin!..)» Hiç olmazsa beş sözcüğünü söylese de, «Gerisini sen tamamla Mevlüt!» diyebilseydi içinden geçirdiklerinin!

Bir ara, yürüdüğü bütün yolları, okuduğu bütün kitapları, yutkunup geriye ittiği bütün özlemleri düşünmek istedi. Bir ara, tâ Kez-banölen’de çok derin bir soluk alıp vermek istedi. Hiçbiri olmayacaktı isteklerinin. Belki kendinden bir haber bile duyurmadan geçip gidecekti bundan sonra zamanlar. Ninesini yeniden kırbaçlayacaklar-dı. «Oysa evi ben yaktım! Ben yaktım ninemi!..»

Belki gerçekten bomboştu şimdi dakikalar. Belki sıkış tepiş doldurulmuş saatlerdi yaşamadan tükettikleri! Farkındaydı. Güçlükle nefes alıyordu polis arabasının içinde. Altında insan vardı. Çünkü sıcaktı. Kimi yeri sert, kimi yeri yumuşaktı. Soluk almak için kıpırdıyordu. Yaşıyordu altındaki. Üstündeki de sıcaktı. Ölü olsa çoktan

KARA AHMET DESTANI

339

soğurdu. Hem de kıpırdamazdı böyle. İki yanında insanlar vardı yüzde yüz. Onlar da sıcak. Belki ter içindeydi sıcaktan.

Diken dolu bir kağnının içine düşmüş gibi acı duydu. Ölmüştü de ötekilerin sıcaklığı yüzünden mi soğumuyordu? Yoksa her yanı kırık çürük içinde miydi? İki üç yerinden kurşun mu girmişti? Yoksa Muhtar Hüsnü müydü kendini vuran?

Anlamak istiyordu ama olanaksızdı. Bir taşıtta olduğunu çıkarıyordu. Değilse yer sarsıntıları olamazdı bu kadar uzun. Gidiyordu biraz, sonra duruyordu. Bir ara, bilinmezin tâ başına geliyordu. Bir kavgaya mı girmişti? Yara mı almıştı? Yoksa Değirmen Deresi’ndeki gün mü gelmişti geri? Yoksa samanlığını yeniden mi yakıyordu cımbıldak Hüsnü’nün? Yoksa hâlâ samanlık yakmakla düzeleceğini mi sanıyordu köylerin, dünyanın?

«Bütün eşşeklik bizde!» diye düşünmek istiyordu. «Gerektiği gibi çalışmadık. Gerektiği gibi savaşmadık. Uyuyan devi nasıl uyandıracağımızı yeterince düşünmedik. Yolunca öğrenmedik, bilmemiz gerekenleri. Bildiklerimizi açık seçik anlatmadık bilmesi gerekenlere…» demek istedi. «Geçip gidiyorum belki, doğruyu içimde boğmadan gideyim. Bütünü değilse de bir bölümü bizde eşşekliğin!» demek istedi, diyemiyordu. Ağzına burnuna bir şey basılıyordu çoktandır. Onu hemen atması gerekiyordu ağzının üstünden. Atmazsa ölecekti.

Belki en ağır dönemini atlatmıştı da yavaş yavaş bilinçli döneme geçiyordu. Belki yakında dirilecekti ölmüşken. Bir ara bambaşka bir düşünceyi eliyle yakaladı kafasında. Madem dirilecekti, biraz daha kalabilirdi ölümün kıyısında. Durdu taşıt. «(Şimdi yürür!)» diye bekledi. «(Yürüyünce sarsıntı düşüncemi bozar, acele edeyim!)» Yürümedi taşıt. Durdukça kesip biçen acılara giriyordu. Yürürse başkaydı, durursa başka! İlk bunu anladı açık. Bunu anladı, doğulmuş yada vurulmuştu. Belki bıçak atmıştı satılmışın biri.

Kavgadan çıktığını, ölmeden çıktığını kavradı. Belli belirsiz bir sevinç yaladı bedeninin her yanını. Yıkadı içini dışını. Ölmedikten sonra; yara, çürük; bunları geçirmek kolaydı. Kolaydı kalan yerden alıp götürmek dersleri; geçmek sınıfı, varmak Burdur’daki kara yazılı insanların mahallesine! Aklı usu karşı koydu birden: Ne yazısı gene? Baksana düzenin ettiklerine? Haramilerin elindeki devlete baksana!..

340

KARA AHMET DESTANI

Bekliyordu taşıtlar.

Dışından bakıldığında, tutsakların doldurulduğu uzun araba konvoyuna benziyordu Emniyet Müdürlüğü’nün önündeki dizi: İki araba dolusu gelmişti USIS’in önünden… Elçiliğin önünden üç araba… Üç araba gene USIS’in önünden… Bir araba Tuslog’un önünden… Kırılmış camların hesabını soracaktı Türk makamları. Gidip geliyordu şefler ellerinde telsizleriyle. Film çekenler gelmişlerdi. Resim çekenler gelmiş… Havada helikopterler dönüyordu. Alttan üstten, bin bir yerinden sarmıştı telefonlar başkenti, vızır vızır. Burası neresi? Bakanlıklar yöresi. Orası neresi? Kazıkiçi Bostanları. Burası neresi? Çankaya. Orası neresi? USIS’in yedek santralı. Burası AID’in Vali Reşit Bey Caddesi’ndeki merkezi. Bu kim? Polis şefi. Bu kim? İçişleri Bakanı. Bu kim? Emniyet Genel Müdürü. Bu kim? # Dışişleri Bakanı. Bu kim? Nato nezdindeki büyükelçinin eşi. Bu, Jusmat Headquarter’ de teğmen Gerald Hart… Telefonlar yetmiyordu; teleksler! İstanbul -Ankara bağlanıyordu. Washington’a doğrudan hat vardı, Avrupa üstünden haberleşme zorunluğu yoktu. Link yöntemiyle tık düşüyordu State Department. Valilik Bakanlıkla, Bakanlık Köşk’le, Köşk Bakanlıklarla; Genel Kurmay, Jandarma Genel Komutanlığıyla, Mamak’taki 28’inci Tümenle, Polatlı’daki Tank Alayıyla, Çubuk’taki Yedek Kuvvetler Komutanlığıyla aynı anda konuşuyorlardı; yerin altı, üstü biri-birine karışıyordu. Bedenlerinden, barsaklarından akım geçe geçe cin gibi civrişiyordu solucanlar, böcekler…

Bekliyordu tutsaklar konvoyunun önünde ardında kıdemli kıdemsiz polisler. «Göz açtırmayın!» demişti son gelen buyruk. Ekipler Âmiri. Sıraların arasına sokmuşlardı öğrenciler başlarını. Kollarıyla, elleriyle kapatmışlardı en çok vurulan yerleri ense köklerini. Tekme-lenmişti kasıkları, kabaları, kuyruksokumlan.

Sadece kara bir lastik miydi cop denilen cenabet, yoksa vurdukça şiddeti artan manyetik donanımlar mı vardı içinde? «(Bütün bakan olacaklara, başbakan olacaklara, milletvekili, senatör adaylarına, ekip şeflerine, bütün vali yardımcılarına, valilere, genel müdürlere, müdürlere, hatta telefondaki kızlara, albay, yarbay, uzatmalı, hepsine, hatta büyük küçük çocuklarına, kayın validelerine birer ikişer vurmalıydı ki, anlasınlar nedir gençleri coplamak, nedir adam giNi sevmemek yurdu?)» diye düşünüyordu ikinci arabada bu işlere ucundan

KARA AHMET DESTANI

341

kıyısından girmiş bir yazman. O gün izinliydi. «(Ne kadar çok doğuyorlar; ne kadar çok…)» İkinci arabada olduğunu bilmiyordu. Arabanın arkadan üç sırasına kızların doldurulduğunu bilmiyordu. Nereye geldiğini, nerede durduğunu bilmiyordu. Arada ak tozluklu iri bir ayak geziniyordu.

Çok; çok müstehcen soğuyordu biri. Kızların işittiğini bilmiyordu. Biri, komünistlerin anasının bilmem neresine jetle girip çıkmaktan söz ediyordu. «Onca fakültenin içinde eğer bir tane “kız” varsa, şu bıyıkları kazıtırım!» diyordu biri.

Aynı frekanstan düşünüyordu başka biri: «(Ki bunlardan aile olmaz asla! Olsa da göt yok, göğüs yok! Vır vır vır; kafalarına vermişler kuvveti, etlerine bakmamışlar! Bu devirde zaten kız okutan kavatlarda suç! Böyle hökümetin ben de anasını avradını sinkaf edeyim, hem okutup azdırıyor, hem de bizi koşturuyor tutup getirelim diye; vede kırk saat dikiyor yargıcın karşısına ki, yeminli tanıklık ediyoruz bu mudur, değil midir Amerikan penceresinin camına taş atan puşt? Ben nasıl bileceğim onca puştun içinde kim kimdir?)»

Helikopter gürültüsünün ne olduğunu hiçbiri anlamıyordu ara-.balarda. Hiçbiri görmedi nereden nereye gelir gider, duymadı neler konuşur havayla yer arasında telsiz. Teksas İngilizcesiyle sözcükler elçiliğe, elçilikten İncirlik’e, Çiğli’ye gidip gelirken, kirli maviye boyanmış otobüsler de çok katlı sarayın önünden İstanbul yoluna doğru sıraya giriyorlardı.

Ahmet altıncının içindeydi. Kim vardı üstünde? Altındaki kim? Çok öldü mü arkadaşları? Kaç polis yaralandı? Başından kurşun yiyen oldu mu? Kaç tabanca yakalandı? Bundan sonra da böyle akılsız mı yürünecek düşmanın üstüne, bilmiyordu! Dergilerin tartışmaları, kantinlerin söz üğüten uğultuları ve sol yumruklarla havayı düğmelerin yetip yetmeyeceğini hesaplayan çıkacak mı, çıkmayacak mı; bilmiyordu. Kızıyordu, acıların altında açlığı duyuyordu. Bir gürültü yükselip alçalıyor; bazan vuruyordu kavatın biri, soğuyordu, bazan tekmeliyordu! Tekmeler bastırmağa yetmiyordu bir öğünlük açlığı bile. Kızıyordu kendine: «(Bunun daha çok zamanlısını çekenler var ama, ses çıkarmadık yıllardır, ne biçim aydınlarız?)»

Karakolda köylü döğen jandarmayı biliyordu az çok. Polisin ne ayrımı var ondan? Belki onun da tüm çocukluğu, gençliği, aynı acı

342

KARA AHMET DESTANI

tükrüğü yutmakla geçmiştir. Onun da kıçını tekmelemişlerdir. Hınç alıyor belki: «(Bir daha yoklamış oluruz yumuşak mı sert mi İzmir İstanbul puştlarının kıçları? Kan kokuyor kızlar! Belki ayhali oldu orosbular tam biz yakaladık diye! Sabah akşam düzüştükten sonra neden zor olsun okumak? Hem de öğrenci kızlardan dost edindikten sonra büyük senatörler vede mebus beyler, hatta vekiller.. Edip Bey, “Yalansa anam avradım olsun!” diyordu; kulağımla duydum! Toplumdan Fazıl demedi mi: “Kızlar daha, daha çok okusun! En güzellerin seçeriz Çerkezlerin! Kürtler duşta sabunlanınca gümüş olur!” Orta hallisi değil, çirkincesi bile bize düşmez o başka! Bizim kurt köpeğinden ne farkımız olduğunu ben anlamış değilim, anlayanı da görmediğim gibi hakikatte bilmiyorum, okumuşluğum kısa!..)» Ahmet: “Anlıyorum polis bizi yakaladı!..” Ahmet: “Aferim be Karaoğlan; anladın; günaydın!” Ahmet: “Yakalandığım kesin! Acaba yaram neremden?” Ahmet: “Kolumu kıpırdatıp anlayabilsem! Sürüp sürüştürüp anlayabilsem! Bir yığıntının içindeyim. Gerçekten taşıtta mıyım, yoksa karakolun gözaltında mı? Yoksa Savcı gelip tutanağımızı tuttuktan sonra çöp arabalarma mı yükleyecekler hepimizi? Atacaklar mı tâ Müh-ye köyünün kıyısındaki yeni çöplüklere, yada Hüseyin Gazi’nin ardındaki mezbeleliklere? Her halde karşıdevrimci bir darbe oldu. Askerler içinde çok gerici olduğunu duyuyordum. Askerler içinde kapitalizmin yeni etkilerinin yarattığı eğilimler tutucu: «Madem ben askerim, madem her zaman ben beklerim sivil biri yönetir, kimi zaman İstanbul’dan, kimi zaman Aydın’dan, bu sefer de İsparta’dan; kim yönetirse yönetsin; İşçi Partisi’nin de, ortanın solundaki Halk Partisi’nin de canı cehenneme! Hâlâ halka göre konuşmayı bilmiyorlar! Hâlâ iktidarda iken hazineyi, muhalefette iken anayasayı düşünüp bu dür-züler yol açmıyor mu bu hallere? Ve hem, ben şimdi albayım, bir fiske de hukuk, ekonomi okuduk sözde, on kere başladım Marks denen yahudinin Kapital’ine, okuyup hiç değilse bir parçacık bileyim içinde ne var; on sayfadan ileri gidemedim! Oğlum üç sefer devirdi “Sol Yayınlar” baskısını! Biraz da bizim kültürümüz sığ, kafamız mı kalın? Kapital’i okumadığıma sevindim, çünkü komünist olurdum, hiç değilse sosyalist! Yazın Tuzla’daki kampa gidiyorum, sıram geliyor. Renault’a da yazıldım, sıram geliyor. Devlet Mahallesindeki loj-

KARA AHMET DESTANI

343

manlardan sıram geliyor. Olağanüstü ahvalde lojistik daire başkanlığına atanmam da gerçekleşirse bana ne Kapital, şu bu? Siyaset sorunlarından konuşacağıma, toplumsal içerikli romanlardan konuşurum olur biter! Bize göre sol kitaplar da yazıldı nasıl olsa: Üç cilt «Tek Adam», iki cilt «Anadolu İhtilâli», üç cilt «Enver Paşa», iki cilt «Türkiye’nin Düzeni»; eyvallaaah!»”

Ahmet: “Diyecek söz bulamıyorum halime!” Ahmet: “Uzun parantezlerle sızlıyor yaram…” «Yahu hemşerim biraz kıpırdat gövdeni üstümden!» Ahmet: «Bir de biliyorsan söyle, acaba nerdeyiz?» Gezinen tozluk duruyor: «Kimdir o konuşan orosbu çocuğu?» Bakıyor sıraların arasına. Bir kol tutup bırakıyor. Copun ucuyla bir başı çeviriyor. «Gık diyenin sıçarım ağzına! Konuşmak yasak! Vede vuracağım daha, dayak yemeyen kalmasın!  İtoğlu itler, kahrolsun, kahrolsun, ananızınamı kahrolsun! Serseriler! Sıçmışım ağzınıza! Bağımsız Türkiye, Bağımsız Türkiye! Ulan sizin kendiniz çok mu hür-süz istersiz Türkiye azadiya?»

Ahmet: “Neredesin ey akıl, ey kardeşim bilinç?” Ahmet: «(İşimiz çok daha Muharrem abi, Utku Hocam! Seni büyük ozanı yurdumun, çok var daha işitmemiş, işitip anlamamış! Seni büyük ozanı halkımın seni! İşitse vurur muydu, söğer miydi bu kadar? “Polisin elinde ne var?” demiştin bir gün Kâzım abi; o da çok hıyar! “Polis sen olsan, alabilmek için aybaşında 980 lirayı, verebilmek için bodrum katın kirasını, vur dediklerine vuracak mısın?” “Bu işbirlikçi hükümet, polis ödeneklerinin çoğunu taşıt alımına harcıyor. Telli telsiz aparat, panzer, helikopter, cip mip! Motorize yeni güçler oluşturuyor. Konmuyor 980’in üstüne 80 bile!” “Polisin yap-tığıyla, işçinin yaptığının ne farkı var? O da habire silah yapmıyor mu uyanan halkları kırsm diye emperyalistler?”)» Ahmet: «(Barsaklarımı delecek solucanlar!..)» Gene dönüyor havada helikopterler. Biri sıyırtıp geçti. Biri daha sıyırtıp geçti. Biri daha… İlk arabadakileri indirdiler.

«Kalkın itoğlu itler! Hâlâ yumulmuş yatıyorlar! Fırlayıp yerde sıra olacaksınız! Sağa sola bakmak yok! Karşıya bakmak, yukarıya bakmak yok! Elleriniz başlarınızın üstünde olacak! Yere bakacak, dirsek dirseğe duracaksınız! İnin çabuk!..»

344

KARA AHMET DESTANI

İki büklüm duruyorlardı. Polisler de iki sıralı uzun bir koridor oluşturduklarından, baksalar da göremezlerdi nereye gelmişler?

«Dön dön dön! Önünü şu yana dön hayvan! Haşşöylee!.. Şimdi yürüyün bakalım! Merdiven var! Bakmak yok dedik! Bakam copla Mahmuut!.. İyi vur, yemeyen kalmasın!.. Bakanı, yavaş koşam copla; tamam mı?..»

Altıncı kata çıkardılar ilk arabadan boşalanları. Birincisi çekildi, ikincisi yanaştı. Boşaldı o da…

Altıncı arabadan sonra daha kaç araba vardı kimbilir?

Keskin bir cilet ete dalınca nasıl yakarsa, öyle yakıyordu copun her inip kalkışı. Altıncı kata kadar kaç tane yedi, onca acıya nasıl dayandı, barsaklarının içinde onca solucan bir anda nasıl suspus oldu, şaşıp kaldı Ahmet!

Dört çarpı dört, çok çok dört çarpı beş bir odanın içinde 60 kişi! Belki fazla! Yoklama yapıldı teker teker. Cepler boşaltıldı. Pabuçlar kaldı. «Oturun duvar diplerine beyler; lütfen ayakta dikilmeyin! İfadeleriniz alınacak! Savcılığa gideceksiniz. Oradan mahkemeye. İtişmek kakışmak yasak. Siyaset yasak. Sadece sigara serbes. Hela ihtiyacınız olursa izin isteyeceksiniz. Hepiniz çok yüksek tahsilli beyler olduğunuz için, dediklerim anlaşılmıştır umarım. Umarım burada bi-ribirimizi fazla üzmeyiz. Sigara, ekmek, bisküvi, zeytin, peynir vesair maddeler kantinimizde mevcuttur. Birazdan kantinci geldiğinde yazdırmak serbes…»

İki polis kapının önüne sandalya atıp, masa koymuşlardı. Ba-zan oturarak, bazan ayakta, görevdeydiler.

Betona betona çökmüşlerdi… Çoktular… «(Daha bunun bir de işkencesi var!..)» diye geçirdi Ahmet. «(Zor iş devrimcilik, kantinde konuşmağa benzemiyor!)» Kendisiyle biraz alay etmek istiyordu. Direncinin artmasına yararı olur sanıyordu. Kendi kendini aşağılamak istiyordu, kırılsın gururu. Kendi kendini sorgulamak istiyordu: «Gereği kadar akıllı olabildin mi? Anlattın mı halka haklı olduğunu? Kendin anladın mı dostun kim, daha kimler olabilir? Anladın mı düşmanın kim, görünürde, görünmezde? Anladın mı sermaye sermaye, nedir sermaye? Nasıl solur, nasıl devinir? Anladın mı halk nasıl bilinçlenir? Anladın mı niçin umut kesilmez işçi sınıfından, düşürülmüş olsa da sarı sendikacılığın ve sendikacılığın çıkmazlarına? An-

KARA AHMET DESTANI

345

ladın mı nedir saygılı olmak henüz bilmeyene, geç öğrenene, korkana? Korkuyu anladın mı? Kibirden, boş gururdan, korkudan soyunmak nedir anladın mı iyice?)»

Kendi kendini döğmek istiyordu. Dik dursun âlemin içinde, dost var, düşman var, polis ajanı var; niçin olmasın? Dik dursun, kapıdaki polisin bile devrimden yüzde yüz yararı var. Heey; gelecek değil mi o günler mutlaka? Kendi kendinin etini burup burup sıkmak istiyordu: «Niçin daha büyük bir gürlükte tazelemiyorsun bu inancı Ahmet Kara? Niçin hâlâ uğraşıyorsun polisle, sana bey dedi diye; “Bey senin baban!” filan diyerek?»

Bir ara yatırdı boynunu, yanındakinin omzu üstünde, geçti canı. Kimbilir ne kadar geçti, sonra ayıktı. Sigara mı aldırmıştı millet? «(İçmem, burda da içmem! Bu zamana kadar çektiklerim, bu çektiğimden hafif miydi; asla içmem!)» Ne kadar iradeli olduğunu anlamak istiyordu. Nerede, ne ölçüde güçlüklere, yoksunluklara dayanabileceğini anlamak istiyordu. «(Bu bir fırsat! Önce kendini anla, nedir kumaşın, sık mı, seyrek mi dokuman?)»

Birden iyice açtı gözünü, silkindi: «(Solucanlarımı da susturacağım! Ne kadar kemirirse kemirsinler, bastıracağım açlığımı! Yırtık yanımı göstermeyeceğim, dost var, düşman var, ajan var! Bir günlük açlık şu! Haftalar sürerse bir de? Vede hücresi var, işkencesi var? Herkes zeytin ekmek, bisküvi aldırsın, sen en son aldır…)»

Kendini azıcık gevşemiş görse sevinecekti. Aşağılasın kendi kendini. Bir öz-eğitime erişebilmenin fırsatı! «(Başka türlü nasıl pişer, bükülmez olur insan?)» Ne kadar çelikleşebileceğini bilmek istiyordu. «(En çetin deneylere hazır olmalıyım; yararıma bu!)» diyordu. «(Zararıma değil asla!)» Silkindi iyice, dik tuttu başını.

Çok sürmedi, girdi az önceki kurt, oymağa başladı beynini: «(İstediğin kadar dik tut, bir fizik dayancan var, bitince ne yaparsın? Diyelim motorsun, akün bitti; savaşıyorsun, ön mevzilerdesin, mermin bitti; söker mi palavraların?)» Durup kalıyordu bunu düşününce. Bir süre öyle buruşuk bekliyordu. «(Elimi cebime atıp para bulmalıyım, hazır etmeliyim, kantinci kapıya geldiğinde, “Al şunu, ekmek peynir getir!” demeliyim. Benzini bitince motor, mermisi bitince silah, silahı işlemeyince savaşçı nedir?)» diye düşünüyor, ezik bozuk oluyordu.

346

KARA AHMET DESTANI

«(Maddeee!..)» diyordu bilmiş bilmiş, «(Maddenin ruha egemenliği!.. Söker mi bilinç filan?)»

Bir süre öyle kötümser sustu. «(İşte düşman böyle güçlü, böyle donanımlı, yedekleri çok! Ne yakıtı biter, ne mermisi! Havada uçakları, yerde tankları, denizde balıktan çok gemileri, filoları! Bir ülkede değil, birçok ülkede işbirlikçileri, bankaları, şirketleri, uzmanları, bilgisayarlı laboratuvarları; senin liran bunca sınırlı iken dolarla, markla; sen daha bir ufacık tabancayı bulmak için bu kadar bunalırken, söker mi palavraların?)»

Sönük, buruşuk, deviriyordu boynunu göğsünün üstüne. Suyu verilmemiş tarlada mısır; arkı bozulmuş bahçenin köşesinde gül; buruşuk; kaldı bir süre! Elini cebine ulaştıramadı. Para bulup hazır edemedi. Erlik varlıkla demiş eloğlu. Alet işler el öğünür demiş. Fizik bu, matematik. İki kez iki gibi. On olur mu, otuz olur mu? Olanağın sınırı. Bir ipi istediğin kadar çekebilir misin? Senin çekmeğe hakkın var da onun kopmağa yok mu?

«(İlk fırsatta elimi paraya uzatmalı, hazır etmeliyim!)» dedi bir daha. «(Kantinci geldiğinde hemen uzatıp yazdırmalıyım. Belki helva da getirmeli, varsa, veriyorlarsa! Helvada enerji. En iyisi 100 gram fındık içi. Ama ayıp kaçar arkadaş arasında! Belki hiç parası olmayan var. Belki bir bir aşırdı polis üstümüzü yoklarken. En iyisi ekmek, peynir. Biraz da helva, varsa. Ekmeği biraz fazla yesen olur. Sonra da adam gibi durmak, hazırlanmak zorluklara! Hatta çıkıp gelmese kantinci kendiliğinden, kolunu kaldırıp sormak: “Neden gelmiyor? Bizler tutsak mıyız şunun şurasında?” O kadar pısık olmak gerekmez. İnsanhaklarıevrenselbildirisi’ne imza koymadı mı bu işbirlikçiler? Anayasada öngörülmüyor mu insan haklan, kişi dokunulmazlıkları, işkencenin yasaklandığı? Açlık da işkence deşil mi?)» Kolunu kaldırıp sormalı bir an önce: «Ne zaman geliyor kantinci?»

İnlediğini duydu Feyzullah’ın! Kapının yanma yığılmıştı. Herkes başını çevirebilirdi. Gücü yetmedi çoğunun. Ahmet’in bakışı o yanaydı, gördü. Gözünün altı morarmıştı. Dudağıyla yanağım kan izleri kaplamıştı. Alnında, saçının içinde kurumuştu kanlar. Yaralıları hastanelere götürmüşlerdi tabii. Ölü varsa onları da; tamam!.. Bir daha inledi Feyzullah: «Tutsak mıyız ulan biz satılmışlaaaar!..»

KARA AHMET DESTANI

347

Fırladı kapıdaki polisin biri: «Ne istiyorsun öğrenci bey? Bir emrin varsa söyle: Ne lügat söylüyorsun?»

Muharrem’in oynadı başı. Göz göze geldiler Ahmet’le. Sevindi. Bir iyimserlik yayıldı içine. Tabancasını almışlardı tabii. Çok döğ-müşlerdi tabii. Gazeteciler elinde tabancası ile çekmişlerse resimlerini, orosbu çocuğudur onlar da. Filmini çekmişlerse, ölen de varsa, yüzde yüz tıkarlardı cezaevine; üçüncü sınıfa geçmiş olduğu halde giderdi okul! Ama nasıl canlıydı her korkunun üstünde! İyimserlik veriyordu göz göze geldiği arkadaşına. Onun solucanları ötmüyor muydu? O duymuyor muydu açlık? O korkmuyor muydu? Onun bitik değil miydi aküsü? Nasıl iyimserdi?

Lu Sin miydi adı, bir Çinli yazardan okumuştu. Demir sandığa koysunlar seni, kitlesinler; kalacaksın orada dakika belli değil, saat belli değil. Ekmek yok, su yok. Kasıklarındaki sidiği boşaltma olanağın yok. Arkadaşım görme olanağın yok. Peynir ekmek aldırma olanağın yok. Dostunu düşmanını görme olanağın yok. Kurtulabilir misin? “Kurtulabilirim dersen bir kurtuluş umudu vardır!” diye yazıyordu Lu Sin.

Neydi direnmenin sınırı? Biri vardı, ilk durakta iniyordu. Biri vardı, hiçbir durakta inmeden gidiyordu. Neden birininki bu kadar kısa, birininki sonuna kadar? Kim olacaktı o hiçbir durakta inme-yip varan? Şimdi döğülenlerden, şimdi içerdekilerden, şimdi dışarda-kilerden, ulu sevdamıza başkoymuşlardan kim, kimler? Niçin burada, bu odada olmasın? Niçin Muharrem abi olmasın? Niçin, haydi uyandır kendini Ahmet Kara, sen olmayasın? Zehra’yla sen konuşmadın, Hasan konuştu; Nurten var mıydı getirilen kızların arasında? Çok cop yedi mi? Çok söğdüler mi yüzüne? Sen ilk durakta inersen, o son durağa yürürse, çıkıp kurtulsan da bakabilir misin yüzüne?

Bambaşka bir heyecanla doğrulttu başını. Candan bir sevgiyle baktı Muharrem’e. Korkusuz oturuyordu Muharrem. Yoktu eyvallahı. Oturuyordu duvarın dibinde. Birlikte baktılar Feyzullah’a. Ajan ise neden düştü bu hallere? Neden yedi bunca tekmeyi? Nedir bu yüzünün gözünün hali? Çok günahını aldık, çoook! Çok ayıbettik, çoook!.. Aktörlük yeteneği fazla olamaz mı? Sahnede ölmüş oyuncular yok mu tiyatro tarihinde? Belki bir polis taktiğidir kendi adamlarını da öldüresiye döğmek! Onun için inliyor belki şimdi. Alıp götürecekler

348

KARA AHMET DESTANI

ayrıca döğmek için güya. Belki kartı üstünde değil, numarasını söyleyecek. Hemen bırakacaklar. Yada güzelce doyurup karnını, dönüp gelecek, sürecek görevi, kim ne tasarlıyor, ne saklıyor?

Gene göz göze geldiler Muharrem’le. Baktılar inleyen Feyzullah’a. Baktılar: «(Daha kimler kimler katılacak inlemeğe? Polise söğmeye? Kimleri alıp götürecekler önce yada sonra? Düşman gözünü dört açıyorsa, senin dört yüz açman gerek! Onun o kadar aracı var, senin kuru aklından, yüreğinden başka şeyin yoksa, çok verimli çalıştırman gerekir onları; uyuma!..)»

Gözünü bir süre hiç Feyzullah’tan ayırmadı. Ayırınca da kapıdaki polise bakmak için ayırdı. Acaba onları uyarmışlar mıydı ajanlara nasıl davranacaklar? Ajanlar az döğülmeli, az yoksunluk çekmeli değil miydi? Niçin bu kadar doğulmuş, sürüyordu çilesi?

Gözlerini bir Muharrem’e, bir Feyzuîlah’a, bir de polise getire götüre beklemeğe başladı. Geçip gidiyordu dakikalar. Olanca direnci üstünde, yıkılmadan, boynu bükülmeden gidiyordu öyle.

«Tuvaleti gelen beyler kaldırsın kollarını!» dedi kapıdaki polis. «Önce büyüğü gelenler!.» Esnedi, eliyle kapadı ağzını. Yarıdan çoğunun kolu kalktı. «Peki indirin! Küçüğü gelenler?» Hepsi kaldırdı. «Hem büyüğü, hem küçüğü gelenler?» Hepsi gene… Güldü Polis. Ahmet de güldü. Baktı Feyzullah’a, ciddi. Muharrem de gülüyordu..,

«Demek hepiniz gideceksiniz! Af erim!..»

Esnedi gene, kapatmadı ağzını bu sefer. Pantolonunun saat cebinden eski bir Serkisof çıkardı. Batum’dan getirmişti babası, baktı namaz vaktine çok var mı? Konuştu arkadaşıyla: «Bekliyorum tuvalete götürecek arkadaşlar gelsin!»

Bekledi Ahmet.

«Bekleyin canım! Şimdiye kadar nasıl beklediniz? Bakın size bir kolaylık anlatayım: Karakola düşecek adam fazla yiyip içmesin önceden! Polis fazla tuvalete giden insanları sevmez! Demedi demeyin! Kulağınızda bulunsun! İşte geldi arkadaşlar: İlk posta altı kişi! Nus-ret Efendi seç seç al kardaşım! Yeni parti mallarımız bunlar! Kızılırmak civarındaki bostanlardan geldi! Hasandede köylüleri yetiştirmiş, halis muhlis yerli malları; haydi kardaşım!..»

İlk posta gitti.

Bilerek, isteyerek son postaya kaldı Ahmet. Her yoksunluğa ne

KARA AHMET DESTANI

349

kadar dayanabileceğini anlamak, böylece direncini artırmak istiyordu. Fırsatını bulmuşken bunun da eğitimine başlamalıydı.

Adı Nusret olan polis: «Dikkat edin, sağa sola bakmayın! Pencere diplerine yaklaşmayın! Altıncı kattan filan atlamayın!..» diyordu götürürken. «Sakın polisin başına iş açmayın öğrenci beyler! Adımız çıkmış dokuza, inmez sekize! Polis öldürüp attı oluyor! Aman dikkat edin! Atlamayın!..»

Hem büyüğünü, hem küçüğünü yaptı; ellerini, yüzünü yıkadı. Kirliydi cebinden çıkardığı mendil. Sabun da yoktu. Bir daha, bir daha yıkadı. Ötekilerin işi tamam oluncaya kadar yıkadı.

«Polis ödeneklerini biraz daha artırsalar da, şuralara birer kalıp sabun koysanız Nusret Efendi!..»

«Olur beyim! Amirime söylerim!..» Güldü polis, sonra dürttü elindeki copla: «Elini sabunla yıkayacak dürzü, upuslu oturur babasının evinde, gelmez buralara!..»

«Emperyalizmle savaşmak suç değil Nusret Efendi!» «Kes heeey! Ukalalığın lüzumu yok! Kim dedi konuş?» Kesti Ahmet. Yürüyüp geldiler yerlerine. Geç vakit kantinci göründü. Ekmekle helva kalmış sadece. Muharrem kalktı:

«Verin arkadaşlar paralan! Helva da, ekmek bütün bütün gelsin. Yiyelim kardeş payı!»

Güldü kapıdaki polis:

«İki şeye dikkat etmişimdir: Eski vede yeni komünistler böyle yaparlar, bir! İkincisini… Neyse!.. İkincisini sonra söylerim!..»

Gülüşme oldu. Kırık, sivil bir yanı vardı bunun. Adını bilmiyorlardı. «(Polisin iyisi olmaz!)» dedi Ahmet kendine. Nereden duymuştu? Yoksa bir yerde mi okumuştu? «(Bunu da Lu Sin mi yazmış yoksa Ahmet Kara? Karaoğlan)» Sordu kendine.

Parası olmayanları geçti Muharrem. Ahmet iki lira çıktı. Fey-zullah, «Benden iki buçuk çalışır!» dedi. Muharrem ikişer alıyordu: «Nasıl olsa elebaşı benim, parayı da topladım!» dedi polise. «Bol ekmek, yeteri kadar helva istiyoruz! Biraz da eski gazete!..»

Göz kırptı polis: «Şimdi gelir!» dedi, paraları kantinciye verdi. Ahmet kantincinin de polis olabileceğini düşündü. «(Sivildir!..)»

Çok sürmedi, geldi ekmeklerle helva. Kapıdaki masayı orta ye-

350

KARA AHMET DESTANI

re çektiler. Üç tane gelmişti gazete. Serdiler üstüne. Ekmekleri parçaladılar. Gene Muharrem düzenliyordu işleri.

«Polis Efendi, bıçağınız var mı acaba, helvayı kessek?»

«Siz durun biraz!..» Çıkardı çakısını. Önce el kadar kadar kesti. Sonra ufak parçalara böldü. «Helva kesmenin ilmi vardır! Bıçağı inadından basarsanız ufalanır. Yolunca keseceksiniz. Neyse, hem elimin, hem de bıçağımın ücretini isterim!» Bir lokma attı ağzına. Çekildi: «Haydin şimdi! Bir de polisi beğenmezsiniz keratalar!.. Bakın helva yediriyoruz!» Güleceği geldi Ahmet’in, tuttu.

Bir uğultudur gidiyordu. Biribirini güldürenler vardı. «Ah ana-cığııım; acıkmışım!..» diyenler vardı. «Allah devlete millete zeval vermesin!» diyenler vardı. Şipşak beş dakika sürmedi. Bitirip pakladılar. Sonra gazetenin üstüne topladılar dökülenleri. Temizlediler yeri tabanı. Kalmadı tek parça ekmek kırığı.

«İkincisi; eski vede yeni; görmedim ekmeğe hörmetsizljk eden komünist! Yere düşeni alıp kaldırırlar! Buna da akıl sır erdiremedim! Komünist oldukları halde neden çiğnemezler ekmeği?..» Gülüşme oldu. Gülmedi Ahmet. Uğultu büyüyordu.

«Yaralı çok mu Polis Efendi arkadaşlardan?»

«Hiiişt; siyaset yok! Hangi arkadaşları soruyorsun?»

«Şey… Yani sizin arkadaşlardan diyorum?»

«Bilmem…»

«Bizim arkadaşları da soruyorum tabii?»

«Yasak demedik mi? Yüz verdik biraz, hemen sunardınız! Karnınız da doyunca…» Esnedi, gene kapattı ağzını. Koridorun dibine doğru baktı. Şefin odası o yandaydı anlaşılan. O yandan geliyordu daha büyük uğultular. «Var biraz diyorlar ama esas sayısını bilmiyorum, söylemediler…»

Geç vakit başladı ifadelerin alınması. En sona kalmalıydı Ahmet. Ona göre yaklaştı Muharrem abinin yanma. Uğultuyu büyütüp ne konuşacaklarını, ne diyeceklerini düşündüler karşılıklı. Gidenler gelmiyordu. Kimin salmdığını, kimin tutulduğunu da bilmiyorlardı.

Merak ediyordu, acaba Feyzullah’ı ne yaptılar?

34

DÜŞLERİN EN TATLISI

Ahmet, mahkemeye yollananlar içindeydi. Geceyi gene o büyük yapıda, başka bir odaya alınarak geçirdi. 8.00’de çıkarıldılar, kapalı polis arabalarıyla götürüldüler savcılığa. Beklediler 9.00 oldu. Gözü hep Feyzullah’ı, Turgut’u arıyordu; göremedi. Belki ayrı yerlerde tutuyorlardı. Belki salmışlardı.

Öğleye doğru Savcı yardımcıları, dört koldan ifadelerini alarak, işlemlerini tamamlayıp yolladılar mahkemeye. Öğleden sonra duruşmaya çıktılar. Yargıç, savcılığın tutuklama istemini geri çevirdi. Dışardan yargılanacaktı Ahmet. Muharrem tutuklanıyordu. Feyzullah yoktu. Belki tâ baştan kurtarmıştı paçayı.

Vakit ikindiye geliyordu, 15.10’du saat. Ahmet çıktı Adliye’den. Bir sürü arkadaş izlemeğe gelmişti. Gözlerinin altı mosmor, hem de şiş, Zehra’yı gördü bir ara. «Nurten nerede, gördün mü?» soracaktı, ayıp bir duygu gibi sakladı Nurten’in adını içinde^ Soramadı.

«Eee; geçmiş olsun!» dedi Zehra. İşkence görüp görmediğini sordu usulca.

Ahmet de ona sordu: «Siz nasıl kurtardınız?»

«Biz bir lokantaya girdik USIS’in ardında. Lokantacı vermedi. Bu sabah fakülteyi bastı polis, arama yaptı, bu hale geldik! Çok öteberimizi alıp gittiler, çok döğdüler. “Çok da silah alındı!” diyor arkadaşlar. Sizin okujdan da çokmuş. Bir arkadaşın komada olduğu söyleniyor dünden. Bir arkadaş kayıp…»

352

KARA AHMET DESTANI

«Nurten ne yaptı?» dedi Ahmet. «Katılmadı mı yoksa?»

«Nurten hastanede! Kalçasında kurşun. Jusmat’a giden gruptaydı. Kan verdi arkadaşlar. Benimki tutmadı…»

Başı, durdurulmaz derecede döndü.

«Kaz gibi avlıyorlar bizi! Çok bilgisiz savaşıyoruz iki seferdir! Olmaz böyle! Hasangil’i gördünüz mü?»

«Hasan tutuksuz yargılanacak…»

«Görebilir miyiz Nurten’i acaba?»

«Şaban Şifai’de yatıyor, bakarız…»

Yürüdüler o yana doğru. Sonra okula geçecekti. Anafartalar’dan Samanpazarı’na çıktılar. Oradan Şaban Şifai’ye geldiler ama görüşmenin olanaklı olmadığını söylediler Danışma’dan. Kat hemşiresini tanıyormuş Zehra. Telefon edip durumunu sordu. «İyi iyi! Zaten onun ağır değil durumu!» demiş.

«Demek ağır olanlar da var?..»

Sağcı gazeteler durmadan kışkırtıyordu. Komünistlerin dışardan buyruk aldıklarını, rejimin temeline dinamit koyduklarını… Bütün gece orda burda patlamalar olduğunu da yazıyordu. Gazetenin birinde polisin uy ansı: «Postadan adınıza gelen her paketi açmayın!..» Profesörlerden birinin eviyle hükümete yakın bir yazarın evine de dinamitler atılmıştı.

Yurda geldi Ahmet. Altı üstüne dönmüştü yatağının. İğne iplik biribirine girmişti dolabında. Darma duman olmuştu gömleği, çorabı, hem de notları, kitapları. Dört tabanca yakalanmıştı. Yere bakıyordu duydukça.

Kâzım abiyi buldu gidip: «Neyin nesidir iki seferdir avlanıyoruz!..» diyecekti, tıpkı Feyzullah gibi davranmış olacağını düşünüp vazgeçti. Baktı yüzüne o ne söyleyecek kendiliğinden?

«Atılan dinamitlerle ilgimiz yok!» Demeç hazırlamışlar gazetelere. «Bizimki açık! Amerikan emperyalizmiyle savaşıyoruz. Onu sembolize eden yerlerin önünde gösteriler yapıyoruz, bir de camlarını indirdik işte. Dinamit atanlar bizi sabote ediyor. Bunlar ajan işi…»

Akşam Haberleri’nde bir demeci vardı ana muhalefet lideri İnönü’nün. Ertesi gün de gazetelerde yer aldı:

«Bir noktaya dikkatinizi çekerim: İki aşırı irticadan, ben şimdiye kadar aşırı sağ irticamn tehlikesini, daha önem vererek söylemi-

KARA AHMET DESTANI

353

simdir. Bu, aşırı sol irticamn zararını, melanetini küçümsediğim için değildir. Aşırı sol memleketi zayıflatamaz. Çünkü sol irticayı bu memleket tutmaz. Ne kadar azgın olsalar, 24 saat içinde eser kalmaz!»

Kâzım abi:

«İşbirlikçi başbakanla uzlaşmış olarak bu demeci veriyor Kurtuluş Savaşı’nın Batı Cephesi Komutanı! Demek ki, bundan sonra daha acımasız çullanacaklar üstümüze. Tutuklu sayısı onu geçti. Mahkemelere çıkacak avukat yetmiyor. Bir yandan da aranan arkadaşlarımız var, bulamıyoruz…»

Durmadan dudaklarını kemiriyordu anlatırken:

«Polisin yaptığı arama sırasında arkadaşlarımızın bir bölüğü çıktı, boşalttı yurdu, bir bölüğü çıkmayıp direndi. Ateş açtı polis. Yaralıları taşımağa başladılar sonra. Kan kan! Her yer kan içinde!.. Kızları merdiven altlarına çekip olmadık kötülükleri yaptılar. O sırada bizimkilerden ikisi, polis şeflerinden birinin boş bırakılmış arabasını al oradan, gazladığın gibi Çiftlik yolu; oradan Ayaş yolu! Ayaş yolunda bırak, İstanbul’dan dönen otobüslerden birine atla gel şehre, telefon et gazetelere! Kim oldukları bilinmiyor. Arabanın resmini çekmiş gazeteler. İlk fırsatta keserler iflahımızı, görürsün…»

«Bütün bunları düzene sokmanın yolu yok mu?»

«Büyük zorunluk var! Ama nasıl? Bana kalırsa giriştiğimiz işlerin bazısı bir sınırda kalmalı. Bazısı hiç yapılmamalı. Polis şefinin arabasını niçin kaçırıyoruz örneğin? Bir de genel olarak, bir militan savaşımını bilmiyoruz. Öğrenciler olarak işçilerin, profesyonel devrimcilerin yaptıklarını yapmağa kalkarsak çok yanlış olur…»

«Yanlışları doğrultma olanağı yok mu?»

«Eğer fırsat bulabilirsek var. Ama bulamayacağız korkuyorum. Biz bulsak polis alacak elimizden. Bizi sığlarda boğmak için alacak… Kolay olsa herkes devrim yapar arkadaşım. En iyisi nedir bu işlerde? Sorarsan bana, alçak gönüllü olmak derim. Alçak gönüllü olmadın mı, çorabı örersin başına. Biz yavaş yavaş ona geldik. Bir zaman kalktık parti bastık. Bir zaman da partinin içinde güç olmağa kalkıştık. Öğrenci adamın ne işi var parti basmalarda? Burjuvazinin çıkardığı yasalarla, modalarla onlara özenip Türkiye sosyalist savaşımını sulandırıyoruz… Solkişotluk yapıyoruz yani…»

«Bu öz-eleştiriler güzel de Kâzım abi…»

23

354

KARA AHMET DESTANI

«Haklısın!»

Yas içinde gibi geçirmeğe başladı günleri. Ertesi gün bir daha gitti Hacettepe’ye- Zehra’yı buldu, gittiler Şaban Şifai’ye. Yatıyordu Nurten. Üç dört gün daha yatacağını söylemiş doktor. Kurşunu çıkarmışlar kalçasından. Kötü değildi durumu. «İyiyim iyiyim…» diyordu kendi de. Gülüyordu hatta.

Eskiden o kadar sık almazdı gazete. Şimdi kaçırmıyordu. Bat-tal’ın ölümü dolayısıyle bildiri yayınlayan 69 deniz subayından beşini çıkarmışlardı ordudan. Onlar da Danıştay’a başvurmuşlardı. «Askerlerinin işinin sivil Danıştay’da görülmesi doğru değil, bir Askeri Danıştay kurulmalı!» diyordu Genelkurmay Başkanı.

Mahkemeye gidip geliyordu arada. Feyzullah yoktu yargılananlar içinde de, tutuklananlar içinde de. Müdürlükteki ifadesinden sonra salınmıştı hemen. Muharrem içerdeydi. Cebeci’deki Merkez Cezaevi’n-de yatıyordu. Görüş’üne gidiyordu arada. «Birinci Koğuş’ta kalabalık arasında pişiyoruz!» diyordu. İlk görüş’te Feyzullah’in durumunu anlattı. Başını sallamakla yetindi. Her şeye kendisi gibi şaşmıyordu kimse… El Fetih’e gidenler de dönüşte, kimisi Diyarbakır’da, kimisi Kargamış’ta yakalandılar. Diyarbakır’da güya Tıp Fakültesi’ne sabotaj yapacakları ihbar edilmiş. Radyo öyle söyledi, gazeteler öyle yazdı. Kâzım, boyna uğraşıyordu avukat bulacağım, göndereceğim.

Şubatta tatil vardı. Gitse miydi, gitmese mi?

«Nurten’i görüp kararlaştıralım!» dediler Mevlüt’le. Bir iş olsa girer çalışırdı. Ne yapacaktı gidip? Yada Gençlik Örgütü bir görev verse. Gidip gelmek para tutacak diye tasalanıyordu. Bu arada bir iş olup olmadığını sormağa karar verdi Kâzım abiden. Derlerse şu işi yap, şuraya git, yol giderlerini örgüt karşılar; hemen giderdi. Mevlüt’le Nurten’den de özür dilerdi.

Nurten gidecekti tabii. Babası yollar parasını düzenli. Annesi de özlemiştir kesin. «(Özlemek!.. Ben de özledim! Beni de özlediler… Ama babam tutturacak gene: “Bırak o komünist okulunu!” Anam tutturacak: “Yüreğim gürp gürp gürp! Aman oğlum karışma!..” Haydi bunlar sorun değil; ama para sorun! Kredi almak için yazıp yolladığı formlardan da bir haber yoktu daha. Hiç aklından geçirmediği bir soğukluk geldi okuldan, arkadaşlarından, devrimden! Dipli bir soğukluk muydu, yoksa geçici mi? Çok yokladı kendini. Boşverip

KARA AHMET DESTANI

355

çocukluğu, gençliği, okusa; sonunda burjuva hükümetinin kapıkulu olacak değil miydi? Ama bir de işçi olsaydı örneğin? Girseydi Demir-döküm’e, Türk Kablo’ya, Hisar Çelik’e, Surgurlar Kazan Fabrikası’ na, Mamak Maske Fabrikası’na… Gitmeseydi, gitmeğe kalkmasaydı Almanya’ya, Hollanda’ya!.. Kursaydı sendikasını, yoksa. Katılsaydı varsa. Anlı şanlı bir işçi olsaydı bileğinin hakkıyla. Terleyip kazan-saydı. Türkiye çapında tutarlı, sağlam bir örgütlenmenin içinde, başında yerini alsaydı. Partiyi de adam etselerdi arkadaşlarıyla. Olmazsa yenisini kursalardı. Bir işçi olmak patronların emrinde…)»

«Patronların emrinde…» der demez duruyordu: «Ne farkı var hükümete çalışmakla patrona çalışmanın? Biri ötekinin uzantısı değil mi? Adam gibi çalışmaksa amacın, hükümete çalış! Oku; düş kırıklığına uğratma dünyanın en ezik anası olan Haçça Kara’yı. Oku da, daha büyük, başkakmçlarına haklı kılma babanı. Oku da zararı yok, burjuva hükümetine çalış, ama halktan yana koy ağırlığını!»

Karamsar olduğu günlerden birinde gitti Muharrem abinin görüşüne. Ona da söylüyor, diretiyordu: «Önü, sonu, gene burjuvazi için oluyor okumamız! Bir deniz gibi büyüyor ülkemizde işçi sınıfı. Bugün gerçi biraz durgun; uzlaşıyor toplu sözleşmelerle. Denize katılan bir derecik gibi katılsak içine, renklendirsek, güçlendirsek onu, sağlıklı bir savaşıma yöneltmek daha doğru olmaz mı?»

Telli çerçeveden dinleyip camlı çerçeveden bakarak yapıyorlardı görüşmeyi o ufacık yerde. Saçlarını kesmişlerdi Muharrem abinin. Biraz daha uzamıştı bıyıkları. Arada fosur fosur sigara içiyordu. Bir gözleri değişmemişti, gülüyordu güven verici.

«Bunlar çok erken düşünceler Ahmet! İki yıl önce biz de geçirdik kafamızdan benzerlerini. Biliyor musun herkes bize can kadar yakın burda. Aslında her aydın hapse girmeli, devleti görmek için, halkı tanımak için. Halk, asıl burada halk bence. Bir de işinin içinde, köyde kentte. Yarısı suçluysa düzenin bozukluğu yüzünden, yarısı suçsuz. Biz senin bu dediklerini dediğimiz zaman, ne karşılık verdiklerini biliyor musun? “Sizler keşke daha güzel, daha iyi okusanız şu okulları! Beşer numara yetmez, sekizer, onar alsanız! Sizin gibi mühendislerimiz, doktorlarımız yok, kaymakamlarımız, iktisatçılarımız yok hayatta. Olamaz daha uzun yıllar, eğer sizler de iyi okumazsanız!” Yüksek öğrenimin ille de zorunlu olmadığım onlar da biliyorlar;

356

KARA AHMET DESTANI

toplumda yerini insan bilinçli bir işçi olarak da alabilir; anlıyorlar; fakat elimize geçmiş birer olanağı niçin ilerici saflar yararına kullanmayalım?»

Daha çok dolmak, daha çok güç almak için uzun uzun bakıyordu Muharrenı’in gözlerine. Dönüp daha sıkı sarılıyordu derslerine. Akşamları ders notlarını okuyordu. Sabahları da vaktinde kalkıp amfideki yerini alıyordu. Tartışmaları sadece dinliyordu ucundan; katılmıyordu. Laf yatıştırmıyordu «dediğimdediksi» tiplerle. Ders notlarına bir daha göz atıyordu hoca gelenedek. Not tutuyordu kitaplarda bulunmayan yanlarını dersin. Yuvarlak ufak yazısıyla, kalemin ters yanıyla ince ince yazıyordu.

Kredi ve Yurtlar Genel Müdürlüğü’ne bir daha gidip geldi Mev-lüt’le. Sanki mutlu bir şaşırtıydı. Oluverdi kredi işi. 300.— alacaktı ayda. Birikmişleri de veriyorlardı. Belki çeker izine giderdi. Verirdi anasına birikmişlerin hepsini, kapatsın borçlarını. Hem de göstersin babasına ne tokgöz bir oğlu var, daha öğrenciyken getirip teslim ediyor parasını; bir tane daha bulunur mu yaşıtlarından? Ama her iyinin bir kötü yanını bulmağa alışık babası hemen yapıştırırdı: «Şimdi teslim eder de, yarın koklatmaz bile ucundan! Şehir Kulübüne anca yeter aylığı, evlenme parasını da senden umar. Sonunu bekle; bekle de gör Haçça Bey!..»

Ertesi gün gidip çeki almağa çalıştılar, yetişmedi.

Nurten’in kaç kez gelip ifadesini alıyordu polis, savcı. «Gösteri olacağından haberim yoktu. Meclis’e gidiyordum ben. Milletvekilimiz Mehmet Ozbey’den kart alıp dinlemeğe gidecektim birkaç gün. Babam, “İlle dinle şu Meclis’i, öğren ne konuşuyor buradan yolladığımız vekiller, yoksa oraya varınca unutuyorlar mı halkı?” demişti. Ben heyecan verici olaylara giremiyorum. O gün, cidden Meclis’e gidiyordum. Vede tam Meclis’in bahçe kapısı önünde vuruldum. Jusmat daha ne kadar ilerde, biliyorsunuz! Taşlamak için gitsem o yönde vurulurdum. Bunun ispatı mı? Bunun ispatını ben nasıl yapabilirim? Böyle olmadığını asıl siz ispat etmelisiniz. Gerçekte ben davacıyım, polis ne hakla tabanca doğrultuyor üstüme? Babam duysa çok kızar, çok üzülür annem…»

Gazi Eğitim’deki boykot da bitmişti! Uzaklaştırılacaktı derste Türkiye’yi kötüleyip Amerika’yı öğen Barış Gönüllüsü.

KARA AHMET DESTANI

357

«Go home Peace Corps!..»

Her gün böyle yazıyorlardı karatahtanın bir yanma. Belki ötekiler de çekip gideceklerdi. Ders yaptırmıyorlardı sataşarak. Bir de sık sık bağırıyorlardı dersin ortasında: «Devrimci Gazi! Devrimci Gazi!..» Müdür gelip sorarsa, «Gazi Mustafa Kemal’den söz ediyoruz, yasak mı?» diyorlardı. Bir yanın kötü tutumu, böyle çocuksu davranışlara yol açıyordu öğrencilerde.

«Sadece bizde değil,» diyordu Kâzım abi, «dünyada cıvıdı biraz işçi sınıfının naturası! Kapitalist dünyada demek istiyorum. Çünkü Amerika parmak attı. Otuz sekiz ülkede, kendi anlayışında bir sendikal eğitim yaptı, sararttı en ulusal kuruluşları! Biri “Türk -İş” bunların. “Çok yenisiniz, birden büyük işlere kalkışmayın. Önce eğitim, sonra ekonomik savaşım!.. Var ekonomik savaşım, yok siyasal savaşım! Siz var yapmak siyasal savaşım, yattı sendikacılık! Hepsi işçilerin istifa! İşçilerin siyasal savaşım gene siz yapacak. Ama nasıl? Partilere demokratik baskı! Diyeceksiniz her parti beşer mebus; etti yirmi beş mebus, etti elli mebus! Elli mebus Meclis’te, her parti içinde; çıkabilecek işçi yararına kanunlar, halk yararına icraat!” Getirip götürdü hepsini üçer beşer aylık gezilerle Amerika’ya. Yıkadı beyinlerini, beyinciklerini. Oldular Amerikan tipi sendikacı. Aylıklarım yükselttiler. Odalarını döşettiler tıpkı bakanlar gibi. Bambaşka bir yaşam içine girdiler, koptular asıllarından. Ama kurdular düzenlerini, yıkılmadan gidiyorlar. Gidip bir gün yeni yapılan Genel Merkez yapısını görsene! Kaç katlı, hem de ne konforlu Yenişehir’in ortasında! Yüzde seksen sekizi Amerikan parası! Gelecek yıl iyi dinle Taîas Hoca’nm asistanlarını, doçentlerini. Açık söylemezler ama, iyi. kulak verirsen anlarsın dönen dolapları bir bir. Biraz da yorarsan kafanı: Niçin ayrıldılar da başka bir konfederasyon kurdular bazı sendikacılar, DİSK niçin doğdu? İkinci bir konfederasyon görünüşte bölücüdür. Ama birincisi sarı olunca, zorunluktur ikincinin doğması! DİSK yeni bir kan. Eğer sarartmadan götürebilirse Türkiye işçi sınıfını, partisini de kurtarabilirse geveze aydınların elinden; Türkiye’ nin toplumcu savaşımına en büyük katkıyı yapmış olacaktır. Yol alırız biraz daha. Eveeet Ahmet Kara, okumak koşul değil, açarsan gözünü… Ama diploma da gerekli halk yararına kullanabilmek için yetkileri… Doğru söylemiş Muharrem arkadaşımız. Aç gözünü biraz

KARA AHMET DESTANI

da kendin anla. Gelmişken kendin gör ne var ne yok Başkentte…»

O gün ikindin fırlayıp gitti Türk-İş’in Genel Merkez yapısını görmeğe. Bir de sergi varmış aşağıdaki salonda. Olgunlaşma Enstitüsü kızlarının yaptığı işleri koymuşlar camekânlara. Girip çıktı, çıtı pıtı işleri gördü, sonra dolaştı altını üstünü. Kuşkulu kuşkulu bakıyorlardı gözleriyle kimsin, necisin, ne arıyorsun? Başka bir sefer hazırlıklı gelip iyice dolaşmağa, girip çıkmağa karar verdi ofislerine yöneticilerin. Bir araştırma ödevi de alırdı hocadan belki…

Birikmiş üç aylık krediyi toptan aldı, 887 lira tutuyordu. Bir hafta on gün içinde üç yüz lira daha vereceklerdi. Alıp gidecekti yanında. Üstümde durmasın yola çıkıncaya kadar diye götürüp bankaya yatırdı. İlk hesabını açtırdı yaşamının. «Bugüne bugün ben de bankerim, işte cüzdanım!» dedi. O gün Kâzım abi çağırttı, gidip örgüt odasında konuştular. Bir yandan gelen telefonlara karşılık veriyor, bir yandan «bölge yönetim»lere yazılacak yazıların karalamasını hazırlıyor, bir yandan da Ahmet’le konuşuyordu:

«Demiştin, ara tatilinde bir iş olursa… İşte bir iş! Üçer üçer ekip-leşip toprak araştırması yapacaksınız. Güneyde, güney doğuda; Kadirli, Kozan, Ceyhan, Birecik, Siverek, bir de Pazarcık’ta… Aynı zamanda kitle içinde çalışmanın pratiğini öğreneceksiniz. El Fetih’e gitmeğe benzemiyor, ama kendi halkımızın sorunlarını öğrenmek de gerekli, hem öğrenmek, hem adam olmak için…»

Birden büyüdüğünü filan duymağa başladı. Kitle içinde çalışmanın pratiği, üç arkadaş, koca okuldan on ekip yapacaklarsa üçerden otuz; içlerinde ben… Nazlanmak burjuva davranışı sayılır. «Ben size söylemiştim ama tatilde memlekete gitsem daha iyi, parasal sorunu çözümledim!» demek daha yanlış olur. «Demek paran yoktu ondan görev istedin, olsa istemeyecektin? Başkalarında eleştirdiğin yanlışları kendin yapıyorsun Ahmet Kara!» Şipşak düşündü birden. Şimşek gibi bir o yana, bir bu yana gidip geldi zekâsı. Ne öyle demeliydi, ne bunu dedirtmeliydi. Gözleri parladı: «Teşekkür ederim bana güvenip görev verdiğiniz için. Hangi ekipte olacağımı, nereye gideceğimi saptayın, giderim…»

Bu cümlelerin nasıl çıktığını bilemedi ağzından. Bir ilkokul yv lmdaydı sanki. Öğretmeni şiir istemişti. Kentin en büyük alanında okuyacaktı, heyecanlıydı

KARA AHMET DESTANI

359

«Öteki arkadaşlar üst sınıflardan olacak. Biri bizim fakülteden, biri ODTÜ’den belki. Karma gruplar olacaksınız. Söylediklerim içinde istediğin yer varsa, şimdiden söyle, yazayım. Göller Bölgesi’ne de bir grup yollayacaktık, bu yıl fazla dağılmayalım dedik. Gelecek yıl orada çalışırsın istersen…»

«Orada her zaman çalışırım. Görmediğim yerler olsun…»

«İstersen Pazarcık ovasına gönderelim seni. Türkiye’nin sorunlar tipiğini büyük ölçüde görebileceğin yerlerin başında gelir. Kadir-li’den, Kozan’dan daha öğretici. Bölgenin siyasal egemenliğini elinde bulunduran, bütün gerici örgütleri destekleyen Satioğulları’nm 52.000 dönümlük çiftlikleri oradadır. Tutdağı, Zulhum, Maraş yakını topraklar. Tefecilikten büyüyen, Mercedes otobüsleri, treyler kamyonları çalıştıran Göçmen Halim, Turan Özkan, Şirikçiler; Göynük ve Sal-manıpak köylerinin ağaları olan Hapazlar oradadır. Dikkat edeceğin noktalardan biri, feodalite çözülmüş, ama bir devrimle ortadan kaldırılmadığı için, ağalar dışa bağlı kapitalizmin işbirlikçilerine sıçramışlardır. Şimdi her biri birer gübre, ilaç, telis, tarım aracı satıcısı! Murat arabaları acentalığı, benzin işletmeciliği, pompa, bütangaz, radyo, pikap, dikiş makinesi, traktör bayiliği onlarındır. Pazarcık ovasında sizi anlayacak köyler, köylüler de pek çok, ama bir bölüğü iflahınızı kesecek, çünkü son derece bağımlıdırlar beylerine. Hukuk’tan Haş-met’i yazdık, bir de Hacettepe sosyolojiden Doğan’ı yazalım olsun. Haşmet de, Doğan da, söylemeğe gerek yok, bilgili, becerikli arkadaşlardır. Anlaştık mı Ahmet? Raporlarınızı bastırmak istiyoruz. Geveze aydınlar anlasın, yurt gerçekleri ne yandan ne yana değişiyor!..»

Hemen gidip Zehra’yı buldu. Ne yapıp edip Nurten’in yanına çıktılar beş dakika. Göğsüne doğru çekmiş beyaz çarşaf kaplı battaniyesini: «Yarın taburcu oluyorum. Biraz daha yukardan tuttursalardı şimdi yoktum. Ölümün köyüne varıp geldim. Derslerden de çok açık verdim. Ama iyi bir deney oldu, ne yapalım…» diyordu.

Zehra gülüp sıkıyordu yanağının bir yanını: «Bırak bize bujuva kızı ağızlarını! Ucuzundan kahraman oldun, hava yapıyorsun! Biz yırtınsak, yırtılsak ele geçiremeyiz böyle fırsatı!..»

Birden araya girdi Ahmet:

«Ben maalesef tatilde Burdur’a gelemiyorum. Mevlüt’le gideceksin arkadaşım. Kâzım abiye söylemiştim, bir görev çıkarsa beni de

360

KARA AHMET DESTANI

yazabilirsiniz. O da tutmuş, Pazarcık ovasının incelenmesine ayırmış. Üç kişi, biri ben. Kitle içinde çalışma pratiği kazanacakmışız. Bugün söyledi. Olmaz desem ayıp olacak…»

Bir yanından bir yanına, filmlerdeki cimnastikçi kızlar gibi döndü Nurten: «Ah ne iyi, ne iyi! Niçin bizi de göndermezler böyle görevlere? Sözde yüksek öğrenim öğrencileriyiz, sözde örgütümüz var, ama bütün bildikleri bizi mitinglere götürüp coplatmak, kurşunlatmak! Hayatta en istediğim budur işte, gitmek, kadife pantolonumu çekip, inek ve keçileri sağmak, çadırlarda bağdaş kurup oturmak, erimek halkın içinde; bütün sorunlarını, dertlerini öğrenmek için gerekiyorsa bitlenmek, bir ay, iki ay… Sonra gelip hocaların yol göstericiliğinde hepsini yazmak! Eksiklerim kalmışsa bir daha gitmek… Böyle yapacakları yerde, “Haydin gidiyoruz, sol kolları kaldırın, yumrukları sıkın, döğün havayı havayı, polis geliyor kaçın!;.” Bütün bildikleri bu kadar…» Bir hayıf gelip oturdu yüzüne.

«Şimdi zaten gidemezdin Nurten. Kan yitirdin. Yaza anca toplarsın. Ben söylerim Kâzım abiye. Temmuz ağustos, başka bir yere birlikte gideriz: Sen, Zehra, ben! İstersek bir de abi alırız yanımıza…»

Evlerinin önündeki büyük cevizin dallarında gene o kadar serçe, yapraklarında o kadar gün ışığı toplanmış mıydı acaba? Öyle bir şıkırtı gelip oturdu saçına başına? Yanaklarının ortası çukurlandı. Güldü, dişleri ışıdı:

«Ne olur yapalım! Sırt çantalarımızı sarınalım. Kitaplar alalım. Havlu, diş fırçası. Birer kat giysi. Kendimiz yıkarız kirlendikçe. Yolculuklar uzun olsun, uyuruz biribirimizin kolunda. Sana o diyemediğim utancı derim. İçimde gittikçe büyüyen… Yarışır gibi, biribirimizi geçmeğe çalışarak öğreniriz. Benim de bilemeyeceğin kadar büyük bir susamışhkla istediğim, halktan öğrenmek…»

Demiyordu bunların hiçbirini. Belki Zehra’dan, kendinden, belki Ahmet’ten sıkılıyordu.

«Herkesin bir sevgilisi olmayacak mı nasıl olsa? Her santimi tırnaklarıyla kopara kopara hak etmiş böyle gösterişsiz bir Ahmet’i niçin değişeyim başkalarına? Belki onun gözünde benim de vardır sevilecek yanlarım…» Hep içinden akıyordu duyguların biribirine eklenmiş sözleri.

Kat hemşiresi geldi:

KARA AHMET DESTANI

361

«Beş dakika demiştik, yarım saati aştı. Lütfen; sonra gene gelirsiniz diyeceğim, gerek kalmayacak, yarın çıkacak hastamız. Bir daha hiçbiriniz buralara düşmezsiniz inşaallah!..»

Çıktılar Zehra ile.

«Gidelim bizim kantine, çay içelim.»

Elbet giderdi. Bundan böyle cebinde beş on kuruşu olurdu. Bundan böyle hiç olmazsa ayda bir kezcik, «Haydin Piknik’te birer bira içelim!» yada bahar gelirken iki kezcik, «Gençlik Parkı’na girelim!» diyebilirdi rahat. Sevinçle kabul etti. Girdiler kantinlerin birine.

35

BİR İNCELEME GEZİSİ

Belki de Zehra’dır en iyisi bu yaştaki kızların. Çayırağası oto- -büsünün kalkmasına on dakika kala çıkıp geldi. Bir de Mevlüt, bir de Hasan vardı yeni Otogar’da. Başka arkadaşlar da geldiler sonra. Zehra bir kutu bisküvi almıştı, tuzlu. Bir kâğıdın içinde çörekler vardı. «Nurten gönderdi çörekleri. İyi yolculuklar diliyor. Gelecekti, ben getirmedim. İki gün daha dinlensin yurtta. Üç gün sonra o da yola çıkacak. Toplasın kendini…»

«Nurten için merak etme hemşerim!» dedi Mevlüt gülerek. «Nurten bana emanet. Sırtımda götürür getiririm. Sen görevine rahat git. Dönüşte hepimiz toplaşırız. Mart içeri, pire dışarı. Gençlik Parkı’nda gazozlar benden olur…»

«Çay içeriz çay!..» dedi Zehra. «Paylaşırız hesapları!..»

Sonra geldi, kolundan çekti iki metre, fısıldadı kulağına Ahmet’in: «Özel olarak diyor ki Nurten, “Bir tek gün de benim için çalışsın. Her şeyi ince ince not etsin o gün ve her gün! Dönüşte okumak istiyorum. Pazarcık ovasının topraksız köylülerini o notlara bakarak düşünmek istiyorum.” Ben de iletiyorum; başka ne yapayım? Bir gün de benim için çalış desem çok ağır olur…»

Bu kızlar deli ederler insanı. Bu dilleri, bu düşünceleri. Bu sevmeleri. Sevip sevip de sevdirmemeleri!.. Yan bakamazdı Zehra’ya ama Hasan’ın dediği kadar vardı, tastamam bir zehirdi. Nurten’den hiç aşağı kalmazdı. Artık Nurten’i kimseye değişmezdi gözünde. Ba-

KARA AHMET DESTANI

363

basının bütün dirençlerini kırdığı gibi, Nurten’in anası babası direnirse, o dirençleri de kırardı. Yeter ki Nurten kendi bir direnç çıkarmasın. Dediğini eksiksiz yapacaktı. Sadece tek gününü değil, bir defter alıp göğüs cebine yerleştirmişti, dolmakalemi için küçük mürekkep şişesini sırt çantasına koymuştu, her gününü ayrıntıyla yazacaktı. Bulduğu bütün fırsatları, geç yatarak, erken kalkarak, günde birer saatini bu deftere ayıracaktı. Her gün Nurten için çalışacaktı. Ne kadar iyi oldu bunu söylediği! Kesin olarak en iyisi Zehra’dır. Zehra’dan da önce Nurten’dir bu yaştaki kızların!

Tam 19.00 oldu, Ankara mor bir akşama yuvarlanırken çıktılar Otogar’dan. Dolu yolcusuyla gidiyordu Çayırağası-Mercedes 302… Siverek, Birecik, Urfa yanlarına gidenler 18.00’de kalkmışlardı. Başka otobüslerle peşpeşe, bazan yarışarak, bazan biribirlerini geçerek, Aksaray’dan-aşağıya akıyorlardı. Ahmet uyumağa başladı gecenin içinde. Pozantı’da yemek molası verildi. Adana’da şafak söktü. Alman Pmarı’nda biberli çorba içtiler. Yol dolana dolana inip gidiyordu Fev-zipaşa’ya aşağı. Kömürler Kavşağı’nda indiler Antep’e ileri çekip giden otobüsten. Maraş’a kalkan minibüsün dolmasını bekleyip, bambaşka bir iklimin içinde, bambaşka insanlarla yüzyüze gelerek kaba kuşluğu ettiler.

İlk iki günü Maraş’ta geçirdiler, zor oldu. Polis karakola çağırdı. Ne işleri var, niçin geldiler? «Hata ettik!» dedi Haşmet abi. «Birimiz mutlaka bu yörenin çocuğu olacaktı!»

Bereket İstanbul Teknik Üniversitesi üçüncü sınıftan Ökkeş Gö-zükara’ya rasladılar. Maliye’de memurdu babası. Onunla dolaştılar çoğunu yörenin. Onunla çözdüler zorlukların hepsim. Ökkeş, karışmamıştı etliye sütlüye. Haşmetgil de sadece derslerine gerekli gözlemleri yapmak için gelmişlerdi. «Asla ve asla ajitasyon değil»di amaçları. Halkın yaşamını paylaşacaklardı. Sorarlarsa bir şey, belki bildikleri kadar anlatmayı denerlerdi. Ama hiç deneyleri olmamıştı ki şimdiye kadar. Böyle söylemek en iyisidir. Hatta böyle davranmak…

«Buraya biz, kendi aramızda yaptığımız gibi halkla tartışma yapmak için gelmedik. Uyumlu davranıp işimizi görelim!..»

Bu tutumunu sevdi Haşmet abinin. Sorun, iş görmek, geri itilmek değildi daha içine girmeden… Uyumlu davranırlarsa, kaymakama filan giderlerse, daha da kolaylık görürlerdi belki; öyle diyordu

364

KARA AHMET DESTANI

Ökkeş Gözükara’nın babası. Devrimci kafadan olmak, devrimci kafadan olmayanlarla küslük anlamına gelmez her halde. Belki aynı kafadandı varacakları yerin kaymakamı!

«Siz gerçekleri görmek istemiyor musunuz?»

«Önce gerçeğin saptanması gerek!» diyordu Haşmet. «(Değiştirilmesi sonra!)» diye ekliyordu içinden.

«Bunun için halkla ilişki kurmak istemiyor musunuz?»

«İstiyoruz! Tamam!»

«Serseriliğin lüzumu yok! Bunu sağlamanın buradaki yolu neyse ondan yürümeniz lazım. Hatta gidip en birinci ağalara, Komünizmle Mücadele Derneği’ni besleyen dürzülere konuk olun derim. Ki anlayın neler dönüyor dünyada! O da gerçek değil mi? Kim ki size bilgi veriyor, gerçeği gösteriyor, teşekkür edin sonra. Böyle dik dik giden Dev-Genç’in yüzüne bakmaz bizim halk! Bizim halkı sığır yerine koymayın bakalım…»

Ökkeş’in babası Necati Bey, yaşamında ilk kez bilgisinin, görgüsünün işe yaradığı bir durum çıktı diye uçuyordu sevincinden:

«Karış karış bilirim Afşin, Elbistan ovasını. Tahsildarlığımda Pazarcık ovasını da çoook gezip tozmuşum. Andırın, Göksün gibi dağlık yerleri de benden sorun. Fakat siz ille de Pazarcık ovası diyorsanız, hayhay, ben size Pazarcık’tan Türkoğlu’na kadar uzayan ovanın aşiretlerinden söz edeyim. Sahaya çıkmazdan önce biraz nazari bilgi vereyim yani. Bu nazari bilgiyi verdikten sonra sizi, “Kılıçlı” aşiretine bağlı köylerden Hanobası, Karahöyük, Tahtalı, Ördek-dede, Eyîençiçek, Köskenli, Karaçay, Osmandede, Emiroğlu, Totto-lar, Fanfas, Köprüaszı, Aşağı ve Yukarı Kuyumcular, Öksüzlü köylerine göndereyim. İsterseniz bir tahsildar katayım yanınıza, dolaşın! Sizin emeliniz, bağ bekçisi döğmek mi, üzüm yemek mi? Akıl var, yakın var. Kabın kalayı, işin kolayı var. Hemi de iş bilenin, kılıç kuşananın demiş atalar. Sizin devrim, atayı töreyi siktiredelim diyorsa, halk yüzünüze bakmaz yeğenlerim…»

Birikmişlerini söylemenin fırsatı da açılmıştı Necati Beye:

«Size ovadaki bütün aşiretleri saymam gerek. Birinciye işte bu “Kılıçlı” aşireti gelir. Ovayı ortasından batısına böler. İkinciye “Si-nemilli” aşireti gelir. Bu da ovanın kenarındaki dağlık bölgeyi tutar. Bunlar Alevi Kurdudur. Ötekileri Alevi Türkü. Bu da önemli. Sine-

KARA AHMET DESTANI

365

milli aşiretinin topraksızları fazladır. İktisaden de çok geri, vede yoksul olduklarından, fazla sayıda halk tarım işçiliği yapmak için Amik ovasına, Hassa, Altınözü, Osmaniye, Ceyhan, Dörtyol yanlarına akarlar. Ne zaman? Baharın ucu görününce. Vede kadın kız, yaşlı koca, eli çapa tutan! Delikanlıları da yapılarda çalıştırmak üzere şehirlere inerler. Köylerinin yolu, suyu, filan yoktur. Vede elektrik namına bir ufak kıvılcım arama. Hastalıklar filan da gayetle meşşurdur burada…»

Ökkeşgil’in evdeydiler. Necati Bey yerleşmiş sedire, anlatıyordu:

«Üçüncüye, “Demirci” aşireti gelir. Başlıca mekânları Demirci köyü ve çevresidir. Yörenin en zorba ağaları buranın ağalarıdır. Sırf ikisi toplam 15.000 dönüm eker. Bu toprakların tamamına yakını hazineye ait olup cebri çevirmişlerdir. Yirmi yıldır hazineyle davalı oldukları halde davaları bitmez. Vede bunlar yargıçların adamlarına para yedirerek .davayı uzatırlar. Toprak için savaşım veren köylüler çoktur, velakin, Alevi-Sünni ayrılığını körükleyip köylünün öfkesini başka yöne akıtırlar. Vede daha dik giden olursa, öldürtürler. Yakında Tokaç Ali’yi kaldırtacaklar ortadan, duyacaksınız. Bazan başka ağaların topraklarını işgal ettirmek için köylüleri kışkırtırlar, onun topraklarını sonra bunlar kaparlar. Bunun bir örneğini isterseniz, Kaplan Beyin topraklarını gösterebilirim. Eskiden bu ağalar tren soygun-culuğuyla iştigal etmiş olup Fevzipaşa yanındaki İntilli yöresine kadar uzanırlardı. Bunların konaklarında her çeşit ve türden silah bulunur. Hoşlarına gitmeyen jandarma komutanlarını vede büyük memurları bir bir attırırlar. Bakın size şimdi bu bilgileri veriyorum ama, Ankara’ya varınca bunları benden aldığınızı söylemeyin. Adımı filan sakın açıklamayın…»

Sedirden kalkıp pencereye gitti, sokağı gözledi nedense. Sonra yerine oturup anlatmasını sürdürdü:

«Dördüncüye kim gelir diye soracak olursanız, onu da söyleyim, “Atmalı” aşireti! Velakin bunun etkisi sadece Pazarcık içindedir. Siyasal etkinlikleri çok olduğundan, faizcilik yoluyla ovada birçok toprak elde etmişlerdir. Bunlar ve öteki tefeciler % 50’yle verirler borcu. İpotek karşılığı sağlam senetlere bağlarlar alacaklarını. Vaktinde ödeme, bu yıl mümkün olsa gelecek yıl olmaz. Bağırta bağırta alırlar topraklan. Tefecilik burada ağalığı çok beslemiştir. Kendi paralarını mı verirler? Yoook! Hükümetten ve bankalardan alıp tevzi ederler.

366

KARA AHMET DESTANI

Elde edilen kârın bir kısmıyla toprak, bir kısmıyla silah vede mermi alırlar. Vede rüşvet dağıtırlar. Köylerde ağalık neyin üstüne duruyor diye sorarsanız, birinciye toprak, ikinciye tefecilik, üçüncüye bayilikler, acentalıklar… Vede dördüncüye hökümet memurları üzerindeki nüfuz, siyaset, hepsi! Ben böyle karmakarışık anlatayım da kendiniz önem sırasına göre dizin…»

«Öhho öhhoo!..» diye kazıdı boğazını Necati Bey: «Size ovanın belli başlı ağalarını vede tefecilerini saymam gerekirse: Satıoğulları başta! Vaktiyle Maraş’ta kadılık yapmışlar, Kurtuluş Savaşı’nda İngilizlerle, Fransızlarla olmuşlar. Vede, savaştan sonra kaçan Ermenilerin topraklarına el koyarak büyümüşler. 50.000 dönümden fazladır toplam. Hazine toprağı da çevirmişlerdir. Çevre köylerin muhtarlarına toprak vererek köylüde uyanan savaşım gücünü bastırırlar. Vede bunlar çalıştırdıkları işçiyi her zaman dışardan getirirler. Asla yerli işçi kullanmazlar. Şimdi asıl bilinmesi gereken şeyi anlatayım: Eskiden sade hayvancılık, vede arpa buğday tarımı yapılırdı. Mizmilli bataklığı kurutulup vede sadece 10.000 dönüm kadarını topraksız köylüye dağıttırıp asıl büyük bölümünü ağalar kendileri paylaşınca vede Devlet Su İşleri memurlarına para ve kuzu ye-direrek, rakı içirerek sulama donanımlarını kendi topraklarına döşetmiş, kuru tarımdan sulu tarıma geçmişlerdir. Buğday ekiminin yerini pamuk ekimi almıştır. Şimdi bu işten yararlanan başlıca ağaları sayıyorum. Demircioğlu Hacı Mehmet, Cabir Han vede Bedirin dölleri. Bu Bedirin döllerini ben anlatamam, onu artık hangi kahramanı bulursanız, gözüpek, çatalyürek, size o anlatsın. Kısaca dedim, ben anlatamam. Bunlar ayrıca ta Demokrat Parti gününden bol kredi, ucuz tohumluk, modern araç gereç ile desteklendiler. Hükümetin kucağında büyüdüler diyebilirim. Şimdi çırçır ve prese fabrikaları, gübre, ilaç, yedek parça başbayilikleri ellerinde olup, dokuztaş oyunundaki varangelen gibidirler, ellerini ne yana oynatırlarsa oynatsınlar, kazanırlar. Tefecilik yoluyla köylünün ürünlerini ucuza almanın şebekesini iyi kurmuşlardır. Onun için bu düzen değişmesin diyorlar…» «Yordum sizi, fakat…» diye özür diledi Necati Bey: «Şimdi geliyorum Mincolar’a. Bunlar Salmanıpak, Kabar, Ira-lıkobası, İncirlikpınar yanlarının egemeni olurlar. Yalnız, köylüler topraklarına el koymağa başlamış olup belleri kırıktır biraz. Fakat

KARA AHMET DESTANI

367

jandarma bunlardan yanadır. Köylüleri kadın erkek ayırmadan dip-çikleyip vede başında durup ekim yaptırırlar…

«Hapazlar… Gene Salmanıpak, Göynük, Dehliz ve Armutlu köylerinin ağaları. Köylüler hiç olmazsa dağ eteklerindeki çalıları söküp bağ yapmak istediler. Aralarında anlaşmazlık çıktı. Jandarma getirip köylüleri bastırdılar. Köylüleri kendi topraklarında işçi olarak çalıştırmağa Allah rızası için razı oldular. Toprakları 20.000 dönüm!..

«Asıl bakın, bu ülkede en birinci ağa düşmanı benim, fakat elimden bir çare gelmediği için, bu duygumu belli edemem. Dilolar da önemli ağalardandır. Cimikanh ve Haraba köylerini tutmuşlardır. Toprakları 10.000 dönüm. Köylülerle nizaları hâlâ sürer. Topraklarına hükümet telefon çekti, ağaları korumak için. Ağaların hükümeti olduğu için yaptı bunu, malûm…

«Hocaağaları da anlatayım. Bunlar da Fanfas köyünü tutmuşlardır. Eskinin Demokratı, şimdinin Adaletçileridir kendileri. Fanfas’a jandarma getirtip istedikleri adamı döğdürebilirler. Belediye Başkanı da kendilerinden. Çoğunu satıp savdılar topraklarının, gene de mis gibi 2.000 dönümleri var…

«Şişenler’e geliyorum. Ulan bir memlekette bu kadar ağa olur mu? Maraş’ta var işte!.. İskenderun’da çırçır fabrikasıyla otelleri var Şişenler’in. Çukobirlik’in de önemli ortaklarından. Otomobil bayisidirler. Vede bunca ticaretin yanında, Osmandede ile Emiroğlu arasındaki 3.000 dönüm toprak bunlarındır…

«Haşim Çavuş’a gelelim. Tefecilikle, tüccarlıkla 4.000.000 lira kazanır yılda. Toprağı az, sadece 300 işçi çalıştırır! Kirni’de ve çevre köylerde etkilidir. İki kişi öldürdü, 1.000.000 lira verip kurtuldu. Di-lolarla çatışır başta…

«Eylençiçek ve Karaçay köylerini borca boğan, bölgenin ünlü tefecisi Gani Boran’ı da sayıp geçelim. Vede bunun eski bir “elci” olduğunu söyleyelim…

«Cabir Han’ın ekeneği 2.000 dönüm. Çukobirlik’e ve Antep’te üç fabrikaya ortak olup Ördekdede’deki 3..000 dönüm hazine toprağım Yahya Ağa ve Bedirin dölleriyle ortaklaşa yutmak istiyor. De-miroğlu ile de çatışma halinde…

«Reyhanoğlu ise Zeynepuşağı köylüsüyle takışır…

368

KARA AHMET DESTANI

«Sarı Kâtipler 3.000 dönüm ekerler. Ayrıca tarım ilacı ve gübre bayiliği yaparlar. Dalsav Yapıcılık Şirketi de bunların…

«Göçmen Halim’e gelelim biraz da. 1951’de geldi Bulgaristan’ dan. Kendisiyle gelen ailelere verilen küçük toprakların 100 kadarını tefe yoluyla ele geçirip büyüdü. Taşımacılık ve tefecilik yapar. El altından particilik de…

«Daha çook ağa var; toprak anlaşmazlığı yüzünden babası köylüler tarafından vurulan Mehemmet Nazar; Durmuş Ağa, Turan Özkan, Şerefoğlu, Sarıkâtipoğlu; genelev patronluğundan yükselme Patron Niyazi; Şirikçiler…

«Bence, ben anlatmayı keseyim de, siz usuldan başlayın kendi gözünüzle görmeğe, kulağınızla duymağa. Ama sakın tartışmaya girişip solculuk karıştırmayın. Bir daha yolunuz düşmesin karakola. Zaten gideceğiniz yerlere adamlarını serper bizim Emniyet. Tetikte olun. Bugün biraz erken yatın, yarın da erken kalkın…»

Ertesi gün Ökkeş’i de alıp yola çıktıklarında korkuyordu Ahmet. «(Saklama, korkuyorsun gene!)» diye kendi kendisiyle alay da ediyordu. Eylençiçek’te ağalardan, ağaların adamlarından kimseye görünmeden iki gün kaldılar. Gani Boran zaten kasabadan gelmezmiş. Oradan Karaçay’a geçtiler. Sonra kalkıp Hanobası, Ördekdede dolaştılar. Kasabada kaymakama çıktılar. Genç bir bürokrattı. Her köşesi yeterince törpü yememiş daha. «Tahsin Bekir, Yavuz Abadan, Bahri Savcı vede Cahit Talaş hocalarımdı…» diyordu. «O zaman bize böyle ödevler vermezlerdi. Ne olsa gençlerle birlikte hocalar da değişiyor. Hayhay; hangi köye gidecekseniz ciple göndereyim!» Fakat Haşmet de, Ahmet de böyle istemiyorlardı. Dura dura, köylerde kala kala dolaşmaları daha iyiydi. Karahöyük’te, Öksüzlü’de birer gün kaldılar. Ahmet, en çok, sevdiği kızı alabilmek için üç yıl beyin koyununu güdüp de eli boş kalan Hasan’ın hikâyesini dinlerken sarsıldı. Sonunda köylüler Hasan’a destek olmuşlar, aralarından para toplayıp, «Kaçın şu yana, biz bu yana gittiler diyelim!» diye yolculamışlar. Ağa, «Öyle güzel kız Hasan gibi salağa çok!» diye kardeşinin oğluna almak istiyormuş Medine’yi.

Köy odalarında, evlerde akşamları çok sigara içiyorlardı. Fransız karı koca turistleri vurup öldüren, saatlarmı, bileziklerini, giysilerini alan, ay demeden de yakalanan İsmail’le Arifin hikâyeleri da-

KARA AHMET DESTANI

369

ha acıydı. İsmail kadının saatini, eşarpını nişanlısına götürmüştü. Çok bir paraları çıkmamıştı. Arif, Kömürler Kavşağı’na inmişti kebap yemeğe. Sonra dağa çıkmışlar iki arkadaş. Yakalandıktan sonra biraz Maraş’ta yatmışlar. Asılmak istemiyle şimdi Ankara’da yargılanıyor-larmış. İsmail, savcıyla, yargıçlarla, durmadan maraza çıkarıyormuş, yeni suçlar işliyormuş. Bir yandan da bilinçlenip sosyalist olmağa başlamış mı! Derdi günü uzatabildiği kadar uzatıp bir affa raslatmakmış ucunu. Tanıyanlar yapar mı yapar diyorlardı.

Karahöyük’te üç kız gördüler. Üçü de biribirine benziyordu. Oysa anaları babaları akraba bile değilmiş. Birer boncuk oturtulmuş gibi masmaviydi gözleri. Derileri de olabileceği kadar pembe. Bir yandan baksan öbür yanları görünecek. İlkokula bile gidemeden kalmışlar öyle. İlkokula gitseler ortası nerde? Ortasına gitseler lisesi, üniversitesi? Ne kimyacılar olurdu, ne bilginler! Keman versen ellerine keman, bir bölgenin planlamasını versen plan… Yapamam mı derlerdi okuyup yetiştikten sonra?

«Kirni yolunda o ufacık çoban düdüğünü çalan Turan’ı unutamam!..» diye yazdı Ahmet defterine. Doğan’ın sonradan anlattığına göre bir tek ses hatası yapmıyormuş çalarken. Sadece sezgisiyle bu kadarını başarabilen, biraz eğitim görse neler başaramazdı? Yedi sekiz yıl bir konservatuvarda eğitilseydi dünyaya adını duyuramaz mıydı? Bu kırların sesini en büyük salonlarda, halka, radyo televizyonlarda kitlelere dinletemez miydi?

Fanfas’ta cenaze vardı. Mezarlığa gittiler. Köylülerin sapını yere değdirmeden ele almadığı kürekle ikişer kürek toprak attılar genç ölünün üstüne. Öyle ezik, öyle çileli bir yaşamın içinde dik durmağa çalışıyorlardı. Hukuk’ta gösterilen 1917 Belgeselini düşünüyordu mezarlık boyunca Ahmet. Belki bundan da beter bir çilenin içindeydi köylüler. Filmi elçilikten gidip Feyzullah almıştı iki arkadaşıyla. Dolup taşmıştı o gece konferans salonu. Oradaki üç fakültenin, Basın Yayın Yüksek Okulu’nun öğrencilerinden başka sendikacılar, yazarlar, eski yeni sosyalist aydınlar gelmişlerdi. Sessizlik içinde izleniyordu. Örgüt üyesi öğrenciler kapıları tutmuşlardı ne olur rie olmaz. Gene sütunların diplerinde yeni yayınlar satılıyordu. Ara verildiğinde sigara içmeğe çıkıyorlardı ama elle tutulur bir suskunlukla, belki bi-

24

370

KARA AHMET DESTANI

razdan polis gelip belgeseli getirenleri, gösterenleri, izleyenleri tutuklayacak gibi bir tedirginlikle bakıyorlardı.

En çok neresiydi o filmin Ahmet’i çarpan? Hiç olağanüstü yanı olmayan, duruşu, yürüyüşü sıradan, ancak ortakarar bir işçi kadar güçlü bir adam görünümündeki Lenin, nasıl uyandırmış, örgütlemiş ve yönetmişti ezilen milyonları? Sadece onun işi miydi, yoksa alttan alta bir gizilgüç birikmiş, Lenin kabuğu ustaca delerek bu güce yol mu açmıştı? Sıradan bir adammkine benzeyen o konuşma, doğru tezler üzerinde açıla açıla insanların güvenini topluyor, sonra hepsini yürü desen yürüyecek hale getiriyordu. Kitleleri sosyalist saflara kazandıran olağanüstü çabalardı Lenin’in çabaları. Ama karşısındakiyle hiçbir ayrıcalık düşünmeden konuştuğu için de olumlu etki yapıyordu. Geçici hükümet kendisini tutuklama kararı almıştı. Lenin, izini yitirip Petrograd yakınında bir kulübede saklanmayı başarmıştı. Geceleri itleri bile uyandırmadan, köylüler, köylü kılığında partililer gelip gidiyorlardı. Bir yandan da yönergelerini hazırlayıp yolluyordu. Gelenleri dikkatle dinliyor, en basit görünen konuları anlamamış görünerek bir daha, bazan bir daha anlattırıyordu.

İki bin dönüm toprağı olan Mehemmet Nazar’ı gördüler Gölpı-nar’da. Ayrıca Gölpınar’ın suyunu satıp bir milyon kazanıyordu yılda. Toprağını çevre köylere verip işletiyordu, bütün ötekilerin aksine… «Üniversite öğrencisi olup da komünist olmayan kaldı mı? Hâlâ derse çalışanlar var mı aralarında?» diye soruyordu. «Fakat çoğu gitti azı kaldı, Endonezya’dakinden beter edeceğiz, keseceğiz hepsini, göreceksiniz! Siz solcu çoğunluğa katılmayın, Türkün milliyetçi, mukaddesatçı geleneğinden ayrılmayın! Lenin döllerinin hepsini kurşundan ve bıçaktan geçirdikten sonra ilkokuldan başlayarak maarifi dezenfekte edeceğiz. En etkili dezenfektanı Amerika’dan alarak, orduda ne kadar asker varsa sırtlarına birer fışkırık takarak, eskisinden daha temiz hale getireceğiz; göreceksiniz, çoğu gitti azı kaldı!..» Köylülerin önünde söylüyordu. Dolu kamyonlar gidiyor, boşları geliyordu. Köylüler, yaşamlarından doğan bambaşka bir gülmeceyîe, «Kavata baaak! Az daha ölme, asıl kıtır kıtır biz seni keseceğiz yatırıp! Az daha ölme kiii…» diyorlardı.

Bir süre sonra kulübede saklanması da sakıncalı hale geldi Lenin’in. Bir ateşçi kılığına girerek lokomotifle Finlandiya’ya geçti. Par-

KARA AHMET DESTANI

371

 

ti, Ağustos 1917’de 6. Kongresini yaptı Petrograd’da. Lenin başında değildi. Dışardan yönetti. Bu toplantıda parti, barışçı yoldan iktidara gelmenin artık mümkün olmayacağını hesap ederek, karşıdevrimci burjuvazi ve toprak ağaları iktidarını silahlı başkaldırıyla devirme kararı aldı. Sonbaharda partide bir bunalım başgösterdi, Lenin gizlice Petrograd’a gelerek ayaklanmanın başına geçti. 10 Ekim’den 16 Ekim’e kadar silahlı başkaldırı sorunu yeniden tartışıldı, Lenin’in getirdiği tezler benimsendi.

«Bakın size anlatayım Sayın Gençler! TİP, DİSK, TÖS, DEV -GENÇ; bunların hepsi komünist kuruluşlar! Sosyalistiz diyenler vede anayasa sosyalizme açıktır diyenler, gerçekte komünizmin yasal zeminini var etmeğe çalışıyorlar. İlk fırsatta iktidarı alıp öteki partileri kapatacaklar, seçimleri kaldıracaklar, kendileri tek parti halinde sürekli iktidar olacaklar. Ama onlar Ankara’da, İstanbul’da iktidarı alsalar bile, burada milletin gerçek kalelerini çiğneyip geçemezler. Bizler bu yurdu komünistlere asla vermeyiz. Bizler bu milletin en yurtsever evlatlarıyız…»

Tarımsal gübre satıyordu Şirikçiler. Tarım ilacı, tarım aracı satışları ellerindeydi. Topraklarından başka mağazaları, depoları vardı. Çok iyi kurmuşlardı bin yıllık saltanatı halkın sırtına. Değişmek gerektiğinde keçinin peşinden masanın basma oturmuşlardı. Şimdi çanla çomakla değil, telefonla, bonoyla, senetle, teminatN mektubuyla, banka kredisiyle iş yapıyorlardı. Seccade kadar bir masa, ovaların verdiğinden fazlasını veriyordu. Halil İbrahim’in bereketli ovalardan masalara diyorlardı, doğruydu.

16 Ekim’de Lenin’in başkanlığında bir Politburo ve Devrimci Askeri Merkez oluşturuldu. 25 Ekim’de Sovyetlerin ikinci kongresi toplanacaktı. Bir gün önce ayaklanma başlamalıydı. Öyle oldu. 24 Ekim’de başlatılan ayaklanma 25 Ekim’de utkuya ulaştı. 650 delegenin ancak 400’ü gelebildi kongreye. Lenin, Halk Komiserleri Konseyi Başkanı seçildi. Sovyetlerin ikinci kongresinde alkışlar arasında kürsüye çıkıp şunları söyledi: «Yoldaşlar! Şimdi sosyalist düzenin kurulmasına geçiyoruz!»

Mezarlıkta imam dua ederken, ölen komşuları için iyi biliriz diyen köylülere bakarak, «Az daha ölme ki, kıtır kıtır biz seni keseceğiz kavat!» diyen köylüleri düşündü Ahmet. Çok mu uyanıktılar,

372

KARA AHMET DESTANI

yoksa çok mu uykudaydılar? Kaçı böyle düşünebilir, konuşabilirdi? Kaçı düşündüğünü yapabilirdi iş başa düşende? Sanmeşe’de babalar çocuklarını okula göndermiyorlardı on üç gündür: «Yolunu yapın köyün! Sobasını kömürünü verin okulun! Sürdüğünüz öğretmeni geri getirin, yollayalım!..» diyorlardı. Birer Anayasa tutuyorlardı ellerinde. Gelen Uzatmalıyı, İlköğretim Müdürünü, Müfettişi, Milli Eğitim Müdürünü, 50’nci Maddeyi okuyarak geri yolluyorlardı. Sürülen öğretmenden sonra sürülmeyen öteki öğretmen için de koğuşturma açtırmıştı Müdür: «Köylülere Anayasayı sen mi dağıttın? 50’nci Maddeyi sen mi öğrettin?» Köylüler dikleniyorlardı: «Gariban öğretmenlerin sırtına binme looo orosbi!.. Ne diyorsan bize de ki, Vali gelip söz vermedikçe çocukları göndermek yoktur! Açık durum, kısa cewap!»

Gördüklerini, dinlediklerini birer birer yazıyordu defterine Ahmet, ince yuvarlak yazısıyla. Düşündüklerini, anımsadıklarını yazmıyordu. Belki yeniden yolları düşerdi karakola, bir şeymiş gibi kapıp alırlarda. «İşte yakaladık! Lenin’den söz ediyor, şimdi sosyalist düzenin kurulmasına geçiyorlarmış! Sosyalistlik filan laf, bunların asıl amaçları komünistlik!..» diye biribirine katarlardı ortalığı.          ;

Lenin bütün gücünü barışın sağlanmasına verdi sonra. Halk bıkmıştı uzayan savaşlardan. Çok yıpranmıştı sosyalist savaşçılar. Yeniden düzene sokulması gerekiyordu safların. İç hainler dış hainlerle el ele verip bir sürü ayaklanma çıkarmıştı üstelik. Fransızların, İngilizlerin desteğiyle bir «Kuzey Rusya Hükümeti» kurulmuştu. Gene İngilizlerin desteğiyle Amiral Kolçak, «Geçici Rusya Hükümeti»ni kurmuştu. Japonlar Vilâdıvostok’u, Almanlar Baku ve Tiflis’le birlikte Ukrayna’yı almışlardı. Karşıdevrimin dize getirilmesi için 15 Ocak 1919’da işçi ve askerlerin «Kızıl Ordu»su kuruldu. 1919 ilkbaharında hain Kolçak’ı bu ordu kurşuna dizdi. 1920’de Ukrayna kurtarıldı. 1922’de Japonlar çekildiler. Vrangel, Denikin temizlendiler Yabancı güçler Sovyet topraklarını terkettiler. Sanayileşme başladı. Çarların saraylarında Sovyetlerin meclisleri çalışıyordu. Lenin, bir küçük ama tavanı çok yüksek salonda kabul ediyordu uzak cumhuriyetlerden gelen konuklarını. Konuklar, konuklar, konuklar; köylüler, işçi temsilcileri, çocuklar, köylü temsilcileri, konuklar, işçi temsilcileri… Fırsat bulursa çalışıyordu.

Çok etkili bir film miydi 1917 Belgeseli? Sinemanın ilkel ola-

KARA AHMET DESTANI

373

naklarıyla çekilmişti. Çabuk çabuk yürüyordu Lenin. Çabuk çabuk konuşuyordu. El kol sallaması hızlıydı. Ama öyle bir filmdi ki, insan her yanını tam tüm algılıyor, her yanından etkileniyordu.

Gölpınar’m suyunu satarak milyonlar kazanan, hazineden apar-dığı toprakları köylülere koklatmayan, devletin köylülerden oluşturduğu jandarmaların gölgesinde yaşayan, hükümetin verdiği kredileri % 50 faizle köylülere dağıtan, gübreyi de en az % 30 kârla satan Pazarcık feodallerinden kime rastladıysa komünist düşmanı, sosyalist düşmanı, öğrenci, öğretmen düşmanı, işçi ayrım düşmanıydı. Çarpım cetveli gibi, hiç şaşmıyordu.

Köprüağzı’nm harman yerinden geçip giderken önlerinden bir avcı geldi. İki tavşan vurmuştu. Önce «Efendiler»in verdiği sigarayı ateşleyip çöktü ikindin güneşinin alnına, sonra, «Akılsız Aleviler, bıyıkları Hazreti- Ali Efendimizin bıyıklarına benziyor diye yemezler bunu! Siz efendisiniz, daha iyi bilirsiniz…» diye konuşmağa başladı. «Ben, iki yıl kadar oluyor, Malatya’da bir toplantıya tesadüf ettim. Osman Koçtürk adında bir doçent hoca var, o anlattı İstanbul Sineması diye bir büyük sinemanın içinde. Vali mali hepsi dinliyor. Albay malbay hepsi orada. Hindistan’da bir halk varmış, günah diye onlar da sığır etini yemezlermiş. Açlıktan kırılırlar, bir ineği kese-mezlermiş. “Biz çocukken onun sütüyle beslendik, o bizim anamız, insan anasını keser yer mi?” derlermiş. Valisi malisi, albayı mal-bayı, büyük adamlarının bile hepsi bu kafadaymış. Bütün bunlar fa-safisodur. Siz efendi olduğunuz için daha iyi bilirsiniz, bence et gibisi yoktur. Etle ekmek, eti ete dürtmek en birinci hazzettiğim iş, vede etin girdiği yere dert asla girmez, giremez! Onun için isterse günah olsun, kendim de az çok Alevi olduğum halde, gittim bu sabah iki tavşan vurdum, birini çocuklar yesin, birini de çocukların anasıyla biz yiyelim. Suyu muyu; iki de konuk gelirse bol bol yeter dedim. Kalın, birlikte akşamlayalım. Rakım şarabım yok ama etim var bakın…» İki saat bunu anlattı Köprüağzı’lı Muharrem:

«Ben bir başbakan olsam, herkesin et yemesini zorunlu tutarım. Et yemediği için milletin kafası işlemiyor kardaşım!» Düşündü biraz. «Amma başbakan var, başbakancık var. Milletin kafasının işlemesini zaten istemiyorsam, o zaman da hiç bundan kapak kaldırmam. Et yedirip neden başıma bela bulayım? Onun için gene ne varsa mille-

374

KARA AHMET DESTANI

tin kendinde var, ne yapıp yapıp et yemeli. Tabii siz efendi arkadaşlarsınız, daha iyi bilirsiniz. Ben öteygün Moskova radyosuna ras-geldim karıştırırken. Orda da bir herif, aynen benim konuştuğumun özetini konuşmaz mı? Geri kalmış ülkeler, emperyalizmin sömürüsü altında, bir nüfus yılda yarım kilo et yer. Emperyalistin kendi ülkesinde doksan kilo! Radyo bizim 13 kilo yediğimizi söyledi, inanmadım! Halkımız 13 değil, 3 kilo et yese, şu koca Pazarcık ovasında ne kadar ağa var bak, mma gor, hepsini bir günün içinde atar sırtından! Ben Osman Koçtürk’ün konuşmasından öğrendim, arpa buğday, bunların hepsi aslında ottur. Aslan et yer, manda ot. Aslanın tüyüne elini süremezsin, parçalar seni. Mandanın sırtına basıp, söz gelimi yirmi manda yan yana duruyor, birinden ötekine basa basa bataklığı geçer gidersin, sen sonuncu mandanın sırtından indikten sonra birinci manda başını ancak çevirir; yeni oluyor haberi! Bunun burasında sığır gibi yaşadığımıza bakmayın. Gâvurun elinde tutsak gibiyiz, her şeyi biliyoruz, ama ne güvenecek hükümet var başta, ne seninle aynı davaya baş koyacak dost! Gün gelecek dost da olacak, hükümet de! Çoğu gitti azı kaldı. Bakın ciddi söylüyorum, kaim bu akşam! Bir yoksul arkadaşınızım; vali mali gelse, albay malbay kalayım dese, buyrun demem, ama size diyorum. Bakın sigaranızı da içtim. Siz de benim bir kaşık çorbamı için…»

O kadar candan çekiyordu sigarayı, o kadar içten yapıyordu çağrısını, Haşmet bakınmağa başladı arkadaşlarının yüzüne. Ahmet’in yüzünde fazla eğleşmedi gözleri, dünden razıydı, fakat Ökkeş, «(Bu ne biçim inceleme, planı yok, programı yok; nerde akşam, orda sabah; babamın anlattıkları da olmasa hepten hava eivaydı gezinin tümü!)» diye geçiriyordu içinden. Doğan, söz aldı çayırın yüzünde. Güne baktı, kavuştu kavuşuyor anasının koynuna. «Akşamın bu vaktinde çocuklara daraşlık, yengemize zahmet vermeyelim Muharrem abi! Abimizsin, çağırdın, sağol, varol! Fakat şimdi tavşanları yüzdüm pişirdim diyesiye de vakit geçer…»

Avcı Muharrem tüfeğini çekti, kanırdı tetiğini, nişan alır gibi yaptı: «Güzellikle yola gelmeyeceksiniz, bu iş silahla olacak; düşün önüme! Sizi efendiler sizi; ooo! Yüz verdik astar istiyorsunuz ulan!..» On adım kadar ötede arka ayakları üstünde çökmekte olan köpeğini

I

KARA AHMET DESTANI

375

çağırdı, yürüdüler köye doğru. «Size ne tavşanın yüzülmesi, paklanması ulan? Onu çağıran kavat düşünsün!..»

Gülüşerek girdiler biraz önce çıktıkları köye.

*

**

Ökkeş diyordu, «Dönelim şehre, bir iki gün de Maraş’ta kalalım; tatil bitiyor! Siz Ankara’ya varacaksınız ama ben İstanbul’a gideceğim. İki misli yol. Gelinip gidilmiyor. Yeter köylerde geçirdiğimiz günler. Vede her şeyi tadında bırakmak erdem…» Onun için ertesi gün öğleyin ayrılmağa kesin karar verdiler.

Akşam komşularını, arkadaşlarım çağırdı Avcı Muharrem. Ertesi gün de arkadaşları tutturdular: «Birer tas çorba da bizde içelim!» İkindin çıkabildiler yola. Yürüyerek Setbaşı’na geldiler. Armutlu’nun çobanlan mallarını toplamış gidiyordu. Bir kamyon yada minibüs gelecekti. El kaldırıp bineceklerdi.

Altı çocuk geldi suların, sazların olduğu yönden. Çok yağmur inmişti ovaya. Buharlaşıp buharlaşıp tütüyordu sırtları. Göklerin yağmurunu yemişlerdi. Kabarmış çıkmıştı kirleri. Şubatın ılık bir günüydü. Sularda kazayakları, yarpuzlar, gerdemeler, öteki yenir otlar dururken gidip katırtırnağı, devetabanı, purçalık, çiğdem kazmışlardı tepelerin eteklerinden, çürüktaşların dibinden. Çiğdemleri, katırtır-naklarım demetleyip ellerine almışlar, gözleri ağızlan kadar kocaman, yad gördük yabancıya rasladık demeden, «çivi devirme» oynuyorlardı. Sırtlarını soyunmadan kurutacaklardı. Islandınız, hasta olacaksınız filan diye azar işitmeyeceklerdi. Öyle sanıyordu Doğan. Öyle sanıyordu belki Teknik Üniversite öğrencisi Ökkeş de. Çocuklarmsa dokuz ondu yaşları. Hiçbirinin sorunu değildi ıslanmışlar, soyunmuşlar, kurunmuşlari Ahmet biliyordu biraz. Çünkü onun da çok geçmişti Karataş’ta sırtından sular, çok tutmuştu buğular.

Üniversite, yüksek okul öğrencisi olduklarını öğrenince abilerin, saygıyla durup baktılar baktılar. Köydeki ilkokul bir katlı olduğuna göre, yüksek okullar belki on katlıydı. Kitapları çok kalın, hocaları da mutlaka gözlüklüydü. Böyle düşünüyordu içlerinden en aklı eriği. «(Nasibolsa ben de gitsem! Tatillerde Armutlu’ya gelsem! Nasibolsa ağanın oğullarının bildiklerini hep bilsem, bitirip okulumu, ama mü-

376

KARA AHMET DESTANI

hendis, ama yargıç, ama kimyacı, çok büyük bir adam olsam, halkım ve yurdum için çalışsam!..)» Ne kadar büyüktü sınırlarını belirleye-mediği özlemleri…

Ahmet, ince yazan kalemiyle durmadan not alıyordu. Sokulup yazısına bakıyordu biri istekle. Yüksek okullarda okuyan abilerin yazıları nasıl olur, görecekti fırsat çıkmışken. Belki başka dilde anlaşılmaz bir yazıydı bu. Herkes anlayamaz…

Sırt çantaları; insanı küçümsemeyen davranışları…

Armutlu’nun çocuklarını kimbilir kaç yıl taşıyacak kafasında unutmadan: Kamyonun üstüne binip ayrılırken, çiğdem demetlerinden, katırtırnaklarından verdiler. Kardelen diyorlarmış Haşmetgil’in oralarda purçalığa. Doğangil’in oralarda da koyungözü…

Necati Bey de, hanımı da, en çok bir olay çıkarmadan dönüp gelmelerine sevindiler. Şükrettiler içlerinden. Emekliliğine vardı daha. Bir yandan da çocuk okutuyordu.

«(Her toplumda, her katmanda insanların bağları var. Benim yok mu? Tatil geldi, gitmedim, kimbilir ne meraklandı anam, ne tasalandı babam? Babam belki gönderdiğim 800’e sevinmiştir. Gene de çok kusur bulur okulu bitirip stajımı yapana kadar. Çok özledim anamı. Çok özledim Nurten’i. Nurten tatilin bitmesine bir gün kala gelir mutlaka. Bir gün kala biz de orda olursak, tatlı bitmiş olur bu iş. Sonra raporumuzu yazarız…)»

Gene Kömürler Kavşağı’na indiler. Raslantıya bak, Çayırağası’na bindiler gene. Bu sefer Gâvurdağı’nı gündüz gözüyle aşıp gündüz gözüyle geçiyorlardı Çukurova’yı. Torosları gündüz gözüyle…

36

KONDULARIN YIKIMI

Baharın dalları patlıyordu hızla. Erken çiçeklenen gözlere soğuk vuruyor, yakıp karartıyordu tomurcukları. Ankara’nın çaylak ağaçları tuzağa düşüyordu sık sık. Acaba bu yıl da öyle mi olacaktı? Havalar bir iyi, bir iyi gidiyordu, çok erken patlıyordu dallar!..

Nurten’le Ahmet, Gençlik Parkı’nda, büyük havuzun yanındaki çay bahçelerinden birinde, suyun kıyısında oturuyorlardı. Akşam çökmüş, ay suya inmişti. Belli belirsiz bir rüzgâr vardı. Suyun yüzü kı-pırdadıkça ay bir dağılıyor, bir toparlanıyordu.

«Sana seni sevdiğimi değil, eski âşıklar gibi, Burdur’da bize gelmiştin ya, avluda erişte kurutuyorduk, o günün anısını söylemek is-tiyorutri. Ama zorluk çekiyorum, biraz da utanıyorum. O gün de çok utandım. Farkındayım sen de utanıyordun. Ben, evimizin pis oluşundan, çok sineğin savruluşundan utanıyordum. Gübrenin, fışkı’nın içindeydik. Sen de yoksulluğundan utanıyordun. Yoksulluğu da, pisliği de yenmek için savaşmak gerektiğini o gün düşündüm. Benim anam iyidir, ama rahatsız olmaz pislikten. Babam da anama uydu…»

Çay içmişlerdi, çok oluyordu. Kalkıp gitmeyi düşünüyorlardı, ama kalkamıyorlardı. Şunu da konuş, bunu da konuş; Nurten ilk kez bu kadar açılmıştı. Ahmet de dinlemekten alamıyordu kendini. Dokuz oldu, ayı suda bırakıp kalktılar. Ertesi gün Derbent Serpmeleri’ ne, gecekondulara arka çıkmağa gideceklerdi Ahmetgil.

***

378

KARA AHMET DESTANI

Kaç seferdir yıkımcılar yıkıyor, bunlar yeniden yapıyorlardı. Rize’den, Giresun’dan, Sinop’tan, Sivas’tan, Urfa’dan, Maraş’tan, Erzurum’dan, Kars’tan, yurdun hemen her yerinden köylüler kopup geliyorlardı. Bir yandan umut, bir yandan gittikçe büyüyen bir umutsuzluk! Başka çare yoktu; bir durak, bir istasyondu Ankara. Biraz durup belki Almanya’nın, Avusturya’nın, Hollanda’nın, Fransa’nın yolunu bulurlardı. Umut da, umutsuzluk da yerlerinden ediyordu onları. Göçüyorlardı. Küçük küçük, sık sık, gecekondularını yapıyorlardı. Yapmak için göçüyorlardı.

İsterse göçmesinler! Ağaları: «Siktirolungidin toprağımdaaan!» diyordu. Koskoca Hazine’nin toprağını yutmuştu adam, bunlarmkini yutamaz mıydı? Çoğunun toprağı mı vardı zaten? Köy, ova, doğa ağanındı. Büyüüük toprağının yanında küçücük toprağı olanı siktirediyor-du. Göçmen gelmiş, “Reform” vermiş; on dönüm, yirmi dönüm, yutuyordu. Tefeyle, tüfekle yutuyordu, siktirediyordu.

İstanbul’a akıyordu yurtsuzlar. Ankara’ya, Adana’ya, Antalya’ ya, İzmir’e akıyordu. Kayseri’de kalanlar vardı, Eskişehir’e gidenler vardı. Kırıkkale’de inenler, Elmadağ’a, İzmit’e, Adapazarı’na konanlar vardı. Pendik’in, Gebze’nin, Tuzla’nın oraları tutanlar, Kâğıthane, Baruthane, Feriköy mezarlığının altları, Alibeyköy, Topkapı, Bakırköy, Menekşe, Yeşilyurt, Ayazağa, Silahtarağa; tutanlar vardı.

Koparılıp koparılıp atılıyordu tutunmağa çalışanlar. Kimi yer Hazine’nin, kimi yer Vakıflar’ın, kimi yerler de sahipli filan oluyordu. Bir alay toplum polisi, yıkım görevlisi; kazmalar, kürekler ve dozerlerle geliyorlardı. Çok rüşvet dönüyordu. Çok büyük «ticaretler» dönüyordu ara yerde. Beş yüz, bin gecekondu bir gecede yapılıyor, hepsinin briketi bir elden, hepsinin camı çerçevesi bir adamdan almıyordu. Yere para veriyorlardı. Çatmr çatır değişiyordu insanların bildikleri, bilmedikleri. Partiler bir yandan gecekondu kurduruyor, bir yandan ekipler gönderip yıktırıyor, bir yandan da aflar çıkarıp tapular dağıtıyordu. Karışık, karmakarışık işler dönüyordu.

Muharrem çıkmıştı cezaevinden. Önce bir seminer düzenlemiş, ilden, belediyeden, İmar-İskan Bakanlığı’ndan yetkilileri, Şehircilik kürsüsünden hocaları, doçentleri, ODTÜ Şehircilik’in yeni elemanlarını konuşturmuş, konuyu öğrenci çoğunluğuna mal etmişti. «Bilmeden yürümek yerine bilerek yürümek iyidir sorunların üstüne!» di-

KARA AHMET DESTANI

379

yordu. Okudukça hiçbir konuyu yeteri kadar bilmediğini anlıyordu. Bir işe yönelirken önce o işi öğrenmek gerekir diye bir düşünceye varmıştı. Valinin yardımcılarından biri yaptığı konuşmada açıkça diyordu: «Gecekondu yapımını önlemek için elimizde hiçbir yasal yetki yoktur! Önlenemez!» Belediye Başkanının yardımcıları da öyle diyorlar, ellerini oğuşturuyorlardı. İmar-İskan’ın, Devlet Planlama’nın elemanları yapılması gereken yatırımlardan, gecekonduyu zorunlu kılan toplumsal koşullardan söz ediyorlardı. Öyleyse neydi bunca yıkım, çılgınlık ve çığlık? Bir girişim yapılamaz mıydı bu halka destek olmak için? Kızlardan birinin abisinin arabasıyla üç arkadaş çıkıp dolaştılar. Doğuda Hüseyin Gazi’nin oralardan başlıyordu, Kayaş, Mamak, Saimekadm, Boğaziçi; batıda Gazi, Sincan, Demetevler, Yahyalar, Şentepe, Karşıyaka, İvedik yolu; kuzeyde Bağlum köyüne varıp dayanmıştı nerdeyse! Güneyde Dikmen’i aşmış, İmrahor Deresi, bayırları, sırtları, tümüyle dolmuş; Topraklık, Yeşilyurt çevreleri silme kaplanmıştı. Hâlâ neden yıktım yıkacağım’ın derdindeydi baştaki fırıldakçılar.

Otuzar, kırkar kişilik gruplar örgütlemişti Muharrem. Uzun, çok uzun vaktini almıştı. Her biri bir yana dağılıyor, gidip geliyor, günlerce ilişki kuruyor, yıkımcılar gelince karşı duruyorlardı.

Kimisi diyordu: «Hükümet bizim değil mi, hem yıkar, hem izin verir yaparız; size ne oluyor? Öğrenciler siktirsinaradan!..»

Kimisi diyordu: «Vilayete gidiyorum, “Belediye karışır!” diyor; Belediyeye gidiyorum, “Vilayet karışır!” Sonra gene Vilayete gidiyorum, “Bakanlık, Başbakanlık karışır!” Arada biriketçiler vuruyor vurgunu! Rüşvet verdiklerimiz başka mahallelerde ikişer kat çıkıyor kon-dularını. Bize izin verenlerinkini de biz yapıyoruz…»

«Bİr şişko komser var, ulan hep o dürzü yıkar! Bir zayıf polis var, he valla hiç yıkmaz! Göz kırpar. Ona kendi aramızdan geniş bahçeli yaptık, kayınvalidesinin üzerine kaydını geçirtti. Kiraya verir iki yıldır… Polis molis, çeşit çüşüt!..»

Celâl Dana’ya rasladılar, Giresun’un Hasırlı köyünden gelmiş: «Kalktım Başbakanun kapisuna cittum! Vatan millet vede hal-kum için uğraştum!  Böyük Başbakanumdan resmü yazılu kâğıt aldım. Getirdim burda gösterdim. Yedi ay dur kırk sekiz sefer yıktu-

380

KARA AHMET DESTANI

KARA AHMET DESTANI

381

lar kondumi. Resmü kağıdı gösterdum, gene yıktular! Bir karışcuk yerum, umudum da yoktur dünyada…»

Serpmeler’in orada, iki yakada, 500 bir yanda, 350 bir yanda, hepsi birden bir daha yıkılma durumuyla burun burunaydı şimdi. «Anayasanın 49’uncu maddesi…» diyordu Muharrem. «Su gibi yuttum oni! Devlet yoksul ve dar gelurli ailelerun şağ-luk şartlarına uygin konut ihtiyaçlarımı karşular…» «Niçin karşılamıyor peki?»

«Ben değilim ki devlet! Git onu kendisinden sor. Ben yoksul muyum? Yoksul. Dar gelirli miyim? Hem de çok dar. Ailem var mı? Var. Sağlık şartlarına uygun konutum var mı? Yok. Sağlamış mı devlet? Hayır. Kendim sağladim, kirk dokuz sefer yıktu! Kurani Kerim’i koydum tereğe, yıkımcılar geldi, başladım okumağa, gene yıktular! Al bayrağı sarındım belime, toplum polisleri çiğnediler bayrağı, gene yıktular! Vali mali Atatürkçü dedim, resmini kapının üstüne astım, çerçevesini kırıp gene yıktular! Anayasa dedim, söğdüler Anayasaya, gene yıktular! Rüşvet vermeğe razı oldum, senin rüşvetini almayız serseri deyip gene yıktular! Yakında gelip gene yıkacaklar. Bunu da yıkarlarsa elli olacak. Elli birinciyi yapmazsam eşşeğim! Nasıl olsa benim de rüşvetimi alan bir dürzü gelecek, tapumu verecek. Yılarsam eşşeğim…»

«Önce sizi birleştirmek gerek Celâl Dana!» «Nasıl? Kimi Erzurumlu, kimi Karslı! Kimi Alevi, kimi Sünni! Burada çok halk var. Nasıl birleşir bunca halk?..» «Hepiniz konducusünuz!» «Çok da kodoş var aramızda!»

«Kimseye rüşvet vermeden!  Birinizinki yıkılınca hepiniz birleşip yaparak! Gözcüler dikip gelenlerin girmesine engel olarak! Anayasanın 49’uncu Madesine dayanarak…» «Hastadır o madde; geberecek…»

«Yaşatalım kardeşim! 49’uncu Maddeyi yaşatma derneği kuralım. Haklı iş yapalım! Hakkımızı koruyacak iş yapalım…»

Kendisinin de oralarda bir gecekondusu varmış gibi çalışmasını uzun süre anlamadılar Muharrem’in.

«Bütün yurtta öğrenci gençlik sizler için çalışıyor. Sizler için çalışıyoruz diye bize komünist diyorlar. Bizler sizin paralarınızla oku-

yoruz. Yasalarda gecekonduların yıkılmasını öngören maddeler yok. Bilgimizi, gücümüzü size sunuyoruz. Değilse niçin okuyoruz?» «Olmaz! Öğrenci işi tehlike! Öğrenci siktirsinaradan!..» «Sen öğrenciyi siktiredersen, onlarda gelip seni ederler. Aç gözünü korkak adam! Ev istiyorsun, iş istiyorsun! Köyde toprak yok, şehirde ev yok! Onlar Çankaya’da, Moda’da, sen gecekonduda bile değilsin! Otuz altı milyon metrekare Amerika’ya; size bir karış yok! Taş mısın, vatandaş mısın? Serseriliğin gereği yok! Haydi istersen gel döğ beni! İstersen öldür!..»

Erzurumlu Necati Balcan boynuna sarılıyordu: «Sen beni öldür babam! Ben helbet korkumdan böyle konuşurum! “Komünist öğrencileri sokmayalım aramıza!” Komser geldi böyle dedi. İmam Nuri’yi çağırdılar, ona da Emniyet’ten söylediler. Ben de onun için böyle derim benim babam. Ama o ki sen geldin, bizim için okuduğunu söyledin, bıraktım onların aklını, kendi aklıma güvenirim. Ne yapacaksak, haydi…»

Hıdırellez gibi bir buluşma oldu derenin ağzında. Biraz içeriye, çekildiler. «Konuşalım yapacağımızı haydi!..»

Oturup konuştular. Gecenin boyu uzadı. Cumartesileri pazarları uzadı. Kızlar gelip kadınlarla konuştular. Sendikalara, derneklere gittiler. Kıpırdatmak zordu çoğunu. İlle de kendi derneklerini kurup birleşmeleri gerekiyordu. Parti, destekleriz, yanınızdayız diyordu, desteklemiyordu; yanlarına gelmiyordu.

Sesi başı karcıkmış, eskimişti Erzurumlu Necati’nin: «Yıkılanı birlikte! Zararını birlikte! Bu mahalle şu mahalle yok; lazdır kurttur, boktur püsürüktür yok! Tüm gecekonduları birleştireceğiz. Sonunda ne olacak? Hükümet bize yer göstersin. Nasıl öteki yurttaşlarına veriyorsa bize de kredi versin. Gece değil gündüz yapalım kondularımızı. Kime ne zararı var?»

Nisanın sonunda bir gündü. Saat 9.00’da bir dozer, iki araba toplum polisi, on yıkım görevlisi, otuz işçi çıkıp geldiler. Polisler cop-lu tabancalıydı. Dozerin sürücüsü bıyıklıydı.

Muharrem, başka bir grupla Demetevler’in üstüne gitmişti. Celâl Dana’nın yanında Ahmet duruyordu. Anayasanın 49’uncu Maddesini Yaşatma Derneği yöneticileri öne geçtiler. Yıkım başlamadan tutanak  tutulmasını  istediler.   Kadınlar,  kartonlara yazılmış   49’uncu

382

KARA AHMET DESTANI

Maddeyi ellerine aldılar. Başka konduların halkı toplandı. Polis şefi, yıkım şefini pısırık buldu: «Tutanak filan tutulamaz! Amirimiz bize gidip yıkımı sağlayın dedi. Sağlamağa geldik!»

«Tutanak tutmadan yıkamazsınız!» diye çıktı Kâzım. «Yasa böyle! Başka türlü biz olaya gireriz. Yasayı, Anayasayı çiğnetmeyiz. İş büyür. Yaka numaralarınızı alırız. Sorumluluktan kurtulamazsınız. 27 Mayıs’ta giysi değiştirip kurtuldunuz, bu sefer hiçbir türlü kurtulamazsınız!»

Yıkım postası bekliyordu. Tartışma sürüyordu. Dozer sürücüsü inip geldi. Bakıyor, dinliyordu. Kâzım konuşurken, Ahmetgil geri çekildiler. Gittiler dozerin yanma. Kadınlar da o yana kaydılar.

«Sizde vicdan olsa biraz düşünürsünüz. Aynı kökten, belki aynı köydensiniz. Jandarma köylü, siz köylüsünüz. Yada yoksul şehir çocuğusunuz. Bu ne bilinçsizlik?»

Tartışmayı uzatıyordu Kâzım.

«Bizde kabahat yok, biz emir kuluyuz…»

«27 Mayıs’tan önce de böyle dediler, ama sorumlu düştüler. Valiler, polis şefleri, polisler kurtaramadılar paçayı…»

Birden bir harran gürran oldu dozerin orada. Koca makineyi bayır aşağı yuvarlamışlardı. Koştu yıkım postası. Toplum polisleri coplarını çekip koştular. Fakat kurtarmak olası değildi. Tekerleri havada, kavakların dibinde yatıyordu koca yıkım aracı.

Öğrenciler kaçacak, olan bize olacak diyordu konducular:

Kâzım bağırdı: «Kaçmıyoruz arkadaşlaar! Buradan kaçmıyoruz! Ayrılmıyoruz konducu arkadaşların yanındaan!..»

Polis şefi geldi: «Sizi karakola götüreceğiz…»

«Götüremezsiniz! Önce tutanak! Biz de kamu yönetimi okuyoruz. Tutanak tutun, götürün…»

Telsizleriyle konuşmağa başladılar. Haşmet bir arkadaş alıp şehre gitti. Yarım saat sonra Hukuk’tan, Siyasal’dan, Basın Yaym’dan minibüslerle, dolmuşlarla geldiler. Milletvekilleri, senatörler geldi. Vali yardımcısı, büyük polis şefleri geldiler. Havada helikopterler dönmeğe başladı. Serpmelerin orada bir yığılma oldu.

Muharrem, dernek yöneticilerini kıyıya çekti:

«Buraya kadar getirmek bile bir adımdır şu zevatı! Yıkarlarsa yıkarlar, dernek para toplar, yeniden başlarız. Unutmayın, Ankara’

KARA AHMET DESTANI                                 383

nın % 62’si gecekondu! Yıkılanlar yeniden yapıldığı için oldu bu! Sizinkiler de yapılacak, bir daha yıkılmayacak…»

«Bunu da yıkarlarsa elli olacak!» dedi Celâl Dana.

Büyüyen öğrenci kalabalığında, öncekilerle sonrakiler biribirine karıştı. İlk otuzu arıyordu polis şefi. Bulamıyordu. Tutup yakaladığı, «Ben sonradan geldim!» diyordu. Vali yardımcısı, «Elli kişiyi götürün, Merkez’de ayıklarsınız!» deyince, rasgele tıkmağa başladılar arabalara. Gazlayıp götürdüler sonra.

Nisanın sonunda bir gündü, Nurten’le Gençlik Parkı’nda oturduklarının ertesi günü. Ahmet’i o çok katlı yüksek yapıya gene götürdüler. Bu sefer, inin, yere bakın, koşun, sağa sola bakmayın demiyor-lardı. Vur ha vur etmiyorlardı coplan başlarına. İfadelerinin alınması da çabuk başladı.

49’uncu Maddeyi Yaşatma Derneği yöneticilerini de getirmişlerdi. Öğrencilerden 13, dernekçilerden 5 kişi savcılığa yollandılar. Ahmet, ifadesi sona kalanlardandı. «Yoktum, sonradan gitmiştim!» para etmedi. Tanıyan polisler vardı. Bir de hemen fişini bulup çıkardılar. Önceki olaylarda görülmüştü. Resmi vardı gruplar içinde. Ona göre tutanağını hazırladılar. İkindin çıkarıldılar mahkemeye. Bir avukat da getiremedi örgüt. O kadar çok mahkeme vardı ki, on avukat yetmiyordu. Onların da kimi Diyarbakır’a, Konya’ya, Elazığ’a, Malatya’ya taşınıp duruyorlardı.

Muharrem, gittikleri mahkemenin yargıcını görünce buruşturdu yüzünü: «Gene tutuklandık; yüzde yüz! Türk-Amerikan Hukukçular Derneği’nin üyesidir! Emperyalizmle savaşmayı, Amerikan aleyhtarlığını suç sayar bu hazret! İki yol var: Ya kaçmak, yada dikine dikine konuşmak! Tutuklanacaksak adam gibi tutuklanmak…»

Daracık bir salonda yapılıyordu duruşma. Yetkili memura karşı gelmekten ve ızrardan açılıyordu dava. Yargıç, savcılığın tutuklama istemlerini inceleyecekti. Önce Yaşatma Derneği yöneticilerini çağırdı sırayla. Adları, soyadları. Kimlikleri saptandı her birinin. Sonra soruldu.  Olayı anlattılar.

«Biz Efendim, Anayasanın 49’uncu Maddesi gereğince, dar gelirli yurttlaşlar olup, konutumuz olmadığı için, devletimizin bize konut sağlamasını bekledik. Verilmeyince, bulduğumuz ve sonradan dolandırıcılar olduğunu öğrendiğimiz kimselerden yer alarak evlerimizi

384

KARA AHMET DESTANI

KARA AHMET DESTANI

385

kurmağa başladık. Bu yolu biz açmadık. Ankara’nın yandan çoğu bu yoldan yapılmış gecekondularla dolmuş. Başkentin % 62’sinin gecekondularda oturmakta olduğunu Öğrenmiş bulunuyoruz. Bizden önce kurulmuş bir töreden ve mahalli görenekten yararlanıp evlerimizi kurduk Sayın Yargıcım! Gelip yıkmak istemeleri yasadışıdır. Biz polise karşı koymadık. Rica ettik. Dozeri dereye yuvarlamadık. Kimin yuvarladığını görmedik. Olay yeri kalabalıktı. Biz gerçi dernek kurduk. Amacımız dayanışma olup, Anayasa ve İnsanhaklarıevrenselbil-dirisi’ne uygundur. Olay yerinde bizden ve üyelerimizden başka çok insan vardı. Öğrencilerin yuvarladığını da kesin olarak görmedik Sayın Yargıcım…»

Öğrencileri çağırttı: «Gelsinler bakalım!» dedi. Geriye yaslandı. Girip dizildiler. Ahmet, en sonda bulunuyordu. Baştan başladı kimlik saptamaya. Sonra en sondan ifadeleri sordu: «Anlatın bakalım, olay nasıl oldu, ne yapıyordunuz orada?»

Ahmet başladı: «Bu sabah saat 9.00 sularında Derbent Serpmeleri denilen yörede gecekonduların yıkılacağını duyup gittik. Dokuzda yıkım postası ve polis ekibi, bir dozerle birlikte sökün etti. Halk, gecekonduların yıkılmasını istemiyordu. Yıkım şefi mutlaka yıkılacağını bildirince direnme başladı. Biz bir tutanak tutulmasını söyledik. Şef kızdı. Elindeki telsizle konuşmağa başladı. Bu arada olaylar kızıştı. Gerideki dozerin dereye yuvarlandığını duyduk. Ama nasıl yuvarlandı, kim yuvarladı, farkında değilim. Ben gerçi olay yerine ilk gidenlerdenim, fakat zararla, görevli memura karşı gelmekle ilgim yok.»

Yargıç sordu birden:

«Niçin gittin olay yerine?»

«Gecekonduculara yardım için.»

«Akraban mı bunlar, ne ilgin var?»

Düşünmeğe başladı Ahmet. Muharrem abi tutuklanacaksak adam gibi tutuklanmaktan söz etmişti.

«İlgim şu ki biz onlarla aynı sınıftanız…»

Yargıç düşünmeğe başladı: «(Ne demek aynı sınıftan? Sen okuyorsun Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde, bunlar okula gitmiyorlar! Nasıl aynı sınıftan oluyorsun?)» Sordu: «İlkokulu aynı şehirde beraber mi okudunuz?»

Bir puşkurma oldu salonda. Puşkuranları görmezlikten geldi Yargıç. Yeniden sordu:  «Nasıl aynı smıftan?»

Gözlerini Ahmet’in üzerine dikmişti; gülemiyordu Ahmet. Yutkundu bütün ciddiliğiyle. «O anlamda değil, sosyolojik anlamda. Hepimiz emekçi sınıftanız. Aslımız köylü. Eskiden kır emekçileriydik, şimdi şehir emekçileriyiz…»

«Öğrenci değil misin sen?»

«Öğrenciyim; ama anam babam emekçi!»

«Haa; sen işin içine siyaset karıştırıyorsun! Yani aramızda siyasal rabıta var demek istiyorsun. Ama öğrencilikle siyaset nasıl bağdaşır? Biz de öğrencilik yaptık, açardık kitaplarımızı okurduk…»

Yargıcın yüzüne sabırla baktı Ahmet:

«O zamanla bu zaman arasında çok şey değişti. Şimdi toplum sorunlarıyla uğraşmak da ders oluyor. Biz bugünkü öğrenciler, o dersimizi de, bu dersimizi de birlikte yürütüyoruz!»

Elini önündeki dosyanın üstüne vurdu Yargıç:

«Yaz bakalım!..» dedi önündeki yazıcıya. «Sanık Ahmet Kara’ nın tutuklanmasına…» Bir daha vurdu elini. «Tutuklanma da bir derstir! Bunu da yürüt ötekilerle…» Sonra kişeledi eliyle: «Geç köşeye!» Öteki sanığa geçti. 13 kişiden yedisini tutukladı, kapattı oturumu. Bu sefer Muharrem’e dokunmadı. Konduculara da ilişmedi nedense.

Adliye karakoluna götürdüler önce. Tutuklama teskereleri hazırlatılıp geldi. Bekletmeden Cebeci’deki cezaevine aşırdılar hemen. Ka-pıaltında arandı üst başları, ceplerinin, pabuçlarının, çoraplarının içleri… Sonra başgardiyan odasının yanındaki odada kayıtları yapıldı. Tecrit’e atıldılar. Beygiri bağlasan yaşamaz. İşlek bir hela kokusu. Boğucu bir gece geçirdiler. Ahmet, Haşmet, Metin, bir yatak yerine sığdılar. Sabaha kadar da yargıcın duruşmadaki haline güldüler. Dersler arasına bir ders daha katılmıştı, sıkıydı bu ders, kalacaktı ötekiler. Horlayan, sayıklayan, yellenen, korkudan bağıran, her saatte bir sigara yakan, hazır çiftkâğıtlı’sını içen… «Ne sulu bir düzende yaşadığımızın belirtisi bu cezaevi!» deyip deyip güldüler.

Çok kalabalık olmasaydı, tecrit’teki konuklukları uzayabilirdi. Ertesi gün tifo iğnesi oldular, berbere gittiler. Öğleye doğru dağıtım yapıldı. Dokuzuncu Koğuş’taydı siyasiler, vermediler oraya; böylece «komünistlerden zehir alma sakıncası»ndan korunmuş oldular.

25

386

KARA  AHMET  DESTANI

Yedinci Koğuş’un havuzu başında oturup küçük forum düzenliyorlardı; iyiydi burası. Yatak, gene de Dokuzuncu Koğuş’tan geldi iki takım. Bulunurmuş yedeklerinde. İki de koğuş kıdemlisi buldurdu. İkişer ikişer yatıyorlardı. Öğrenci adamın nereden olacak Ankara’da evi, yatak getirecek adamı?

Olay günü ikindin fakülteye koştu Nurten. Tutuklandığını öğrendi Ahmet’in. Ne gündü görüşler? Nasıl yardımcı olunurdu tutuklu bir yakma; sordu soruşturdu. İki gün sonra gidebildi 11.00’le 12.00 arası. İki paket çay aldı, iki paket çay şekeri, sabun, pirinç, fasulye. Zehra’yla birlikte gittiler. Çok hart hurttu gardiyanlar. Çok hırpalıyorlardı. Haftada altı gün «hapislerle hapis yatma»nın ve yaşamboyu bir ezik yaşamın hıncını görüşçülerden almayı seviyorlardı.

Fakülteden arkadaşlar gelmişti. Sigara almıştı Muharrem. Aynı koğuşta, bu yataktan şu yatağa konuk gelinip gidilirdi. Sigaran kahven, harçlığın, şekerin olmalıydı.

Daracık görüş hücrelerinde, camdan bakışıp telden konuşmak, o da hepi topu yirmi dakika; çok dokundu Nurten’e. Başka arkadaşlar vardı sırada. Onlar da paylarını alacaklardı yirmi dakikadan.

«Tutukluluğa itiraz dilekçesi yazdıracağız avukata. Tasalanma. Sınavlara kadar çıkarsın…» Ağız alışkanlığıyla söylüyordu Muharrem. Kendisi mi merak edecekti Ahmet’in? Anası, babası; hele bir de yıl yitirsin, deli olurlardı; ona tasalanıyordu.

Nurten giderken 40 lira yatırdı para işine bakan gardiyana. O kadar vardı yanında, gene getirirdi sonra.

37

KARA AHMET’İN DESTANİ

Daşdurakh Hilmi, artık Kara Bayram’ı adamdan saymıyordu. «Ama insanlık bağlıyor elimizi kolumuzu! Sabır gösterip aynı yerde çalışıyoruz serserinin kendisiyle! Çok istedik adam olsun, ama olmadı! Kalktı Siyasal’a, en birinci solcuların, komünistlerin fakültesine verdi oğlunu! Ocağına… Şimdi de…

Ahmet’in tutuklandığını en ilkin o duydu nasılsa! Koridordan geçerken Bayram’m önünde durdu: «Helâl olsun helâââl! Karataş’tan çıkıp Ankara gibi yerde devletin dozerini dereye yuvarlamak da bir iştir. Haggaten helâl!..» dedi.

Kara Bayram bakıp kaldı. Anlamak istedi anlayamadı. Sormağa da korktu. Kötü bir haber işitecekti belki. Bir dakika geç işitmesi karinaydı sanki. Sadece baktı Hilmi’nin yüzüne. Sözcük çıkmadı ağzından. Yüzünün rengine, derisinin kırışıklıklarına sindi sorulan.

«Kendi başını kurtardı da senin oğlaaan, şimdi Ankara’nın bayırlarında gecekonduculara arka çıkıyormuş. İki yüzden fazla toplum polisinin önünde, yıkım dozerini yuvarlamış derenin dibine! Böyle kahramanlara Rusya’da musyada madalya verirler! Valla! Bizim hükümet kadir kıymet mi biliyor? Tutuklamış!..»

«Be-benim Ahmet’i mi tutuklamışlar Hilmi Efendi?»

«Yok; benim Ahmet’i. Kimin oğlu okuyor Siyasal’da?»

«Benim Ahmet mi yuvarlamış dozer dediğini?»

«Yardımcılarını mardımcılarını, derdest!..»

«Hapiste miymiş?»

388

KARA AHMET DESTANI

«Hayır! Cezaevindeymiş!»

«Fakat Hilmi Efendi, çocuk güzel okuyordu!..»

«Gene okuyormuş ama, asıl işi bunları koğuşturmakmış; artan zamanlarında derse bakıyormuş! Şimdi cezaevinde!..»

Kredi filan almıştı! Hatta bir açığımızı kapatalım diye yolladı birazını. Böyle bir çocuğun eksik iş tutacağına inanasım gelmiyor. Sen bunu yanlış duymuş olmayasın? Soyad benzerliği filan olmasın? İnsanlar çift yaratılır derler. Adlar da benzeyebilir…»

«Eh! Benimki sana bir iyilik. Haber vereyim dedim. Belkim kalkar gidersin. Cezası kesinleşmeden yargıçların adamını bulup, azcık da para yedirip; öyle ya! Yada okuldan kaydını silmeğe kalkarlarsa müdürüne filan yalvarıp…»

Büktü boynunu Bayram. İlk olarak Daşduraklı Hilmi’nin yüzüne ters baktı. Başına gelenlerden daha büyük bir yıkım olamayacağına göre. Hilmi’yi kendisine düşman ederse, bu başına gelenden daha büyük belaya uğramayacağını düşündü. Başının üstünden kocaman bir taş, bir değirmen taşı kalkmış gibi oldu.

«Neresinden inceyse orasından kopsun Hilmi Efendi! Biz yolladık adam olsun! O gitti eşşek olduysa ne yapalım? Hoş burada kaldık biz ne olduk; onu da bilmiyorum ya!..»

Çok geçmedi, Haçça’ya indi havadis. Başından ayağına bir akım geçti. Islak betona mıhlandı. Taş gibi katıldı birden. Ne diyeceğini bilemedi Nafize’ye, Necibe’ye. Güçlükle toparladı kendini. «Dünyada kötü iş yapmaz Ahmet’im! Sen yanlış duymuşsundur! Yada yanlış gelmiştir havadis! Dünyada kötü iş yapmaz kara kuzum!»

Hemen fırladı. Bayram’ı buldu ikinci katta.

«Ne olup bittiyse duyduğun gibi anlat! Ne demek bu? Kim uyduruyor? Daha dün bir, bugün iki! Ne çabuk bıktılar yavrumdan? Kim yapıyor ona bu garezleri? Anlat ne duy duy san!..»

«Anlatacak yanı yok Haçça! Gecekonduculara arka çıkacağım diye yıkımcıların dozerini dereye yuvarlamış! Devlet de takmış bileklerine kelepçeyi, yörü demiş dama. Aferim Ahmet Kara’ya deyip madalya mı verecek?..»

«Dur dur, dur!..» dedi Haçça. «Birem birem konuş da anlaşılsın sözün! Kime arka çıkmış?»

«Gecekondu yapanlara…»

KARA AHMET DESTANI

389

«Ne yapmış gecekondu yapanlar?»

«Kaçak yapıyorlarmış hazine toprağına!»

«Kendi topraklarına neden yapmamışlar?»

«Ne gezer kendi toprakları? Hepsi çılbak! Ordan burdan toplanma gariban hepsi! Kaçak yapmışlar gecekonduları. Hükümetin polisi de yıkmağa gelmiş. Yıktırmamak için gecekonduculara arka çıkmış bizimki. Yanında yardımcıları varmış. Epey diretmişler. Sonunda bakmış yıkacaklar, yüklenip dereye yuvarlamışlar koca dozeri. Türkçesi bu. Daşduraklı Hilmi dürzüsü söyledi. Seviniyor tabii. İster mi bizim oğlanın adam olduğunu?»

Hiçbir şey demeden, yerinde döndü, usulca aşağıya yürüdü Haçça. «(Çok şükür, bin şükür!)» dedi içinden. «(Hırsızlık uğursuzluk yapmamış! Irz düşmanlığı yapmamış. Yoksullara arka çıkmış. Helâl süt emdiğini, göğsü merhametli insan evladı olduğunu belli etmiş; bin şükür!..)» İkindine kadar durmadan, «(Çok şükür, bin şükür!..)» çekti. «(Şükür çek Haçça, şükür çeeek, ah vah etmekten iyidir! Adam olup .onların oğlanları da arka çıksınlar yoksullara; şükür çek!..)» dedi.

* **

Muhtar duyup geldi ilçeden. Karataş’ta Nuri’nin Kahve’nin önü mıh gibiydi. Oraya yürüdü. «Ben demiştim beeen! Bu dürzü köyü bırakıp gitti! Köy bir mikroptan kurtuldu gerçi. Fakat bu sefer koca Burdur kirlendi! Oğlunu Ankara’nın Siyasal Fakültesine verdi, mikrop Ankara’ya sirayet etti! Beeeeen… Bizim Kara Bayram’dan söz ediyorum eey ahali! Oğlunu komünistlikten dama tıkmışlar; oh olsun! Fakat komünistin kralı burda! Kim diye sormak gerekmez hera-lım. Biliyorsunuz, Irazca! Eniğinin eniğini dama tıkmak yetmez, kendini tıkacaksın…» Ellerini çırpıyor, dizlerini doğuyor, sözden söze atlayıp gene aynı noktaya geliyordu. «Ben demiştim, beeen!.. Yavşak büyüdü bit oldu, enik büyüdü it oldu bakının! Derede öküz güttüğü yerde benim oğlanla Boz Ömer’e bıçak çeken, ırzım şuyum buyum diye isnat ve iftira ile uşakları dama tıktırıp ortalığı velveleye veren işte bu ocağın şeytanıydı!.. Görüyor musunuz hükümet şaşıyor mu? Alnının ortasında yazılı gibi nasıl buluyor malını? Herif gitmiş gecekondu yapımcılarına destek olmağa kalkmış! Yıkım dozerini yuvar-

390

KARA AHMET DESTANI

lamış dereye. Herif kardaşım, besili tabii! Yedi yedi devlet hastanesinin yalını, sekiz on yıldır iyice semirdi!  Tutup kolumdan  sallasa beni Havana’nın Sivri’nin başına fırlatır! Tuttuğu gibi koca dozeri dereden aşağı yuvarlamış! Gazetenin yazdığını okuyordu kaymakam şu bu. Karataş’ın ününü duyurdu. Bakarsın yarın köyümüze de gelir melaneti. Şöyle düşünür hükümet: Nerede yetişti bu it? Aslı esasr nereli? Bu gibi işlerde, aslını esasını, kökünü kökenini sorar Emniyet. Neresi bunun köyü? Karataş. Kim oranın Muhtarı? Gel bakalım-Hüsnü. Bu sıpayı vaktiyle niçin terbiye etmedin? Ettim ama, yetiştirip yolladığın kaymakamlar bıraktı mı? Yolladığın yargıçlar bıraktı mı? Onu, onun şeytan ninesini bırakıp beni suçlamağa kalktılar. Neyse! Gene Karataş’ın adı konu olacak. Siz siz olun, orda burda, “Öyle biri bizim köyden geçmedi, aslı yoktur, Burdur’un değil, Bursa’nın Karataş  köyünden  türemiştir!” deyin. Yalan boğazınızı mı alacak! Aman komşular! Ben de öyle dedim. “Yalanınız yok ama yanlışınız var; hatta Bolu’nun da bir Karataş köyü olduğunu İçişleri Bakanlı-ğı’nın çıkardığı Köyler kitabından okuttum; Bursa’nın, Karataş  kö-yündendir, bizim Karataş’tan öyle bir it gelip geçmedi!” dedim…»

Ağali ile Koşa, birer sandalyaya ters oturmuşlar, «Gelecek seçimde hastir çekelim bu dürzüye, adam gibi bir muhtar dikelim başımıza!» diye konuşuyorlardı. Kerimoğlu, Melek Hasan, hatta Halir İbiş, hatta Ekiz İsmail öyle diyorlardı. Çok yağmurlar yağmıştı, çok sular buğu olup göğe çıkmış, yağmur olup yere inmiş, akmıştı çaylardan! Yetmişti artık! Tak demişti artık. Gençler sıkıştırıp duruyordu:-«Yol verin biz yapalım kavata, sizin yapamayacağınız anlaşıldı!» diyorlardı. «Bugün yarın bizi de geçip önalacaklar…»

Ağali yan döndü, bağırdı Muhtar’a:

«Ulan gene başladın işbirlikçi ağızlarına! İttir kurttur, oturdun-buraya, ta Ankara’daki adamın aleyhinde ne konuşuyorsun? Ahmet’ Kara yuva yıkılmasına engel olmuş, senin gibi, zalimin işbirlikçisi olsa daha mı iyi olacaktı?»

Birden durdu, döndü, ellerini biribirine çarptı: «Allah Allaaah!» çekti Muhtar. «Ulan kardaşım, ben ne diyorum, sen ne anlıyorsun?’ Bu işin şimdi senlik benlikle ne ilgisi var? Köyümüzden birinin cezaevine girmesi iyi mi?»

Melek Hasan çarptı ellerini:

KARA  AHMET  DESTANI

391

«Koçyiğitler mekânıdır yirminci asrın burasında cezaevi! Yüreksizler siner, yürekliler girer. Girenler de bir gün çıkar. Önüne bakma, sonuna bak. Kara Ahmet, tırnaklarıyla söke söke okuyor, hem de as-¦¦hm unutmadan. Yerineceğimize sevinelim…»

Daha Muhtar yerinden kalkmadan, Ağali, Koşa, Melek Hasan, ötekiler yerlerinden kalkmadan, Irazca’nın kulağına vardı haber. Kardeşi Sultanca’yla oturuyordu evin hayatında. İkindin güneşinde ısınıyordu. «Oğul gitti, yavru gitti, yavrunun yavrusu gitti, ıssız odalarda kaldım, şu son’a bak!..» diyordu. Sultanca da, «Haydi seninkilerin “kimi Burdur’da, kimi Ankara’da, arayıp sormuyorlar, benimkiler burnumun dibinde duruyorlar da gene aramıyorlar ay Iraz aba!.. Evladın – “hayırsız olduktan sonra uzak olmuş, yakın olmuş bir değil mi?» diyordu.

Kerimoğlu’nun Durmuş geldi:

«Bir havadis dolaşıyor amma inanma Iraz hala! Komünistlikten ‘dama girmiş Ahmet Kara. Çekemediğinden yapmıştır dürzüler. Köylerden adam çıksın, katara girsin istemez yeyiciler! Köylünün uyanmasına razı olur mu orosbu avratlılar?» deyip geçti.

Denizler dalga vurur gibi avkmağa başladı Irazca’nın içi dışı. Durduğu yerde duramadı, kirman gibi döndü hayatta. Bir döndü, iki ¦ döndü, üç, beş, on beş döndü. Sonra çözdü dastarını, yellendirdi saçlarım. Bağladı, çözdü, bir daha bağladı.  Nuri’nin Kahve’den yana “baktı. Orada oturuyordu cımbıldak Muhtar. Duymuyordu ama bilip »dururdu neler saçmaladığını. Postacı Hamdi geldi o sırada. Mektup verdi, «Görülmüştür» yazıyordu.

«Asker mektubuna benziyor Iraz hala!» dedi Hamdi, Düzmeşe • yanına geçti. Kerimoğlu’nun Durmuş ayakyoluna oturup kalkmış, köy “içine dönüyordu. Mektup elinde bakmıyordu Irazca. Sultanca’nın gözü daha keskindi:

«Gel Durmuş gel, oku şu mektubu! “Asker mektubu” diye verdi “Postacı Hamdi. Asker mektubuysa beklemesin!» diye seslendi.

Durmuş geldi: «Bir daha söğeyim Iraz halamın önünde yeyici kavatlara, yüreği serinlesin!» dedi. Mektubu alıp  oturdu direğin di-T)ine. «Sevgili Nineciğim!» diye başlıyordu. Demiyordu «Yüksek bir Ihuzura takdimdir!»

«Asker mektubu değil Iraz hala!  Okunaklı bir efendi yazısı!»

 AHMtl   DKSTANI

Çevirip ardına baktı. «Torunun Ahmet Kara’dan geliyor. Ankara Merkez Cezaevi’nde olduğu doğrudur…» İki eliyle tuttu kâğıdı, okudu’ satır satır:

«Nasılsın, iyi misin? Hal ve hatırını sorup iki elerinden özlemle öperim. Kendimden havadis soracak olursan. Biliyorsun nineciğim,. liseyi Burdur’da bitirdikten sonra Ankara’ya okumağa geldim. Halkımın uyanması için şimdiden çalışmağa başladım. Haksızlıklardan, hırsızlardan yana kapıkulu bir memur olmaktansa, ezilenlerin okumuş evladı olmayı, onların davasına arka çıkmayı kendime yol olarak seçtim. Aradan duyduğun zaman üzülmeyesin diye bu mektubu yazıyorum. Yerinden yurdundan edilmiş, devlet tarafından bakımsız bırakılmış halkın gecekondularını yıkmağa gelen kuvvetlere karşı onların yanında yer aldığım için tutuklandım. Hırsızlık, uğursuzluk yada ırz’ düşmanlığı yapmış değilim. Yakında duruşmaların başlayacağını umuyorum.   Kendimin vede haksızlığa uğramış halkımızın  savunmasını” yaparak çıkacağım. Derslerim için merak etmeyin. Notlarım  iyidir. Sınavlara kadar çıkmak umudundayım. Çıkmasam da her zaman için’ halkımızın yanında yer alacağımdan kuşkun olmasın nineciğim. Torunun Ahmet Kara nerede ne iş yaparsa hep Irazca ninesinin önünde alnı açık olmayı, onun başını eğdirmeyecek davranışlarda bulunmayr düşünecektir. Bundan emin olmanı dileyerek iki ellerinden bir daha öperim…»

«Aşkolsun tekeye!.» dedi Durmuş. «Canım bu mektubu şimdi:: köyün kahvesinde okumak istiyor; valla aşkolsun!..»

Fırladı kalktı ivazca. Kaptı mektubu. Güneşe tuttu. Önünü ardını çevirip öptü: «Hepsinin ağzına bin kazan sıçayım şimdi, biiin!» diye bağırdı. «Nerde ne kadar südübozuk varsa, nerde haksız, yoksul’ düşmanı varsa; Ankara’da, Çankaya’da, Burdur’da, Bursa’da, eski yeni payitahtta, hastanede postanede, derede tepede, köyde şehirde kasabada; Kars’ta, Kayseri’de, denizde, havada ne kadar yiyici, çanak yalayıcı, ırz düşmanı, halk düşmanı varsa…»

Kerimoğlu’nun Durmuş atıldı:

«İşbirlikçileri de ekle Iraz hala!..»

«Nerede ne kadar işbirlikçi varsa, topunun ağızlarına sıçayım!.. Kötü mötü Bayram oğlum, Haçça gelinim; Ahmet de torunum! Dama’ düşmüş! Ne olmuşsa iyi olmuştur. Adam olun siz de düşün kavatlarH

KARA AHMET DESTANI

393

«Onu karalayanlar, onu yolundan döndürmeğe kalkanlar, kim olursa ‘-olsun, hepsinin ağzına biner kazan sıçayım! Onların sevmediği bir iş -yaptıysa doğru yapmıştır. Onların sevdiği işler kendilerine benzer…» Sultanca, kardeşi Irazca’ya bakıp yankılandırdı: «Kendilerine benzer!..»

«Kendilerine benzer elbet! Bunu bilmeyecek ne var!» diye elle-•rini yana yana açtı Durmuş: «Vede yanlıştır, yıkacağız o yanlışı!..»

Aşağıdan köy içine girdi Muhtarın traktörü. Köy içinin tozu ha–vaya kalktı. Akşamın koca bulgur kokularına traktörün arkaboru düşmanları karıştı.

Muhtar: «Devletin yasası var, polisi, candarması var. Savcısı yargıcı, valisi malisi var. Dünya uyumla çalışarak bakın nerelere vardı. Bizler ise ayaklanmacı, bozguncu; en gerilerde kaldık. Ama hiç unutmayın “rahat!” diye gevşetir gevşetir de, sonunda «Hazroool!” çekiverir bir de! Salıvermez seni bildiğin gibi. Bu dünyada ne sağa, -ne sola karışmadan, ellerin yana yapışık, göpgözel, upuslu duracaksın!» diyordu.

O sırada Durmuş geldi kahvenin önüne.

Durmuş’tan önce Melek Hasan: «O senin istediğin, ortaçağ kafası! Dünya o senin istediğin kafayı çoktan bıraktı Muhtar! Yoksam »haberin yok mu?» diye sordu.

*

**

«Yoksam haberin yok mu Bayraam?» dedi Haçça Burdur’un Ka-rasenir Mahallesi’nde kocasına. «Okumuş oğlumuz, senden de, benden de iyi bilir işini. Bilmeyecekse neden okuyor? Biz çıkıp geldik köyden, emekçi olduk da öldük mü? O da çıkıp gitti içimizden, okuyacak! Memur olmazsa o da emekçi olur. Kurar sendikasını. Girer partisine. Ben de imzamı attım Antalya’dan gelen Sağlık İşçileri Sen-dikası’nın bildirimine, üye yazıldım yoksam haberin yok mu?»

«Şunca yıldır birikmiş emeklerimiz zayolmasm diye korkuyordum, onun için pısıyordum Personel Şefi Salim Sarı’nın, Daşduraklı Hilmi’nin önlerinde. Bilmem haberin var mı, aslında Ahmet’in bu yollara akmasına içimden içimden seviniyordum. Çevremin baskısı, bu-•günümün yarınımın korkusundan, işsiz, desteksiz, dayanaksız kalmak

394

KARA AHMET DESTANI

korkusundan pısıyordum. Azıcık tabanım dayasa benim o yola senden” önce akacağımdan bilmem haberin var mı Haçça?»

«İt ürür, kervan yürür Kara Bayram! Daşduraklı Hilmi de bokumu yesin, Personel Şefi olacak dürzü de! Çalışıp alnımın terini, kolumun gücünü veriyorum, beleşten almıyorum aldığım üç kuruşu. En-kötüsü Karataş mıydı? Burası da kötü. Kötülerden yılmam. Gerekirse daha kötüsüne dayanırım; bilmem haberin var mı?»

«Bilmem haberin var mı Haçça, ben aslında Irazca anamın demirinden bir Bayram’dım! Daşşağı burulmuş tekeye döndürdü yaşam” beni. Bildiğin gibi çok basıldım şu Burdur’da. Bu ezik yaşam, bu bozuk düzen, vede sürdüğüm tatsız ömür gözümü çok yıldırdı. Ocu-dum  karakollardan, hükümetten!  Güvenim kalmadı savcılara,  yargıçlara.  Ondan  böyle bocalıyorum,  siniyorum;  bilmem  bundan daj haberin var mı?»

«Bilmem haberin var mı Bayram? Şerfe kız tutturdu: “Ana ille gir, ille gir sendikaya!» Ahmet oğlan daha demedi tek sözcük! Ama okuttum mektuplarını, aldım yolladığı parayı. Gönlüm bir duruldu,, bir kabardı. O yüzden attım imzamı. Belkim yakında greve de gideriz. Her grevde bir adım ileri diye yazıyor sendikanın ufacık gazej-tesi, bilmem haberin var mı?»

«Yok haberim, Haçça! Ama olacak…»

38

AKAN KOCA IRMAK

«Bilmem haberin var mı Ahmet yeğenim, geldi gazeteler!..» On gazete birden alıyorlardı cezaevinde. Ant,  Söz,   Aydınlık,

“Îşçi-Köylü, Devrim, Türkiye Solu, Halkın Kurtuluşu, Yeni Toplum,

“Yeni Ufuklar; on da dergi. Okuyorlardı uğul uğul. Bir ilginç haber bulurlarsa seslendiriyorlardı. Tartışma başlıyordu koğuşta.

«Bilmem haberin var mı, alttan alta bir kaynama bütün yurtta? Toplum polisi bile boykot yapıp, “Kahrolsun Amerika!” diye bağırıyor. Fatsa’da fındık üreticilerinin mitingi var. Değirmenköylüler bir

•çiftliği işgal ettiler. Esece’de ekinleri köylüler biçti. Polatlı’da topraksızlar mitingi yapıldı. Maltepe’de ECA fabrikasında 540 işçi fabrikayı işgal etti. Sarı sendika istemiyor işçiler. Sungurlar Kazan Fabri-

* kası’nda 700 işçi Çelik-İş’ten ayrılıp Maden-İş’e geçtiler. İşveren, Ma-den-İş’i sevmiyor. Çünkü DİSK’e bağlı. Atmak istiyor elebaşılarını. Bu sefer fabrikayı işgal ettiler. Üç gün sonra askeri birlik komutanı araya girip uzlaşma önerdi, kaldırdılar işgali. Ankara’da, İsparta’da Ges-İş grevi var. Katılan 10.000! Gunterm Isı Sanayii’nde, Kâğıthane’deki Kristal Cam Fabrikası’nda, Kartal’daki Jawa Motosiklet Fab-rikası’nda, Alibeyköy Özkardeşler Civata Fabrikası’nda, Adana Milli Mensucat’ta, Ankara Üstün Çelik’te grevler, direnişler ve benzeri olaylar… Bir özet var beşinci sayfada, oradan okuyorum: Bursa’da 22, Kocaeli’nde 25, Ankara’da 61, Adana’da 62, İzmir’de 81 ve İstan-

fbul’da 230 olay!.. 1965-70 arasında 69 miting, 82 direniş, 45 işgal,

396

KARA AHMET DESTANI

539 grev!.. Her grev bir öğrenme… Bu yüzden bilmem haberiniz var” mı, iktidar 1963’te yürürlüğe giren Sendika ve Grev yasalarını değiştirmek istiyor. Tasarı komisyonlardan geçti, genel kurula geliyor., Dokuzuncu maddesi: Bir işyerindeki işçilerin 1/3’ünden azını temsil”‘ eden sendikalar kapatılacak. Bu demek, yeni gelişen devrimci sendikaların ezilip, Amerika’nın kılavuzluğuyla kurulan patron yanlısı sendikaların büyütülmesi! Bilmem haberiniz var mı, sendikacılıkta, sen–dika çokluğu zaaf tabii. Büyük sendikaların küçükleri yutması iyi.-Fakat bu durum, şu anda bizim ülkede tersine. Büyüklerin çoğu san. Gittikçe eriyorlar. Yasa çıkartarak ayakta tutmak istiyor sermaye bunları. Bilmem haberiniz var mı, Türk-İş pek razı bu tasarıya Halk Partili bazı milletvekilleri de sevinçli:  “Tasan komisyonlardan geldiği’ gibi geçip gidecek. Kırılacak DİSK’in beli!” Bilmem haberiniz var mı, aylardır yayın yapılıyor: “Sendika ağalığı, grev hakkının kötüye kullanılması, bu yüzden üretimin düştüğü…” gibi yayınlar… Ama % 100, % 106’dır son üç yılda sanayicilerin safi kân, ne haber! Tüccarınkini bilen yok… Bilmem haberiniz var mı, TİP’in iki milletvekilinden biri, Rıza Kuas Meclis’ten haykırdı: “Tasarı bu biçimde çıkarsa, DİSK anayasal hakkını kullanarak direnecektir! Çalışma Bakanı Türk-İş’in Erzurum kongresinde  DİSK’i   kapatacaklarını   söylemişti.  Devrimci Türkiye işçi sınıfı buna izin vermeyecektir!” Bilmem haberiniz var-mı AP’li sendikacı milletvekili Hasan Türkay da,   “Ben milliyetçi Türk işçisine ‘devrimci’ sıfatını yakıştıran Rıza Kuas arkadaşımıza teessüf ederim!” demiş. Rıza Kuas yeniden haykırdı: “Mahkemelerde Türk-İş’ten yana karar veren yargıçlar primle Amerika’ya yollandılar. Bu yasa çalışma hayatına bir kışla düzeni getirmek istiyor; olamaz!..”»

«Bilmem haberiniz var mı, üniversite öğretim üyeleri tasarının aleyhinde! Ankara’dan dört anayasa profesörü Cumhurbaşkanına mektup yazmış. İstanbul’dan otuz öğretim üyesi bildiri yayınlamış. Bilmem haberiniz var mı, polis bu sefer de Fen Fakültesi’ni basmış. Götürmüş laboratuvarda molotof kokteyli  yapmağa yarayacak maddelerin hepsini. Bilmem haberiniz var mı, bir arkadaşımızı daha kurşunlamış faşolar Eğitim Fakültesi’nden. İki yaralı var bizim Siyasal” dan, biri Feyzullah Temeltaş!.. Bilmem haberiniz var mı, Kelbaş’ın-kardeşlerinin de ilişiği varmış öğrenci kırımıyla. Katilleri Kanada’yaa

KARA  AHMET  DESTANI

397

aşırıyorlarmış ne olur ne olmaz! Biri bile ele geçmedi heriflerin baksanıza…»

«Bilmem haberiniz var mı, DİSK yönetim kurulu da, bu tasarı çıkarsa direneceğini açıkladı… Ve bütün işyeri temsilcilerini 14 Haziran’da toplantıya çağırdı… Bilmem haberiniz var mı Meclis genel kurulunca 3,5 saatte görüşülüp geçti tasarı… Bilmem haberiniz var mı, alttan alta bir ırmak akıyor, akıyor çoğala çoğala! Biribirleriyle uğraşırken yukarda aydınlar, hem de liderler, dalga dalga toplanıyor üreten yaratan insanlar…»

«Bilmem haberiniz var mı, işyeri temsilcileri karar almışlar, 17 Haziran’da bir miting var Taksim Alanı’nda. Fakat 15’inde başladı direniş. Radyo İstanbul’da birtakım olaylar söylüyor…»

Yatağını kapının karşısına gelen duvarın orta yerine köşk gibi kurmuş, namazla’sını duvara asmış, başında beyaz takke, teşbih çekerek oturan, gerçek fiilini saklayıp trafikten yatıyorum diye konuşan Koçhisarlı Basmacı Hamdi güldü bıyık altından:

«Taktiiik!..»

«Eh; bir taktik de bizimkiler uygulasın, çok mu gördün bre Hamdi dayı!» dedi Ahmet Kara, gazeteleri orta yerdeki masaya koydu. Bir haber almalıydı neler olmuş İstanbul’da? «Söylemez canma yandığımın radyosu!» diye Kamanlı Hacı’nm Philips’ine baktı uzaktan. «Türkü oldu mu açar, Haberler gelince kapatır. Haberler’i de haber olsa! Söylemez işin doğrusunu Ankara!»

Muharrem’den almıştı cezaevinin havasını. «Onun koğuşuyla bu koğuş başka; ne olsa aynı koğuşa düşmedik!» diye yadırgıyordu koğuşunu. Bir hain propaganda sürüp gidiyordu öğrenciler hakkında. Esip savruluyordu kahvelerde hanlarda, camilerde mescitlerde; Anadolu’da, Trakya’da uzun yol şoförlerinin ağzında; garajlarda, yol kahvelerinde; açık, kapalı cezaevlerinde uzalıp kısalıp gidiyordu o hain propaganda. Ayart büyüden güçlüydü gerçekten. Çok uzun aldanmalardan sonra yıkılıyordu yalan. Çok uzun aldanmalardan sonra diyorlardı: «Bunlar bizim halkımızın çocukları, bizim çocuklarımız…»

Erkilet bucağından Alâaddin Usta:

«Bir cahillik yaptım, yıktım Allahm binasını! Öfkeme kapıldım, bakma! Yarım saat önce aklımda yoktu öldüreceğim. Yarım dakika önce bile yoktu. Evlerimiz yan yanaydı. Çekme demir atölyesinden

OHO

ikindin çıkar gelirdim. Sulardım bahçesini kondumun. Komşum kom-ser yardımcılığına kadar çıkmış bir polisti. Bizim hortumu alırdı. Dolaşırdı kadife çiçeklerinin arasında picamalı. Kadına kıza çemkirirdi, aldırmazdım. “Vermeyelim şu hortumu Alâddin!” derdi bizim çocuklar. “Siktiret, bir gün polisliğini soyunur, insanlığını giyinir! Verin, insanlık bizde kalsm!” derdim. Korkumdan mı verdiriyorum sanırdı kimbilir? Bir gün de bana çemkirdi. Ne dedik, demedik, kapıştık! Altüst oluyorduk. Bir ona dolanıyordu, bir bana bizim hortum. Baktım tabancasını çekiyor itoğlu it! Savurdum çapayı. Omuzbaşma diye vurmuştum, bayıltırım da tabancası düşer; meğer enseköküne gelmiş. Dili dışına çıktı birden. Hık etti. Gitti tepesinin üstüne. Şimdi cahillik diyorum, her ne ise! On sekiz yıl verdiler. Ahmet Efendi, aslan yeğenim, ne olsa doğru değil insan öldürmek. Sanma ki şu namazları burda kılıyorum. Daha önce de kılardım. İşçiydik ama yoktu sendikamız. Şimdi az çok eriyor aklımız ileri geri. Ara sıra konuk giderim Kuledibi’nde yatanlara. İyidir gardiyanlarla aramız. «Alâddin komünistlerle dostlaştı, namazı bıraktı!» demesinler diye sürdürüyorum. Basmacı Hamdi gibi değilim içimi sorarsan. Kızma, onun da içinde kimbilir hangi burgaşık düğümler var? Senin sıkıntın radyo mu? “Pilini bu sefer ben takacağım!” der alırım. Alır, istediğin gibi kurcalarsın. Hiçbir zaman bir radyo ile senin gibi bir genci değişmem, değiştirtmem! Sekiz transistorludur kavatmki. Çin’i bile alır! Kıbrıs çıkar, Sofya çıkar, geceleri Amerika’nın Sesi çıkar! Çıkar Moskova! Parası gibi radyosu da güçlüdür Hamdi abeyimin. Hamdi abeyim, gözümün yağım yesin! Hamdi abeyim, canımın çekirdeğini yesin!..»

Kalktı usulca, Hamdi abeyinin yatağına konuk vardı. Meydancısı kahve yaptı piknik tipi bütangazını yakıp. Sigarasını tuttu. Yırtılıyordu sabırsızlıktan. Öyle uzuyordu konukluğu Erkiletli Alâaddin Us-ta’nın. Bir yandan «bigayrihakkma» yatışının öyküsünü dinliyor Ham-di’nin, bir yandan da çiğinlerini çekiyor: «Kolay mı be aslan yeğenim? Radyosunu alma, canını al herifin! Birden istenmez ki!» diye işaret veriyordu.

Akşam da oldum oluyorum’a gelmişti. Haberler’de ne diyecekti kimbilir Ankara? Kaç kişi ölmüştü, ne olmuştu? Asker çağırmışlar mıydı? Hiç olmazsa yabancı radyoları bulabilseydi? Basmacı Hamdi,

KARA  AHMET  DESTANI                                 399

akşam  yemeğine de alıkoydu Alâaddin Usta’yı.  Haberler’de açtırdı radyoyu da:

—  İstanbul’da, sol eğilimli Devrimci İşçi Sendikaları Konfede-rasyonu’na bağlı bir kısım işçiler, Millet Meclisi’ııde görüşülerek kabul edilen tasarıyı protesto etmek amacıyla bugün  8.00’de direnişe geçmişler, sonra da işyerlerinden çıkarak çeşitli kollardan yürümüşlerdir. Yer yer trafiğin tıkanmasına yol açan olaylarda bazı karışıklıklar çıkmış, ancak ölen ve yaralanan olmamıştır; nokta!

—  Kocaeli yöresinde de benzer olaylar görülmüş, bazı fabrika ve işyerlerinde çalışan işçiler, yürüyüş yapmışlardır; nokta!

—  Ankara’da Ulusal Basımevi işçileri; basımevi ve Ulus gazetesini üç buçuk saat süreyle işgal etmişlerdir; nokta!

Alâaddin Usta, Basmacı Hamdi’yi öğüp bitirdikten sonra biraz da öğrencilerim öğdü:

«Kendileri için değil savaşımları! Büyüdükleri zaman da böyle giderlerse, bravo hepsine! Güzel günler görünecek demektir halka, hem de bütün millete! Tabii yeyicilerin işi biraz zorlaşır o başka! Terlemeden yaşayanların suyu kesilir, arkı akmaz olur; olsun!..»

«Ticaret hususatında da komünistliği getirirler mi dersin Alâddin can? Nedir görüşün?..»

«Çok şişiriyorlar varsıllar bu konulan, ne kadarı asıllı, ne kadarı asılsız, bir karar veremiyorum. En iyisi kendilerinden dinleyip anlamak! Şahsıma, ben bir eğri yanlarını göremiyorum. İşçi köylü diyorlar. Esasında helâl kazanıp helâl yiyeni arkalıyorlar…»

«Biraz kibirli gibi duruşları; kızıyorum!»

«Görünüşe demiş aldanma, ne olsa ciladır!»

«Cila da biliyorsun kavlar kalkar güneşten!..»

«Öyledir! Bir de en hayran olduğum husus bu gençlerde, yerler yerler dayağı, of demezler yahu! Onca işkence kıyım vız gelir tırıs gider arslanlara…»

«Çağırsak gelirler mi birer kahvemizi içmeğe?»

«Meydancını yolla; yada izin ver ben gideyim.»

Elini şaklattı Basmacı Hamdi: «Yusuuf, git çağır Öğrenci Beyleri! Şayet bir mahzur mani yoksa, gelip birer kahvemi içsinler…»

Dürttü Alâaddin Usta dizini hafif: «Yalnız bir husus var dikkat edilecek Hamdi abeyim, öteki arkadaşları da çağırmalı ki, ayrıcalık

400

KARA  AHMET  DESTANI

yapılıyor sanıp rahatsız olmasınlar! İnce duyarlı gençlerdir. Bana içlerini açarlar, dinlerim günde üç beş öğün…»

«O zaman çay demletmek en iyisi be kardaşım! Gelsinler içsinler cümle ten; vede içelim hepimiz…»

Gelip oturdular. Çevre yataklardan yerler açıldı. İki sandalya kapının yakınından, iki sandalya Keskinli Mahir’in oradan…

«Bu avrat sattığımın Ankara, hiç anlaşılır vermiyor Haberler’i be yeğenler!.. Şu hariç düvelleri de biraz kurcalayın bakalım, ne diyor İstanbul’da, İzmit’te cereyan eden amele olayları için?»

Ahmet, Basmacı Hamdi’nin Grundig’ini, takır tukur ettirdi, buldu BBC’yi. İngilizce söylüyordu. Göstericilerin geç saatlere kadar ellerinde pankartlarla İstanbul’da bütün semtlerde ve İzmit-Ankara yolunun yakınındaki fabrikalardan çıkarak İzmit Çocuk Parkı’nda konuşmalar yaptıklarını söylüyordu.

Birden Türkçe yayınını buldu Sofya’nın:

—  Günün önemli haberleri…

—  İstanbul’da bulunan muhabirimizin bildirdiklerini veriyoruz. Değiştirilmek istenen sendika ve grev yasasının yeni şeklini protesto eden işçiler, çeşitli işyerlerinden çıkarak şehirde gösteriler yapmışlardır; gösterilere 70.000 işçi katılmıştır…

Top gibi bir haykırma patladı koğuşun ortasından. Sadece öğrenciler değildi, Alâaddin Usta da fırlamıştı havaya: «Haşşöyle yahu, biraz açıkla şunu be yeğenim!..»

Akım geçmiş gibi titredi derisi Ahmet’in.

—  Ankara-İstanbul karayolunun iki yanında yer alan fabrika ve işyerlerinde çalışan işçiler Kartal’a  doğru yürümüşler,  Başbakan Demirel’in kardeşlerine ait Haymak Fabrikası’nı  tahrip etmişlerdir. Maltepe Sigara Fabrikası’nda işçilerin yürüyüşe katılması konusunda işçiler arasında tartışma çıkmıştır…»

«Burası anlaşılmadı, neden çıkıyor tartışma?» «Katılmak istemedi bazıları…»

—  Bakırköy’deki  fabrikalarda  çalışan  işçiler Londra asfaltına çıkarak trafiği engellemişlerdir.

—  Eyüp yöresindeki fabrika ve işyerlerinde çalışan işçiler de Topkapı’ya doğru akmışlar, Kâğıthane’ye geldikleri zaman polis tarafından durdurulmak istenmişlerdir. Güvenlik kuvvetlerinin iki iş-

KARA AHMET DESTANI

401

çiyi gözaltına alması üzerine karakolu basan işçiler arkadaşlarını kurtarmışlardır.

Bütün koğuş sessizliğin içindeydi. Az cezalısı, çok cezalısı, şu kafada, bu kafada olanı…

—  Şehrin çok yakınındaki fabrikaların işçileri Taksim, Gümüşsüyü ve Şişli yönünden yürümüşlerdir.

—  Tuzla ve Çayırova yönündeki işçilerin Gebze’ye doğru yürüdükleri görülmüştür. Bu arada havada helikopterler dolaşmıştır.

—  İzmit’in doğu kesiminde  Köseköy yöresindeki  fabrikaların işçileri, Pirelli ve Good-Year lastiklerinde çalışanlar; batı kesiminde Yarımca yöresinde çalışanlar; Gazal, Aygaz, Anadolu Döküm, Türk Kablo İşçileri; şehrin Çocuk Parkı’nda toplanıp çeşitli gösteriler yapmışlardır. İşçi sözcüleri Türkiye’de sendikacılığın boğulmak istendiğini belirtmişlerdir.

«Bunlar bizim haritayı tam tüm biliyorlar be kardaşım!» «Moskova mı burası?» «Sofya… konuşuyor!»

—  İşçiler taşıdıkları pankartlarda, “Anayasaya aykırı yasa çıkaranlar işçi düşmanıdırlar!”, “Bu  tasarı geri alınıncaya kadar  direneceğiz!” demişlerdir. Ayrıca, “Katil iktidar!” “Kahrolsun Amerika!” “Bağımsız Türkiye!” sloganlarını söylemişlerdir.

—  Sayın dinleyiciler, İstanbul’da bulunan muhabirimizin az önce bildirdiğine göre, direniş ve gösterilere katılanlar sadece devrimci eğilimli DİSK’e bağlı işçiler değildir. Tutucu karakterli ve Amerika yanlısı Türk-İş Konfederasyonu’na bağlı işçiler de DİSK’in başlattığı eyleme katılmışlardır. Olayların, işçi üst kuruluşlarını aştığı belirtilmektedir…

«Ohooo; oho, oho, oho!..» Doğruldu, «Ohooo!» dedi Ahmet de.

Her şeyi değişip akmada

Bu hal beni hayran bırakmada…

«İşçilerde yürek çatal; bunu iyi bilirim…» «Haggaten hayran olunacak bir durum!..» «Vede maymun gözünü açıyor, beylerin haberi olsun!»

26

402

KARA AHMET DESTANI

«Eskiden de yürüyüşler olurdu 300 kişi, 500 kişi! Şimdi 70.000, 100.000! Giderek milyonlar yürüyecek heralım… Akacaklar…»

Ne akıştır ki bu

Ne evveli var, ne sonu…

«Tâ 1835’te, İstanbul’da Feshane Fabrikası işçileri, Türkiye’de emeğini satarak yaşamağa başlayan ilk işçiler… 1872’de Tersane işçileri, Müslüman, Hıristiyan, ülkemizde ilk grev… Beyoğlu telgraf işçileri… Beykoz Kundura işçileri… Aynı yıl Ömerli demiryolu işçileri… Bir akış kii…»

Ne evveli var, ne sonu…

«1875: Sürüyor grevler. 1880: Haliç vapur işçileri, Haydarpaşa demiryolu işçileri, Tatavla’da kunduracılar… 1885: Odun depolarında çalışanlar…»

—  Sayın dinleyiciler, Türk-İş’e bağlı EAS ve MUTLU akü fabrikalarının işçileri; Koruma Tarım İlaçlan, Chrysler Fabrikası’mn işçileri, DİSK’in başlattığı gösterileri destekleyenlerin başında yer alıyorlar. Fabrika müdürleri, güvenlik güçleri, işçileri engellemek iste-mişlerse de başaramamışlardır…

«1895: Kuruluyor Amel-i Osmani Cemiyeti… 1900: Grevler… 1905: Grevler… Sansaryan Han’ında işçiler… Polis karakollarında işçiler… Padişahlık ve Cumhuriyet’te işçiler… aydınlar…»

Gebedir her sükût bir yükselişe. Kabil mi karşı durmak

bu köpürmüş gelişe? Heraklit, Heraklit!

akar suya kabil mi vurmak kilit?

Ahmet, oynattı radyonun ibresini. Dağları, dalgaları aşarak, inip çıkarak, süzülüp geldi sesler.

—  Sayın dinleyiciler, burası Bükreş! Türkiye’den aldığımız haberleri bildirmeğe devam ediyoruz. Bugünkü direnişlere katılan fab-

 

rika ve işyerlerinden bazılarının adlarını veriyoruz: Arçelik, Gisla-ved, Grundig, EAS Akü, Philips, Chrysler, Çelik Halat, Uzel Traktör, Türk Kablo, Auer, Bürosan, Aygaz, Derby, Elektro Metal, Çelik Endüstri, AEG-Eti, Devlet Malzeme Ofisi, Sungurlar Kazan, Türk De-mirdöküm, Şakir Zümre, Simso, Simko, Singer, Otosan, Hoover, Eter-nit, Gazal, CibaH Tekel Kutu, Demirel Kollektif Şirketi, Esas, Makine Tarım, Magirus, Mutlu Akü, Aksan Aliminyum, Haymak…» «Bir ırmaktan da beterdir akan, be yeğenim…» «En uyuyor sanıldığı bir sırada en gür akan…»

Ben bu sokakta

Bv.rda kalmazdım bu kadar çok

Anlamasam akan suyun lisanını.

Kimbilir belki de böyle bir akşam,

böyle bir akşam,

Heraklit aklını

yeşil gözlü zeytinliklerde akan suya eğdi ve dedi:

«Her şey değişip akmada Bu hal beni hayran bırakmada…»

«Yusuuuuuuf; Öğrenci Bey Abeylere çay ver oğlum!» Alâaddin Usta kalktı usulca. Elini koydu bütangaz tüpünün üstündeki çaydanlığa: «Bu akşam ben sunmak istiyorum gecenin çayını!..» Ufacık tefecik vücudunu beceriyle bükerek süzdü çayları, kattı kaşıkları, dolaştırdı tepsiyi. Dolaştırdı en yoksulundan, en gencinden beriye doğru…

Geç vakit, «Eee be Alâaddin can; kalkıp birer abdes alıp, namazlarımızı da kılalım, sonra yatıp biraz da yeri dinleyelim haa; ne dersin?» dedi Basmacı Hamdi.

Alâaddin Usta, Basmacı Hamdi’nin yüzüne şaşırtıyla baktı: «Almadık mı abdesimizi, kılmadık mı namazımızı be kardaşım? Sen de hiç anlamıyorsun olup bitenleri heralım!..»

«Öyleyse yatalım, bakalım yarın ne gösterir felek!»

Radyonun kulağını büktü, çıt kapattı; sonra da: «Yusuuuf! Sen

getir leğeni ibriği gene!» dedi. «Ben hiç olmazsa ayaklarımı yıkayayım! Abdesimi de alayım usulca; nene lâzııım!..» Kaldırdı meydancısı Yusuf’u.

Ne kadar geç geliyordu cezaevine gazeteler!

«Müdüriyet, satıcıyı içeri almadan önce, sayfaları satırları teker teker inceletir. Mahkûmu galeyana getirecek bir haber varsa zapteder, yoksa bırakır… Geç geliyor, daha da gecikebilir: Dünkü direnişe bel-kim bizim mahkûmlar da katıldı, belkim kırıp çıktılar Davutpaşa’nın, Üsküdar’ın, Sultan Ahmet’in, Paşakapısı’nın kapılarını… Deniz ateş almaz amma… amma’sı olabilir işin…»

11.00: Yok.

11.30: Yok…

12.00: Yok…

12.30: Yok…

13.00:  Radyoda birkaç cümleden başka bir şey yok!

—  İstanbul ve İzmit yöresinde dün başlayan  olayların bugün de yer yer devam ettiği görülmüştür. Polis ve asker gereken tedbirleri almıştır…

«Hımm!.» etti gazete bekleyenler. «Karıştı işin içine asker…» 15.00:  Gelebildi gazeteler: Boy boy resimler ki… Taşan bir deniz Topkapı’nm  oralar. Renkli resimlerini koyup,  «Tarihimizde en büyük direniş!» diye başlık atmışlardı.

«Yavaş ol! Belki o kadar değil, ama büyük!..» Gündüzleri biraz zor geliyor Londra’nın, Bükreş’in, Budapeşte* nin, Sofya’nın sesleri. Kıbrıs’tan da bir şey çıkmıyor. Moskova bulunamıyor. Basmacı  Hamdi ses çıkarmıyor Öğrenci Beylere. Yeni  pil aldırdı Alâaddin Usta. Saat 18.00: Konuştu Sofya.

—  Sabahın erken saatlerinde fabrika ve işyerlerinde toplanan işçiler bugün  de çeşitli  kollardan yürüdüler. Levent ve Mecidiyeköy yöresinden İstinye’ye inen işçiler, Kavel Kablo Fabrikası işçilerini de alarak Zincirlikuyu yönüne doğrultular. Tekfen Fabrikası işçileri de göstericilere katıldılar. Barikat kuran polis kadın işçileri copladı. İşçiler barikatı yardılar. Philips Fabrikası önüne geldiler…»

«1905: Aydın demiryolu işçileri grevi…»

«1910: Grevler durdurulamıyor… Maden işçileri grevi…»

—  Topkapı yöresinde,  surların  dışında çalışan   işçilerin  yürü-

KARA AHMET  DESTANI

405

yüşleri çeşitli kollardan saat 8.00’de başlamıştır. Bakırköy yöresinde çalışan işçiler İncirli kavşağında toplanmışlardır. İşçiler Fmdıkzade’de kurulan barikatı yarıp Fatih’e yürümüşlerdir. Vezneciler, Hasanpaşa Fırını önü, Beyazıt ve Divanyolu’ndan Cağaloğlu’na gelmişlerdir. Kurulan asker barikatını aşarak Sirkeci ve Eminönü’ne inmişlerdir. Polis, işçilerin yürüyüşünü kesebilmek için Galata Köprüsü’nü açmak zorunda kalmıştır…

Ne evveli… ne sonu…

«1920: İşgal altındaki İstanbul’da grevler…» «1926: Grevler…»

«1927: Liman işçilerinin grevi. Bu grevde polis silah kullanıyor. On beş işçi öldürülüyor…»

Varılacak yere

kan içinde varılacaktır..

Ve zafer artık hiçbir şeyi affetmeyecek kadar

tırnakla sökülüp koparılacaktır.

—  Silahtarağa yöresindeki fabrika ve işyerlerinden çıkan işçilerin Eyüp yoluyla Taşlıtarla’ya, Alibeyköy üzerinden Silahtarağa’ya, oradan da Sungurlar Kazan Fabrikası önüne gelerek gösterilerde bulundukları görülmüştür…

«1929: Grevler… İşçi liderleri tutuklanıyor…» «1930:  İşçiler parti kurmak istiyorlar…» «1935: Hükümet, sarı dernekler kurduruyor…»

—  Otosan’dan Singer Fabrikası’na çıkan, Çayırova’dan, Pendik’ ten gelen on binlerce işçi Ankara asfaltında denizler gibi dalgalanarak Bostancı’ya gelince iki kola ayrılmışlar, Bağdat Caddesi yoluyla Suadiye, Şaşkmbakkal, Fenerbahçe üstünden Kadıköy’e, Ankara asfaltından Haydarpaşa’ya, Kızıltoprak’tan gelenlerle birleşerek Kadıköy Kaymakamlığı önündeki  topluluğa  katılmışlardır. Bağdat Cad-desi’nde, Suadiye’de oturanlar, işçilere çiçekler vermişlerdir. Kadıköy Kaymakamlığı önünde güvenlik  güçleriyle çıkan çatışmada binanın camlan kırılmış, resmi ve özel arabalar yakılmıştır…

«1939: İkinci Dünya Savaşı, işçiler zor dönemler yaşadılar…» «1946: İşçi örgütlerinin kurulması çabalan arttı. Tartışmalar oldu, sendika mı, dernek mi? Hükümet dışardan, özellikle Birleşik Amerika’dan uzmanlar getirtti..» «1952: Türk-İş kuruldu…»

—  İzmit yöresinde çalışan işçiler Maden-İş  Sendikası önünde toplandılar. Good-Year ve Pirelli’de çalışan işçiler, yöneticilerini aşarak direnişe katıldılar.

—  Gebze yakınlarında Çivi ve Tırpan fabrikalarının işçileri yürüdüler. İşçiler kurulan barikatları aştılar…

«1961: Türkiye İşçi Partisi kuruldu…» «1964: Grev hakkı alındı…» «1965: TÖS kuruldu…» «1967: DİSK kuruldu…»

—  Sayın dinleyiciler, alman son haberlere göre, İstanbul ve İzmit yöresindeki direnişlere 150.000’den fazla işçi katılmıştır. Bu direnişlerde dört işçi ölmüş,  100 işçi yaralanmıştır.

19.00 Haberleri’nden Ankara konuşuyor:

—  İstanbul ve Kocaeli bölgesinde  meydana gelen olaylar nedeniyle hükümet bölgede sıkıyönetim ilan etmiştir. Karar saat 21.00’de yürürlüğe girecektir…

«Sıkıyönetim Meclis’te tartışılmıştır:

“Bu yasadışı olaylar demokratik rejimi yıkmak için ideolojik bir felsefenin, daha doğrusu bir ihtilalin provasıydı. Bunun üzerine sıkıyönetim kararı aldık.”

“Sıkıyönetim yasa dışı bir yönetim değildir, Anayasada vardır.”

“DİSK, Marksçı, Leninci bir ihtilal örgütüdür…”

“Bu olaylar kesin olarak bir ayaklanmadır…”

“Bundan önce Taksim Alanı’nda, üniversitelerde, Konya’da, Kayseri’de daha kanlı olaylar oldu. O zaman bunlara niçin ayaklanma demediniz? Biz namuslu bir yönetim istiyoruz! Sıkıyönetim ilanına gerek yoktur…»

Sıkıyönetimden sonra da direnişler sürmüştür. Bağımsız sendikalar yurt ölçüsünde direniş komiteleri kurmuşlardır. DİSK yöneticileri ve pek çok sayıda sendikacı, işçi tutuklanmıştır.

«Basmacı Hamdi Grundig’ini geri almıştır…»

KARA AHMET DESTANI

407

Gazeteler, gazetelerde satırların arası… satırlar…

Bir doçentin yazısı: «15-16 Haziran olayları büyük olaylardır, fakat ihtilal provası değildir. Çünkü iktidarı almak için yapılmamıştır. Başında bir parti yoktur. Silahlı değildir. Nitekim Türkiye İşçi Partisi de yayınladığı bildirde, direnişe katılan işçilerin “yanında” olduğunu belirtmiş, “başında” olduğunu söylememiştir…»

Gazeteler ve dergiler kucağında, yatağının üstünde, bağdaş kurmuş okuyor, okuyordu Ahmet. «(Zaten Ankara’ya okumağa gelmedik mi? İster dışarda, ister içerde, okuyoruz işte!..)»

Alâadin Usta bağırıp soruyor:

«Ahmet, nerelerdesin yeğenim? Öldün mü, yittin mi?»

«Yaşıyorum Alâaddin Usta, ama yittim!..»

«Nerelerde yittin yeğenim, gel artık şöyle!»

«Topkapı ve Alibeyköy yanlarında, Levent ve Mecidiyeköy’ün oralarda, Kavel Kablo Fabrikası’nda, Çayırova’nın, Gebze’nin, Tuz-la’nın oralarda, iki büyük koldan Kadıköy’e yürüyen işçilerin arasında yittim, eridim…»

Sonra güneşe çıkıp voltalarını vuruyorlardı. Soruyorlardı Alâaddin Usta’ya: «Şimdiii Alâaddin Usta, şimdi ne yapmalı?»

«Varasıya yürümeli be yeğenim!» diyordu o da.

(1975)

 

Kara Ahmet Destanı2

TAŞ

Sığır çıkarken Ağali geldi Muhtarın yanına. «Elinde tanık tapık yok, ne suçluyorsun, bunca eziyet fazla değil mi Irazca’ya?» dedi. «(Hiç akıllanmayacak mısın? Dayak mı istiyorsun gene?)»

Ellerini biribirine çarptı, «Aşkolsun Ağali!..» diye bağırdı Muhtar. «Ben bu dünyada senin akıllı bir laf ettiğini görmeyeceğim heralım! Bu sefer de beni haksız çıkardın, Dertli Irazca’yı kurtarmağa geldin elimden! Haydi haydi Ağali! Aklını başına devşir, olacak işlerden konuş, haydi!..» Tavuk kişeler gibi kişeledi köyün eşrafını. Karısı kızdı. Ona da, «Senin aklın bu işlere ermez! İyisi mi karışma!» dedi, yürüdü. Yanan evin yanma vardı. Dumanlar tütüyordu hâlâ. Çökekalmıştı koca yapı.

Koşa geldi, onu da kişeledi, bozdu…

«Atımı çek Mustafa! Yeter yediği yem! Söyle Haceli’ye, hazır olsun! Sen de hazır ol! Gidiyoruz…»

On beş dakika demeden toplandılar. Koca Oda’nm ahır kapısını açtılar. Çıkardılar Irazca’yı. Büzülmüştü duvarın dibine. Gözlerini kısmıştı. Çok acılar çekiyor, mahcup oluyordu. «Yetiş ya boz atlı Hızır!» diye dualar ediyordu, ama yetişmiyordu Hızır. Kardeşi Sultanca gibi ellerini böğrüne bağlamıştı. Kapının önüne çıkar çıkmaz çözdü. Kollarını salladı iki yanına. Sonra kalçalarının üstüne koydu ellerini. Sordu:  «Karakola mı şimdi? Kim kim gidiyoruz?»

Diliyle dişi arasından söğdü Muhtar, tükürdü:

124

KARA AHMET DESTANI

«Ne yapsam gam etmiyor, deli olacağım!..»

Bekçi Mustafa başını eğmiş bakıyordu yere.

Haceli bekliyordu. Muhtarın atı da gelmişti, çilbiri elinde bekliyordu. Heybesini atmıştı üzerine. Torbasını ardına bağlamıştı.

«Dört kişiye bir at! Ayıp değil mi? Koştursaydm ya motorunu! Mazot yanar diye mi korkuyorsun? Yoksa aşınır mı?»

«Haha! Haha!.. Hem evimi yak, hem motorla götüreyim!,.»

«Kendim için demiyorum serseri! Şu Bekçinin haline bak. Kurul üyen de dökülüyor. Siz binerdiniz, ben de yürürdüm ardınızdan. Yada takardın bir ip, sürürdün…»

«Gene sürüyeceğim, merak etme!..» –    Sağ özengiden tuttu Haceli. Muhtar bindi. «De haydin!..»

Bir yanına Mustafa, bir yanma Haceli geçti Irazca’nm. Yürüdüler önden. Muhtar arkalarından sürdü. Köy içinden geçtiler. Tekke Odası’nm yanında durdu Muhtar. «Beri bak Haceli, senin eve uğra da, bir ip al!» dedi.

Koştu Haceli, Bekçi, Haceli gelesiye tuttu Irazca’nın kolunu.

Dananın ipini almıştı Haceli. Verdi Muhtara. Aynı düzenle yürüdüler yeniden. Korulara girdiler. Göçmen tarlasının yanına gelince, «Durun!» dedi Muhtar. «Şooo sınırda uzunca yatan kara taşı kaldır Haceli!..» Gidip kaldırdı Haceli. «Getir şuraya!..» Getirdi çabuk. İrice bir taştı, yassı, uzun! Zor kaldırıyordu Kurul üyesi.

«Sarın şunun sırtına, bağlayın sıkıca!..»

«(Yetiş Hızmr!.. Ne zaman yetişeceksin?..)»

Taşı yeniden kucakladı Haceli: «Eğilsene Irazca!»

Baktı yüzlerine teker teker: «Hepinizin ağzına sıçayım! Bekçi Mustafa senin de!..» dedi Irazca, eğildi. Koydular taşı sırtının üstüne. Sonra bağladılar dananın ipiyle sımsıkı.

«Şimdi! Yürü bakalım Irazca!..»

«Neden yetişmiyorsun boz atlı Hızır?)» Bıraktı içinden içinden söylemeyi. Dışından söyledi: «Neden yetişmiyorsun Hızır gibi!..»

«Sen yürü, Hızır ardından yetişir!..» dedi Muhtar.

«Bir daha sıçayım ağzına cımbıldak Hüsnü!..»

«Sen kendi ağzına sıç Deli Karı! Ben görevimi yapıyorum. Senin gibi büyük hainleri serbes serbes yürütecek değilim. Elbet taş saracağım! Suçu işlerken düşüneydin bunu! Haydiii!..»

KARA AHMET DESTANI

125

«Neden yetişmiyorsun Hızır Efendi?»

«Hahaaa haha!.. Boz atlı Hızır Kıbrıs’a gitmiş al bayraklı peri-siyle! Senin gibi Deli Karı’ların yanında ne işi var da yetişecek! Hahaaa!.. Hem bak, tâ karakola kadar böyle gideceksin! Gücünü çenene verip ziyan etme…»

«Bir de benim elime geçer bu fırsatlar! O zaman da sen dayan!..» Cenkleşerek yürüdüler. Gene Muhtar atın üstünde arkadan, Mustafa’yla Haceli  Irazca’nın birer yanını almış  olarak önden gidiyorlardı. Ayazın beli kırılmıştı yavaş yavaş. Güneş ısıtmağa başlamıştı usuldan. Biraz kemik, biraz deriydi Irazca. Öyle olduğu halde inceden bir ter yürüdü belinden. Taş acıtıyor, ip sıkıyordu. Boz atlı Hı-zır’sa yetişmiyordu. Ezile ezile yürüyordu. Çakır’ın Pınar’a geldiler. Bağlı olduğu için kollarını sallayamadan, taşın altında kıvranarak gidiyordu. «Böyle kalacak mı sanıyorsun devran? Tutumu değişecek köyün. Sürdüğün toprakları geri alacaklar elinden! Herkes Koşa gibi, Ağali gibi mi olacak sanıyorsun? Yeni yetme delikanlılar gelecek. Yediğin paraları soracaklar. Yörüklerden aldığın yağları, peynirleri fitil fitil getirecekler burnundan!..» «Sana yaptıklarımı da soracaklar mı?..»

«Bana yaptıklarını sormasalar da olur!.. Kızın Güllü büyüyecek. Fısıldayacağım delikanlıların kulağına. Kavileşip kaldıracaklar dağa. Bozup becerip atacaklar önüne, al! En ağır yıkım da bu olacak sana! Bu yaptıkların yanına kalır mı sanıyorsun sen?..»

«Sen öyle mi sanıyordun? Ondan mı yaktın evimi!..» «Senin evi ben yakmadım, ama’keşke yakabilseydim!» «Sen yakmadın da sana suç mu ardıyorum şimdi?» «Bokumu yiyorsun, günahımı alıyorsun! Ama gam değil!» Kızdı Muhtar, mahmuzladı atını. Kırbacını salladı. Şaklattı omzuna, ensesine. «Kes sesini, yoksa gebertirim! Muhtar yüz verdi diye şımarma! Keçi gibi inatlaşma önümde! Kara taş bitti, Ortaköy’ün sınırına geldik. Uslu yürü!..»

«Uslu yürür, mahcup etmem seni, korkma! Hem de böyle bir taşla olmaz. Bulabilirsen bir daha koy şuralardan. Ortaköy camisinin önünde de birkaç vur kırbacını! Hepsini ziyan etme öfkenin, birazını Dereköy’e sakla! Karakola sakla… Ölsem de gam değil hey kıyıma-

126

KARA AHMET DESTANI

başı, cımbıldak Hüsnü! Ben yaşımı yaşadım. Sen başına gelecekleri düşün bundan sonra. Kızın Güllü düşünsün!..»

«Bütün isyancı köpekler senin gibi ağzıbozuk oluyor! Hem de çenebaz! Ellerinden iş gelmese de ilengeç oluyorlar. İyi biliyorum bunları. Onun için istediğini söyle…»

Ortaköy mezarlığına vardılar. Bir taşa oturdu Irazca.

«Şuna bak! Neden oturdun gm?»

«Azcık dinleneyim köye girmeden! Yıkılırım, utanırsın!..»

Çaldı kırbacı kafasına, boynuna…

Irazca eğildi, korunmağa çalıştı: «Vurma cımbıldaaak!..» dedi. «Şişecek her yanım! Gözüm filan kör olacak! Başına bela bulacaksın temelli. Vurup kör etme gözümü. Hökümet sorar!..»

«Körlüğe kurban ol; öldüreceğim!..» Yeniden çaldı kırbacı. Büzülüp sinmesi kâr etmedi. Sendeliyor, yıkılacak gibi oluyordu. Yetişip bir daha çalıyordu. Ortaköy’ün içinden geçerken biraz ara verdi çalmağa. Sarıçayır denen yere kadar da vurmadı. Oraya gelince yeniden başladı.

Yol, dönemeçlerle söğütlerin, kavakların arasından yitiyordu. Bir de su akıyordu aşağı doğru. İki yanlarını yılanyastıkları, kazayakla-rı, yaban naneleri doldurmuştu suyun. Kimi yerde ılgınlar vardı. Siperlikte daha da güreldi döğme istekleri Muhtarın. Çaldı kırbacını. Ortaköy’lü Dıgır’m tarlanın yanma gelince sendeledi, beş altı adım gitti sürüklenerek, sonra yıkıldı.

«Seni silsilesini, sülâlesini sinkaf ettiğimin kır şeytanı! Hem yakıyorsun, hem de yılan dili gibi dilin var, sokuyorsun, öyle mi?»

Çekti atın başını; beline, buduna çaldı kırbacı. Yüzünü elleriyle koruyamadığı için yere yere kapanıyordu Irazca. Bir yanı korunsa, bir yanı açık kalıyordu. Ateş gibi yanıyordu kırbacın değdiği yerler. «Öldüm Allaaah, yollamadın Hızır’ı!..» diye inledi, saldı kendini. «Öldüm cımbıldak dürzü! Öldüm ellerin kırılsın! Tepene yıldırımlar düşsün! Ensene yağlı kurşunlar girsin! Allah demeğe gücün yetmesin! Hocalar, hafızlar yetişmesin, imansız Kuransız git, südübozuk dürzü!..»

Haceli, bir adım kadar geriden bakıyordu kadim hasmı Iraz-ca’nın kıvranışına: «Öldün,- ama hâlâ dilin bir karış; susuversene Dertli Karı! Koskoca köyün Muhtarına olmadık hakaretleri yapıyor-

KARA AHMET DESTANI

127

sun!  Ondan keri de “Öldüm Allah!”  çekiyorsun. Kapa çeneni de vurmasın. Vurmasın da gözel gözel gidelim yolumuza…»

Hâlâ vurmağa hazırlanıyordu, bağırdı Bekçi:

«Allahaşkına Muhtar yeter artık! Sen bir inat, o bin inat! Yeter! Ölecek, bana kalacak ölüsünü taşımak!..»

«Taşıtmam! Atarım derenin birine, tilkiler yer!..»

«Eti meti kalmamış, nesini yiyecek tilkiler; yeter!»

«Yesin kulaklarını, burnunu, ciğerlerini…»

«Haggaten yeter Muhtar…» dedi Haceli.

«Yeter; ölecek!..» dedi Mustafa.

Atın başını çekti: «Tutun kaldırın şunu!» dedi, sesi bozuk. «Kaldırın yürüsün!.. Gün nereye çıktı, daha Ortaköy’ün toprağındayız!..» Çekti atın başını iyice. Kırbacını da tuttu elinde. Biraz da içinden içinden söğdü. «Kaldırın!..»

Bekçiyle Haceli tuttular omuzlarından. Başı bir sağa, bir sola düşüyordu. İp gevşemiş, taş kaymıştı sırtından. «Dik dur Irazca, dik dur şimdi daha çok kızacak, daha çok döğecek!..» Belinden, omuzlarından tutup dikelttiler. Biraz gözünü açtı, dik durmağa çalıştı.

Haceli: «Tut şunu Mustafa; ipini sıkayım, kayacak taş!» dedi. Irazca’nın ardına geçip ipi çözdü. Taşı sırtının ortasına getirdi, sıktı. Muhtara döndü sonra: «Yeter artık!  Gözel gözel gidelim…»

«Ukalâlığı bırakıp yürüyün!..» dedi Muhtar. Havada şaklattı kırbacını. «Hepiniz Dertli Irazca’dan yana oldunuz! Ulan benim evim yanıp gitti, kılınız kıpırdamadı; Dertli Karı’ya iki kırbaç vurdum, ayağa kalktınız! Yürüyün. Nasıl olsa sizin de hesabınızı göreceğim. Koskoca Muhtarın ahırı samanlığı yakılıyor, biriniz Bekçi, biriniz üye, uyuyorsunuz dürzüler!..» Şaklattı havada. «Yürüyün!»

Birkaç adım atıp durdu Irazca. Haceli’yle Mustafa, omuzlarından tuta tuta yürüttüler. Bıraksalar yıkılacaktı. Dünyada gidemezdi. Cevizdibi denen yere kadar götürdüler. Muhtar da çalmadı kırbacı. Irazca, biraz kendine gelir gibi oldu. «Seni… Seni dünyada yaşatanın!.. Seni… Seni bu köyde Muhtar yapanın!.. Senin yeni yapacağın evi de yakmayanın…» «Duuuuur!..»

Birden Haceli de, Mustafa da durdular. «Duydunuz kulaklarınızla değil mi?»

128

KARA AHMET DESTANI

Durup baktılar Muhtara. Irazca söylendi: «Yakmayanın…»

«İkrar etti! “Yeni yapacağın evi de yakmayanın!..” dedi. Böylece eskisini yaktığını da ikrar etti; duydunuz!..»

«Ben duymadım!..» dedi Haceli.

Çaldı kırbacı Haceli’nin başına, boynuna: «Nasıl duymadın?»

«Anlamadım; valla anlamadım Muhtar!..»

Çaldı sağından solundan: «Anla öyleyse! Şimdi anladın mı?» dedi. Çaldı. «Şimdi anladın mı budala dürzü?»

Kaçıp on adım öteye fırladı Haceli. Atı üstüne sürdü Muhtar. Bir daha çaldı. «Anladın mı şimdi deli kavat?» Birdaha çaldı, tutturamadı, bir daha çaldı. Tabanlarını kaldırıp kaçacak oldu Haceli, koştu Arap Değirmeni’ne doğru. Muhtar atını mahmuzladı. Bir solukta önüne geçti. Üst üste üç sefer, dört sefer çaldı. Ellerini, kollarını başına siper yapıp, «Yeteeer; duydum; anladım; yeter!.. Yeter avradını!..» dedi Haceli. Atı üstüne sürdü, basıp geçecekti, çöktü Haceli. Çöküp bir el taşıyla doğruldu. Salladı kolunu havada. Sallayıp savurdu, sırtından vurdu Muhtarı. Atın üstüne kapandı Muhtar. Çekti gemini, geri döndürdü, geldi üstüne, çaldı kırbacı. Eğildi bir taş daha aldı Haceli. Atını yana aldı, tabancasını çıkardı Muhtar. Öylece kalakaldı Haceli. Büyülttü gözlerini…

«Demek fırsat bulsanız; hepiniz…»

«Yedi yıldır gık demedim!» dedi Haceli.

«Fırsat bulamadın demek! Bulsan…»

«Kırbaçla döğdün! Söğdün sülâleme…»

Atı sürdü Haceli’nin üstüne. Elindeki taşı bırakıverdi Haceli. Kaçtı sonra Irazca’yla Bekçinin durduğu yere doğru. Omuz verdi Irazca’ya. Yürüdüler Arap Değirmeni’ni silip geçen yoldan.

«Ellerin kırılsın, dilin tutulsun da işallah, şiş kal! Ölünü köpekler yesin işallah da, kokun köyleri sarsın…» – «Böyle dura dura öğlen olacak, yürüyün!»

«Çözdür şu taşı sırtımdan yerler yutasııı!..»

«O taş çözülmeyecek…»

«İpi gevşettir!..»

«İp de gevşetilmeyecek!..»

«Kesildi dermanlarım!..»

«Çenen canlı daha, yürü!..»

KARA AHMET DESTANI

129

ı

Savak’tan aşağı yürüdüler. Epeyce gittiler öyle. Alan Çayırı’ndan geçtiler. Kaçıştı kurbağalar. Saksağanlar havalandı çıplak eşeklerin sırtından… Sırtından sırtından gün vuruyordu atın üstünde Muhtara. Kırbaç elinde, yükseklerden bakıyordu yere, kofaya, suya, çayırdaki çekirgelere. Yükseklerden bakıyordu kaçışan kurbağalara, uzaktaki kayanın dibine yayılmış koyun sürüsüne. «Sizin hepiniz yılan çiyan! Sade Irazca değil, sade Kara Bayram değil, hepiniz! Ama kabahat benim. Size insan gibi davrandım. İnsan yüzümü gösterdim, it yüzümü göstermedim. Sonunda kiminiz evimi yaktınız, kiminiz ovanın ortasında yüzüme karşı avradıma söğdünüz! Ulan Bekçi olacak, şimdi biraz da sana çalacağım; yürü!..»

Yürüdü, Irazca’yı ileri ileri sürdü koluyla, omzuyla. İçinden içinden inledi Bekçi Mustafa. Dereköy toprağına girdiler. Irazca bir daha sendeledi, Haceli, bir eliyle önünden, bir eliyle ardından tuttu, ileri ileri itti kocakarıyı…

15

DEVLET KAPILARI

Karakol köyün beri uçundaydı. Bayrağı çırpmıyordu rüzgârda. Dervent Boğazı’ndan doğru sıcak yeller esiyordu. Sararmıştı bağlar. Kavaklar yapraklarını dökecekti nerdeyse. Kümelenip geliyordu Eşeler dağından doğru ak bulutlar. Bir jandarma, elinde balta, uzun bir ağacı kesip odun ediyordu. Üç jandarma odunları, karakolun altındaki boşluğa, kerpiçten duvar örer gibi üst üste, bağlantılı olarak örüyordu. Ötekiler çevre temizliğine çıkmışlardı. Çavuş yukarda odasındaydı. Bir ay önce «teftiş» vermiş, «takdirname» almıştı.

«Duuuur!..»

Karakol duvarının dışında durdurdu Irazca’yı. Jandarmalar bakıyorlardı. Sarı sarı gülüyordu odun yaran. Taşıyanlar da, «Ne olmuş bu dürzünün gözlerine, barut gibi?» diye anlamağa çalışıyorlardı. Ata bindiğini görmemişlerdi çoktandır. Motorla gelir geçerdi. Hem nasıl olup da bir kocakarıyı böyle takılı getirmişti? Yakında olay olmamıştı Karataş’ta. Binde bir düşerdi işleri. Muhtar Kaymakamın toplantısına geçerdi. Parti Başkanına giderdi… Karayolun jandarmaları yıldan yıla değiştiği için, eski olayları bilmezlerdi.

«Çözüüüün!..»

Jandarmalar birer ikişer, taş duvarın dibine toplanıyordu. Muhtar hâlâ atın üstündeydi. Haceli’yle Mustafa, Irazca’nın sırtındaki ipi çözdüler, taşı indirdiler.  Danasının ipini dürüp bağladı Haceli.

«Taşı kucağına al!» diye Bekçiye bağırdı Muhtar.  Biriniz Ça-

KARA  AHMET  DESTANI

131

vuşa haber verin, ne bakıyorsunuz candarmalar? Kaç köy geçip geldik, yorulduk iyice!..»

Bir kıpırdama gitti jandarmaların arasında. Gülecek oldular. Bağırdı içlerinden biri: «Koşun oğlum, atılın özengisine basın! İnsin Karataş Muhtarı! Gezdirin atını! Heey Şaban, sen de Çavuşuma haber ver, Hüsnü Ağa gelmiştir!..»

İkisi duvardan atladı, ikisi kapıdan dolandı. Birisi yukarı çıktı haber vermeğe. Odunu baltayı bıraktılar. Çevre temizliği bitmiş sayılırdı. Muhtarı indirdiler. «Buyur buyur…» ettiler. Biri atı gezdirmeğe başladı. Selam durdu dördü beşi.

Irazca çökmüş bakıyordu. Duvara dayanmıştı biraz. Bir sağa, bir sola yıkılıyordu başı. Ateşten alınmış çalı dalma dönmüştü. Yanık yunuktu. Terleri tuzlu tuzlu kurumuştu. Bekçi, Irazca’nın Karataş’tan beri getirdiği taşı kucağına almış, bir türlü bırakamıyordu. «Buyrun!..» dedi Karslı jandarma.

Çavuş balkona çıktı: «Nedir bu halin Muhtar?»

«Kara Şali karısı Irazca teslim komutanım!»

«Getirin şuraya! Açm kapıyı gelsinleer!..»

Jandarmalar karakolun kapısını açtılar. Önce Muhtar, sonra Haceli, sonra Bekçiyle Irazca girdiler. Yürüyüp geçtiler bahçeden. Çavuş, aşağıda karşıladı gelenleri. «Suçu ne bu validenin?»

«(Validenin’miş!..)» Beğenmedi Çavuşun sorusunu.

«Ben devletin Muhtarı değil miyim Karataş’ta?»

«Devletin Muhtarısın elbet!..»

«Bu Irazca evimi yaktı; isyan çıkardı!»

«Ne zaman isyan çıkardı? Kime?»

«Hem bana, hem devlete!»

«O Bekçinin kucağındaki ne?»

«Taş!..»

«Ne olacak o?»

«Getirdik?»

«Nerden getirdiniz?»

«Karataş’tan…»

«Niçin?»

Güldü Muhtar: «Ya çok çaylaksın daha, yada benimle eğleniyorsun! Boş mu getireydim suçluyu? Tâ ezelden karakola taş geti-

I

132

KARA AHMET DESTANI

rir suçlular! Sardım Karataş’tan, kırbaçlayarak getirdim! Tâ ezelden beri… köylerden!.. Çavuşuma bak, herif suçlu, bir de boş gelecek!..» Bekçiye işaret etti: «Götür koy duvarın üstüne!»

Bekçi taşı alıp çıktı. Avlu duvarının üstüne koydu. Sonra geldi, yeniden dikildi kapının dibine.

«Gece yarısı yangın yanıyor! Uyandık! Az daha canımızla, canlı malımızla gidiyorduk Çavuşum! Birikti komşular. Ev, toplam yekûn kül oldu. Beş altı pırtı kurtarabildik. Vede bu boku yiyen Irazca, işte bu kır şeytan! Irazca derler, oğlu da bunun gibi isyancıdır. Vede göçüp şehre gitti. Bu kaldı köyde. Zaten söyler dururdu yakacağım yakacağım. Vede yaktı. Gece…»

Bir halkaya geçirilmiş anahtarlarla oynuyordu Çavuş.

«Davacı mısın?»

«Değilim de neden getirdim? Şimdi kerpiç kestir, taş kırdır, ağaç düveç indir, yeni bir ev yaptır…»

«Tanıkların var mı?»

«Tanıklarım var tabii! İşte Bekçi, işte üye!..»

Dönüp sordu Çavuş: «Gördünüz mü?»

«Yakarken görmedik gözümüzle…»

«Eeee?»

Muhtar girdi araya: «Herkes uyuyordu! Kim görebilir gözüyle? Ama ikrar etti! “Eskisini yaktım, yeni yaptıracağını da yakacağım!” Duydular gelirken. Tutanak tut, vede sök tırnaklarını. Ayaklarının, ellerinin tırnaklarını sök, kalsın kötürüm…»

Irazca’ya baktı Çavuş: «Neden yaktın valide?»

«Terfiyelerine yazık Çavuş!» dedi Irazca. «Bu söylüyor, sen de inanıyorsun! Elimden gelse canını alacağım cımbıldağın! Elimden gelse yılda bin sefer yakacağım! Ama yakmadım. Haberim de yok. Gece yarısı evime baskın yapınca haberim oldu. Yakmadım cımbıldağın evini, uyduruyor. Kendisinden davacıyım, sırtıma taş sardı. Kırbaçlayıp getirdi buraya…»

«İkrar edip “Yenisini de yakacağım!” demişsin?»

«Döğünce dedim. Şaklattı kırbacı! Canım yanınca dedim. Yaktım demedim, yenisini yakacağım dedim…»

«Siz nasıl duydunuz tanıklar?»

Haceli, Muhtara baktı korkuyla:

KARA AHMET DESTANI

133

«Ben duydum ama anlamadım ne dedi?»

«Ben de anlamadım…» dedi Bekçi.

Bumbuz oldu Muhtar: «Ben yalan söylüyorum öyleyse!»

«Yalan söylüyorsun demiyorum Muhtar!» diye yalvarmayla baktı Bekçi. «Niçin karalayalım dinimizi? Tanıklık zor iş! Ben görmedim de, duymadım da!..»

«Dedim ama dediği gibi değil!» dedi Irazca.

«İşte işte! Bundan açık ikrar olur mu?»

«Neyse neyse! Tutarım tutanağınızı, gidersiniz Savcıya. Yalnız bak, öyle taş sarmak, kollarını bağlamak yok! Jandarma vereceğim. Bir taşıt tutup gideceksiniz. O biçimde gidemezsiniz bundan öteye…»

Ayağa kalktı, ellerini biribirine çarptı: «Nerdeyse beni suçlu çıkaracaksın Sayın Çavuşum! Esef ederim! Benim amacım asayişi sağlamak, sen beni bozum ediyorsun! Vede bak, bu üye de isyan çıkardı yolda gelirken! Hem de buyruğuma karşı çıktı, yerden aldığı taşı sırtıma vurdu! İşte Bekçi tanık! Bunu da görmedim desin yalama dudaklı Mustafa!..»

«İstersen yemin ver Çavuşum, bunu gördüm! İsyan çıkardı, vede yerden taş alıp sırtına fırlattı Muhtarın!..»

«İnkâr edemem, vurdum!..» dedi  Haceli.

«Muhtara vurulur mu? Sen de üyesin bak…»

«Vurdum, çünkü on sefer şaklattı başımda, boynumda!..»

«Yahu; hepiniz delisiniz. Yasaları bilmiyor musunuz?»

«Deli mi? Ne delisi? Ne yasası? Yasaya neresi aykırı bunun? Muhtara karşı gelsin adam, Muhtar onu kırbaçlamasın! Asıl bu aykırı yasaya! Çavuşum sen temelli eğlencelik ettin bizi!..»

«Neyse neyse! Tutayım tutanağınızı, gidin! İki de jandarma vereceğim! Ama taşıtla!.. Öyle sallana sallana gitmek yok…»

«O zaman ben neye gideyim? Köyde işim var. Vede bu Haceli’ yi kapat gözaltına, çünkü isyan etti!..»

«İlçeye gidip davacı olacaksın! Şikâyete bağlıdır…»

«Sen, Sayın Çavuşum, yorgunu yokuşa sürüyorsun! Ben sana geldim, bunları da getirdim, bana aferim çekeceğin yerde, bozum ediyorsun. Yani bakıyorum seslenmesem, beni suçlu çıkaracaksın…»

Irazca atıldı:

«Muhtar köye dönemez! Savcıya o da gidecek! Tutanağını ona

134

KARA  AHMET  DESTANI

göre tut şimdiden! Şikâtçıyım! Hem de davacıyım. Tanık tapık yokken, elimi kolumu bağladı, taş sardı, kırbaçladı. Hem de evime baskın yaptı…»

«Hepiniz gideceksiniz. Jandarma vereceğim!»

«Pekey!» dedi Muhtar. «Bekçi atımı götürür. Çavuşum, sen beni temelli yer gök bilmez sandın. Ben ineyim ilçeye, bak neler oluyor! Yunus Bey’den haberin yok heralım senin! Demokratların günündeki gibi keskin olduğunu bilmiyorsun Yunus Bey’in. Niyazi’nin de benim adamım olduğunu bilmiyorsun!»

«Tutarım tutanağınızı gidersiniz! İlçeye karışmam! Benim yetkim burada. Ötesini Komutan bilir, Savcı bilir…»

«Yaz! Deli Karı’mn tırnaklarını söktürmeden dönmeyeceğim! Eğer elimi ayağımı öpmezse bu isyancı Haceli’yi de dama tıktıracağım, göreceksin!..»

Çavuş tutanağını yazdı. Bekçi de, Irazca da parmaklarını bastılar. Muhtarla Haceli’nin mühürleri vardı. Ayrı ayrı iki tutanaktı. İkisini de mühürledi Çavuş.

Cerit’in motoru tuttular. «Parasını anlaşın!» dedi Çavuş. Pazarlık ettiler. Çıkarıp verdi Muhtar. Irazca’da yoktu. Haceli de yanımda Muhtar var diye almamıştı.

İlçeye vardılar. İkindin oluyordu. Muhtarla ivazca, konuşmuyorlardı. Orman Deposu’nun orada Haceli yalvarmağa başladı. Traktör Jandarma Komutanlığı’nın önünde durdu. «Öpeyim ayaklarını, geri al tutanağın birini! Ben senin bildiğin Haceli’yim gene!» dedi. Jandarmalara söyleyip tutanağın birini işlemden kaldırttı Muhtar. «Fakat yırtmayalım! Komutan sorarsa veriz!» dedi.

Hiç sormadı Komutan. Almadı bile gelenleri odasına. Uzatmalının birine havale etti, alsın ifadelerini. Sonra yolladı Savcıya. Ha-celi’den davacı olmadı Muhtar. Irazca’nm tutanağını verdi. Haceli de, «İkrar etti, duydum, ama gözümle görmedim…» dedi.

O kadar çoktu ki gelip giden dava; davacı; davalı; uzun boylu ilgilenmedi Savcı. Bir bıkmtının içindeydi. Köylerde dirlik düzenlik azalmıştı. En suskunu Karataş olduğu halde, o da kaynıyordu işte! Aldı ifadelerini ayrı ayrı, yolladı mahkemeye.

Eski bir yargıçtı İbradılı Şevket Bey. Yıllardır ilçedeydi. Eski

KARA AHMET DESTANI

135

yeni, nerde ne olmuş kalmış, bilirdi. Karataş Muhtarını da biliyordu az çok. Biliyordu, nasıl oynar su yılanı gibi!

Mübaşir İsmet, çağırdı Irazca’nm adını, Haceli de tanıktı.

«Bekçi Mustafa neden gelmedi peki?»

«Köyden karakola kadar geldik de, motor tutup bu yana geçince, benim atı götürdü geri…» dedi Muhtar.

«Anlat öyleyse nasıl oldu bu iş?»

Anlatmağa başladı. Yanıp gitmek üzere iken komşularının uyar-masıyla canını, canlı malını kurtarabildiğini, ama evinin kül olduğunu, vede Irazca’nm eskiden beri kendisini düşman bilip orda burda söylediğini, nitekim karakola gelirken de ikrar ettiğini…

«Gözünle görmüş değilsin yani!»

«Görmedim, ama biliyorum!»

«Sen gel bakayım! Haceli mi adın? Sen gördün mü gözünle, bu kadının, ahırın gübre deliğinden sıva merdiveniyle inip kibrit çakarak yaktığını, sonra evine gelip yattığını?»

Muhtarın yüzüne baktı Haceli: «Hayır görmedim Efendim. Yani yakarken gözümle görmüş değilim. Yalnız Muhtarın yeni yapacağı evi de yakacağım dedi yolda gelirken…»

«Karakol ve Savcılık ifadesinde, “Beni döğdü, öfkeyle söyledim!” diyor Iraz Kara. “Çok kırbaç vurdu!” diyor. Vurdu mu kırbaç?»

«Vurdu Efendim! Bana daha çok vurdu!»

Elinde şapkası, Haceli’nin gerisindeydi Muhtar:

«Bu da bana isyan etti Efendim! Tutanak candarmada! Yolda gelirken yalvardı; affettim…»

«Çıkıun!..» diye bağırdı Yargıç. «Çıkın dışarı!..»

Öyle azarladı ki, Haceli titredi, sarardı.

«Hepiniz çıkın! Hiçbiriniz kalmayacaksınız! Gören yok, tutan yok; yatağında yatan yaşlı bir kadını sürükleyip getirmiş! Bir de kırbaçlamış! Şuna bak, nasıl muhtarsın sen be hayvan adaaam?»

«Kendisinden davacıyım!..» dedi Irazca.

«Çık sen de! Çık; çok sinirlendim!..»

Diklendi Karataş Muhtarı: «Sayın Yargıç Beyim! Evimi cayır cayır yaksınlar, ben de onlara kırbaç şaklatmayım, kibar diller konuşayım öyle mi? Çok teessüf ederim Yargıç Beyim! Vede yüksek ada-

136

KARA AHMET DESTANI

KARA AHMET DESTANI

137

letine teşekkür ederim. Kurban olduğum Hukuk Fakültesi’ni de hag-gaten tebrik ederim!..»

«Şimdi seni tutuklarım, çabuk defol!..»

«Peki; hay hay; başüstüne!..» dedi, döndü: «Evi yanmış benim gibi bir Muhtara siktirçeken hökümeti de gördü memleket! Sağol Yargıç Beyim!» dedi, yürüdü.

Karataş Muhtarının kararını yazdırıp davasını geri çevirdi İbradılı Yargıç. «Gidin, serbessiniz!» dedi Irazca’yla Haceli’ye de. Sonra başka davalara bakmak için başka dosyalara el attı.

Daha o anda yürüdü Manifaturacı Yunus’un dükkânına. Eskiden DP’nin, şimdi AP’nin başkanıydı. Niyazi de orada idi. O da ^CHP’nin başkanı oluyordu. «İnkılap»tan sonra iyi anlaşıyordu iki başkan. Niyazi, bir kahve içmeğe gelmişti Yunus’un dükkânına. Alışveriş eden hanımlar vardı içerde. Yunus Bey, akrabalardan bir delikanlıyı koymuştu tezgâha. Kendisi de kasayı yönetiyordu. Eskilere ek olarak, bütan gaz, ocaklar, ütüler, fırınlar satıyordu.

Öfkeyle girdi Karataş Muhtarı. Hoşgeliş etme fırsatı da vermedi Yunus Beye. Niyazi’ye çıkıştı önce, saldırır gibi: «Rahmetli Menderes’i astırdınız, köylerde zulüm alıp yürüdü! Kalkıp Kürt içine mi göçelim Niyazi Efendi? Elin insanı geceleyin evimi yaksın, adalettir diye, karakoldan başlayarak davacı olayım, suçluyu da kendim yakalayıp getireyim, başta karakoldaki Çavuş olmak üzere hepsi beni siktiretsinler! Yargıç İbradılı Şevket de nerdeyse tutuklamağa kalksın. Bunları da gördük sayenizde, sağolun!.. Demek bize bu zulümleri yaptırmak için astırdınız Menderes’i, vede iki mümtaz arkadaşını?»

Niyazi Yunus’a baktı, Yunus Niyazi’ye. Tutulup kaldılar.

«İbradılı Şevket Pamukçu mu yaptı bu dediklerini?»

«Başka Yargıç var mı adı Şevket olan?»

«Suçlu kim peki?»

«Kara Şali karısı Irazca!»

«Hımm!..» etti Yunus Bey. «Eski meselenin üstüne! Anladım…»

Birden elini tezgâhın üstüne vurup kalktı Niyazi: «Ben bir gideyim Şevket Beye! Sen de telefon et…»

Dairelerin kapanmasına bir saat kalmıştı. Yargıç Şevket Bey mübaşiri koşturdu. Yeniden topladı Karataşlı mahkemecileri. Yeniden sordu Muhtara ne istiyorsun?

 

«Suçlunun tutuklanıp Mazhar Osman’a şevkini istiyorum Sayın Yargıç Beyim! Çünkü zır delidir! Vede bugün benim evi yaktı, yarın köyü yakcaktır! Çünkü haggaten delidir!..»

Şevket Bey, yeniden yazdırdı tutanağı. Sordu mübaşire:

«Cezaevinde kadın tutuklu var mı?»

«Yok!»

«Kadın cezaevinin gardiyanı var mı?»

«Yok!»

Kısa kesti, bağladı kararım: «Sanığın akıl dengesinin yerinde olup olmadığının saptanması için İstanbul Bakırköy Akıl ve Ruh Has-talıkları Hastanesi’nde gözlem altına alınması için şevkine, bu amaçla Cim Savcılığına müzekkere yazılmasına…»

Savcı güldü kararı ve müzekkereyi okuyunca: «Hastaneye kapatın birkaç gece, gereğini sonra düşünürüz…» dedi. Muhtara döndü: «Tamam, sevkediyoruz Bakırköy’e, güle güle, geçmiş olsun!..»

Cerit’in motor bekliyordu.

«Çaylaklar!..» diye yürüdü Muhtar. Kostaklanarak geçti çarşının ortasından; «Bunlar beni bilmiyorlar daha! Bildikleri zaman da nereye basacaklarım, ne yapacaklarını bilmiyorlar!..» Usulca çekti Haceli’nin kolundan: «Sen de iyi tanı bundan sonra sahibini!» dedi. Binip motora sürdürdü. Akşam olmadan köyü tutmalıydı.

16

ZULMÜN ELİNDEN

Sabahleyin hastaneye gelir gelmez ilk işi, koğuşlardan küvetleri, ördekleri toplayıp helaya dökmekti. Ağır hastalar büyük ve küçük ab-dese çıkamıyorlardı. Hastabakıcılar, bu işleri işgörenlere yıkmanın kolayını bulmuşlardı. Dört bu yanda, dört öbür yanda, sekiz koğuş vardı. Elliyi buluyordu yatak sayısı.

«Kırk bin kere maşşallah memleketimize; bir yatağın bir tek gün boş kaldığı yok! Sel gibi akıyor hastalar. Yemeği giymeyi bilmiyor millet! Bilenlerin de elinde avcunda yok, bir. İkincisi kurşunlanıp ka-malanıp, hiç değilse taşla yaralanıp geliyor adamlar. Bunun gibi bir hastane daha yapılsa yetmez vilayete. Şuna bak, onca iş! Güya iğne öğrenecektim. Daha bir de bahçenin işlerine baktırıyorlar. Bir de erzak taşıtıyorlar!»

Ördekleri döküp bitirdi, koğuşları silip paspasladı. Sonra helaları temizlemeğe koyuldu teker teker. Her birine üçer teneke su döküyor, tıkanmış olanları bir demir çubukla açıyordu. Sonra hortumu süpürgeyi alıp yıkıyordu taşını mozayiğini. İki güne bir de tuzruhuy-la oğuyordu.

«İstersen oğma! Müfettişler müfettişi gibi dolaşıyor Başhemşire Münire Hanım! Hem de öyle salak hastalar var, dışına yapıyorlar büyük şeylerini! Köylerden bunlar! Ulan insan şunun deliğine yapmayı bilmez mi? Görgüsü kıt dürzülerin!..»

Yıkadıktan sonra birer de paspas çekip kuruladı helaları. Öyle

KARA AHMET DESTANI

139

istiyordu Başhemşire. Sonra koridoru paspaslamağa geçti. Ağacın ucuna taktığı çuval eskisiyle boydan boya gidip geliyordu. Önce kabaca siliyor, sonra ince ince sürüştürüp sıkıyordu kovanın içine. Kovayı da götürüp döküyordu helaya. Haftada iki kez de pencere camlarının silinmesi vardı. «Haçça olacak serseri sadece kendi çektiğini biliyor! Yok tırnakları sökülüyormuş, yok parmakları deîiniyormuş! Hiç yormayacak iş istiyor hanımım! Var mı öyle iş dünyada? Varsa bize de söyle, yapalım; serseri!..»

Tam böyle karısına atıp tutuyordu; birinci katın işgöreni Kemerli Musa, «Bayram Kara, Bayram Kara!..» diye çıkıp geldi. «Bayram Kara seni Personel Şefi istiyor kardaşım!..»

Harp etti yüreği. «(Tamam; şimdi boku yedik!..)» dedi kendi kendine. «(Daşduraklı Hilmi tıktı doldurdu, “Efendim ne kadar uğraş-tımsa da yola sokamadım, asla bizden değil; solcudur!..” dedi; o da ayrılma işlemimi yaptı; tebliğ edecek!..)» Dizlerinin bağı çözüldü. Gitmese olmaz mıydı? Olmazdı elbet! İşgörenlerden birini bir daha yollar, zorla götürtürdü. Daha olmadı telefon edip polis çağırtırdı. Savcıyla hepsinin arası iyiydi bunların. Polisler içinde çok vardı kendilerinden. Dünyası kaymıştı canım! Titreye titreye yürümeğe başladı. Yoktu kurtuluşu, çaresi! Sırtındaki iş önlüğünü düzeltti. Yoksa yaptığı temizliği beğenmeyip de «fırça» mı çekecekti? Kapısının önünde derin soluk alıp verdi, uzun uzun durakladı, sonra besmele çekti, «Rabbiyasir velâtivasir» okudu. «Allahım; sen bana destek ol!» dedi, tıklattı kapısını. Girmesine izin veren «Gel!» sesini bekledi. Bir süre geçti, bir daha tıklattı. Hafif vuruyordu demek, bu sefer canlı vurdu. «Geeel gel!» diye iki sefer seslendi Şef. Açtı kapıyı usulca. Geniş çalışma masasının başında ufacık, bıyıklı; her zaman abdes almaktan yüzünün derisi parlamış bir adamdı Personel Şefi. Masaya iki adım kala durup topuklarını bitiştirdi; «Buyur Şefim, emret!» dedi Bayram. Yunmuş yapağı kadar yumuşak çıktı sesi. Bu yumuşaklık kendisinin de hoşuna gitti. Çok kötü tıkıp doldurdularsa, böyle terbiyeli, uysal görüp, çıkarma kararını değiştirebilirdi. Hatta belki de onun bunun fi tiyle sarsılıp durmazdı bundan sonra hastanedeki yeri; sağlamlaşırdı.

«Bayram Kara! Nerelerdesin kardeşim?»

İncecik bir sesti. Günlerce çığ altında kalmış gibi yılgın. Ama pek çok işgöreni, hastabakıcıyı titretmeğe yetiyordu.

140

KARA AHMET DESTANI

«Görevimin başındayım Şefim! Hemen geldim…»

«Senin Iraz Kara diye bir validen var mı?»

Bir an sevinebileceğini düşündü. İşinden atılmış değildi kesin. Ama daha beteri olabilirdi, inat anasını soruyordu Şefi.

Kıpır kıpır etti dudakları, titredi: «Var evet Şefim. Biz geldik, o kaldı; çok zorladık getiremedik…»

«Akıl dengesi bozuk muydu validenin? Suç işlemiş?»

Ne karşılık verecekti birden? Yüreği küt küt vurmağa başladı. «(Geride bıraktığı anasıyla ilgilenmeyen bir   adam;  haberlerini   de Şefinden duyuyor! Şefinin gözünde bu da suç! Anaya ataya saygısı ¦ olmayan insanları sevmez bunlar; yandım!..)»

«Validen köyde Muhtarın evini, samanlığını yakmış. Akıl hastanesine şevkine karar vermişler. Şimdi ilçede gözaltında imiş. Telefon ettiler, ilgilenmen gerekiyormuş. Bir an önce gitmen iyi olur. Seni bunun için çağırdım. Dönüşte anlatırsın…»

Gık demeden çıktı Şefin odasından. Ne yapacaktı? Kime ne diyecekti? Ölse gitmezdi inat anasının yanına. Gitmesi barışmak demekti. Barışacak olduktan sonra niçin küsmüştü? Yukarıya çıkmadı, dosdoğru çamaşırlığa yürüdü. İşin başındaydı Haçça.

«Bok oldu bizim işler!» dedi. «Beğendin mi anam olacağın yaptığını? Cımbıldak Muhtarın evini yakmış! Tımarhaneye sevkediyorlar-mış. Kapatmışlar ilçede. Personel Şefine telefon gelmiş; gidecekmi-şim. Biliyorsun gidemem. Sen git…»

«İyi!..» dedi Haçça. Şak, bayıldı.

Koştu arkadaşları. Bayram tutup kaldırmağa çalıştı. Birden çığrış bağrış oldu hastanenin çamaşırlığı. Olan bir işi daha fazla alevlendirmenin iyi olmayacağını bilirdi yoksul kadınlar. «Al git Bayram usulca! Sorarlarsa söyleriz, izinli sayarlar. Sormazlarsa idare ederiz…» dediler. Düşündü Bayram: Nasıl olsa kendisine izin verilmişti. Kolundan tuttu karısının, evine doğru yürüdü. Öküz Batan Köprüsü’ nün yanında ancak aklı başına geldi Haçça’nm. «Nasıl yapar anam böyle bir şeyi? Çok döğmüşlerdir, aklını ondan çıldırmıştır! Ne olduk, nelere yaradık? Vay bize, vaylar bize!..»

«Ağlama! Senin köylü ağıtlarına muhtaç değil şehir? Zaten akıllı mıydı da çıldırmıştır diyorsun? O ancak bizim başımıza bela olmayı bilir! Şimdi burdaki işi gücü bırak, Yeşilova’daki delinin başı-

KARA AHMET DESTANI

141

na git; olacak iş mi? Oradan telefon edip Personel Şefine her pisliğimizi anlatmışlar. Zaten sarsık olan durumum temelli sarsıldı burda! Yetmeyecek mi çektiğim çile?»

Eve geldiler, attı kendini sedire: «Ben ilçeye milçeye gitmem! Ya sen git, ya Ahmet gitsin! Nasıl olsa aylak geziyor…» dedi.

«Ben giderim gitmeye, izin ne yapacağız?»

«Gidip söylesek Şefe, daha kötü olur. Herifçoğlu demez mi, “Bu ne biçim adam, anasıyla ilgilenmeye kendisi gitmiyor, karısını yolluyor!” Daha kötü olmaz mı? Ahmet gitsin!..» Bakındı evin içine: «Abin nerde Osman?»

«Gezmeye gitti… İstasyona inecekti arkadaşlarıyla…»

Şerfe de Mestan Hocadaydı.

«Git çağır abini, hemen gelsin!»

«Tûûûh tuh; şu anamın çektiği çileye bak Bayram!»

«Ben gideyim hastaneye! Oğlanı yolladık, görevimin başına döndüm Şefim derim. Gitmeyeceğime göre, evde oturmam abestir, bir an önce dönmem gerekir…»

«Nereye varacak, ne diyecek Ahmet? Koyup gidiyorsun?»

«Ben biliyor muyum? Savcılığa gider heralım. Gerekeni konuşur. Okumuş adam nasıl olsa…»

Kocasının attığı taşı görmezden geldi Haçça.

Çoktan çıkıp gitmişti Bayram.

Ahmet geldi, har har soluyordu.

«Nineni gözaltına kapatmışlar! Muhtarın evini yakmış. Tımarhaneye yollayacaklarmış. Babana telefon geldi, gitmedi; sen gideceksin.»

Yaşamı boyunca unutamayacağı kadar sarsıldı, sapsarı kesildi Ahmet. Bir anda bütün bedenine korku doldu. «(Tanrının göksel adaleti mi bu, yoksa bir raslantı mı? Beni yakalamadılar da onu mu yakaladılar? Kimbilir ne çok döğdüler, ne eziyetler ettiler? Eyvaah!..» Dalarca dikeni gibi bir ayıbın içinde kaldı.

Sordu anasına: «Neyle gideceğim ilçeye?»

«Koşarsın Garajlar’a; bana ne soruyorsun?»

«İlçede nerde bulacağım ninemi?»

«Sorarsın Adliye’den. Baban da bilmiyor!» Para verdi oğluna.

Yeşilova otobüslerinin biri kalkmış, biri de kalkmak üzereydi vardığında. O gün akşam olurken yetişti ilçeye. Kökü derinlerde bir

I

142

KARA AHMET DESTANI

nefretle, hayal meyal anımsıyordu hükümet konağını. Ayakları geri geri giderek yürüdü. Mahkeme kapısındaki mübaşirden sormaktı en iyisi. Doğruca oraya vardı. «Savcılık kalemine git!» dedi mübaşir. Kalem’den, «Nesi oluyorsun?» diye sordular.

«Torunuyum…» dedi.

«Burdur’dan mı geliyorsun?»

«Evet…»

«Baban neye gelmedi, seni yolladı?»

«Hastaneden izin alamamış, beni yolladı!»

«Savcı Beyin yanma gir, konuşmak istiyordu babanla. Bakalım sana ne diyecek?»

Savcının kapısını gösterdiler. Tık tık edip girdi. Üç kişiydiler girdiği odada. İbradılı Şevket Bey’di biri. Kırmızı başlı ufacık bir sinek, yaylar çizerek dolaşıyordu havada. Biraz bekledi, bakındı sonra «nine»sini sordu. «Torunuyum, Burdur’dan geliyorum.» dedi.

«Neden baban gelmedi?»

«Babam hastanede; bana sen git dedi, belki izin alamadı…»

«Onun gelmesi gerekiyordu. Teslim edecektik nineni…»

«Ben teslim alırım Efendim…» dedi Ahmet, dikti omuzlarını.

«Kaç doğumlusun?»

«1948!..»

«Sana teslim edemeyiz…»

Sustu Ahmet. Savcı konuştu:

«Hiçbir tanık, kanıt yok Iraz Kara hakkında. Fakat Muhtarın da evi yanmış durumda. Yaptırdığımız karakol soruşturması başka sonuç vermiyor. Bu yüzden kuşku üzerine tutukladık, ama bırakacağız. Birkaç hafta köye gitmesin. Al götür Burdur’a. Hasmın kinini teskin bakımından biraz daha tutuklayabiliriz, fakat Burdur’a götürür-sen mesele yok. Şimdi Sağlık Merkezi’ne git, çıkar nineni. Biz telefon ederiz doktora…»

Savcının odasındaki koltuklar göz alıyordu. Yüzleri kadifeydi. Mor haşhaş yaprağı rengindeydi kadifeleri. «Hani tımarhaneye gidecekti?» diye sormak istiyordu Ahmet, soramadı. Çıktı,_ Sağlık Merkezi’ne geldi. Burasının adı sağlık merkeziydi. Pislik içindeydi. Aracı’ gereci yoktu. Tek doktoru vardı, başhekimi, operatörü hepsi buydu.

KARA AHMET DESTANI

143

Bir cipi vardı çalışmıyordu. Bir de işgöreni… Ahmet’i alıp doğru doktorun yanına götürdü.

«Sen mi alacaksın?»

«Ben…»

Geç vakit olmuştu. Taşıt maşıt kalmamıştı Burdur’a. Ama çıkar-sındı hele bir. Taşıtı maşıtı sonra düşünürdü.

«Gel benimle…»

İkinci katta, koridorun uçundaydı Irazca’mn yattığı koğuş. Dört yataktan birindeydi. Boştu ötekiler. Genellikle yatacak hasta almıyorlardı. Hafifleri köylerine, ağırları Burdur’a gönderiyorlardı. Yoktu aşçısı, yeterli işgöreni.

«Haydi toparlan…» dedi, kapıdan döndü doktor. Ahmet girdi odaya. Yatağın üstüne oturmuş, taşıtların gelip geçtiği yola bakıyordu Irazca. Ahmet’in girdiğini görmedi bir süre. Sokuldu korka korka, «Nine…» dedi usulca. Eziliyor, eriyordu Ahmet.

Sesinden aldı Irazca. Döndü birden:

«Neeeeh?.. Nine miii?.. Ahmet miii?..»

Fırladı kalktı. Pabuçlarını giymeden atıldı kucağına.

«Nerelerdesin? Ninen ölüp gittikten sonra mı geleceksin?» Döndü dikildiği yerde. Ne yapacağını, ne diyeceğini bilmedi: «Ama er geç, geldin ya; sana kurbanlar olayım, çok yaşa! Biliyordum geleceğini! Budala Bayram’m gelmeyip senin geleceğini biliyordum adım gibi. Gelse de bakmayacaktım yüzüne. Bana eyvallah etmeyen adama ben de eyvallah etmeyecektim…»

Yüzünde, boynunda morluklar, kırmızılıklar vardı; karmakarışıktı ip yerleri, kırbaç izleri. Eridi:

«Nineem; nmeşim!..» diye atıldı Ahmet. Gömdü başını göğsüne. Belinden kalçasından tutup sıktı. «Çok mu döğdüler nineşim?»

«Evin üzerine baskın yapıp aldılar! Kapattılar Koca Oda’mn ahırına. Hep o cımbıldağm türetmeleri! Bize ezelden düşman! Yılık Ati-ye’nin donunda yaş olsa bizden bilecek deli kavat! Ama dur sen, yeni yaptıracağı evi de ben yakacağım, dur!..»

«Nine kalkalım!..» dedi Ahmet. «Doktor dedi hemen çıkın…»

«Çıkarız! Tapulatacak değiliz hastanelerini! Issız sessiz! Boş değirmen! Baykuşlardan başka kimse yok…»

«Bütün arabalar gitmiştir, yarına kalırız nine.»

144

KARA AHMET DESTANI

«Hana gidelim, yatıp sabahı edelim…»

«Sabah kalkarız, erkenden…»

«Ferat’ın Hanı derler…»

«Bilirim ninem, yokuşun başında…»

«Paramız yeter mi? Az bir şey var kuşağımın arasında!»

«Nineciğim!» dedi Ahmet, «Anam verdi; tasalanma…»

Dinlenmişti bir parça. Bir parça geçmişti belinin ağrıları. Elini koydu torununun omzuna. Böyle yürümekle bambaşka bir güven duygusu geliyordu kendine. Sağlık Merkezi’nin işgöreni, sandalye indirip merdiven dibine oturmuştu. Doktor çıkıp gitmişti. Kimi aşağı, kimi yukarı yürüyordu insanların. Taşıtlar gidip geliyordu zızzzt zızt! Yavaş yavaş büyüyordu ilçe olalı eski Satırlar. Hükümet adını değiştirip «Yeşilova» yapmıştı.

Yürüdüler. Kimse onlara bakmıyordu. İşte bir nine, bir torun. Gür çamlı koca Eşeler dağı uzakta mosmor görünüyordu. Hiç belli değildi Irazca’nın döğüldüğü, sırtına taş sarıldığı! Görünmüyordu Ahmet’in içindeki buğuzlar, acılar. Yürüyorlardı. Memurlar Kulübü’n-den çıkıp evlerine gitmek üzereyken İbradılı Şevket Bey’le Savcıyı gördüler. Onlar da çağırıp bir şey demediler. Herkes avında kuşunda, kendi öpözel dünyasının içindeydi. Görmüyordu sağ göz sol gözü. Yürüyüp indiler Ferhat’ın Hanına kadar. Hanm alt yanında mana-vımsı bir dükkân vardı. Elmalar erikler, kırmızı domatesler… Fırın biraz aşağıdaydı. Berber vardı beri yanda. Göçmen Ferhat, ağzını yüzünü toplatmış, hem de «otel» diye yazdırmıştı kadim hanın kapısına. Atlı eşekli müşterileri de azalmıştı. Gelenler kıyılardaki hanlara bağlıyorlardı. Kasabanın orta yerinde, en gösterişli caddenin üstündeki bu hana eşek bağlanması yakışık almazdı artık. «Er şey değişeyri! Benim han da değişecek a bre paşam!..» diyordu.

Camlı kapıyı ileri itti Ahmet. Çekti ninesini. Tel saplı gözlüğünü alnına kaldırmış, gazete okuyordu hancı. «Buyrun bakalım…» dedi.

«Biz iki yatak istiyoruz…»

«Yani iki yataklı bir oda?..»

«Evet…»

«Olur bre paşam! İsim, soyad?»

«Ahmet Kara! Ninemi de yazacak mısın?»

«Onunki istemez!..»

I

KARA AHMET  DESTANI

145

«Kaç numara?»

«Emen yatacak mısınız? Çıkın dolaşın biraz…»

«Odamızı göster, belki oturmak isteriz.»

«Sekiz numarayı vereyim size.»

Çıkıp oturdular on dakika. Ahmet gidip helva ekmek, elma aldı. Yatakların üstünde yediler. «Anam çok sevinecek seni görünce!..»

«Köye mi gelecek?»

«Yok; biz gideceğiz ya!»

«Biz nereye gideceğiz?»

«Burdur’a.»

«Ne zaman?»

«Yarın… Öyle değil mi?»

«Haberim yok! Kim dedi bunu?»

«Savcıyla öyle konuştuk! “Köye gitmesin! Birkaç hafta şehirde dursun! Evi yandı, ninenden biliyor! Kini yatışsın…” dedi…»

Cık etti Irazca: «Gitmem şehire!..»

«Ama köye de gitmeyeceksin, ne olacak?»

«Nasıl gitmeyeceğim köye? Giderim; bir şey olmaz!»

«Kavga kıyamet! Bu sefer daha kötü olur nineciğim!..»

«Haha haha!..» etti Irazca. «Babasının oğlu! Yılgın babasının! Ot demişler, kökünün üstünde biter, boşa mı demişler?..»

Büktü boynunu, düşünmeğe başladı Ahmet. «(Yani nine; tersinden anlıyorsun her şeyi! Herif dedi kaçın biraz, varmayın kavganın üstüne. Sen diyorsun ille giderim. Herif seni idareten çıkardı, yolla-madı Bakırköy’e! Sen diyorsun ne hakkı var? Hakkı var, yok der mi eloğlu? Yasa elinde bir kere nine…)»

Bir süre konuşmadılar. Dışarlar karanlık oldu. İçerisi de karanlıktı. Usulca kalktı Ahmet; sordu:  «Yakayım mı elektriği?»

«Yakacaksan yaak!..» dedi Irazca.

«Halbuysam gitsek ne olur? Neden dayatıyorsun? Babam bir yandan, sen bir yandan! Halbuysam sen büyüksün bak…»

«Ben büyüğüm de baban küçük mü?»

«O da büyük tabii; ama…»

«Ama’sı ne?»

«Gitsek iyolur. Anam dedi al getir…»

«Getiremedim dersin varınca!»

10

146

KARA AHMET DESTANI

Uzunca bir susma oldu aralarında. Bir sözcükle bağlayıveriyordu torununu. Gık diyemiyordu Ahmet. Başka konulardan konuşup, öfkesini azcık yatıştırmayı denedi. Kerimoğlu’nun Durmuşla İzmir’e nasıl gittiklerini. İstanbul’da Köprü’nün üstünde nasıl gözlük sattıklarını, polis Nevzat’ın nasıl konuştuğunu anlattı. Trenleri, yolcuları, babasını, anasını anlatıp bitiriyor, sonra gene aynı yere geliyordu. «Şimdi varacağım, anam soracak! Şerfe’yle Osman da soracaklar: “Nerde Irazca ninem?” “Yok!” İyi olmayacak. Sen zaten beni sevmiyorsun. Biliyordum sevmiyorsun…»

«Siz beni çok sevdiğiniz için mi beş yıl gelmedin?»

«(De buyur! Bir söz söylüyorsun, söylediğine, söyleyeceğine pişman ediyor; de buyur!..)» deyip kalıyordu Ahmet.

Kolunu pencerenin tahtasına koydu, elini çenesine dayadı Irazca. Memurlar Kulübü’nün, onun yanıbaşmdaki içkili Lezzet Lokan-tası’nm ışıklar fışkıran camlarına bakmağa başladı. Uzaktaki camide namazlar kılındı. Yukarı Mahalle’nin hacı hoca takımı evlerinin yolunu tuttular. Sarhoşlar geçti sokağın ortasından. Gece bekçileri düdüklerini öttürmeğe başladılar. Irazca kıpırdamadan baktı pencereden: «(Nâlet! Leylek bacaklı nâlet! Beni alıp şehire götürecek de, “Korkusundan köyü bırakıp kaçtı!” dedirtecek! Leylek bacaklı nâlet! Tıpkı yılgın babası! Boşuna mı demişler elma dalından ırağa düşmez; keçinin çıktığı yere oğlağı da çıkar…)»

Ahmet, üzüntüden, korkudan, ninemi şehre götüremem korkusundan susup kaldı yatağında. Yan geldi omzunun üstüne. Sonra uyudu. Odanm ışığı yanıyordu. Ahmet’in uyuduğunun belki tâ gece yarısı farkına vardı Irazca. Kalktı birden. «Üşüdü!..» dedi. «Ay Deli Karı, pencereden dışarlara bakacağına, dön şu çocuğa bak! Ört üstünü!.. Kar yağar uyuyanın üstüne, üşüdü nineşim, dondu!..» dedi. Oturduğu yatağın yorganını açtı: «Ahmeeet, hey Ahmet; kalk!» dedi. «Kalk yatağına yat!.. Çişin var mı? İşeyecek misin? Kalk işe!..» Dürte sarsa kaldırdı Ahmet’i, helaya götürdü, getirip yatırdı, örttü üstünü. Söndürdü ışığı, kendi de yattı öylece. «Deli Karı, dondurdun çocuğu!» dedi yeniden. Sonra biraz köyü düşündü. Biraz şehirdeki Haçça’yı, Bayram’ı… Sonra iki kanımcık uyumak için gözlerini yumdu.

Sabahleyin ninesinin yüzüne baktı Ahmet, akşamkinin aynıydı. Yeniden söylemek cesaretini bulamadı. Dilinin ucuna gelip gelip ge-

KARA AHMET  DESTANI

147

ri gitti. O arada şehre giden otobüsler kaçtı teker teker. Sekiz buçuk, dokuzda gidecek olanlar da gitti. Kuşluğa doğru otelden çıkıp Yakalı Hasan’ın dükkânına girdi Irazca. Ahmet ardı sıra varıyordu. Geldiğini biliyor, bir şey demiyordu. Kuşağının arasından kâğıt para çıkardı: «Kına ver şuna!» dedi. Hasan’m oğlu oturuyordu dükkânda. Ufacık bir kesekâğıdmı yarım doldurup verdi, parayı çekmeceye attı. Çıkacaktı, geri döndü: «Lamba camı var mı?..»

«Var…» dedi delikanlı.

Bir tane de lamba camı aldı, ip geçirtti ortasından. Karatlı yoluna doğru yürüdü. Biraz gider sonra Erle yoluna bağlanırdı şose. Oradan da Ortaköy, Karataş; giderdi. Dünyanın yoluydu yayan.

«Bir yumağım var, sararım sararım bitmez, nedir?»

«Yol!.. Yol yol yoool…»

Ne severdi bilmeceleri? «Sararım sararım bitmez! Yaaa!..»

Bitmez olur mu? Bütün yollar biter. Yeter ki sen yürü.

Yürüyeceğim diye doğruluvermişti yayan! Akşamdan artan helvayı ekmeği kuşağına sarmıştı. Lamba camını boynuna asmış, kınayı kuşağının arasına sokmuştu. «Ardımdan gelen var mı, yok mu?» baktığı yoktu. Biliyordu Ahmet’in geldiğini. Işıklar kırına kadar yürüdüler konuşmadan. Yolun kıyısında bir ahlat vardı, oturdu dibine. Bir adım kadar yakınma oturdu Ahmet. Gene konuşmadılar. Biraz sonra kalktı Irazca, Ahmet de kalktı. Orhaniyeliler mısırlarını kırmışlar, kabaklarını çekmişlerdi. Bayındır yanından yaban kazları uçuyordu güneye güneye. Birer yanı alarıyordu havadaki bulutların. Biçe biçe esiyordu Dervent Boğazı’ndan bir ince ayaz. Tıpkı geçen yılki, ondan önceki yılki gibi güz geliyordu. Irazca önden, Ahmet arkadan, yürüyordu. Köyü geçip bir daha dinlendiler. Çeşmenin başında zahire yu-yorlardı. Yuyorlar, çullara kilimlere seriyorlardı. Su içip geçtiler hemen. Dereye girdiler. Mevlüt’ün Değirmen’inin önünde dinlendiler. Erle karakolunun bayrağı gene öyleydi. Duvarının üstündeydi Iraz-ca’nm getirdiği taş. Bakmadı o yana. Yürüdüler. Alan Çayırı’na gelince, başını çevirmeden sordu:

«Ne zaman açılıyor okullar?»

«Hangi okullar?» Anlıyordu ninesinin hangi okulları sorduğunu. Ama bekledi açıklasın. Açıklamadı. Biraz daha gittiler. «Ortaokulları soruyorsan on gün var…»

148

KARA AHMET DESTANI

Arap Değirmeni’ni geçtikten sonra bir daha dinlendiler. Çamra-ma’nm oradan sola vurdu Irazca. Ortaköy’ün içinden geçmeyecek, kestirmeden varıverecekti. Değirmen Deresi’ne girdiler. «Önden git, Sultanca teyzenden evin anahtarını al. Ben ağır ağır geleyim…» dedi, harıma saptı. Domates biber topladı kalanından. Patatesi çıkardı. Doldurdu önülceğinin eteğini, yürüdü. Tekke Odası’nın yanından girdi köy içine. Öylece yürüdü. Haceli’nin karısı Fatma gördü. «Oh olsun, halam çıkıp geldi!..» dedi. Baktı Fatma’nın gözlerine. Çok ağır göçüklerde kalmıştı, eli yüzü yassılıp gitmişti, kurtaranı yoktu!..

«Cımbıldak; bizimkini alıp gitti, kerpiç kestiriyor bu sefer! Evlerden saman toplattı. Yarın da taş kırdıracakmış. Taşkelle’ye demiş: “En iyilerinden üç usta bul Gökçeyaka’dan, seninle dört!” İkiniz içinden, ikiniz dışından, çabuk bitirin! İşçiliğini de köylü yapacakmış sırayla birer gün…»

Ahmet kapıyı açmış, oturuyordu merdiven başında .

«Odun filan var mı? Yoksa in aşağıya, yar…»

Ahmet indi, odun yardı biraz. Taşıdı yukarıya.

Evi ocağı, hayatı, merdiveni süpürdü. Çulu, hasırı çırptı, sonra su kaplarını alıp çeşmeye gitti. Kalabalık değildi suyun başı. «Salla salla vur garibe; garibana!..» dedi Kosa’nın karısı. «Herifin evi yanıyor, Irazca’yı yakalıyor! Ne olsa, ne varsa Irazca! Mahkeme de tar nık tapık soruyor oh olsun! Harıl harıl ev yaptırıyor şimdi. Almış Haceli’yi koltuğuna, fırtına gibi esip tozuyor. «İlkin benimkini yapalım, baharın da seninkini yaparız, köy içinden sattığım yeri gene sana veririm, onu durduran kaymakam gitti, öyle bir serseri dünyaya gelmez!» diyormuş. «Yapın, yapın!.. Yaptıklarınızı da bir yakan bulunur işallah!.. Köyün başından defolup gitmedi şu cımbıldak!»

Ne söyledilerse dinledi duydu, bir karşılık vermedi. Sırası geldi, suyunu doldurdu, döndü. Ateşi yakmıştı Ahmet. Çorba pişirdi, pilav pişirdi. Patates haşladı. Domatesle biberden salata gibi bir şey yaptı. Yiyip karınlarını doyurdular. Akşam Sultanca geldi. Ahmet öyle susuyordu. Irazca biraz konuştu, sonra tepsiyi tabağı çekti önüne. Belinde getirdiği kınayı kardı. Söktü başını, yakınmağa başladı. Ahmet geriye devrildi, oradan seyrediyordu.

«Azlığına bakma, pahalanmış diye az aldım Sultanca! Sana da, bana da yeter, haydi sök başını!..» dedi.

KARA AHMET DESTANI

149

Söktürdü kardeşinin başını. Başladılar ikisi birlikte yakınmağa.

«Ağızlarına bin kazan, on bin kazan sıçayım dürzülerin! Büttün dürzülerin! Garipmiş, garibanmış! Hiç de gariban değilim. Gene çıkıp geldim, oturdum yamacına! Toplasın soyunu sülalesini, yapsın ne yapacaksa!..» Kınayı yakınıp bitirdikten sonra sardı, sonra Ahmet’in yatağını serdi Irazca.

«Köye geldim diye sakın tasalanma torunum olacak! Ne zaman canın isterse o zaman biner gidersin Hacı Mehmet’in otoposuna! Sana şu kadarını söyleyim, baban olacak budala yazılmanı istemezse ortaokula, kaç gel Yeşilova’da yazıl, başında oturayım, ekmeğini edeyim, sobanı yakayım bitiresiye. Kulağında kalsın…»

17

ÇOCUKLARIN OKULA YAZILMASI

Babasına bir şeyi doğrudan soramıyor, bir işi doğrudan konuşa-mıyordu Ahmet. Ne söylese geri çevirecek, hem de azarlayıp bozacak gibi bir duyguyla basılıp kalıyordu. Anasına söyledi fıs fıs:

«Üç gün sonra okul açılıyor. Herkesler yaptırdı kaydını, ben ne olacağım? Yarın sonmuş, ne olacağım?»

«Bugün git, ne istiyorlar, anla!» dedi Haçça.

Orta lise bir yapıdaydı. İkisini bir müdür yönetiyordu. Sabahçı, öğlenci düzeninde okuyorlardı. Gidip bir daha anladı. «Kayıtlar yarın son!» diyordu görevli müdür yardımcıları. «Zaten kontencan da dolmak üzere. Yazılacaksan getir kâğıtlarını. Diploman, nüfus cüzdanın, asıllarıyla birlikte, on pullu zarf, sekiz de fotoğraf…»

Çıkıp hastaneye koştu. Anasını buldu gene. Emecek gibi sokuldu göğsüne. Ağlamaklı bir sesle: «Yarın sonmuş…» dedi.

«Akşam babanla konuşurum, yarın yazılırsın!»

«Yarın sonmuş, şimdi konuş! Ninem bana, “Orda yazdırmazsa Yeşilova’da yazdıralım, ben durayım başında!” dedi. Babam olmaz derse kayıtlar dolmadan Yeşilova’yı tutayım!.. Hemen konuş…»

«Bir şeyi istedin mi insanı doğurtursun kahbem Ahmet!» dedi Haçça, boşladı çamaşırı. Çıktı ikinci kata. Koğuşlarını silip bitirmiş, koridoru paspaslıyordu Bayram. Daşduraklı Hilmi de girip çıkıyordu elinde iğneler, ilaç kutuları. Karısının kendi çalıştığı kata gelmesinden hoşlanmıyordu Bayram. Ne işi vardı da geliyordu? Hele Daşdu-

KARA AHMET DESTANI

151

raklı Hilmi’nin gözü önünde, koridorun ortasına dikilip konuşacak mıydı şimdi? Haydi konuştu, akıllı uysal konuşmayı bilecek miydi Haçça olacak?

«Bayraam!.. Az bak, ne diyeceğim?»

Koridorun köşesine çekti karısını. «Bağırma!» dedi. «Usulcana konuşmayı öğrenemedin gitti!..» Baktı ileri geri, iyi ki yoktu sakınacağı biri. «Söyle çabuk!.. Başhekim dolaşıyormuş…»

«Ortaokulun kayıtları yarın son. Ne yapacağız oğlanı?»

«Oğlanı, kızı! ne yapacağız, değil mi?»

«Evet oğlanı, vede kızı?»

«Benim fikrimi biliyorsunuz; söyledim!»

«Fikrini biliyoruz ama çocuk ne olacak? Dünya senin benim fikrimizle yürümüyor! Daşduraklı Hilmi’nin fikriyle hiç yürümüyor! Kızı, oğlanı yazdıracağız ortaokula Bayram. Madem, âlemin gittiği yolların tersine gidecektik, neden geldik şehire? Âlem çocuk okutmak için ev tutuyor, anasını, yada karısını koyuyor başına; senin okul kulağının dibinde; nazlanıyorsun!»

Sustu Bayram. Hak veriyordu karısının sözlerine içinden. Ama birden teslim olmak işine gelmiyordu.

«Sen eskiden iyi amaçları olan adamdın! Karını kızını dinlerdin. Bozmazdın çocuklarını konuşurken. Üç beş yılın içinde ne oldun böyle? Evde konuşamadık fırsat bulup. Vakit geçmeden yazdıralım çocukları. Boşver ne derse desin gerici dürzüler. İmam-Hatip diye diretme. Çocuk heveslendiği yere gitsin. Şevki kırılmasın. Gönlünün olmadığı okulları zor okur. Kendin kulağınla duydun, Mestan Hoca da öyle dedi. Kayıtlarını yaptıralım, bir de köye gidelim. Bayram geliyor önümüzde. O küslüğü kaldıralım aradan. Hacı Mehmet’in otoposa dolarız…»

«Git şimdi, sonra konuşalım!» İtti karısını. Bağırsa bağıramayacak, bozsa bozamayacaktı. «Sonra konuşalım!» dedi.

«Sonra ama, fotoğraflarını filan çektirmediler daha! Vakit kalmadı. Günlerdir bir şey söylersin diye sustuk, söylemedin…»

«Çektirsinler yarın!»

«Bir günde fotoğraf verir mi fotoğrafçılar? Ortaokulunkiler haf-haftalık oluyor! Rekor Kemal’e yalvaracağız, iki günde yapacak…»

Bakındı, of puf etti: «Şimdi git, herif dolaşıyor dedim…»

152

KARA AHMET DESTANI

«Heey adı gözel Allahım, bu adam insanı delirtir! Bu işin geriye atılacak yanı yok Bayraam; çabuk cevap ver! Bayram gibi adı ba-tası Bayram!..» Birden parlayıverdi Alanlı Ayşe’nin hızı. Irazca, koyun melek kalırdı yanında.

«Üîan sen bela mısın başıma davun olası karı? Git, dinden imandan çıkarma beni! Ben kızarsam senin gibi de kızmam haa!..»

Ne yapacağını şaşırdı Haçça. Aşağıdan aldı olmadı, yukarıdan aldı olmadı. «Bağırma deli deli! Ben bağırdım, sen ne bağırıyorsun? Bağırma, ikimizi de atarlar işten! Olumlu cevap ver gideyim. Resimlerini bugün çektirsinler…»

«Peki çektirsinler… Çektirmekle…»

«On türlü konuşma erişikli Bayram!..»

Daşduraklı Hilmi baktı bir koğuştan çıkıp giderken.

«Çektirsinler git söyle! Yarın da kayıtlarını yaptırsınlar! Sen de Akşam Ticaret’e yazıl olsun bitsin! Ben de İmam-Hatip’e gideyim. Neden biribirimizle savaşıyoruz? Dileyen dileğini yapsın; tamam!..»

«Tamam Bayram;  sağol; hoşçakal!..»

, Koşarcasına indi merdivenlerden. Hastanede filan olduğunu unu-tuverdi. Kapının dibinde bekler buldu Ahmet’i. Tutup başından salladı: «Gidin çektirin resimlerinizi! Çabuk!..»

Yüzü güldü: «Anacığım!..» diye kıkırdadı Ahmet.

«Ne gülüyorsun deli deli çocuuuk?»

Susayım diye zorladı kendini, puşkurdu Ahmet.

«Böyle deli bir baban oluşuna mı gülüyorsun?»

«Biz resimlerimizi çektirdik; ona gülüyorum…»

«Çektirdinizse kayıt yaptırın, ne duruyorsunuz?»

«Anacığının!..» dedi, fırladı Ahmet. Taksiye, otomobile çarparım, kamyona faytona çiğnenirim demedi, koştu. Gazi Caddesi’nden vurdu, toz toprak içinde, yerde alıp gökte savuran Cumhuriyet Ala-nı’ndan koştu. Bir solukta evlerine geldi: «Kalk!» dedi Şerfe’ye. «Zari-larımızı alıp kayıtlarımızı yaptıralım!..» Tuttu kardeşinin elinden, koşturdu onu da.

Zarflar ellerinde geçtiler alandan, caddeden. İnip gittiler. Açık Hava Müzesi’nin önünden.

Görevli müdür yardımcısı:

KARA  AHMET  DESTANI

153

«İkiniz kardeş misiniz?» diye sordu.

«Evet öğretmenim, kardeşiz öğretmenim…» dedi Şerfe. Kuşdille-rini, kibar konuşmaları iyi biliyordu.

«Çok mu kaldın sınıflarda sen?» Ahmet’e sordu.

«Hiç kalmadım, okula geç girdim de ondan…»

«Niçin geç girdin?»

«Karataşlıyız biz. Köyde okul yoktu…»

«İkinizi aynı sınıfa vermiyoinım. Birinizin yabancı dili İngilizce, birinizin Fransızca yapacağım. Peki veliniz nerde? Kim olacak? İmzası gerekiyor… Yok mu babanız?»

«Var da… Babamız hastanede çalışıyor. Annemiz gelse olmaz mı öğretmenim?»

«Olur tabii, gelip imzalasın…»

«İmza bilmez öğretmenim…»

«Öyleyse baban gelsin…»

Ahmet atıldı: «O da gilmez! Parmak basar ikisi de…»

«Siz iki okumuş, niçin öğretmediniz onlara?»

«Öğreteceğiz öğretmenim…»

«Peki biri gelip parmağım bassın…»

Okuldan çıkıp hastaneye koştular. Atıldılar analarının kucağına. Sarılacağız, öpeceğiz diye düşürdüler Haçça’yı. Bir zaman dizini dirseğini oğdu: «Aferim! Hep böyle başargan olun! Yollarda deli deli koşmayın! İyi çalışın, liseye de yazdırayım sizi. Çalışmazsanız dünyada yazdırmam, durumları görüyorsun; haydin bakalım…»

Akşamı nasıl ettiklerini bilemediler iki kardeş. Evin önünü, avluyu, hayatı süpürdüler. Suları doldurdular. «Bir an önce çıkıp gelsin anamız!» diye beklemeğe başladılar.

Akşam evde ne fırtınalar kopacağım biliyordu Haçça. Navrum-lu Ali’ye, çamaşırcı Nafize hanımla, «Bir iş mahana edip akşam bize gelsin!..» diye haber gönderdi. Kendisi de çıkıp önden yürüdü eve. Kurnalı Süleyman’ın karısı Haya’ya da söyledi: «Böyle böyle, çocukların okula kaydı yüzünden savaş olacak gibi, ne olur, bir mahana bulup gelin akşam…»

Gelmeden geleceği önlemek için çırpınıyordu böyle. Çocukları, karabiber buldurmak için çarşının tâ öteki başına yolladı. Bir de ip

154

KARA AHMET DESTANI

verdi Şerfe’nin eline: «Şundan bulup üç çile alın. Boş vakitlerimde ikişer şiş öreyim…»

Kapı takırdadı. «Geliyor, geldi!» diye küp küp etti yüreği. Usulca baktı, Hava’ydı. Hayata koştu, «Henüz gelmedi daha!» diye fısıldadı komşusuna.

«Öyleyse şimdi gideyim, geldiği zaman geleyim!» dedi Hava, geri gitti gülerek.

«Gülme komşum! Eşşek eşşeği Ödünç kaşır. Süleyman dellendiği zaman da ben sana gelirim, hiç gülme…»

Biraz sonra Bayram’ı kapıda görünce, karşıdan bağırdı Hava:

«Haççacık gm!.. İşin yoksa az gel, yada ben geleyim, seninle bir iş konuşacağım! Önemli bir üş!..»

Komşusunun böyle buluşlarını severdi Haçça:

«Bayram şimdi geldi, kusura bakma da sen buyur!» dedi.

Koştu geldi Hava. Elinde bir yün çorap vardı. Eskiyen yerlerini söküp aşılayacakmış ama bilemiyormuş; bulamıyormuş «göz»lerini. «Ha ne olur bir gösteriver! Bizimki Şeker Fabrikası’nda işçiliğe kadar yükseldi, hâlâ köylü çorapları giyiyor! Ben de hiç bilemem örmesini, aşılamasını…»

«(Bizim mahallenin karıları işte böyle vidalı!)» dedi Bayram. «(Bildiği halde bilmezmiş gibi sormağa geliyor! Bizimkiyle kavilleş-tiler! Ama yooo!..)»

Hava gitmeden Asiye damladı: «Haçça komşuuu! Yeni tarhanandan bir pişirim versene! Çok canım çekti, akşama kaynatayım…»

«(İyi iyi! Hepiniz cem olun, hepiniz bizde akşamlayın!..)»

«Bayraam!..» diye Süleyman çıkıp geldi bu sefer. «Yahu bizim biladerin oğlan evlenecek Kurna’da. Okuntu yollamış, bir de mektubu var, beş altı arkadaş toplanın gelin, düğün elle, yağmur yelle, diyor. Sen, senin arkadaş Navrumlu Ali, Daşduraklı Hilmi Efendi filan gider miyiz birlikte?»

«(Gideriz kavat Süleyman!) Gideriz kardaşım hayhay!..»

«Valla billa çok yaşşa Bayram komşu! Öyle yavuz arkadaşsın, yamanlığın Suriye’de bulunmaz! Çok yaşşa…»

«Ne böyle yaşşa yaşşa çekiyorsun, görülecek asıl işin neyse onu söyle Süleyman?» diye çıkıştı Bayram. Gözü Ahmet’le Şerfe’ye kaydı o sıra. Şimdi Ahmet’ten çok Şerfe’ye kızıyordu. «(Haydi o erkek;

KARA AHMET DESTANI

155

 

çoğunluğu erkeklerin oluşturduğu okulda senin ne işin var?)» Fakat onların beklediğini değil, mahalleyi istedikleri kadar cem etsinler buraya, beklemediklerini yapacaktı. Daha çok acılar verecekti, hiç çıkmayacaktı içlerinden…          \

Süleyman gitti kızarak: «Ulan Bayram Kara, seninle konuşmamak için çok yeminler ediyorum, ama sabah akşam yüz yüze bakıyoruz surda, neyse!..» diye söylendi giderken. Süleyman’ın ardından Navrumlu Ali geldi. Bir Singer dikiş makinesi alacak olmuş da, «Varsa 500 lira!» demeğe gelmiş.

«Bana lira deme, ben lira değilim!» dedi, bağırdı Bayram, çocukları da güldürdü. Sonra çattı kaşlarını birden. «Ne gülüyorsunuz? Bir yanlışlık mı yaptık?» Susakaldı çocuklar. «Bende para yok Ali! Bizim evde o işleri Haçça bilir. Sor; varsa versin…»

Gidip hemen 300 lira getirdi Haçça. «Kusura bakma komşu! Bulunan bu kadar. Bize de gerek olur 500 istemeğe gelirsek, siz de 300 verin!..» dedi.

«Allah bin bin razı olsun! Bin…» çekerek gitti Ali.

Süleyman’ın karısı Hava yeniden geldi: «Gösterdiğin gibi yaptım …ya, bilmiyorum olmuş mu? Bir bakıver…»

Yeniden Süleyman geldi: «Eğer kalbini kırdımsa hoşgör…» dedi.

Yatsı okunasıya sürdü bu oyun. Yemekler gecikti.

«Haydi gayri haydiii! Acıktım…» diye bağırdı Haçça.

O sırada Aligil de yemekler yenildi bitti sanarak oturmağa geldiler mi! «(Benim haberim yok, bunlar yahudi şirketinden tutkun olmuşlar!..)» dedi Bayram, kızdı iyice.

Geç vakit oldu. Çocukları yatırdılar. Güldürücü yarenlikler aradı Ali. Bulamadı Süleyman. Hava, biraz açık saçık köy hikâyeleri anlatmağa çalıştı. «(Başka çare yok, ne yapayım? Domuz gibi somurtuyor şuna bak!)» dedi. İyice geç oldu, kalkıp gittiler.

Haçça’nm kalbi nerdeyse duracak, kendi de yıkılacaktı. «Neden yazdırırsın ikisini de? Neden gelip hastanede Daşduraklı dürzünün önünde sıkboğaz edersin insanı?» diyecek diye bekliyor, yatak yaparken bastığı yeri şaşırıyordu. Su testisini deviriyor, kediyi çiğniyordu. Bayram da ne soruyor, ne kurcalıyordu. Çıkardı ceketini, pantolonunu, giydi pijamalarını. Haçça, leğeni ırbığı getirdi yıkasın ayak-

156

KARA AHMET DESTANI

larını. Sonra peşkiri tuttu. Sormadı numaraları kaç, şubeleri ne, kim oldu velileri, kim bastı parmağını?

Bayram sormayınca, Haçça da bir şey demedi, öyle gitti bir süre: Köyden gelme yün yatağın bir bölümüne kaplumbağa gibi büzüldü Bayram. Bekledi yorganı da Haçça örtsün. «(İnat bir sende mi var domuzun herifi? Ben de örtmüyorum!)» dedi; oyalandı parmağının ucuna kıymık batmış, iğneyle çıkaracağım diye. Sonra kendisi de soyunup giyinmeğe başladı.

Bayram’ın sinirleri çivrişiyor, patladı patlayacak hale geliyordu, ama Haçça’nm beklediğini yapmayacaktı, daha etkileyici bir yönden alacaktı hıncını. Yanının üstüne yatmıştı, kıpırdamadan bekledi yatağın kendine düşen bölümünde. Çıtı çıkmıyordu. Çıkacak gibi de değildi. Biraz güvence bulunca yorganı örttü usulca, lambayı söndürdü. Beriki bölümüne de Haçça sokuldu iki kişilik kadim yatağın.

18

OKUL GİYSİLERİ

Pazartesi açılıyordu ortaokul. Pazardan başladılar hazırlanmağa. Hepsi, Bayram’dan başka hepsi gidecekti sanki;  ilk gününe değil; diploma törenine sanki. Öyle girişmişlerdi. Çorapları, gömlekleri, yakaları tokaları bir bir hazır edilmeli, ütülenmeli, kolalanmalıydı. Şer-fe’ninki kolaydı da, Ahmet’inki zordu. İlkokulundaki gibiydi Şerfe’ ninki. Kumaştan takım kestirmek gerekti Ahmet’e. Pantolon ceket tam olacaktı. Terzi elinden çıkacaktı. İlk gün hazır olacak diye zor-lamıyorlardı bereket. Şapka, çorap, pabuç. En önemlisi kravat… Bayram, kimi zaman boşladığı namazları, borcuyla birlikte kılmağa yeniden başlamıştı. Kılıyor namazını, bir çapa alıp bahçedeki ağaçların diplerini çapıyor, güllerin diplerini eşiyordu. Sonra çıkıp iki dolaşıyor, uzak duruyordu evdeki çıldırıkların dünyasından.

Gerçekte Osman da gidecekti yarın okula. Ama onunki önemli olay sayılmıyordu. Önemli olay, Ahmet’le Şerfe’ninkiydi.

«Aman yavrum Ahmet! Aman yavrum Şerfe! İlkokul gibi değildir ortaokul! İlkokulda birer öğretmeniniz vardı, ortaokulda onar!.. Çalışı-çalışıverin! Gözüne girin hepsinin. Sonra, sakın birbirinizle dö-ğüşmeyin okulda. Eller çatarsa, biribirinize arka çıkın. Siz vurun ilk yumruğu, şehre geldik diye basılmayın. Döğülmeden gelin, gerekirse döğün, Ahmeet, kardeşine göz kulak ol anam! Bakarak ol, çok dak-laşır şehrin piçleri! Çalışkan olun. Hep «iyi», «pekiyi» olsun karneniz. Ahmeeet bak anam! Şerfee bak anam…»

158

KARA  AHMET DESTANI

«Yeter artık anneee!..»

«Sus artık anaaa!..»

«Sustum anam, sustum yavrum! Ah bir de izin günüm olsaydı, sizi ben götürseydim yarın!.. Neyse! Her şeyiniz hazır; kendiniz gidersiniz. Gider, yerlerinize oturursunuz…»

Süleyman’ın karısı Hava, Ali’nin karısı Asiye gelip oturdular gene. Bir bela çıkmasın diye pır pır edip duruyordu Haçça’nm yüreği. Komşular da çıkıp geliyorlardı halden anlayıp.

Bayram, yanlamasına yatıp yönünü duvara verdi. Gün kavgasız kapandı diye şükür çekip Haçça da sokuldu yanma. Olaysız geçti gece. Sabahleyin birer çay içip çıktılar. Ayrıydı hastanede işleri.

Şerfe hazırladı kahvaltıyı. Yüreklerindeki çırpıntıdan konuşamıyorlardı. Dar-acele yiyip içip çıktılar. İlk gün ders yapılacaktı sanki! Temelli darmadağın olmamış ilkokul çantalarının içine boş defterlerini koydular. Bir başından bir başına yürüyerek geçtiler şehri. Başka mahallelerden, okullardan, köy okullarından gelmiş öğrenciler doldurdu Lise’nin bahçesini. Ortaokul sabahçı olmuştu. Ama şubeleri ayrıydı Ahmet’le Şerfe’nin.

«Ortaokul, ilkokula benzemez!» diye başladı öğretmen. Bayandı. Matematik dersine gelecekti. Sayı nedir? Nasıl bulunmuştur? Kaç türlü sayı vardır? Matematik kaça ayrılır? Matematiğin yararları nedir? Kendisi sorup kendisi cevaplandırıyor, dersi tek başına işletip götürüyordu. O gitti coğrafyacı geldi. Beş öğretmen geçti sırayla.

Son saatte müdür yardımcısının dersi vardı. Okulda nasıl dav-ranılacak, öğretmenlere nasıl selam verilecek, forma, lastik ayakkabı, takım giysi, gömlek, kravat; neler alınacak, saçlar nasıl kesilecek; anlattı bir bir. Giysiler için de bir hafta süre verdi.

Altı kız vardı Ahmetgil’in şubesinde. Onları öne oturtmuşlardı. Sonra boyu büyük olanlar arkaya gitmiş, yılığı düzgün olanlar önlere oturmuşlardı.

Uzun olduğu için arka sıralardan birine düştü Ahmet. Bir sırada iki kişiydiler. Hidayet’ti arkadaşının adı. Bileği kalın, elleri demirci eli gibi iriydi. Pantolonu dar geliyordu. Gömleğinin kolu kı-salmıştı. Ceket giymemişti. Hem de gülmüyordu. O çıkmadı diye Ahmet de çıkmadı birinci dersten sonra teneffüs’e. İkinci dersten sonra, «Haydi çıkalım!» dedi. «Sen  çık«» oldu Hidayet’in cevabı.

KARA AHMET DESTANI

159

Üç kişi daha vardı onun gibi, çıkmıyorlardı. Ahmet çıkıp dolaştı biraz. Sonra bir daha çıkmadı.

Neler alınacak, hangi defterler tutulacak, getirdiği boş deftere not etti. «(Babama söylesem kızar; anama söylerim. Ortaokulun giderleri çok!)» diyordu içinden. Hidayet defter kalem getirmemişti. Her halinden mahcupluk akıyordu; bir yoksunluğu vardı.

Akşamüstü, «Sözlük bir tane alırız, Atlas bir tane alırız…» diye konuştular Şerfe’yle. «Aynı şubede olsak kitapları da idare ederdik!» dediler. Haçça geldi, giysi işini söylediler önce. Şerfe’ye yeni önlük, siyah pantolon alınacaktı. Çarşıda Mercangil’de varmış. Sınıfındaki kızlar söylemiş. Şeker Fabrikası’ndaki mühendisin kızıyla oturmuşlar; adı Necla’ymış. «Çok tatlı arkadaş anne!» diyordu. «Mühendis kızıyım diye burnu şöyle değil!..» Elini burnuna götürüp gösterdi nasıl değil.

Ahmet de anlattı ceketi pantolonu, pabuçları, gömleği, kravatı nasıl olacak. Hangi defterler, hangi kitaplar alınacak. «Daha gelmeyen hocalar var tabii, onlar da söylesin, hepsini birden alırız. Çarşıda Durusoygil’de varmış. Bir tane de dolmakalem alacağız anne. “Defterleri mürekkeple yazacaksınız!” dedi coğrafyacımız. Ben de çok seviyorum dolmakalemle yazmayı. Çarşıda var…»

«Vardı kalemin halbuki! Eskittin ilkokulda, koydun şuraya! Dursa da ortaokulda kullansan ne vardı!   Dinlemedin   babanı…»

Bayram girip geldi: «Bizi kim dinliyor ki Ahmet dinlesin!» diyecekti, yuttu. Konuşmuyordu iki gündür.

«(Bu herif bizimle grev yapıyor!)» dedi Haçça kendine. «(Bakalım ne kadar sürdürecek?)»

Sofra zamanına kadar alınacakları saydılar iki kardeş.

«Yeterin artık çocuklar!» diye bağırdı Haçça. «İlk günden başlamayın! Nasıl olsa kaydınızı yaptırdık, lüzum edenleri de sırayla alacağız. Hemen şimdi istemiyorlar ya…» Göz göze geldiler Bayram’ la. Kaçırdı gözlerini Ahmet’in, Şerfe’nin üstüne. Birden pişman oldu Haçça: «(Niçin bozuyorum çocukları? Yoksa ben de Bayramlaşıyor muyum?)» Sonra gitti, Ahmet’in başına koydu elini: «Alırız anam, helbet alırız!..» dedi. «Yalnız bun verip durma arka arkaya. Hocalarınız yazdırsın, hepsi belli olsun, sırasıyla alırız evelallah! Ne derdimiz var sizlerden başka? Babanız çalışıyor, ben çalışıyorum. Hep

160

KARA AHMET DESTANI

sizin için çalışıyoruz yavrum. Tatilim olan günlerde evlere temizliğe giderim. Yoksun koymam sizleri işallah!..»

Bayram’a sordu, konuşsa Daşduraklı Hilmi Efendiyle, dışardan kumaş alıp hastanenin terzisine diktiremezler miydi Ahmet’in takımları acaba? Gene öyle duvardan yana döndü, horlaya horlaya uykuya daldı, karşılık vermedi.

«Küsmekle sıkacaksın bizi öyle mi Bayram?»

Kendi kendine karşılık verdi: «Evet küsmekle!»

«Attım iki çocuğu ortaokula, ne halim varsa göreyim öyle mi?»

Gene kendi kendine karşılık verdi: «Evet öyle!..»

«Öyleyse ben de bakarım çaresine Bayraam!..»

Ertesi gün öğleye kadar, kimden kumaş alabilir kime diktirebi-lir, düşündü durdu. İkindin birlikte çıktılar arkadaşı Nafize’yle. Onun daha beşinci sınıftaydı bir kızı; bir oğlu üçüncüde! Ama biliyordu ortaokulun dertlerini. Yukarı çarşıya çıkıp esnaf arasından yürüdüler. Bütün çarşıyı dolaşıp sordular. Kaç taneydi yan yana terziler! «Sen paradan haber ver Haçça abla!» dedi Nafize.

«Elimde olanları veririm, yetmezse satarım!»

«Nelerin nelerin var da biz görmedik kııız?»

«Elmas küpelerim, inci gerdanlıklarım…»

Terzi Alihsan’a girdiler. «Sırf sormak için…» dedi Nafize. «Ortaokula çocuk yazdırdık da; giysi diktireceğiz…»

«Çok güzel, ucuz kumaşlarım var!» dedi Alihsan. «Gelip beğensin birini, ölçü alıp dikelim. On güne kadar hazır olur!..»

«Bir hafta vermiş süreyi hocaları.»

«Yetişmez! Onca çocuk; bir haftada…»

«(Parasını nasıl bulacağız diye düşünüyordum, bir de süresi mi çıkıyor başımıza!)» dedi Haçça, tasalandı.

«Kaça çıkar ceket pantolon, kumaşı sizden?»

«Kumaşı beğenin, parası kolay…»

Biliyordu esnafla konuşmayı Nafize. «Zaten her kumaştan olmaz ortaokul giysileri? Biraz koyu kumaş ister, değil mi?»

«Koyu olursa iyi olur tabii!..»

Bir kumaş gösterdi, kendinden yollu, siyah! «Bundan olursa 400, 450’ye çıkar sanırım. Boylu mu çocuk?»

«Çok boylu değil ama boylu biraz.»

KARA AHMET DESTANI-

161

«Çıkar 450’ye! Astarını şundan koruz, sağlamdır.»

Kumaş seçilmeden, ölçü alınmadan pazarlık zordu. Çıktılar. «Başka yerlerden soralım mı Nafize?» dedi Haçça.

«Ayvaz kasap, bir hesap! Çocuk yokken sorsak ne fayda?»

Geçip gittiler eve doğru. «Keşke okuldan sonra hastaneye gelseydi Ahmet! Getirseydik yanımızda…»

«Alır, döneriz; çok kıvratıyorsun Haçça abla!»

«Ben mi kıvratıyorum? Ahmet kendisi! Okul!..»

Hiç oturmadılar evde. «Kalk Ahmet, kalk kalk kalk!..» deyip kaldırdı çocuğu. «Biz terziye gidiyoruz, oturun siz!» dedi ötekilere.

Şerfe ayaklandı: «Bana da alınmayacak mı pantolon?»

«Seninkini hazırlardan alacağız…»

«Çarşıda Mercangil’de varmış ya?»

«Yarından sonra pazardan bakarız!»

Büyüttü dudaklarını Şerf e, domaştı.

«En kızdığım küsmek! Babaları küs şimdi!»

Candan birine derdini söylemek istiyordu. Duymazlıktan geldi Nafize. Boğuldu söz.

Terzi Alihsan kendisi aldı Ahmet’in ölçülerini. Kendinden yollu siyah kumaşı da koydu masanın üstüne. «Bundan olursa 420’ye dikeriz! Başka yerlere de bakın, daha ucuza bulursanız, onlara diktirin. Esnaflıkta darılmak olmaz…» dedi.

Bakıştılar Nafize’yle.

«Ustam, o yirmisini atsan, başka yerlere gitmesek?»

«Yo yoo, gidin! En ucuzu benimdir!»

«Yirmisini at, sana diktirelim…»

«Kurtarsa atarım!»

«Kurtarır!»

«Valla kurtarmaz!»

«Kurtarır kurtarır…»

Çok uğraştılar, 410’dan aşağı inmedi Alihsan. Döktü düşündü, döndü bir daha düşündü Haçça: «(Daha bunun gömleği, kravatı, ayakkabısı var. Kitapları var, Kızınkiler var. Nerde bu kadar hazır para?)» Sordu usulca: «Parayı peşin mi alacaksın ustam?»

«Dikiş bitince isteriz. Ama peşin verirseniz alırız.»

11

162

KARA AHMET DESTANI

Düşündü gene. Ahmet’e döndü: «Bu kumaşı sevdin mi anaşım? Madem dikilecek!..»

«Olur; bundan olsun…»

İki gün sonra gelip prova olacaktı. Nafize saptı Üçdibek’e. Onlar ana oğul geçip Karasenir’e vardılar. Başı yerde, suçuka suçuka yürüyordu, eve yaklaşınca da suskuya gömülüyordu Ahmet. «Dünyanın gideri açıldı benim yüzümden, bizim yüzümüzden! Daha kitaplar alınacak! Kimbilir ne kadar küsecek babam?» İndirip bindiriyordu durmadan. Şerfe hâlâ domaşıyordu. Haçça sofra hazırlığına koyuldu. Bayram nöbete kalmıştı «şükür»!

Sofrayı koyduktan sonra, «Haydi toplanın silah başına!» dedi. «Ahmet’in giysilerini ısmarladık! Osman’ıma da alacağım pazardan! Ona da pantolon alacağım, carının altına! Yeni pabuçlar alacağım! Ben oğluma her şeyleri alacağım! Ben oğlumu orta lise okullarına yazdıracağım. Necip Bey’in oğlanları hangi okullara gittiyse, oğullarım da gidecek. Gözlüklerini takınıp büyük doktorlardan olacak Osmanım! Haydi ye anam, haydi anaşım!» dedi okşadı. Baktı yan gözle, gittikçe kararıyordu Şerfe. Kızın domaşmasını sevmiyordu. Do-maşıyor diye hep Osman’a söylüyordu. «(Çatlasın kurtlu kancık!)» diyordu içinden. «(Sana da pazardan bakarız dedik işte! Altın Makas terzilerinden mi dikineceksin gıı?)»

«Şerfe’ninkileri de alırız pazardan, değil mi?» dedi Ahmet.

«Bakalım; belki… Belki alırız…»

Kuduruyordu kız: «(Bakalım’mış!)»

«Mercangil’de varmış değil mi?»

«Mercangil’i çok pahacı diyorlar, bakalım!»

«Pazardan buluruz öyleyse, değil mi?»

«Bakalım dedik ya; düşünürüz…»

Sofra kalktı. Bulaşıkları yıkadı. Hâlâ Şerfe’nin pantolondu konu. Sonunda koyverdi kendini, ağlamağa başladı kız. «Yağmurlar bo-şandıııı!» dedi Haçça. «Ne zamandır yağacak diye korkuyordum, yağdı sonundaaa!..»

Doyasıya ağladı: «Ben bilmiyor muydum, beni sevmiyorsunuz? Babam da sevmiyor, siz de sevmiyorsunuz! Ben Karataş’a gidip ninemin kızı olacağım, bahar gelsin, hemen gideceğim… Bahar gelmeden de kaçıp giderim ben. Ninem Yeşilova’da okutur. Durur başımda

KARA AHMET DESTANI

163

okutur. Irazca ninem en çok beni seviyor!..» Ağıt söyler gibi söylüyor, ağlıyordu.

Haçça kalkıp yatakları hazırladı. Tek başına uzandı karyolaya. «(Gerekirse bunu da satarız! Ne yapacağız simden sonra karyolada yatıp da? Şimdiye kadar yattık ne öğrendik?)» Bayram yanındaymış da işittirecekmiş gibi konuşuyordu.

Hafta bitti, bayrak töreninde Müdür konuşma yaptı. Pazartesiye her öğrencinin giysilerinin, kitap, defter, gömlek, kravat vesaire-lerinin tamamlanması gerektiğini bildirdi. Selamlaşmayı, okul disiplinine uymayı anlattı. Disiplin Kurulu’na seçilen öğretmenleri saydı. Okul-Aile Birliği toplantısının gününü söyledi. Bakanlık Müfettişlerinin de yakında çıkıp gelebileceklerini duyurdu. Valinin, Milli Eğitim Müdürünün okulu her an denetleyebileceklerini anlattı. «Bilmiş olmanız gerek, ortaöğretim, ilköğretim gibi zorunlu değil. O bakımdan, eksiklerinizi vaktinde tamamlayıp. Paydooos!..»

Öğrenciler, «Sağooouul!..» diye çınlattılar ortalığı. Küçük sınıflardı daha çok bağıran.

Yan yana yürüdüler Ahmet’le Hidayet. Nurten diye bir kızla önden gitti Şerfe. «Ben pazartesiye yokum belki!» dedi Hidayet. «Babam para alamadı patronundan. Ağlasunlu Kemal’in yanında işçi olarak çalışıyor. Kemal’in hızarı var. İsparta’ya kavak vermiş, alamamış parasını, o da işçilerine veremiyormuş. Bir de diyorlar kumarda ütülmüş dürzü! Ölçü bile aldırmadım daha. Zaten babamın gönlü şöyle böyle…»

Kısalmış kollu gömleğinin içinde kıvıl kıvıl kaynıyordu Hidayet. Mavi bezli lastik ayakkabılarla yolda rasladığı taşa, çöpe şut çekiyordu. Çantası yoktu. Geçen yılki arkadaşlardan bulmuştu ders kitaplarının birazını. Kolunun altında sıkıyordu onları. «Cumartesi pazarları babamın yanında çalışıyordum. Ağaç veriyordum hızara. Biçilmişleri de alıp yığıyordum malı malına. Herifin elinde para yok ki çalışalım. Anam bırakıp köye gitti. Bugün belki ben de giderim. Köyden bir daha gelmem. Bugün belki okulu bırakacağım. Garibanların okuması zor. Ortaöğretim zorunlu değil!..»

Açık Hava Müzesi’nin önünden yukarı doğru yürüyorlardı. Ka-rasenir’in tâ öte uçundaydı HidayetgiFin kaldığı kiralık ev. Hiç bakılmamış, genişletilmemiş bir gecekonduydu.

164

KARA AHMET DESTANI

«Kim var şimdi sizde?»

Biraz gittiler, Cumhuriyet Alanı’nın ortasında dikilip duran anıtın ardından dolaştılar. Geçten geç cevaplandırdı Ahmet’in sorusunu Hidayet:

«Allah var şimdi bizde!..»

Karasenir’in ağzına gelince Ahmet arkadaşını çekti: «Bize gitsek, birlikte yesek, sonra sizin eve, oradan da babanın çalıştığı hızara doğru varsak?»

Sarı dişlerini göstererek güldü, sonra donuklaştı Hidayet:

«Bu kılıkta hiçbir yere gidemem. Okula geldiğime bakma. Benim gibi beş altı gariban var diye geliyorum. Pazartesiye onlar da çullarım değiştirecekler…»

«Anam babam yok evde, gidelim?»

«Kardeşlerin var, hiç gelemem!»

Üsteledi, gönlünü edemedi arkadaşının.

«Öyleyse yemekten sonra ben size geleyim, oradan gidelim hızara. Babanla konuşuruz. Ağlasunlu Kemal’i görürüz…»

«Köye gitmek istiyorum! Ne yapacağım hızarda?»

Ayrılıp eve geldi Ahmet. Şerfe yeni alınan pantolonunu asmıştı askıya. Önlüğünü de çıkarıp asmıştı. Sofra hazırlayacaktı. «Sen bugün terziye gitmeyecek miydin giysilerini almağa?»

«Bugün müydü?»

«Tabii bugündü.»

«Unuttum…»

Unutmamıştı. Hidayet’in yanında yakışık aldıramamıştı terziye sapmayı. İkindiüstü çıkıp vardı. Prova etti usta. «Pazar günü de çalışıp yetiştirelim, madem söz verdik!» dedi Alihsan. Akşam anasına anlattı. «O yetiştirir yetiştirmeğe de, biz parayı yetiştirebilecek miyiz? Daha dünya var aybaşına!..» diye tasalandı Haçça.

Navrumlu Aligil’den para istedi gidip. «Ne olur Bayram’a du-yurmayın, gene aramız açık!» dedi.

Pazartesi giyinip gitti Ahmet. Aklı fikri Hidayet’teydi. Gelecek mi, gelmeyecek mi? Okula vardı, eskileriyle gelmiş üç kişi daha vardı sınıfta. «(Keşke ben de öyle gelseydim, destek olurduk birbirimize! Çoğuz diye geri yollayamazlardı…)» Öğretmenin girmesinden iki dakika önce süzülüp girdi Hidayet. Her yanı çırılçıplaktı sanki.

KARA AHMET DESTANI

165

Alarıp kızararak oturdu Ahmet Kara’nın yanına. «(İköğretim gibi zorunlu değil ortaöğretim, ama garibanların okuması zorunlu!)» diyordu Ahmet içinden. «(Başka nasıl düzelir durumumuz?)»

Üçüncü derste Müdür yardımcısı geldi. Anlattı ilerden geriden. Disipline ve buyruklara uymaktan. Niçin söz dinlemediklerini sordu giysi yaptırmayanlara. «Ne dedim size geçen gün? Zorunlu mu ortaöğretim?»

«Değil öğretmeniim!» diye bağırdı beş altı kişi ön sıralardan. İnceli kalınlı çıktı sesler. Çoğunluğu sustu smıfın. Giysi yapınma-mışların numaralarını aldı yardımcı: «Müdür Beyle konuşayım, birkaç gün daha hoşgörürse görür, görmezse ben anlamam!» deyip gitti. Yassıgüme’den, Hacılar’dan, Akyaka’dan çocuklar vardı. Köyleri yakın sayılırdı. Gelmişler okuyorlar, akşamüstleri dönüyorlardı.

«Çıkmak yok arkadaşlar!» diye bağırdı biri kapıya durup. Öteki de kürsüye çıktı. «Dört arkadaşımız var şurada, yeni giysi yapma-madılar. Mavin Bey, “Zorunlu mu, değil mi?” diye sorunca, birkaç arkadaşımız, “Değil öğretmenim!” diye bağırdı, duyduk. Bu davranış yanlıştır arkadaşlar. Bir kere biz ilkokul çocuğu değiliz. “Öğretmenim öğretmenim!” yok. İkincisi, yağcılık hiç yok! Zorunlu değilse de geldik okuyacağız. Yaptıramadı diye çekip gitsin mi arkadaşlarımız? Biz ortaokul öğrencisiyiz, bize yakışır mı?»

«Sana ne be?» diye bağırdı kızların yanında oturan.

«Anlayışın kısa olduğu için anlayamadm! Biraz daha büyürsen anlarsın!» dedi kürsüde konuşan.

Hidayet ayağa kalktı arkadan:

«Benim yüzümden kavga çıkmasını istemiyorum. Babam parasını alamazsa bu hafta bırakacağım, siz okuyun arkadaşlar!..»

Epeyce uzun bir sessizlik oldu. Öğretmen geliyormuş gibi yerine oturdu ayaktakiler. Doğru dürüst dinlemediler sonraki dersi.

Öğleyin paydos olunca Ağlasunlu Kemal’in hızarına gittiler. Köylerden kavak gelmişti kamyonla. Onları indiriyorlardı. Beklediler. Bir kamyon bitince başka kamyona geçmeden babası geldi: «Gene yok oğlum para. Velakin tanış bir terzisi varmış kavatm. Ona söyleyecek, biçtireceğiz bir kat giysi sana. Öyle konuştuk…»

Yüzü rahatladı Hidayet’in. Dikilmiş gibi sevindi giysileri. Sormadı ne zaman biçtireceğiz? Yürüdüler Ahmet’le. Caddeye çıkınca

166

KARA AHMET DESTANI

açtılar adımlarım. Kanrıcı Oteli’nin önüne kadar koştular. «Sormadık hangi terzi, ne zaman biçecek kumaşı, ne zaman yetiştirecek? Sor-saydık keşke!..»

«Akşam sorarım ben…»

«Akşam sorarsın. Sabah okul var. Öğleden sonra gidersin terziye. Hafta dediğin ne zaten? Gene alır numaraları yardımcı!..»

«Aaah ah!» etti Müze’nin yanında Hidayet. «Öyle olmalı, isteyen istediği giysiyle gelmeli, soran karışan olmamalı…»

«Aaaah!» dedi Ahmet de. «Yada herkesin okul giysisi!..»

«Giysiler mi öğrenecek bilgileri?»

«Sen haklısın!» dedi Ahmet. Geçtiler Cumhuriyet Alam’ndan.

Cumhuriyet Bayramı geldi, gene dikilmedi Hidayet’in giysileri. Büyük törenler yapılacaktı. Vali başta, Tümen Komutam, daire müdürleri; stadyum’da toplanacaktı ilin ileri gelenleri, esnaf, öğrenciler ve halk! Askerlerden sonra okullar geçecekti rap rap rap! Okulda üç gün prova yaptırdılar, bazı dersler kaynadı. 28’inde Müdür son kez denetledi hazırlıkları. Geçiş sırası Ahmetgil’in sınıfa gelince, Hi-dayet’i, Hidayet gibi iki çocuğu, bir de ayak uyduramıyor diye Ak-dereli Hayri’yi ayırdı. Ayırdı daha başka şubelerden elH kadar öğrenciyi: «Siz gelmeyin yarın! Giysileriniz hırpani!..» dedi.

Ahmet de, Hidayet de ilk duyuyorlardı bu sözcüğü. Yürüyüşün provası bitip de okuldan dağılınca yolda biribirlerine sordular. İkisi de bilmiyordu anlamını. «Her halde ibne puşt gibi bir söz!» diye baktılar biribirlerinin yüzlerine. «O kadar kötü anlamı olsa der mi aca-ca?» Durakladılar biraz. «Onca insanın içinde giysisi olmayanları ayırdığına göre der!» dediler.

«Ayırsın be!..» dedi Ahmet.

«Siz yürürsünüz, ben seyrederim uzaktan!»

Eve gelince sözlüğe baktı, yoktu o sözcük. Anasına sordu, bilmiyordu. Babasına sormağa cesaret edemedi.

19

UÇURAN BAŞARILAR

Acıyla başlamıştı ortaokul. Ve sıkıntıyla. Ne okulda tat vardı, ne evin içinde. Belki önü hep böyle tatsızlıktı. Gerilerde kalmıştı günlerin yaşanırı. Daha yaşanırları da ilerdeydi elbet. «(Dayanacağım!)» diye bir duygu kabardı içinden. «(Ne olursa olsun dayanıp anamın yüzünü ak edeceğim!)» Bunu bazan Şerfe’yle de konuşuyordu. «Her gün birer saat anam için çalışacağım fazladan! Yedi yerine sekiz alacağım…»

Aklı fikri nottaydı. Ödü sıdıyordu tek dersim zayıf gelir diye. Başyardımcı, derse geldiği bir gün, uyarmasını yaptı: «Ortaokul hiç benzemez ilkokula, gözünüzü açın! Bol verir ilkokulda öğretmenler sekizleri onları! Ortaokulda zordur beşi koparmak! Onun için sıkı çalışın! Yoksa dökülürsünüz sapır sapır!..»

Anlamını bilsin bilmesin ezberliyordu dersleri. Ezberliyordu İn-gilizceyi, Türkçeyi, Tarihi, Coğrafyayı, Fiziği, hepsini. Sinemaya gitmiyordu. Bakmıyordu topun filan ardından. Bir ödev verildi mi, in-celeye araştıra, sile boza, sabahı ediyordu. İlkokuldan artan defterlerin yapraklarını karalamada kullanıyor, sonra temize çekiyordu. Birer de dolmakalem almıştı anaları, babalarına belli etmeden. O hâlâ grev’deydi, konuşmuyordu.

Türkçeye Sabiha Ersoy geliyordu. Çıtı pıtı bir öğretmendi. İlk o kaldırdı Ahmet’i. Sesli okuma yaptırdı. Okuma iki türlüydü. Sesli okuma başkalarının dinleyip anlaması içindi.

168

KARA AHMET DESTANI

«Haydi oku, bize de dinleyip anlayalım…Ahmet Kara!» Bir gülüşme oldu sınıfta. Çattı kaşlarını Sabiha Ersoy. Susturdu gülenleri. «Okumak Zevki» adlı parçaya başladı Ahmet.

Bir gün de, «Herkes birer şiir bulup defterine yazacak, sonra sınıfta okuyacak! Yazacağınız şiirler ders kitaplarından olmayacak, başka kitaplardan, dergilerden olacak! Kitaplığa, kitapçılara gidin, arayın…» dedi. Son sınıftan bir öğrenci, «Antolojilere bakın!» diye yol gösterdi. «Sen de amma bilgisizsin!» der diye soramadı: «Antoloji ne demek?» Eve gelip sözlüğe baktı gene. Anlamını öğrenince böyle bir kitabı nereden bulabileceğini düşünmeğe başladı. Kitaplık yoktu şehirde. Demokrat Parti Halkevi’ni kapatmış. Kitaplarını bodrumlara tıkmıştı. Kitapçılara gitmeliymiş en iyisi. Bir akşamüstü gidip aradı. Yirmi liraydı tanesi. Diyemedi anasına ver yirmi lira gidip alayım. Belki aynı ödev Şerfe’ye de verilecekti, gene diyemedi. Bir arkadaşı alsa da ondan yararlansaydı. Yoktu alan. Yaz gelince gözlük satmağa mı gitseydi yoksa? Önde oturan kızlardan birinin babasının değirmeni varmış, o almış bir tane. Dolandı çevresinde. Acaba bir saatliğine alabilir miydi? Teneffüslerde gidip yakınında durdu: «Güzel mi aldığın antoloji?» diye başlayıp sonra istemeyi tasarlıyordu. «A’a’a!.. Çok güzel! Alacaksanız tavsiye ederim!» dedi kız, konu bağlandı. Düşündü Ahmet: «Ben antolojiyi lisede alayım diyorum, bu yıl Sözlük aldım. Kardeşime de Atlas aldık. Beraber yararlanıyoruz…» «Şe-rife’nin abisi» diye hoşgörüyle davranıyordu kızlar. Genellikle çekingendiler. Evlerinden, okuldan iyice sınırlı idiler. Bir kızla ilk kez böyle iki üç cümle konuşuyordu. «İçinden bir tek şiir yazacağız diye, koca kitabı satın almalı mı insan, onu da bilmiyorum!» dedi. «Ay, ne yapsam! Ben sana veririm, ama herkes ister?» «Hidayet arkadaşıjnla yararlanıp hemen getiririm! Söylemem başkasına!» dedi Ahmet. Çabuk çabuk söyledi bunu. «(Nasıl olsa yüzsüzlüğü ele aldım. Hidayet’i de söyledim, bakalım, ne olacak?)» Bekledi: «Çıkarken ver, akşam evinize getireyim!»

Kaleminin silgisini dişlerine götürmüş, geviyordu kız.

«Bizim evde Hidayetle hemen seçer, yazarız…»

«Benim seçtiğimi seçmek yok ama, değil mi?»

«Sen hangisini seçtin söyle, biz başka seçelim!»

Durup düşündü: «Ben daha seçmedim!» dedi. Biraz daha durdu.

KARA AHMET DESTANI

169

«Bir şartla veririm!» dedi usulca. «Bana da seçersen bir tane! Ben okudum okudum seçemedim…»

«Ohoo!.. Seçerim tabii!» dedi Ahmet. Okuldan çıkarken aldı kitabı. Kız için seçtiğini kâğıda çekecekti hem de; öyle anlaştılar.

Hidayet tutturdu yolda giderken:

«Ben sizin eve gelmesem, bir tane de benim için seçip yazsan?»

«Yazarım…» dedi; ona da söz verdi.

Akşamüstü aldı kitabı, kapandı hayata. Anlamadıklarını atıyordu. Anladıklarının sayfalarını belli ediyordu. Sonra dönüp birer daha okuyordu. Birincisini kız için, ikincisini Hidayet için, sonrakini kendi için yazdı. «(Bir tane de Şerfe için yazayım, yarın ona da gerekir!)» dedi. Değişik yazılarla yazmayı da biliyordu. «(Ama acaba kendi yazılarıyla karşılaştırmaz mı öğretmen? En iyisi, benim yazdığımdan kendileri yazsınlar, yapsınlar bu kadarını!» dedi. Eski defterlerinin boş yapraklarına beş şiir daha yazdı. Bunlar da yedekti.

Ertesi gün kitabı, seçtiği şiiri verdi kıza. «Senin için bunu yazdım. Öğretmen inceler belki, kendi yazınla yaz!» dedi.

«Yazarım!» dedi kız. «Ben seçmekte zorluk çekiyordum.»

Akdereli Seyfi’ye verdi seçtiklerinden birini. Bulamamıştı.

Sabiha Ersoy şiirleri sınıfta okuttu, sonra topladı. «Bunlardan ödev notu atacağım. Başka bir gün, şiir nasıl yazılır, onu anlatacağım. Birer tane yazıp getireceksiniz…» İşte o zaman anlaşıldı Ahmet Ka-ra’nm sınıfta «en zeki» öğrenci olduğu. Sabiha Ersoy onun «Yolculuk» şiirini beğendi en çok. Okuttu sınıfta. Yoktu başka «9» alan. Çoğu yazıp vermemişti. Kimisi kitaplardan çekmişti. Bildi öğretmen. Kuyumcu İsmail’in oğlu Tuğrul: «Ahmet Kara da kendi yazmadı hocam, o da kitaptan çekti! Nurten arkadaşımızın verdiği antolojiyi okudu, gördük!..» dedi.

Kalkıp karşılık verdi: «Siz kafanızdan yazın dediniz, ben de kafamdan yazdım! İsterseniz hemen burda da yazabilirim öğretmenim, şey hocam…»

«O kadar kolay değildir şiir yazmak! İki dakikada olmaz hemen!» dedi Sabiha öğretmen. Fakat Ahmet nerdeyse ağlayacaktı. Çok gücüne gitmişti. Sezdi bunu. «Nurten’in antolojisinden bende de var, Ahmet’in «Yolculuk» şiiri oradakilerin hiçbirine benzemiyor. Ahmet onu kafasından yazdı. Susun bakalım…»

170

KARA AHMET  DESTANI

Çok şiir yazdı sonra. Getirip bazılarını gösterdi öğretmene. O da, bir defter al, oraya yaz. İlerde ozan olursun…» dedi.

Sabiha Ersoy, başka şubelere de kafadan şiir yazma ödevi vermişti. Duyanlar birer tane yazdırmak için Ahmet’e geldi. «Hidayet arkadaşa ikişer buçuk yatırın, bir gün sonra alın!» dedi şakasına. «Hiç olmazsa şiir defterinin parasını çıkarayım. Bedava bedava yazıp duruyorum, uşağınız yok!» Şakasına söylemişti ama, çok gıcığına gidiyordu kimi şehir çocuklarının beleşçiliği! Keşke beşer lira deseydi. Kimi dörder kıtalık, kimi beşer kıtalık, on dört şiir yazdı bir haftanın içinde. Paralarını aldı. Bir yandan aldı, bir yandan da sanki hırsızlık yapmış gibi sucuktu, korktu.

Sabiha Ersoy, başka şubelerde de güzel şiir yazan çocuklar çıktığını söyledi derste. Birinin ikisinin adını verdi. Ahmet’in yazdığı şiirleri veren çocuklardı.

Karneler dağıtıldı sonra. Ahmet’in de, Şerfe’nin de yoktu kırıkları. Altı yedi, sekiz dokuz’du notları. Ahmet’in Türkçesi sekiz. Beş altı kişi daha vardı zayıfı olmayan. Ötekilerin dörder beşer.

Hidayet’in altı tane! Uydurma bir pantolon ceketle gelip gidiyordu. Yenisini yapınamamıştı. Ağlasunlu Kemal’den para almıştı babası, borçlara vermişti. Çok paraydı terzinin istediği. «Bu yıl olmaz, işallah gelecek yıl olur oğlum!» diyordu hızar işçisi.

Karne tatili bitince Müdür başyardımcısı, Türkiye Çocuk Esirgeme Kurumu’nun açtığı bir yarışmanın yazısını okudu bayrak töreninde. Bir yazma yarışmasıydı. Konu serbestti. İsteyen ortaokul öğrencisi girebilecekti. Ahmet, «Bayrak» adlı bir şiir yazdı, götürüp verdi Türkçe öğretmenine. «Fakat sen şiir yazmışsın, düzyazı olacak!..» dedi Sabiha Ersoy.

«Ben düzyazı yazamam öğretmenim, şey hocam…»

«Yazamaz olur musun? Şiir daha zor…»

«Şiir yazılacak sanmıştım ben…»

«Bak, bu şiirde söylediklerini düz yazıya çevir. Biraz da genişlet. Şiir yazdığına göre bunu da yazarsın; haydi bakalım!..»

Yazar mıyım, yazamaz mıyım? Düşünmedi. Çok hoşuna gidiyordu bu öğretmenin sözleri. «Yazıp gelsem bir bakar mısınız?» diye sordu. «Tabii bakarım!» dedi sevgiyle. Çok uzatmadı, götürdü ertesi gün. Öğretmen okumuş, bir iki yerine işaret koymuştu, bir iki

KARA AHMET DESTANI

171

sözcüğünü düzeltmişti. Çağırdı: «Buraları düzelt. Bir de, “Ay yıldızın ve renginle her bayraktan güzelsin, senin için canımı veririm al bayrağım!” cümlesini ekle, daha güzel olur…» dedi.

Temize çekti «Bayrak» adlı yazısını. Bütün okuldan toplananları yoladılar. Ankara’ya. Günlerini doldurdu sonucu beklemek. Evde, okulda, yolda düşündüğü konu buydu. Her gün Sabiha Ersoy’un, başyardımcının çağırıp söylemelerini bekliyordu. Hiç kuşkusu yoktu, An-kara’dakiler de beğeneceklerdi yazısını. Ne olacaktı beğeneceklerdi de? «Takdirname» alacaktı. Öyle söylemişti öğretmen. Doğru anasına götürecekti. Babası da görecekti. Çocukluğunda, Sultanca teyzesinin evinde yılan çıkmıştı bir gün, delik tıkamağa gitmişlerdi baba oğul. Çabuk çabuk yürümüşlerdi köy içinden. Onunla nasıl candan konuşmuştu o gece babası! Güroluk çamlığına götüreceğinden söz etmişti! İşleri ters gittiği için götürememişti. Hep öyle candan olmasını istiyordu babasının. Nasıl yumuşacıktı o zaman? Nasıl seviyordu oğlunu! Hiç olmazsa anasının yarısı kadar sevseydi!

Coğrafya ödevlerini, haritalı Tarih ödevlerini yapıp bitiriyor, varsıl durumlu arkadaşları, «Benimkini de yap, al paranı!» diyorlardı. Bir kötülüğün içine kendi ayaklarıyla adım adım gittiğini seziyordu. Sabiha öğretmen öğrenirse silip atardı gözünden gönlünden! «Parayla ödev yapmıyorum bundan sonra!» diye bağırdı.

«Parasız yap Ahmet Kara!» dediler.

«Babanızın uşağı yok!» dedi o zaman da. «Sıkın kıçınızı, kendiniz yapın serseriler!..» Ne yapacaklardı? Saldıracaklar mıydı? Hidayet yok muydu yanıbaşmda? Vardı ama hiç sesi çıkmıyordu.

Kürelenip geldiler: «Şimdiye kadar yaptıklarınızı söyleriz biz de!»

«Zararınıza olur: Öğretmenler geri alırlar notlarınızı!.. Hem de Disiplin’e verirler. Benden çok siz alırsınız ceza…»

Anlaştılar sonunda: Birer daha yapacak, başka yapmayacaktı. Ama gelmedi sonu. Bir sürü beleşçi doluydu okul.

Ankara’ya giden yarışma yazılarının sonucu okul kapanacağına yakın geldi. «Beğenilen yazılar» arasındaydı Ahmet Kara’nın «Bayrak» yazısı. Bunun için «İnsanlar Âlemi» adlı bir kitabı armağan olarak göndermişlerdi. «Çocuk ve Yuva» dergisinde yayınlanacaktı yapıtı. Bayrak töreninde Müdür ortaya çıkardı, herkesin içinde verdi kitabı. Bir de öğdü. «Bu çalışkan ve zeki öğrencimizin varlığıyla öğü-

172

KARA AHMET DESTANI

nen okulumuz, onun yeni başarılarını her zaman bekleyecektir!..»

Dergiler, gazete kesikleri, kitaplar vermeğe başladı Sabiha öğretmen. Boş vakitlerinde okuyordu. Gelecek yıl da okul kitaplığının yönetiminde çalıştıracaktı. Şimdiden söz veriyordu.

Şerfe, abisinin elinden tuttu: «İkimiz birlikte gireceğiz hastanenin kapısından. Anneme müjdeyi ben vereceğim…»

Avluda ileri geçti. Başhekim, yada yardımcılar görse ne demezdi? Analarının evine girer gibi, çılgm, girip geliyorlardı.

Daha karşıdan bağırdı Haçça: «Yavaş yavaş girmeyi bilmez misiniz siz? Söz mü işittireceksiniz?»

«Haha haha!..» güldü Şerfe. «İnsanlar Âlemi» kitabını tutuyordu göğsünde. Sürdü annesinin önüne. «Kimin bu, bil bakalım?»

Kitabı itti Haçça: «Kiminse kimin? Ben ne bileyim? Uslu uslu girin! Bir gören olursa azarlar… Kızar Personel Şefi filan!»

«Ne diyecek? “Aferin Ahmet Kara’ya!” der. Müdür bile kutladı. Ankara’dan geldi abime bu! Takdirname de geldii!..»

«Bayrak yazım gittiydi ya ana, beğenmişler!»

«Ne dedin, ne dedin; bir daha de bakayım?»

Necibe Hanım bıraktı işini. Nafize şaşırdı, bıraktı işini:

«Bir daha de; ne dedin?»

Ahmet’in dili tutulmuş gibiydi. Şerfe anlattı: «Ankara’dan abi-min Bayrak yazısını beğenmişler, bu kitabı armağan olarak göndermişler. Bayrak töreninde verdi Müdür…»

Kucaklayıp göğsüne gömdü Haçça oğlunu, ağladı. Nafize kitabı kapıp fırladı kapıya. Tapir tapir koştu. Doğru ikinci kata gidecekti, Personel Şefi çıkıverdi karşısına. Az öteden Başhekim yardımcısı geliyordu. Elinde kitapla ne yapacağını, nereye gideceğini bilemedi Nafize. Tutup salladı: «Öğünç duyulacak bir iş! Haçça Kara’nın oğlu, Ankara’da birinci olmuş! Bu kitabı yollamışlar…»

«Getir bakayım!..» dedi Başhekim yardımcısı.

«Türkiye’nin birincisi olmuş, çok zekâlı bir çocuk!»

«Bayram Kara’mn oğlu mu? Liseye mi gidiyor?»

«Ortaokula gidiyor Efendim. Bayrak yazısı yazmış!»

Okudu Başhekim Yardımcısı: «Kompozisyon yarışmasında “Bayrak” adlı düzyazısıyla Seçici Kurul’un takdirini kazanan Burdur Ortaokulu l/B öğrencisi Ahmet Kara’ya engin başarı dileklerimizle…»

KARA AHMET DESTANI

173

«Aferim Ahmet Kara’ya, Bayram Kara’ya!»

Personel Şefi, «Git Bayram’ı çağır!» dedi Nafize’ye.

O da gitti Haçça’yı çağırdı. Heyecandan ne yapacağını bilmiyordu. Ellerini önlüğünde kurulayarak gelip iki adım karşıda durdu.

«Bayram’ı çağır dedim. Git çağır…»

Bayram geldi, acaba gene ne var? Haçça dikiliyor, Nafize çağırıyor. Başhekim yardımcısı, Personel Şefi dikiliyorlar. Ellerinde bir kitap. «(Eşşeğin sıpası hırsızlık mı yaptı yoksa?)» Sonra, aynı haltı Şerfe’nin de yiyebileceğini düşündü. Dizleri titriyordu. Daşduraklı Hilmi de inip geliyordu merdivenden aşağı. Gittikçe büyüyen bir toplanma oluyordu Personel Şefinin kapısının önünde.

Çamaşırlığın kapısında siniyordu Ahmet, Şerfe’yle.

«Kutlarım seni Bayram! Gel bak, Namık Bey de kutlayacak. İnşaallah daha büyük başarılara erişir yavrun! Memnun olduk…»

Kinayesine söylemiyordu ya! İnşaallah kötü bir şey yoktu.

«Bir şey bilmiyorum Şefim, ne olmuş?»

«Türkiye Çocuk Esirgeme Kurumu tarafından açılan yarışmada oğlunun yazısı beğenilmiş, bir takdirname, bir de kitap gönder-misler. Kitabın adı «İnsanlar Âlemi”. Yeryüzündeki ırkları tanıtan bir kitap. Dinsel değil gerçi; fakat faideli…»

«Benim Ahmet mi kazanmaş Şefim?»

«Senin Ahmet tabii!»

Haçça’dan yana bir göz attı, sonra önüne baktı. Arandı; ne denir böyle durumlarda? «Sayenizde Şefim! Vatan sağolsun! Okusun; mesleğini eline alıp, sizler gibi dinine, devletine hizmet etsin!..»

«Aferim Bayram Kara; memnun olduk…»

Kitabı uzattı Bayram’a. Odasına çekildi. Başhekim yardımcısı da kutladı, çekildi odasına. Bayram kitabı bir süre tuttu elinde. Nafize sokuldu yanına: «Gözlerin aydın Bayram abeeey!..»

«Aydınlıklar içinde kal Nafize bacım; sağol!»

Haçça’ya uzattı kitabı: «Gidin haydin!» dedi. Yüzü bir ılımıştı. «Korktuğum çıkmadı…» diye seviniyor, sonra başarı kazanmış bir çocuğun babası olmanın duygularını anlamağa çalışıyordu. Kitabı alırken Haçça bir şey diyecek oldu, bilemedi ne diyeceğini. Titredi. Ahmet’le Şerfe uzaktan bakıp bakıp çekiyorlardı başlarını.

Daşduraklı Hilmi sokuldu usulca. Çekti yukarıya doğru:  «Ya-

I

174

KARA AHMET DESTANI

narım yanarım da neye yanarım biliyor musun? Böyle zekâlı bir çocuğu götürüp lise ortasına yazdırdın, ziyan zebil ettin, ona yanarım! Hiç olmazsa İmam-Hatip’e yazdırsaydın, İslam’a yarayışlı olurdu. Haydi gene hayırlı olsun! İrade-i külliye Allahü teâlânın elindedir, unutma! Hangi yoldan yürümesinin daha hayırlı olduğunu, önünde sonunda O tayin eder…»

«(Hay gerici dürzü haay!..)» dedi Haçça içinden. «(İlle bir kılçık kaçırırsın insanın genzine! Kendi döllerini versen olmaz mı İmam -Hatip’e? Bizimkilere ne karışıyorsun?..)»

Bayramla Hilmi çekilip gittiler.

Birden bambaşka bir düşüncenin parıltısı belirdi Haçça’nm gözlerinde: «(İşte her gün böyle bir şeytanın elinde Bayram! Ayart büyüden kuvvetli diyen boşa dememiş! Melek gibi adam, elek gibi kaldı bu çakalların elinde!)»

Nafize’yle Necibe teyze birer daha kucakladılar Ahmet’i öptüler. Şerfe’yi de okşadılar.

«Abim herkesin ortasına dikilince çok sevindim anne! İçim bir hoş oldu. Dedim ki ben abimi bu kadar çok seviyormuşum demek! Hiç kimsenin adını söylemeyip de sadece abimin adını söyleyince şuram yanar gibi oldu…»

«Yavrum! Kara Şerfe’m! Anasının biriciği!..»

«Darısı bizimkilerin başına işallah!..»

«Darısı cümle yoksul çocuklarının başına!» dedi Haçça.

Kitabı Şerfe’nin eline verdi. Ahmet’in sırtını yepti. «Şimdi evimize gidin. Osman gelmiştir. Yemeğinizi yiyin. Evimizi boş bırakmayın. İkindin okunmadan gelirim, haydin kuzularım…»

Para var mı, yok mu cebinde, kuşağında, onu düşündü. Bayram’ in yanında var mıydı, alabilir miydi? Kuru boş mu gidecekti böyle bir günde eve? Çocuklar çıkıp hastaneye gelmişler, bir şey verememişti ellerine!..

İkinci üçüncü sınıflarda hep böyle başarılar bekledi oğlundan. Personel Şefi gibi, Başhekim yardımcısı gibi büyükler beğendiklerine göre, Bayram’la Hilmi ne derse desin, konu hiç onların dediği gibi değildi; ayağına bir taş almadan menziline erişirdi inşaallah! Önünde sevinmemişti, sonunda sevinirdi, daha iyi olurdu. .

«Zaten benim demem, yönünü temelli dine çevirsin, dünya iş-

KARA AHMET DESTANI

175

lerinden ilgisini kessin demek değildi. Fakat madem bu kadar zekâlı, bu yönde okuması daha iyi. Maksat vatana hizmet değil mi?..»

Navrumlu Ali’nin karısı, mahsus, iç çeke çeke bir kalıyordu, Bayram biraz ılısın. «Keşke bizimki bunun yarısı kadar olaydı! Ne demek Türkiye çocukları arasından fırlayıp o kitabı almak! «İnsanlar Âlemi» demek, aynı zamanda insanlık bakımından da birinci demektir. Burdur’un tarihinde yok böyle iş…»

Kurnalı Süleyman başka biçim traşlıyordu:

«Tamam canım; bir şey demedik! Sonunu gefirir inşaallah! O olacağına bu olmuş, ne fark eder! İkisi de devletin okulu!..»

Hidayet, arkadan kala kala geliyordu. Şerfe iki üç kez «zayıf»lai aldı, ikiden üçe geçerken «bütünleme»ye kaldı. Ahmet, şiir yazıyorum, hocaların hepsi tanıyor diye, daha çok sorumluluk duymağa, ölüp dü-şesiye çalışmağa başladı. İkinci sınıfta da giydi birinci sınıfta dikin-diklerini. Yazın da gitti Örmeciler’in tuğla ocağında çalıştı Hidayetle. Hidayet çalışıyordu; babası Ağlasunlu Kemal’den düzenli para alamıyordu.

20

BULDURAN KİTAPLAR

Dolanıp güz geldi. Bir takım yeni giysi diktirdiler. Yeni ders kitapları aldılar. Sabiha Ersoy Alanya ortaokuluna gitti. Abdullah Utku adında yeni bir öğretmen gelmeğe başladı üçüncü sınıfta Türkçeye. Bunun öyle şiir yazmak, düzyazı yazmak gibi ödevler verdiği yoktu. «Okumak, okuduğunu anlamak demektir. Okuduğunu anlamayan öğrenci ne yapsa boş. Türkçe dersinin başlıca işlevi, okumayı verimli halde sonuçlandırmaktır. Bu amaçla sizlere bol okuma alıştırmaları yaptıracağım. Kitap okuyacaksınız, özetleyip tanıtmalarını, eleştirmelerini yapacaksınız. Dergiler getireceğim size. Her gün gazete okuyacaksınız…» diyordu.

Ahmet, «Köyümde Bahar», «Özlediklerim» diye yeni şiirler yazmıştı. Madem sormuyordu şiir yazan var mı diye, kendisi verip «Hocam, bir inceleyin, acaba nasıl olmuş?» diye sorabilirdi.

Verdi bir gün dersten çıkarken.

«Okur, görüşümü söylerim…» dedi.

Dört gün ses çıkmadı. Hafta tatili girdi araya. Pazartesi son derse getirmiş, verdi geri: «Başka var mı? Varsa göreyim?» dedi.

Hâlâ yanında getirip götürüyordu.şiir defterini. «Var!» dedi, çıkarıp gösterdi.

«Alayım defterini. Okuduktan sonra görüşelim.»

Bir hafta, on gün geçti. Bu arada bir kitap okuyup özetleyecekti her öğrenci. Yirmi kitabın adını yazdı tahtaya. «İsteyen bunlardan

KARA AHMET DESTANI

177

seçebilir!» dedi. Öğretmenin yazdıklarından birini özetledi Ahmet. En beleşçilerden iki çocuk için de kolay yanından özetler yazdı; verdiler öğretmene. «(Şiirlerim için ne zaman çağıracak, konuşacağız? deli olacağım!..)» diyordu kendi kendine.

Çağırdı bir gün. Su Deposu’nun altındaki Delibaba’nın orada bir evde kalıyordu. Karısı, anası, bir de küçük çocuğu vardı. Yürüye yürüye eve vardılar. Çıktılar yukarıya. Sedire oturdular karşılıklı. Karısı, anası, ayrı ayrı hoşgeliş ettiler. «Yetenekli öğrencilerimden Ahmet Kara!..» diye tanıttı Ahmet’i. «Konuşacağız biraz. Şiirler yazıyor. Güzelleri var. Güzel; fakat…» Durdu burada.

Yüreği güm güm vurmağa başladı. «Hepsi ordan burdan aşırma!» mı diyecekti yoksa? En korktuğu buydu. Okuduğu şiir kitapları «Asya Şarkıları», «Yayla Dumanı», «Bir Ömür Böyle Geçti»… Nurten’den gördüğü antolojiyi de sekiz on kez aktarmıştı, ama hiçbirinden bir tek dize almamıştı. Belki ancak yararlanıyordu. «Aşırma» sayılır mıydı bu da? Hem madem «aşırma» sayılıyordu, Sabiha Öğretmen niçin söylememişti? Yüreği vura vura beklemeğe başladı yeni öğretmeninin «fakat»ım.

«Söylediğim kitaplardan hangisini okudun?» «Cemile’yi…» «Sevdin mi?» Sustu Ahmet. «Nasıl buldun Cemile’yi?» Susuyordu ne söyleyeceğini bilemeden. «Yoksa anlamadın mı? Çıkarmadın mı özetini?» «Çıkardım…» «Nerede geçiyor olay?» «Adana’da, fabrikada…»

«Bir de konusu köyde geçen kitaplardan salık vereceğim sana. Bildiğime göre sen bir köylü çocuğusun. Ama epeydir ailenle birlikte şehirde oturuyorsun. Baban annen sağlık emekçisi olarak hastanede çalışıyorlar. Senin gibi bir emekçi çocuğu, nasıl olur da emekçilerin, köylülerin hiçbir sorununa değinmeden, kendi yaşamına hiç bakmadan, havadan civadan şiirler yazar? Yok baharı özlemiş de, yok kar yağmış da, yok vatanı için ölecekmiş de, bayrağının rengi almış da… Al tabii; güzel bayrak tabii; vatan için öleceksin; ama sonra? Sonra

r                –                                                          12

178

KARA AHMET DESTANI

ne olacak? Deden de; babanın amcası da öldüler vatan için; sonra? Sonrası, bugün? Şiirlerin güzel ama, hava civa! Ne yapacağını söyleyeceğim eğer ozan olacaksan, istiyorsan…»

Başını kaldırdı ilk olarak.

«Çok sıkıştırdın çocuğu!» diye araya girecek oldu anası.

«Aman Abdullah, şekerim…» diyecek oldu karısı.

«Pardon! İyiliği için söylüyorum. Eğer bütün köylülerin, emekçilerin sevdiği, yararlandığı bir ozan olacaksan, ayağını yere, toprağa basacaksın. Köylülerin, emekçilerin yaşamına bakacaksın. Onların dertlerini anlatacaksın. Neler çekiyor insanlar bir lokma ekmek için, nasıl alın terinin karşılığını alamıyor, bin çalıda asılı kalıyor hakları; dikkatle bakacaksın, konularını onların yaşamından alacaksın. Yeni insanlar, yeni olaylar yazacaksın. Daha böylesi yeteri kadar yazılmamış ama, yazılanları okuyacaksın. Dergileri izleyeceksin. Okumadan şiir yazılmaz mı? Senin şimdiye kadar yazdıkların gibi yazılır. Bunlara kötü demiyorum. İyi de değil. Hava civa dedim, yaşamın gerçekleri yok içlerinde. Bir emekçi çocuğu olduğun halde, onların hiçbir sorunu yok. Aşkı, öfkesi, özlemi yok. Oysa ne büyük bir dünyadır o! Şiirlerinle bir anlatabilsen!..»

Anlıyor muydu yeni öğretmeninin söylediklerini? Ah, bir iki örnek olsaydı önünde! Okuyup görseydi onları! Sedirin yambaşmda kitap dolu iki dolap duruyordu. Şiir kitapları yok muydu acaba? Dergiler görüyordu sehpanın üstünde. Dediği türden şiirler bunların içinde yok muydu?

«Defterini vereceğim geri. Alıp gideceksin. Bir de kitap vereceğim. Senin gibi bir köy çocuğunun yaşamından dilimler var içinde. O gerçi şiir kitabı değil. Zaten böyle şiirler çok yok edebiyatımızda. Olanlardan vereceğim. Bu tür şiirlerin iyilerini sen yazacaksın, yeteneğin sürerse…» Bu kuşku da nereden çıktı? Elbet sürecek yeteneği. Ölesiye şiir yazacak, anlatacak emekçilerin dertlerini…

Öğretmenin evinden çıktığında akşam oluyordu. Uzun uzun yağmurlar yağmış, ortalık sel sele gitmişti sanki. Yunmuş yıkanmıştı ortalık. Üşüme gibi hafif bir titreme geçirdi sokağa çıkınca. «Benden köylünün çektiği çileyi istiyor bu hoca! Yazacağım! İşçinin çektiği çileyi… Çoook; öyle bilirim ki onları! İşte babam, işte Irazca ninem! Sırtına taş sarıp Karataş’tan Erle karakoluna kadar kırbaçlaya kır-

KARA AHMET DESTANI

179

baçlaya götürdüler ninemi. Babam Daşduraklı Hilmi’nin elinde! Hem de Personel Şefinin! Anamın ellerinin delinmedik parmağı kalmadı. Hidayet’in babası da Ağlasunlu Kemal’in oyuncağı. Emekçileri bilirim. Hidayet arkadaşımı da bilirim. Bunları mı soruyor acaba? Örneklerini vermezse anlayamam ki!..»

Ertesi gün çağırmadı, vermedi vereceği kitabı. Bir kötü yanı vardı bu öğretmenin. Bir söz veriyordu, on gün umduruyordu. Üzüyordu. Ondan sonra da oturtuyor karşısına, boyayıp batırıyordu. Her zaman böyle mi yapacaktı acaba? Hiç beğenmeyecek miydi? Sabiha Ersoy’un, Çocuk Esirgeme Kurumu’nun beğendiği gibi beğenip herkesin karşısına dikmeyecek miydi?

Başka derslere de bakıyordu ama aklı fikri Abdullah Utku’nun vereceği kitapta, ona benzer kitaplardan bulacağı örneklerdeydi.

Çağırdı bir- gün öğleyin. Dersten çıkıyorlardı.

«Sana “Kuyucaklı Yusuf’u veriyorum bak! En iyi yazarlarımızdan birinin. Seveceğini umarım. Oku bitir, konuşalım. Bunu beğenirsen hikâyeleri var, onları da okursun, konuşuruz. Bir de çevirisini biliyorum, belki bulabilirsin, “Fontamara”; okumanı isterim. Oku, konuşalım. Halkımızın en doğru sözlü yazarının başına gelenleri de anlatacağım sana. Ozan olmak istiyorsan bunları bilerek karar vereceksin. Bunun kadar değerli başka bir sanatçımızı, bir ozanımızı tanıtacağım, şiirlerinden örnekler okuyacağım, ozan olup olmamağa ondan sonra karar vereceksin. Olacaksan, gelecekte haritana neler yazılacağını bilerek olacaksın. Ozan olmayı kolay sanmayacaksın. Zorluklarını bilerek çıkacaksın yola. Bunun için neleri verebilirsin, nereye kadar dayanabilirsin? Bilerek…»

Abdullah Utku’dan ayrıldığında yüzü sapsarıydı sanki! «(Bir ayna olsa da baksam!)» diye düşündü. Ufacık, horozlu bir ayna yoktu cebinde. Kitap koltuğunun altında, hızla geçti Kanncı Oteli’nin önünden. «Her şeyimi verebilirim…» diye mırıldandı. «Sonuna kadar dayanabilirim! Söylemek için ninem gibi, Hidayet gibi yoksulların derdini, her acıya, çileye katlanabilirim!..»

Kardeşi yemeğini yemişti. Beklemiş beklemiş. Kalandan batandan, hem de oturmadan, bir iki atıştırıp çökmüştü sedirin üstüne. Mavi kâğıtla kaplamıştı Abdullah öğretmen kitabını. Dağılıp düşmesin diye formalarını dikmişti. Sayfa kıyılarında zor okunur bir yazıyla notlar,

180

KARA AHMET DESTANI

hem de çizikler vardı. «Henüz bütünüyle dile gelmemiş köy dünyasını… İşçilerimizin yeterince özen gösterilerek yazılmamış yaşamlarını… toplum önünde dile getirmek, onları konuşturmak için…» Çınlayıp duruyordu kulakları. Büyük toplulukların önünde şiir okuyan bir Ahmet düşünüyordu. Saçlarını da büyütecekti o zaman. Fırlattığı zaman bir metre uzayacaktı kolu. Yumruklarını sıkınca göklere fırlayacaktı dinleyicileri. İnsanlar bu yeni ozanı dinledikçe coşacaklardı. Yürüyüş eyleyeceklerdi alanların ortasına, bağıracaklardı; yüzyıllardır verilmeyen haklarını almak, enselerindeki keneleri birer birer koparıp atmak için birleşeceklerdi.

O kadar coşkun değildi elindeki kitap. Hatta sessiz, sanki kıyısı yaban naneleriyle kaplı bir çaydan akıp giden su gibi yeşil yeşil ilerliyordu. Ilıcaktı. Ama acılara batıp çıkarak akıyordu. Eşkiyalar anasını babasını vuruyorlardı köylü Yusuf’un. «Senin gibi bir çocuğun…» demişti öğretmen. Acaba öyle miydi tam? Edremit’te kaymakamın evinde, eşrafın ortasında; dur bakalım ne olacaktı?

Bir hızla bitiriyor, sonra «Kağnı-Ses»i alıyordu. Çok acıydı, Yusuf’un yaşamından daha acıydı su yüzünden, toprak yüzünden ölen, parasızlıktan kendini kamyondan atan köylülerin yaşamı.

«Ben bunlardan daha acılarını yazabilirim…»

Okul tatil olur olmaz köye koşacaktı; hemen! Nasıl olmuş da şimdiye kadar köye gitmeden geçirmişti yıllarını? Simden sonra daha çok, daha sık gidecekti.

Varıp varıp konuşuyordu Abdullah Utku’yla. Okulda, derste, ev de, derse çalışırken, ödev hazırlarken, hatta yazılı sınavda soru cevaplamağa çalışırken «Kağnı-Ses» gibi kitaplar bulup okumayı, şiirler, hikâyeler yazmayı düşünüyordu.

«Sadece köyü düşünmek olmaz, şehirde ezilen insanları da incelemen gerekir. Onları da bütün toplumsal ve ruhsal durumlarıyla yazabilmek için yaşamlarını iyice bilmen gerekir. Bunun için de onların yaşamlarına karışmak zorunluğu vardır…»

Ve son konuşmalarında, ağır ağır iki şiirini okumuştu daha önce sözünü ettiği ozanın.

Basık

suratı asık

KARA AHMET DESTANI                             1 81

evler Köstebek yolu sokakların üstünde

vermiş kafa kafaya. Cin gözlü güvercin sözlü

abani sarıklılar dükkânlara bağdaşmış. Yarık

tabanı çarıklılar

önlerinde. Yarma

bir jandarma tarlada zina eden

bir çifti sürür. Kahvede

piri mugan dede

sulanırken çırağa «Lahavle velâ» çekip derin derin

bu geçenlerin suratına tükürür.

Bambaşka bir ses, bambaşka bir tınlama! Ezberinden okuyordu Abdullah Utku. Yok muydu acaba kitabı? Soramıyordu. Çok istemekten çekiniyordu. Aç gözlü bilinmekten…

«Fontamara’yı veriyorum bu sefer. Oku!..» Cumartesiydi. Başladı evde. Ertesi gün gece yarısı bitirdi. Çalışacak dersi vardı. Son sınıfında zayıf almak olmazdı ortaokulun. «Ana beni erken kaldır!» dedi ama, başının içinde içme suları ve elektrikleri şehirlilerce ellerinden alınan köylüler vardı, durmadan dönüyorlardı. Bunların karakollarda çektikleri… Uzayıp giden sorguları… Ne söylesen, hangi sözcüğü kullansan suç sayan bir yönetim… En derin bilgisizliklerin içinde alabildiğine yoksul bir halkayı ini köyler

balçık kasabalar kel dağlar aştık.

182                                 KARA AHMET DESTANI

İşte biz o diyarı böyle dolaştık! Hasta öküzlerin

yaşlı gözlerinde dinledik taşlı tarlaların sesini. Gördük ki vermiyor

toprak artık altın başaklı nefesini kara

sapanlara!

«Dersine bak aman yavrum! Hocaların gözüne gir!..»                 ,

Faşist yönetimin elindeki yoksul İtalyan köylülerinden daha yoksul, daha cahil değil miydi kendi öz köylüleri? Daha çok çilenin içinde değil miydi öz anası, ninesi?

«Hayır! Ben gene de böyle romanlar istemiyorum. Daha sert olmalı bizimkiler! Kırbaç gibi suratında şaklamak beylerin! Benim şiirlerim acısını alevden sözlerle dile getirmeli köylerin!.. Dur, oluyor galiba! Dönüp geriden alarak bir daha düşünüyor: «(Hem ne güzel oluyor: beylerin, köylerin!..)» Hiç raslamadı kitaplarda şimdiye kadar; seslerin uyağı; ama anlamları zıt; bey ile köy! Necip Bey ile Ka-rataş, Kara Bayram, Kara Ahmet!..

Aaah sınavlar olmayacaktı ki! Dersler olmayacaktı ki!

«Hiç yazılmamış, söylenmemiş yanını dile getirmelisin yaşamın! Tarlada ekin biçiyorsunuz, sıcak bindiriyor, ayran yok, azık yok, öğleyin, kırların ortasında bir emekçi sofrası…»

Kendisi de köylü müydü acaba Abdullah Utku’nun? Ne kadar yakından biliyordu yaşamını yoksulların? Ne kadar tutkuyla istiyordu öğrencisi yetişip hemen dile getirsin, ortadan kalksın ezilmişlik, yoksulluk!.. Köylüler bellerini doğrultup dikilsinler ve okumuş çocukları geçsin işlerin başına, kaymakam, vali onlardan, onlardan olsun başhekimler, personel şefleri, karakol çavuşları, yargıçlar! Ezmesinler, ezdirmesinler köylerde Irazcaları, çamaşırlıklarda Haççala-rı, Necibe teyzeleri… «Aman yavrum derscezlerine çalış!..»

Bunun için hem şiir yazmalı, hem derslere çalışmalıydı. Hiç sınıfta kalmadan, yetişip gitmeliydi. Onların derdini ilk dile getiren, onlan ilk kurtaran da kendi olmalıydı, çabuk!

Biribirlerinin evlerinde kız erkek, haftada bir toplanıp çay içi-

KARA AHMET DESTANI

183

yorlardı arkadaşları. Plâk çalıyorlardı. Göle doğru haha haha, hihi hihi, geziler yapıyorlardı. Bilmiyordu böyle şeyleri. Ders vardı her şeyin üstünde, dersin de üstünde şiir tutkusu! Buldu mu yutar gibi okuyordu Nâzım Hikmet’in şiirlerini, Sabahattin Ali’nin kitaplarını; «Değirmen»! yutar gibi bir daha, bir daha okuyordu.

Bir gün Abdullah Utku, «Biz bazı arkadaşlar her hafta birimizin evinde toplanıp sanat söyleşileri yapıyoruz. Bir tanesine seni de götü-reyim, dinle bak…» dedi.

Öğleden sonra üçte, Cumhuriyet Alam’ndaki gazetecinin önünde buluşup gideceklerdi. İki buçuk’ta oradaydı Ahmet. Daracık bir kulübenin içindeydi gazeteci. Ne kitap görünüyordu, ne doğru dürüst dergi. Sadece foto-romanlar sıralanmıştı camlara. Gene de baktı, arandı orada beklerken. Üç’te Abdullah Utku geldi. Oluklaraltı’na doğru yürüdüler. Aşıboyalı bir evin kapısını çaldı öğretmeni. Doktor Kâmil Bey’in eviymiş. Birer ikişer gelmeğe başlamıştı konuklar. Karısı açıyordu kapıyı, sonra kendisi çıkıyordu. Uzunca boylu, bıyıklı, seyrek gülen bir adamdı. Hiç rüşvet almayan, varsıl yoksul ayırmadan davranmayı ilke edinmiş bir yargıç suskunluğu vardı davranışlarında… Pabuçlarını çıkarmadan yürüyorlardı ikinci kattaki odaya. Abdullah öğretmen çıkaracak oldu, «Rica ederim hocam çıkarmayın, buyrun…» diye omzundan itti Doktor. Ahmet de eğilmişti, çıkaracaktı. «Çıkarma delikanlı; geç!..» Çıkarmadan geçtiler. Merdivenden yürürken, «Öğrencim Ahmet!» diye tanıttı Doktora, arkadaşlarına… Şe-ker’de muhasebecilik yapan Burdurlu bir arkadaşının yanına oturdu Abdullah öğretmen. Ahmet, yüklükle duvarın köşesine kısıldı. Fabrika muhasebecisi, kendisinden beklenmeyen bir serbestlik içindeydi. Bacak bacak üstüne atıp ağızlıkla sigara içiyordu. Sürekli güleçti. İki ötesinde orta boylu, sarı, toparlak, gözlüklü biri oturuyordu. Sanki görmüştü okula gidip gelirken. Bir eczacı vardı, ince uzun. Bir emekli tarih öğretmeni vardı. Müzikten açılmıştı konuşma. Doktor sigara tuttu. «İçen? İçmeyen?» Sora sora Ahmet’in önünden geçti. «Yeni arkadaşımız Ahmet; orta son’da mı demiştiniz hocam? Şiir yazıyor! Aferin! İnşaallah sıkılmaz aramızda. Bugün iki uzun plağımız var, hafta içinde geldi İstanbul’dan. Biri Belâ Bartok, bir Haçaduryan… İkisi de bizim halk ezgilerinden esinlenmişler…»

Bacağını bacağının üstünden indirdi fabrika muhasebecisi:

184

KARA AHMET DESTANI

«Bildiğim en büyük aşırmacı! Kafkasya’dan gizlice geçermiş sınırı Haçaduryan! Erzurum’a kadar gelir, çobanları, çiftçileri dinler, notaya alarak bizim melodileri, geçer gidermiş. Bunlardan yararlanır-mış bestelerini yaparken…»

«Böyle  aşırmacılara can kurban…»

«Bizim kompozitörler uyuyorlar!»

«Belâ Bartok gelmiş Türkiye’ye tâ Macaristan’dan…»

«Halkların ortak yanlarının çokluğu, biribirlerinden habersiz yarattıkları sanatlardan da belli oluyor. Gelmese de, aşırmasa da, bazı ortaklıklar zaten var…»

«Uzun plak» dediği nasıl bir şeydi acaba? Bunu anlamağa çalışıyordu Ahmet. «Long play» sözü geçiyordu arada. İngilizce değil miydi? Long uzun, play oyun. Uzun oyun, uzun… Plağın birini çıkardı Doktor. Sildi tozunu. Mika koruyucusu içinde idi pikabı. Müzikle birlikte bir sessizlik başladı. Sanki yasaktı çıt. Sadece sigara içebiliyorlardı. Bir ara karısı kahveleri getirdi, fabrika muhasebecisi usulca alıp dağıttı. Kaşlarım tatlı tatlı çatarak Ahmet’e de aldırdı bir tane. Gene büyük sessizliğin içinde, hörp hürp etmeden içtiler. Uzun süre tuttular fincanları ellerinde. Abdullah öğretmen kalkıp topladı. Bu evin bir insanı gibi mi davranıyordu? Hep burada mı toplanıyorlardı. Gene gelmek ister miydi? Hep böyle susup müzik mi dinleyeceklerdi? Niçin hiç edebiyattan konuşmuyorlardı? İkinci yüzünü koydular plağın. Gene öyle sessizlik içinde dinlediler. Bazı parçalar yabancı gelmiyordu kulağına. Sanki daha önce radyodan dinlediği bir türküyü andırıyordu. Ama sadece andırma, bir an sonra yitip gidiyordu o ka-darcık tanıdıkhk…

İkinci yüzü bitince, «Ooooh! Nefis!..» «Harika!..» «Fevkalâde!..» diye karşılıklı övgüye başladılar dinledikleri plağı. Sonra Rah-maninof, Çaykovski üstüne, Rusların müzikteki üstünlüğü üstüne, konuşmalarını sürdürdüler. Şeker Fabrikası muhasebecisi, «Müzikte, edebiyatta Ruslar gerçekten harika!..» dedi, bacak bacak üstüne attı.

«Edebiyatta!.. Evet, tabii!.. Hem ondokuzuncu, hem yirminci yüzyılda devler yetiştirmiş bir edebiyat!.. Tolstoy’dan başka, Dosto-yevski, Gogol, Çehof ve Sovyetler: Gorki, Şolohof…»

«Şolohof’u da sayacak mıyız?»

«Tabii…»

KARA AHMET DESTANI

185

«Aynı iklimden insanlarız, cılız kalmış bizimki!»

«Müziğimiz, evet!»

«Edebiyatımızda bir patlama var!..»

«Şiirde biraz…»

«Nâzım’m şiirleri, göçmenliğinde yazdıkları…»

«Ne olursa olsun, Kurtuluş Savaşı Destanı, Hikâye-i Karayılan, İnsan Manzaraları; Türk şiirinin yıldızıdır Nâzım…»

«Hikâyede Sabahattin Ali…»

«Sabahattin Ali mi, Sait Faik mi?»

«Sabahattin Ali elbet!»

«Sait Faik’in de kendine özgü değil mi tadı?»

«Kendine özgü başka!»

«Evet, şiirde Nâzım, hikâyede Sabahattin Ali; peki romanda?»

«Üç Kemaller’den Yaşar Kemal…»

«Kökü toprağımızın derinlerinde, dalları dünyaya açılmış bir edebiyat; yeni, gürbüz; sabrının sonuna gelmiş bir bekleyişin içindedir halkımız… Bu bekleyiş yansıyabilirse romana…»

Çerçilerin dolaştırıp sattığı horozlu cep aynaları gibi açarak gözlerini, sözcüklerin tekini kaçırmadan dinliyordu Ahmet. Ilık ılık mut-lanarak, dolup taşarak dinliyordu. Çünkü hikâyede, şiirde yıldızlarını seviyordu edebiyatın. Ve nasıl büyük devler yetiştirmişti müzikte, edebiyatta Ruslar? Kimlerdi onlar? Kimleri saymışlardı demin? İngilizlerin, Fransızların, Çinlilerin yok muydu büyük yazarları? En çalışkan, en akıllı Ruslar mıydı sanki dünyada? Soracaktı çıkınca Abdullah öğretmenden. Yada kendisi araştırıp öğrenecekti. Kulaktan dolma yetişmenin kötülüğünü söylemişti bir gün. Kulaktan dolma bir ozan olmayacaktı. Bilgiler kendi emeğinin ürünü olacaktı.

21

«YENÎ IŞIK» OLAYI

Ah, sınıfında kendisi gibi şiir ve kitap seven bir arkadaşı olsaydı! Hidayet kalmasa, bırakıp gitmese ne vardı! Yada Nurten erkek olsaydı! Kız arkadaşlarla konuştun mu sıkıştırıyorlardı. Kızlar da sıkılıyordu… Öyle özlemişti ki Hidayet’i; çoktandır görmemişti. Bir giysi yüzünden, pantolon, kravat yüzünden okulu bırakan arkadaşını unutamıyordu. Sigortasız hızar işçisinin oğlu Hidayet’i… Yoktu onun gibi bir arkadaşı. Belki Akyakalı Seyfi olabilirdi. Hacılarlı Cemal olabilirdi. Olmadılar. Hacılarlı Cemal top delisi çıktı. Akyakalı Seyfi’nin de «söz milliyetçisi» olduğunu duydu bir gün. Ne demekti acaba? Ispartah Hikmet Bey diye bir Tarih öğretmeni gelmişti. Öğrencilere çengel attığını söylüyorlardı.

Bir gün sınıfa girdi, karatahtada bir yazı gördü Ahmet:

«Komünistler Moskova’ya!»

Silen de yoktu. Okuyup okuyup oturuyordu giren. Bir sessizlik sinmişti havaya. Müdür başyardımcısımndı ders. Girdi, o da gördü tahtadakini. «Temsilci tahtayı silsin!» dedi ortaya. Temsilci kalkmadı bir an. Nurten uzanıp aldı silgiyi.

«Sen misin temsilci?»

«Hayır hocam…»

«Niçin kalkıyorsun?»

«Ben yakınım hocam…»

«Peki sil madem!..»

KARA  AHMET  DESTANI

187

Dersten çıkarken de defteri imzalamadı.

«Defteri hocaaam!..» diye bağırdı temsilci.

«Odama  getir!» dedi.

Defterle birlikte yürüdü temsilci. Yeni dersin zili çalana kadar görünmedi. Derse girileceği anda geldi. Başını eğip, dişini sıkıp oturdu. Ders boyunca başını kaldırmadı. Ahmet’in gözü takıldı  durdu.

Başka bir gün gene yazdılar aynı yazıyı. Görmedi kim yazdı. Niçin yazdılar bilmedi. Gene Nurten sildi öğretmen gelmeden. Manifaturacı Faruk’un oğluyla, Kuyumcu İsmail’in oğlu bağırdılar:

«Sana ne kııız? Yoksa gocunuyor musun?»

«Pis mi   duracak tahta? Tabii silerim…»

«Öyleyse gocunuyorsun, yaran var?»

«Affetmişsiniz! Niçin gocunayım?»

Beş altı kişi Ahmet’ten yana baktı.

Coğrafyacınındı ders. Geçen yazılının notlarını okuyacaktı. Gene «9»du Ahmet’inki. Başka yoktu «8» filan. Baktılar, yeniden sessizlik oldu. Kuyumcununkiyle manifaturacının oğlu öksürdüler. Ki-meydi bu dokundurmalar? Anlamıyordu. Anladığı, gergin bir hava olduğuydu sınıfta. İyi notlar aldıkça artıyordu gerginlik.

Bir duvar gazetesi çıkarma işleri vardı. Başka sınıflardan bile gelip şiir istiyorlardı. Liseli öğrenciler istiyordu. İçinde «köyler»in, «beyler»in geçtiği şiirini verdi. Özgür koşukla yazılmış bir şiirdi. Öğrencilerin çoğunun bu tür şiirden haberi yoktu. «Yeni Işık» adlı gazeteyi çıkaran lise öğrencisiydi. «Bilmeyenler okuyup öğrensinler!» diye yazıp astı. Mevlüt, şehrin kıyısındaki Kışla köyündendi. Gelip gidiyordu sabah akşam. Eli baltalı bir köylüyle, kırbaçlı bir bey resmi yapmıştı Ahmet’in şiirinin üstüne. Başka “bir köşede Baladızh köylülerin, 1946’mn yazında Abdullah Ağa’yı nasıl öldürdüğünün hikâyesi vardı, Mevlüt Altın yazmıştı. Bir de türkü derlemişti. Bu olayla ilgili Baladız hemen kulağının dibindeydi, çok etkilendiği bir olaydı. Kışla kövünde, evlerde, odalarda çok anlatılırdı.

Gazetenin önünde görülmedik bir yığılma oldu. Ertesi gün sabahçı ortaokul öğrencileri geldiler. Daha büyük bir yığılma… Arada fiskoslar oluyordu. Gazeteyi görmek için biribirini itip kakanlar vardı. Ahmet yaklaşıp anlamak istedi, ne oluyor?

«Kahrolsun Allahsızlar!..»

188

KARA AHMET DESTANI

«Komünistler Moskova’ya!..»

Bir öğrenci, kırmızı kalemle yazılmış yazılan okuyordu gazete yazıların üstüne. Başka biri de, «Eb’beeeeee!..» diyordu Burdur ağzıyla. Kırmızı boyayla çizilmiş büyük bir çarpı işareti göz alıyordu.

Az sonra başyardımcı geldi. İndirdi duvar gazetesini, Müdürün odasına götürdü.

*

**

«Yahu Bayram senin oğlan…»

«Ummadığın taş baş yararmış ha?»

«Senin oğlan şairmiş öyle mi Bayram?»

Oğlunun çalışkan olduğunu biliyordu, «yazar» deseler onu da anlardı, «şair»in anlamını bir süre kavrayamadı. Kolayını bulsa yavaş yavaş uzaklaşıp ilişiğini kesecekti Daşduraklı Hilmi’den. Görev-se görevini herkesten iyi yapıyordu. Günlerdir, «Senin oğlan şairmiş öyle mi?» deyip duruyordu. Yoksa kötü bir iş miydi; ibne, puşt filan mıydı «şair»in anlamı?

«Solak şiirlere kullanmasın yeteneğini; söyle ona!..»

* **

Başyardımcı, gazeteyi Müdürün odasına götürdü. Tam o sırada telefon çaldı. Memleket Hastanesi Personel Şefi Salim Sarı idi arayan: «Nasılsınız Müdür Beyciğim? Arzı hürmetler ederim Efendim! Okulunuzda orta bölüm öğrencisi Meral Sarı kızımdır Efendim. Bugün rahatsızlığı sebebiyle dersine gelemiyor. Çabuk iyileşirse bir özür kâğıdı yazayım, uzarsa rapor alırım Efendim. Haber vereyim diye rahatsız ettim Efendim. Eee; daha daha nasılsınız Sayın Müdürüm? Bir emriniz olursa beklerim, Efendim! Okulunuzun güzel faaliyetleri oluyormuş Efendim. Gelip kutlamak istiyorum, ama malum, vakit meselesi Efendim. Hatta kızım söylüyordu, ben edebiyatı severim, duvar gazeteniz varmış, realist şiirler yazılıyormuş, çok memnun oldum… Neyse, Allahaısmarladık Efendim, arzı hürmetler ederim Efendim… Sağolun Efendim…»

«Güle güle Salim Beyciğim!» Kapattı. «Güle güle dürzü!..»

KARA AHMET DESTANI

189

 

Başyardımcının getirdiği gazete ile bu telefon arasında bir bağ-• lantı kurmağa çalıştı Müdür. Serdirdi gazeteyi masasının üstüne, başladı okumağa. Elinde balta tutan köylü, kırbaç tutan toprak ağası ve tıpkı komünist ozan Nâzım Hikmet’in şiirlerindeki gibi uzun kısa dizeli bir şiir. Yazan: Ahmet Kara. Ve yanı başında Baladız Olayı. Çevremizde köylünün toprak savaşımı… Yeniden şiire dönüp okumağa çalıştı. Bu muydu acaba Memleket Hastanesi Personel Şefinin «realist şiir»ler dediği? Besbelli sol esintileri olan bir şiirdi, anlaşılıyordu. Telâşla zile bastı. İşgören Hilmi kapıyı tıklatıp girdi.

«Abdullah Utku’yu çağır bakayım bana…»

Beş dakika sonra geldi İşgören Hilmi:  «Derste Efendim!»

«Söylemedin mi? Dersi bırakıp gelsin!..»

«Bitirip varayım dedi, söyledim Efendim…»

«Peki, bitirip gelsin…»

Kültür Kolu’nun gözetimi Edebiyat öğretmeni Abdullah Utku’ya verilmişti. Haberi yok muydu acaba bu şiirden, resimlerden? Özellikle bu şiiri okumamış mıydı asılmadan? Ispartalı Tarih öğretmeni Hikmet Bey geldi o sırada. Hemşerisi bir müteahhit, milletvekili bile seçilmeden başbakan yardımcılığına yükselmişti. Yukardan yukardan konuşuyordu okulda.

«Acaba haberiniz var mı Efendim, esnaf arasında bir dedikodu yayılmış, lisede komünizm propagandası almış yürümüş diye? Manifaturacı Faruk’un dükkânında, duvar gazetesine asılan resimlerle şiirleri konuşuyorlardı. Maalesef Abdullah Beyin ve başka arkadaşların adlan da geçiyordu Efendim…»

«İnceliyorum Hikmet Bey. Demek siz de duydunuz?»

«Okulumuzun adı geçtiği için ilgilendim Efendim!»

«Teşekkür ederim Hikmet Bey!»

Hikmet Bey, dolaşıp Müdürün omzundan baktı gazeteye. Okudu bazı yazılan, Ahmet Kara’nm şiirini, hımm etti: «Açıkça sol propaganda yapılıyor Efendim! Bundan daha barizi olamaz, hayret!»

Abdullah Utku girdi o sırada. Baktı Müdürle Tarihçi Hikmet başbaşalar. Masanın üstüne duvar gazetesini yatırmışlar.

Müdür kaldırdı başını:

«Peki Hikmet Bey, teşekkür ederim! Bizi yalnız bırakın, Abdullah Beyle konuşayım şimdi!»

190

KARA AHMET DESTANI

Müdürün yer gösterdiği filan yoktu, oturdu Abdullah Utku:

«Hayrola Efendim? Gazeteyi indirtmişsiniz?»

«İndirttim Abdullah Bey; inceliyorum!»

«Neden gerekli gördünüz acaba?»

«Adını açıklamayan bir öğrenci velisi telefon etti. Sol propaganda yapıldığını duymuş gazetede…»

«Sizce de öyle mi?»

«Eee; bütünüyle asılsız değil! Şu şiirde mesela açıkça belli. Gerçi ben hukukçu değilim, ama birtakım keskin çelişkilerden sol karşılaştırmalar yaparak söz ediyor…»

«Yetenekli bir öğrencimizdir. Okudum şiirini…»

«Gazeteyi de gördünüz mü asılmadan önce?»

«Evet gördüm. Bazı yazım hataları var, durmadım üzerinde. Öğrencilere söyledim, hataları eleştirin, sınıfta konuşalım dedim.»

«Resimleri de gördünüz mü? Eli baltalı köylüyle kırbaçlı ağayı?»

«Bunlar “Baladız Olayı” diye anılan bir yakm çevre olayının resimleri olarak düşünülmüş, şiir de aynı havaya yakm olduğu için, sonradan şiiri süslemede kullanılmışlardır. Öğrencilerimiz kendileri yapmışlardır…»

«Ama görüyorsunuz lisemiz aleyhinde kötü yorumlara yol açıyor. Dikkatli olmanız gerekmez miydi?»

Telefon çaldı o sırada, bıkmtıyla aldı Müdür. Valiydi öbür uçtaki. Birtakım sol yazı ve resimlerin sergilendiği duvar gazetesini so-ruvordu. «Haydaaaa!..» Ayıt beyit oldu Müdür. «İndirttim, inceliyorum Ffendim! Yanımda Kültür Kolu yöneticisi öğretmen var, birlikte inceliyoruz. Hay hay Efendim! Başüstüne; derhal; derhal yollarım! Gelsinler peki, gelsinler vereyim Efendim! Hay hay peki Efendim! Kendim de gelevim, derhal geleyim Efendim…»

Kapattı telefonu, eğile büküle oturdu koltuğuna: «Gazeteyi istiyor acele!..» Onca emeği, emeğinin ürünü sele gitmişti sanki. «Gördün mü şimdi olup bitenleri Abdullah Bey? Ah kardeşim, ah aziz kardeşim, neyimize bizim böyle realist şiirler, hem de solcu resimler? Durduğumuz yerde böyle rezaletleri niçin açıyorsunuz başımıza be kardeşim? Dikkatli olmanız gerekmez miydi? Bu tatsız durumlara meydan vermeyen, suya sabuna dokunmayan nötür yazı ve resimler astırmanız gerekmez miydi aziz kardeşim!..»

KARA AHMET DESTANI

191

«Müdür Bey, rica ederim, ortada fol yok, yumurta yok, gazetede suç olan yazı ve resimler bulunduğuna inanmışa benziyorsunuz. Bunlar öğrenci denemeleridir, büyütmeyin rica ederim…»

«Hıh!» diye güldü Müdür! «İlin valisi el koymuş meseleye, siz “Büyütmeyin rica ederim!” diyorsunuz! Telefonlar biribirine ekleniyor; şehir kaynıyor; hâlâ büyütmeyin diyorsunuz!..»

Telefon çaldı gene.

«Evet! Evet Efendim; benim; buyrun! Buyrun benim Efendim! Benim!..» diye ayağa kalktı birden. Eğilmeğe, bükülmeğe, efendimli efendimli konuşmağa başladı. «Evet Efendim! Şimdi önümde Efendim! Çoktan indirttim Efendim! İnceliyorum Efendim! Az önce Vali Bey de telefon etti, polisi gönderecek, vereceğim Efendim! Kendim de geleceğim efendim! Alo, size mi getireyim Efendim? Hay hay; getireyim Efendim! Olur, hay hay, başüstüne Efendim! Arzı hürmetler ederim, saygılar sunarım Efendim! Derhal Efendim!..»

Kapattı telefonu: «Bu da Başsavcı!» dedi. «Büyütmeyin dediğiniz olayı görüyorsunuz değil mi? Çok teessüf ederim Abdullah Bey! Dikkatsiz davranıp başımıza iş açtınız kardeşim! Nasıl çıkacağız şimdi içinden? Tanıyor musun, nasıl bir çocuk bu Ahmet Kara? Yetenekli! Nasıl yetenekli?..»

Kapı vuruldu o sırada. Valinin polisiydi gelen. Müdür, dürüp kolunun altına aldı gazeteyi. Baş yardımcıya haber verdi Vilayete kadar gittiğini. Sonra bindi Valinin makam otomobiline. Gazete koltuğunun altında çıktı arabadan. «(Yetenekliymiş!)» diye söyleniyordu hâlâ. «(Neyin yeteneklisi acaba münasebetsiz çocuk? Peki hem ne işi var ortaokul öğrencisinin lise gazetesinde?)» Gazeteyi düşürmemek için kolunun altında sıkıyordu. Bir yandan da kırılıp bükülüyor diye üzülüyordu… Valinin polisi: «İzin verirseniz gazeteyi ben tutayım Efendim!» dedi.

«Zahmet etme kardeşim, tutuyorum!»

Bu ihmalin hesabını nasıl vereceğini bilemiyordu. Şunca yıllık yöneticiliğinde böyle bela gelmemişti başına. En güzeli neydi? Kitaplık mı? Kitli duracak? Gazete mi? Çıkartmayacaksın. Münazara, münakaşa? Hiç yaptırmayacaksın. Resim sergisi, oyun, film gösterisi? Asla! Öğretmenlerin derneklere, sendikalara üyeliği? Yok; yok; yok!..

192

KARA AHMET DESTANI

Boş bulunmuştu bu gazete işinde; çok yazık; gafil avlanmıştı! Hangi sözlerle özür dileyeceğini bilemiyordu Validen.

Kapıyı vurdu, ama beklemeden açtı makam şoförü.

Emniyet Müdürüyle beraberdi Vali. Bekliyordu anlaşılan.

«Getir getir bakayım! Getir de görelim şunu!..»

Gazeteyi bütün ciddiliğiyle masanın camına koydu. Gözlüğünü takıp geri çekilerek baktı Vali. Şaşkınlıktan büyüyen gözlerini zorlukla kısabiliyordu. Uzunca bir süre de konuşmadı; konuşamadı. «Hımm!» etti neden sonra. Ama ne diyeceğini tam düşünmemişti, «Hımm»dan sonrası gelmedi. «Hımm! Bu balta! Bu kırbaç! Kırbaçlı olanı ağa. Baltalı olanı mülksüz köylü. Köylü baltasıyla ağayı kesecek, mülklerini alacak. Evet; dedikleri kadar var! Evet, köylüyü isyana kışkırtan bir resim! Köylü delikanlıları da çok lisede; evet! İsyan düşüncelerini köylerine taşıyacaklar! Tabii işçi çocukları da var. Onlar da taşıyacaklar! Böylece Lenin’in işçi köylü ittifakının birinci aşaması gerçekleşmiş olacak; evet!..» Sordu: «Hangi öğretmenin eseri oluyor bu gazete? Elbet soruşturdunuz şimdiye kadar?»

«Gazete Abdullah Utku’nun gözetiminde hazırlanıyor Efendim. Fakat öğretmen yazısı yok. Sadece öğrencilerin yazıları ve resimleridir bunlar! Ve amaç, öğrenciler arasındaki yetenekleri yüreklendirip gelişmelerini sağlamaktır…»

Soğuk soğuk güldü Vali:

«Gereğinden fazla yüreklendirmişsiniz!..»

«Maalesef!..» diye ellerini oğuşturdu Müdür.

«Öğretmen yazısı yok sözde! Fakat öyle tehlikeli kışkırtmalar var ki, bu kadarını ancak profesyonel solcular başarabilir. Bence Müdür Bey uyuyorsunuz! Maalesef uyuyorsunuz Efendim! Öğretmen Abdullah’ı filan aşıyor buradaki kışkırtma!..»

Şimdiye kadar Valinin karşısına çıkıp bir kez olsun azar işitme-misti. Bunca yıllık yöneticiydi, böyle faka basmamıştı. Çok büyük suçlama ve aşağılama idi bu. Bir anda hepsini geri çevirip onurunu kurtarmayı düşündü, fakat bocaladı:

«Kusurum çok büyük Efendim!» dedi. «Kendi elimle, gözümle bir bir denetleyeceğim yerde, arkadaşlarıma güvendim. Onlar da böyle yaptılar…»

«Seni atlattılar yani…»

KARA  AHMET  DESTANI

193

«Maalesef öyle Efendim…»

Emniyet Müdürüne döndü Vali:

«Dosya var mı bu öğretmen hakkında?»

Fısıldadı Emniyet Müdürü: «Adı Abdullah Utku; dosyası var Efendim! Dr. Kâmil Şener’in evinde yapılan toplantılara katılır. Bazı öğrencileri evine götürüp telkinlerde bulunur, kitaplar verir. Arkadaşları arasında sol görüşlü olarak tanınır…»

Vali de ayıt beyit oldu, ne söyleyeceğini bilemedi: «Bizim Lisenin Müdürü tilkiye tavuk emanet etmiş!» dedi sonra. Bir süre sustu, daha sonra sordu: «Yoksa Müdür Bey, siz de arkadaşınız gibi sol görüşlü bir kimse misiniz?»

Titredi Lise Müdürü:

«İstirham ederim Efendim, o nasıl söz, istirham ederim! Bendeniz, vatanımı vede bayrağımı her şeyin üstünde tutan, onu bütün varlığım ve mukaddesatımla savunmayı görev bilen bir Cumhuriyet evladıyım. Nasıl sol eğilimli olabilirim?»

«Sevdiğin için de olabilirsin. Çünkü bu durum…»

«Bu durum; basit ama önemli bir ihmalin sonucudur. İtiraf ediyorum. Bu ihmal de, itimat buyrun, görevimin çok yüklü olmasından doğmuştur. İkincisi Sayın Valim, arkadaşlarıma güvenmiştim. Şimdi kendim de şaşıyorum nasıl düştüm bu tecrübesizliğe?»

Odasının içinde bu duvardan o duvara gidip gelmeğe başladı Vali. Emniyet Müdürü elleri yanda dikiliyordu. Lise Müdürü indirdi , ellerini. Bekledi bin bir korku ve kuşkuyla. Acaba açığa alır mıydı kendisini? Ankara’ya telefon edip «Bakanlık Buyruğu»na aldırır mıydı? Yoksa sorgu mu açardı? Yoksa Bakanlık Müfettişleri mi isterdi hemen? Yoksa telefon edip tutuklanmasını mı isterdi? Bu küçük ilin lisesinde, hiç sızıltısız üçüncü yılını doldurmuştu. Gelecek yıl Adapazarı yada İzmit liselerinden birine, oradan da İstanbul’a atlayacaktı. Bakanlıkta önemli bir görev verirlerse Ankara’ya gider, vermezlerse kalan yıllarını İstanbul’da doldurarak emekli olurdu. Ukala bir öğretmen yüzünden bir anda nasıl tersyüz olmuştu düşleri? Dikildikçe eridi Valinin önünde:

«Sizden bin kez özür dilerim Sayın Valim! Bendenizi bu seferlik hoşgörün Efendim! Bir daha tekrarlanmaz; söz veriyorum…»

«Nasıl hoşgörelim kardeşim? Şehir kaynıyor! Bilumum sağcı mu-

13

194

KARA AHMET DESTANI

halifler telefon üstüne telefon yağdırıyorlar! Belki zır zır Ankara’yı da harekete geçirecekler az sonra…» Emniyet Müdürüne döndü: «Yoklat bakayım Ankara için kimler sıra yazdırmış santrala? İçişleri Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, milletvekili ve senatörlerin telefonlarını arayan var mı? Bence şimdiye konuştular bile; dururlar mm, dururlar mı hiç?»

Emniyet Müdürü selamlayıp çıktı.

«Öğretmenler arasındaki davranışlarına dikkat etmediniz mi Abdullah Utku’nun?»

«Etmez olur muyum Sayın Valim? Genellikle sessiz durur. Ve-de görevine çok bağlı, çok titiz görünür. Onun böyle içinden pazarlıklı bir militan olduğunu nasıl bilecektim Efendim? İnanın kendim de kendimi hoşgörmüyorum; takdir zatıâlinizindir Efendim…»

O kadar ezilip büzülmüş, hem de teslim olmuştu ki, Lise Müdürünü kanadının altına almayı düşündü Vali: «Peki! Peki; git şimdi! Gazete burada kalsın…»

Yutkundu: «Sayın Valim, bir maruzatım var…»

«Söyle!»

«Sayın Savcı telefon ettiler, zatıâliniz gördükten sonra kendilerine götürmemi buyurdular Efendim gazeteyi!»

«Hıh! Demedim mi ben? Adamlar ortalığı velveleye verip, her canibi ayrı ayrı uyandırıp ne yapılacaksa yapmışlar kardeşim! Peki, peki! Emniyet Müdürü geldikten sonra onunla göndereyim ben. Sen şimdi okulunun başına git. Benden buyruk gelinceye kadar kimseye bir şey söyleme. Normal olarak öğretime devam edin. Gerektiğinde ben hemen telefon ederim…»

«Sağolun Efendim, başüstüne Sayın Valim!»

Geri geri yürüyerek çıktı makamdan. Tavan dönüyor, taban fırlıyordu ayaklarının altından. Ayva gibi sararmış solmuştu adamakıllı. Az kalsın yıkılacaktı. Yürüdü Valinin şoförü kendisiyle. Makam arabasının kapısını tıpkı Valiye açar gibi açıp buyur çekti: «Sizi bırakıp geleyim Sayın Müdürüm!» dedi.

Birden içini bir serinlik doldurdu. Valinin kanısı, korktuğu kadar kötü değildi belki hakkında. Kötü olsa, şoförü bu kadar yakınlık gösterir miydi? Ciddi olarak rahatladı hatta.

I

KARA AHMET DESTANI

195

«Bizim hocalarımıza vede lisemizin müdürüne saygımız sonsuzdur Efendim. Vede bunun her zaman böyle olması lazımdır…»

«Sağolun kardeşim!»

«Sebebine gelince Efendim, bizler evde iki çocuğun hakkından gelemediğimiz gibi sizlerin sayesinde orta lise okuyup tahsil terbiye sahibi oluyorlar. Şahsen benim iki çocuğum var, biri kızdır lise bir’de, numarası 811; biri de küçük daha orta iki’ye gidiyor; çok saygı duyuyorum öğretmenlerimizin fedakâr, müdürlerimizin de kendilerini yıpratırcasma çalışmalarına Efendim…»

«Sağolun kardeşim! Bir arzunuz olursa…»

Evet, bunu özellikle söylemeliydi Lise Müdürü. Hatta umutlan-dırmalıydı. Şimdi bir arzusu olmasa da, ilerde mutlaka olabilir düşüncesiyle, bunu yapmalıydı. Gerektiği yerde kendisini savunucu bir iki sözcük söyleyebilirdi. En güvenilir adamlarından biri değil miydi Valinin? «Bir arzunuz olmasa da beklerim kardeşim, her zaman buy-run, çayımı kahvemi için, konuşmanızdan memnun oldum…» dedi arabadan çıkarken.

Odasının kapısı ardına kadar açıktı. «(Şu tedbirsizliğe bak!..)» diyecekti, başyardımcıyı gördü, geziniyordu koridorda. Hızla yürüdü, kapatacaktı kapıyı, yardımcı koşup geldi. Soluk soluğaydı. Savaş alanında büyük bir saldırıdan kurtulmuş geliyordu:

«Başsavcı Bey sizi yeniden aradılar Efendim!»

«Vali Beyin yanında olduğumu söyleseydin!»

«Söyledim Efendim…»

«Vali Beyin makam arabasıyla gittiğimi söyîeseydin! Şimdi de onunla geldim. Neyse, ben de ararım şimdi…»

«Gelince beni arasın dedi Efendim!»

Hemen arayacaktı. Ama yoook; oturup biraz kendine gelse daha iyi olurdu. Sesini soluğunu yatıştırın alıydı güzelce.

«Okulda başka yaramazlık yok değil mi kardeşim?»

«Şimdilik yok Efendim!»

Kalktı, dolaptan havlusunu aldı, çabuk lavaboya geçti. Şöyle böyle derken çok sıkışmıştı. İşerken sidiğine baktı. «Vaay namussuz!..» Saranvermişti hemen! Elini yüzünü soğuk suyla çarpa çarpa yıkadı. Bundan sonra… Bundan sonra kimseye güvenmeyecekti! Bundan sonra dört açacaktı gözünü! Sol mol, kuş uçurtmayacaktı lisede…

196

KARA AHMET DESTANI

Silinip kurulanarak odasına geldi. Tarağını çıkarıp tarandı. Havluyu astı yerine. Oturdu koltuğuna. Elini attı telefona. «Ama yoook; biraz daha durayım, niçin etmedin diye soracak mı? Henüz geldiğimi söylerim. Oooh!..» Teneffüs zilleri çalıyordu sınıfların koridorlarında. «Bundan sonra…» Zile basıp İşgören Hilmi’yi çağırdı: «Odama kimseyi alma Hilmi Efendi! Kimseyi! Anladın mı?»

Yeniden telefona uzandı. Almaç vermeci kaldırdı, kolu çevirdi, bekledi bekledi: «Başsavcı Beyi bağla bana kızım!» dedi santrala. Çevirdi yeniden. Bekledi, bir daha çevirdi. Az sonra açıldı Başsavcının kanalı.

«Alo, Saym Savcım, aloo, bendeniz Lise Müdürüyüm. Arzı hürmetler ederim Efendim! Az önce Vali Beyin huzurundaydım. Az önce beni makam arabalarıyla kendileri bıraktırdılar. Şimdi geldim, beni aramışsınız. Bir emriniz mi vardı Efendim?»

Dinledi sonra. «Evet Efendim! Evet Efendim! Vali Beye de ar-zettim Efendim. Gazeteyi hemen istediğinizi de arzettim Efendim. Kendileri sizi arayacaklardı Efendim! Tabii Efendim, elbet Sayın Savcım! Her türlü titizlik, doğaldır Efendim! Yalnız bu sefer nasıl gafletime geldi de atladım, çok şaşıyorum, hem de çok esef ediyorum Efendim. Mamafih, bünyemiz içinde bir zararlı mikrop var idiyse, ki var olduğu anlaşılıyor, bunun ortaya çıkması bakımından hayırlı bir gaflet sayılır, değil mi Efendim? Bundan sonra da arzederim Efendim, hay hay Efendim! Saygılarımı sunarım Efendim!..»

Ter içinde kalmıştı. Mendilini çıkarıp geniş geniş silindi. Rahatlamağa çalıştı koltuğunda. Bir ara Abdullah Utku olacak mikrobu ça-çağırmayı düşündü, fakat ne belliydi «Gizli Emniyet»in adamlarının bu okulda da görevli olmadığı? Görüştüklerini anında saptayıp bundan da anlam çıkarmağa kalkışmaz mı yukarısı? «Canı cehenneme serserinin!» dedi. «Dr. Kâmil Şener’in evindeki toplantılara gittiğini, arkadaşları arasında sol görüşlü olarak tanındığını, evine öğrencileri topladığını bir bir saptamışlar. Biz bunların hiçbirini bilmiyoruz, biz Valinin dediği gibi horul horul uyuyormuşuz gerçekten! Ama bundan sonra…»

Yakında öğretmenlerin gizli raporlarını doldurup göndermesi gerekiyordu. Bir uçtan başlamalıydı. Zile bastı. Okul yazmanını çağırmasını söyledi İşgören Hilmi’ye. Geldi yazman.

KARA AHMET DESTANI

197

«Öğretmenler hakkındaki gizli raporları hazırlamağa başladık mı aziz kardeşim?»

«Başladık Efendim! Doldurulacak yerleri doldurdum, gereken hazırlığı yaptım. İsterseniz hemen getirebilirim Efendim…»

«Getir öyleyse! (Bundan sonraaa!..) Hemen getir…»

Öğretmenlerin gizli raporları bir büyük dosya halinde geldi. Düzenli olarak sıraya konulmuştu.

«Peki çık şimdi…»

Dolmakaleminin mürekkebi iyi işliyor mu, işlemiyor mu; baktı. Sonra çekti Abdullah Utku’nun dosyasını. «Kendisi aşırı derecede sol görüşlüdür.» diye yazmağa başladı. «Arkadaşları arasında ideolojik tartışmalar yapar. Zararlı görüşlerini -fırsat bulursa- öğrencilerine aşılamağa çalışır. Her zaman denetim altında bulundurulması gereklidir…» Yeter bu kadarı dedi. Sorarlarsa ben de zaten aynı kanıdayım, daha önceden raporuna da yazdım derim.» On gün öncenin tarihini atıp imzaladı. İyice güvendiklerinden dört beş öğretmeninkini daha yazdı. Güvenmediklerini inceleyecekti. «(Bundan sonraaa’…)» Kırka yaracaktı kılı! Bir daha faka basmamak için uzun uzun araştıracaktı.

O gün öyle geçti. Ertesi gün odasına erken gelip Validen, Savcıdan bir telefon, bir buyruk bekledi. Ama gelmedi.

Öğrenciler üçüncü dersteydiler. Bir sivil polis girdi. Mevlüt Al-tm’la Ahmet Kara’yı Sayın Başsavcının çağırdığını, hemen alıp götürmesi gerektiğini söyledi.

«Ahmet Kara burda, ama Mevlüt Altm öğleden sonra gelecek!»

«Ahmet Kara’yı götüreyim. Adresini verin, Mevlüt Altın’ı da gidip evinden alayım.»

«Mevlüt Altın Kışla köylüdür, öğlecidir, birazdan gelir.»

«Bir telefon edebilir miyim Savcı Beye?»

«Hay hay; buyrun!..»

Sivil polis, durumu anlattı, sonra dikkatle dinledi Savcıyı. «Peki Efendim! Hay hay!..» dedi. Beklemeğe başladı. Müdürün dediği gibi olacaktı, Mevlüt Altın da gelince ikisini birlikte götürecekti.

«Buyrun buyrun; oturun kardeşim!»

‘ Kalktı polise sigara tuttu. Kahve söylemek istedi. «(Polis molis; ne olsa emniyet görevlisi; bunlara iyi davranmak gerek…)» dedi.

Zile basıp İşgören Hilmi’yi çağırdı. «Kapıdaki arkadaşına söyle,

ıy»

KARA AHMET DESTANI

Mevlüt Altm gelince buraya getirsin…» Beklediler; sabahçılar dağılmadan geldi öğrenciler. Mevlüt gelince, Ahmet’i sınıfından çağırdılar. İşgören Hilmi dersin ortasında çaldı kapıyı: «Ahmet Kara’yı Müdür Bey istiyor!..» dedi. Kimya dersindeydiler. Olanları, olacakları biliyordu Ahmet. Manifaturacı Faruk’un, Kuyumcu İsmail’in oğulları dik dik baktılar sınıftan çıkıp giderken. «(Baksınlar!)» dedi kendine. «(Onlar bakıyor diye titreyecek değilim! Nelerimi verebileceğimi, nereye kadar dayanacağımı başından düşündüm! Halkın ozanı ol-manm yolu budur! İsterlerse derimi yüzsünler! Benden önce bunun çilesini çekmişlerin şanına gölge düşürmeden katlanabilirim!..)»

Ama ayaklarının titrediğini, yüreğinin kötü kötü vurduğunu görüyordu. Müdürün odasına götürüyordu İşgören Hilmi. Mevlüt Altın koridorun ucunda bekliyordu. Dik durmağa çalışıyordu o da. «(Gerek yoktu şiirin altına üstüne o resimleri yapmağa, ama yaptı bir kere!)» diye düşündü Ahmet. «Yoksa içinde bir domuzluk vardı, beni tuzağa düşürmek mi istiyordu?)» Girdiler içeri. Müdüre bakacağı yerde Mevlüt’ü incelemeğe başladı. Polis memuru kalktı:

«Ahmet Kara değil mi?»

«Evet…»

«Sen de Mevlüt Altm?»

«Evet…»

«Biz gidelim Müdür Bey; ilginize teşekkürler…»

Polisle birlikte çıkıp yürüdüler bahçeden, sokaktan. Hükümet konağının içindeki Emniyet Müdürlüğüne girdiler önce. Sonra Sav-cınm kapışma vardılar. Kapıyı vurup girdi polis. Konuşup çıktı. Konuklan varmış yanmda. Bekleyeceklerdi bir süre. İkinci katta, ıssız, sessiz bir köşeydi Savcının odası. İyice kalabalıktı aşağısı, özellikle yargı kapılarının önü…

Öğlenin ezanları okunmağa başladı minarelerden. Gazi Camisi yakındı. Yanık sesliydi imamları Burdur’un. Çelik hoparlörlerde iyi gidiyordu sesleri. Belki tâ gölün karşısındaki köylerden, Koca Dum-lu’nun başından duyuluyordu. Şimdi kardeşi Şerfe çıkar çıkmaz anasına koşardı: «Ahmet abimi polis alıp götürmüş, bileklerine kelepçe vurmuş, haberin var mı annee?» Velveleye verirdi ortalığı. Olanlardan anında haberi olurdu Şerfe’nin. Nurten söylemese bile, anında yayılırdı böyle haberler. Ölürdü tasasından anası.  İyi biliyordu babası-

1

KARA AHMET DESTANI

199

nın yönü yeniden dönerdi Daşduraklı Hilmi’den yana. Gene zoralırdı evin içinde geçim, uçar giderdi dirlik…

Pencereye kadar varıp caddeye baktı. Bir o yana, bir bu yana akıyordu kasketli köylüler. Atlılar eşekliler görünmez olmuştu Burdur’un büyük caddesinde. Motorlu taşıtlar öttüre koştura akıyordu aşağı yukarı. Metin görünmeğe çalışıyordu Mevlüt. Dik duruyor, hiç aldırmıyor gibi davranıyordu… Kasketli köylüler, arzuhalcilerin, avukat yazıhanelerinin, doktor muayenehanelerinin, eczanelerin önünü yanını dolduruyorlardı. Bellerinden, ceplerinden para çıkarıp bir ellerinden öteki ellerine aktararak eksiklerini hesaplıyorlar, sonra veriyorlardı. Hastalarının elinden tutup yürütüyorlardı. Paralarını bırakıp naylon keseler içindeki ilaç kutularını alıp çıkıyorlardı. Sonra kamyonlar, traktörler geçiyordu tozutarak. Küçücük taksiler, fayton arabaları, biribirlerini sollayarak, sağlayarak durmadan koşuyorlardı… Hükümetin yanındaydı cezaevi! Her gün görürdü oturan gardiyanları, nöbet tutan jandarmaları. Kimbilir nasıldı içerde günler? Belki de tutuklanıp günlerce yatmasına neden olacaktı «Yeni Işık» gazetesinde çıkan şiir. Olsun! Korkup bırakacak değildi böyle bir sıkı yüzünden şiir yazmayı. İsterse daha ağırlarını uygulasınlar. Çürütmeğe çalışsınlar Nâzım gibi zindanlarda! Öğretmen gibi «Nâzım» diyordu o da. Yılmayacak, Nâzım gibi hep yazacaktı. Onun gibi savaşımcı bir ozan şimdi sorguyu beklerken bile şiir düşünmeli, şiir yazmalıydı. Hemen şimdi şu anda bile…

Zulümlerden sıkılardan geçmeden Tatmadan acıların Öldüren, olduran

türünü kanasıya Nasıl pişer nasıl Halkının ışığı olacak ozan?

Pek bir şeye benzemedi belki. Yoktu uyak! Ama bu kadar çıktı ya, ilerde işlerdi. Sözcükler yerini bulasıya, dizeler oturasıya yüz kez elden geçirirdi. Kafasının bir köşesine yazdı…

Coşkunlukla sürdürüyordu şiir düşünmeyi. Savcı çıkıverdi konuklarıyla. «Haaa!.. Çocukları beklettik yahu!» dedi kendi kendine.

200

KARA AHMET DESTANI

«Fakat şimdi de yemeğe gidiyoruz. Bekleyin biraz daha; yemekten dönünce konuşalım…»

Evet; onlar kendileri yemeğe gitsinler, karınlarını doyurup kahvelerini içsinler; bekletsinler kapılarında; Ahmet durmadan şiir düşünecekti. Polis el etti, aldı yanına ikisini de. Yeniden yürüdüler Emniyet Müdürlüğünün bulunduğu bölüme. Girdiler az önce girip çıktıkları odaya. Oradan bir aşağı kata indiler. Bir kapı açtı polis. «Burada bekleyin!» dedi, kapattı üstlerinden. «Savcı gelince alırım sizi…» Yokladılar açılmıyordu kapı. Baktılar biribirlerine. «(Gözaltına kapatıldık işte!)» dedi Ahmet, dikti omuzlarını.

«Dünyada çok hiyarlar var! Dersten ediyorlar öğrenci adamı! Aksi gibi yazılımız vardı bugün!» diye çöktü Mevlüt. «Bir gazete çıkardık, iki resim çizdik diye uzun uzun kafa şişirecekler! Sakın yıkılayım deme Ahmet Kara! Ben biliyorum en çok Abdullah Ağa’nın öldürülmesini anlatan yazıdan gıcık aldılar. Derebeyliği sürgit yaşatmak istiyor köylerde bu efendiler. Fakat…»

Bir bank, bir de uzun masa vardı gözaltı odasında. Kaba tahtadandı, külrengine yakın kirli bir maviye boyamışlardı. Belki de gözaltı odası değil, başka bir yer olarak düşünülmüştü. Masanın üzerine uzandı Ahmet. Yattı yüzyukarı. Yumdu gözlerini.

«Onlar yaşatmak istedikçe halk yıkmak için çalışacak. Bu bir savaşımdır. Ozanlar bu savaşımda halka yol gösterecek. Yazarlar, basın, hızlandıracak savaşımı. Ozanlar, yazarlar ve basın olmadı mı halkın dili yok demektir. En büyük arzum gazeteci çıkmak büyüyünce! Babam tutturuyor mühendis çık! Gazeteci çıkıp halkın gerçeklerini dile getirmek istiyorum…»

Saat üç’e geliyordu, polis açtı kapıyı. Alıp götürdü.

«Yeni Işık», masasının üzerinde seriliydi Savcının. Üstüne çekilen kırmızı çarpı ilk bakışta göze çarpıyordu. Gene kırmızı kalemle başka yazılar yazılmıştı, yakından gördüler. Savcı işaret etti, çıktı polis. Çıkıp kapının dışında beklemeğe başladı.

«Önce bana adlarınızı söyleyin bakayım. Soyadlarmızı söyleyin…» Bir kâğıt çekti, kalemlikten kalem aldı, yazdı. Gazeteyi hangisinin çıkardığını, şiiri hangisinin yazdığını, resimleri kimin yaptığını sordu, yazdı birer birer.

Mevlüt:

KARA AHMET DESTANI

201

«Baladız Olayı’nı ben yazdım. Şiirin altındaki üstündeki resimleri ben çizdim!» dedi. Ahmet hayranlıkla baktı Kışla köylü arkadaşına. Yaşı kendi yaşı kadardı. Boş geçirmemişti yıllarını köyde. Vaktinde başlayıp vaktinde okumuştu. Sevgiyle, hayranlıkla baktı; ele vermiyordu başkalarını. Ne savaşımcı bir yazar olurdu yarın!

«Kim dedi yazın, çizin?»

Savcı, Dr. Kâmil Şener’e benziyordu, uzun boylu, bıyıklı. Bir adam daha vardı, yaşlı, hem de şişman. Ağır Ceza Başkanıydı. Kahve içmek için gelmişti, sonra da dinlemek istemişti lisenin yeni solcularını. Bakalım neler söyleyecekler Savcının sorularına. Ahmet de, Mevlüt de bilmiyorlardı kendisini. Mevlüt, öğretmenlerinin sadece “gazete çıkarırsanız iyi olur” dediğini, ama şunu yazın, bunu yazın demediğini söyledi.

«Ne bakımdan iyi olur gazete çıkarırsanız?..»

«Yazımız, edebiyatımız gelişir…»

«Peki bu Baladız Olayı ne? Abdullah Bey’in ölümünü filan nereden biliyorsunuz? Vede niçin ilgileniyorsunuz?»

«Olayın geçtiği köy bizim köye çok yakın! Herkesin bildiği bir olay bu. Köylüler Abdullah Bey’in zulmüne dayanamadıkları için başkaldırmak, başını ezip öldürmek zorunda kalmışlardır. Herkes bilir, biribirine anlatır, ben de bir hikâye olarak yazdım…»

Şişman adam, «1946’ların olayı!..» dedi Savcıya.

«Hımm!» etti Savcı. «Peki bu resimlerle neyi anlatmak istiyorsun? Bu kırbaçlı adam kim? Neyi temsil etmekte?»

Güldü Mevlüt: «Efendim sözde Abdullah Bey’i temsil edecekti o resim. Fakat Ahmet arkadaşımın şiirini sevdim, “Onun şiirinin resimleri olsun!” dedim. Tabii gene de bir toprak ağasını, daha doğrusu ağalığı temsil ediyor. Bu eli kırbaçlı adam Abdullah Bey’dir. Bütün ağalar gibi zulmederdi köylülere. Baltalı adam ise…»

«Evet; o kim? Köylü mü?»

«Evet; o da köylü…»

«Ne yapıyor?»

«Savunuyor kendini, ağaya karşı!»

«Elindeki ne?»

«Balta! Çünkü başka silahı yok! Ağaların daha güçlü silahları var; köylülerin silahı ise balta, sopa, taş, tırmık…»

202

KARA AHMET DESTANI

«Ne demek istiyorsun bununla?»

«Olmuş olaylar var, onlardan etkileniyorum. Zulüm olunca insanlar kendilerini savunurlar demek istiyorum. Tarihte ve yakın zamanda hep böyle olmuştur, her halde bundan sonra da böyle olacaktır diyorum…»

«Tarih öğretmeniniz mi anlattı buna benzer olayları?»

«Anlattı mı anlatmadı mı bilmiyorum, ama tarih kitaplarında yazılı, okuyoruz…»

«Kimdir tarih öğretmeniniz?»

«Hikmet Karcıoğlu, Ispartalı…»

«İsyan değil mi bu resim sence?»

Güldü Mevlüt Altın:

«Ağalığın zulmüne isyan sayılabilir, ama ben köylünün savunması diye yaptım. Zaten şiirde «isyan» sözcüğü geçmiyor…»

Şişman adam konuştu gene: «Evet, doğrudan geçmiyor. Fakat sözcüklerin genel çağrışımı, resimlerle birleşince isyan fikri ortaya çıkıyor!..»

Mevlüt gülümsedi: «Hayır Efendim!»

«Sen dur! Şiiri sen yazmadın ki!» Ahmet’e döndü Ağır Ceza Başkanı. «Şair, sen söyle! Neden yazdın bu şiiri? Kim söyledi böyle bir şiiri yaz diye?»

«Ben orta bir’den beri yazarım. O zaman Sabiha öğretmenimiz vardı. Ödev verirdi. Kendim de meraklıyım. Köyümün dertlerini dile getirmek isterim. O yüzden yazdım…»

«Öğretmen Abdullah Utku’yla konuşur musun?»

«Ara sıra şiirlerimi okuturum, ama beğenmez.»

«Niçin beğenmez?»

«Olgunlaşmamış diye…»

«Sana kitap verirmiş. Ne kitapları verir?»

«Bana okunacak kitap verdi birkaç tane…»

«Ne gibi kitaplar mesela?»

«Atatürk. Yazan: Yakup Kadri Karaosmanoğlu.»

«Başka?»

«Pinokyo!  Yazan yabancı, hatırlayamadım.»

Ahmet’in söylediği adları yazıyordu Savcı.

«Peki şimdi söyle; niçin yazdın bu şiiri?»

KARA AHMET DESTANI

203

«Köyümü ve köylülerimi anlatmak için.»

«Senin köyün şimdi bey baskısı altında mı?»

«Öyleydi, evet! Beylerden satın aldı köyüm toprakları. Borçtan yeni kurtuldu. Beyler paralarını bankalardan alıp İstanbul’a, İzmir’e gittiler. O zaman herkes beylerin buyruğundaydı. Cumhuriyet olduğu halde köylüleri zorla çalıştırıyorlardı. Büyüklerim anlatıyorlar, çok dinledim buna benzer durumları…»

«Abdullah Utku düzeltir mi şiirlerini?»

«Genellikle, “Hatalarınızı kendiniz bulun, yazdıklarınızı karşılıklı eleştirin, iyice olgunlaştırmadan yayınlamayın!” der o. Bunu da beğenmedi…»

«Nâzım Hikmet’in şiirlerini okudun mu?» Birden sordu şişman adam. «Biliyor musun kim? Duydun mu adını?»

«İyi bilmiyorum. Galiba yazarmış. Kitapları yasakmış.»

«Niçin yasakmış?»

«Bilmiyorum…»

«Hiç okudun mu şiirlerini?»

«Okumadım, yok kitapları.»

«Onun açık etkileri var senin şiirde Ahmet Kara! Nâzım, haddizatında iyi şairdir bak! Dünya çapında hem de! Şiirlerini ben de çok severim. Fakat…»

Savcı girdi bu sefer araya: «Ne iş yapar baban?»

«Hastanede işgörendir. Anam da orda…»

«Kaç yıl oldu şehre geleli?»

«Yedi sekiz yıl…»

«Başka kardeşin var mı?»

«İki tane var; okuyoruz.»

«Kendileri çalışıp sizi okutuyorlar?»

«Evet…»

«Siz de böyle şiirler yazıyorsunuz?»

«Sadece ben yazıyorum Efendim…»

«Derslerin nasıl?»

«İyi…»

«Kaç zayıfın var?»

«Yok…»

«Senin?»

204

KARA AHMET DESTANI

«Benim vardı, kurtardım. Bugün de yazılım vardı.»

Sonuca gelmek istiyordu Savcı:

«Bakm çocuklar!» dedi. «Şimdi dinleyin beni. Çocukça düşünce ve davranışlar içindesiniz. Haddizatında ikiniz de yetenekli ve iyi çocuklarsınız. Sizleri takdir ediyorum; ediyoruz! Fakat içinde yaşadığınız ortamı bilmeniz gerekir. Şimdi pireyi kolayca deve yapıyorlar. Her yazının, sözün altında siyasal anlam arıyorlar. Dikkatli olmanız gerekir. Dikkatli olmazsanız geleceğinizi kolayca yıkarlar. Şiir yazmak, gazete çıkarmak elbet kötü değil. Fakat zararlı akımlara da kapılmayın. Mesela, köyünün güzellikleri yok mu senin Ahmet Kara? Orada baharlar, sonbaharlar olmuyor mu? Onları da yazsana! Mev-lüt Altın; senin köyünde güzel kavunlar, üzümler oluyor mesela; onları anlatsana… Şimdi okulunuza gidin, derslerinize girin, yarın gene geleceksiniz bana. İfadelerinizi tutanağa yazdıracağım. Sonra biraz daha konuşacağım sizlerle. Haydin şimdi!..»

Savcı; ertesi gün, yazmanı önüne oturttu, gerekli tutanağı yazdırdı, sonra sordu: «Dede Korkut Hikâyeleri’ni okudun mu?»

«Okumadım Efendim…» dedi Ahmet.

«Geçmiş kültürümüzün değerli yapıtlarmdandır, mutlaka oku! Sonra “Tekçarık Yüzbaşı” diye bir kitap vardır, okudun mu? Onu da oku. Evliya Çelebi’yi oku. Evliya Çelebi, uçsuz bucaksız bir hazinedir…» Tam bu sırada dünkü şişman adam geldi gene. «Sadeleştirilmiş baskılan da bulunuyor, alıp mutlaka okuyun!» diye araya girdi, pekiştirdi Savcının dediklerini.

«Şimdi bir de Müdürünüze telefon edelim. Disiplin koğuştur-ması yapıp derslerinizi aksatmasınlar. Bu işin şakası yoktur. Tutuklanırsınız. Bir girdiniz mi kolayca çıkamazsınız. Okulunuz aksar. Üzülür ananız babanız. Anladınız mı?»

«Anladım!» dedi Ahmet. Mevlüt de, «Anladım!» dedi. Çıktılar.

Daha sonra Abdullah Utku’nun, Müdürün de ifadelerini alıp «koğuşturmaya yer olmadığı» kararı verdi Savcı. Fakat Valinin, Vali üzerinde tüccarların; Marshall yardımından verilen kamyonlarla, kepçelerle on yıl içinde Burdur’un bir numaralı adamı haline gelen Rahmi Paksoy’un baskısıyla yönetsel yönden koğuşturma yürüttüler. Bunun sonunda «Bakanlık Buyruğu»na alındı öğretmen Utku. Derslerle ilgisini kestiler. Bir yazı yazarak, açık maaşını nereden alacağını sordu

KARA AHMET DESTANI

205

Müdür. Aldığının dörtte biriydi açık maaşı! Otobüse binip Ankara’ya gitti, dava açtı Danıştay’a.

Burdur’da ciddi bir örgütü yoktu o zaman öğretmenlerin. Başına bir iş gelince herkes göbeğini kendi kesiyordu. Utku da öyle yapmağa çalıştı. Sanıyordu ki Danıştay beş gün içinde toplanır, «yürütmeyi durdurma» kararı verir. Nerdee? 210 lirayla geçinmeğe çalışarak iki buçuk ay beklemesi gerekti. İki buçuk ay sonra bir daha gitti Ankara’ya, bir tanıdığının tanıdığını bularak yoklattı, alttan üste aldırdı dosyasını. Çıktı durdurma kararı. Bu sefer başka bir işlem yaptı Bakanlık: Ağrı Milli Eğitim kalemine yazman olarak atadı. Bunun için de dava açtı. Sürdü üç ay. Temelli açığa çıkarılmamak için orda göreve başladı. On ayda çıktı karar. «Artık Burdur’a veremeyiz seni! Orada çalışman sakıncalı olur! Başka yer iste!» dediler. İstemedi, direndi. Niğde ilinde yeni açılan bir bucak ortaokuluna atadılar. Çekip gitti çaresiz…

I

KARA AHMET DESTANI

207

22

KARATAŞ GÖĞÜNÜN ALTINDA

Ortaokul bitti, Kara Bayram’m evinde dert bitmedi. Biteceği de yoktu. Buzlar çözülür gibi olmuş, Bayram biraz tatlanmıştı, sofranın havası ılımıştı, ama Ahmet’in ozanlığı, çalışkanlığı yeni sorunlar getirdi. Daşduraklı Hilmi, her gün yellenip yellenip bir laî sokuşturuyordu. Sarıca arıdan beterdi dürzü. «Sen kölesin, o da senin sahibin sanki!» diye dikleniyordu Haçça. «Ne derse he diyorsun. Ama bizi dinlemiyorsun. Elin sözü doğru! Biz kuş Kuran okusak boş!..»

Suskularına yeniden başladı ne olacaksa! Namazlarını sıklaştırdı. Hiç aksatmıyordu. Evde, hastanede, gece gündüz, beş vakti tamam kıldığı gibi, borçlarının taksitlerini de ödüyordu. İnşaallah yirmi yıl daha ömrü olur da köküne kadar öderdi hepsini. Kendisi böyle yatıp kalkıp olanca dürüstlüğüyle kılıyordu ama, karısına, çocuklarına bir şey demiyordu. «(Küçük eşek değiller ya, Tanrının apaydınlık yolu serili önlerinde, bakıp görsünler, görüp yürüsünler; kör değiller ya!.. Bizimki buraya kadarlık. Atalığımı gücümün yettiği kadar yaptım, bunu Cenaballahm kendi de görüyor yukarda!)» diyordu.

Haçça da seviniyordu. «(Bundan kurtulduk, Allah yardım etse, öteki dertlerimizden de bir kurtulsak!..)» diyordu.

Yalnız bir sefer, az daha vur kır’a varan bir tartışma oldu. Orta bitmişti. Liseye yazılacağını söylüyordu Ahmet de, Şerfe de.

Namazdaydı Bayram. «(Hey gözünü sevdiğim Allahım, yerlerin göklerin yaradanı Tanrım! Bakıyorsun da görmüyor musun yoksa? Bir dikkat etsene, hiç akıl fikir var mı şunlarda? Hiç akıl fikir var

mı vidalı Haçça’da? Ulan sıpalar, direştiniz, orta’yı bitirdiniz, bırakın artık liseyi, şunu bunu! Girin bir sağlık okuluna, hemşire okuluna, öğretmen okuluna; kısa yoldan bir ekmecik kazanıp yemeğe bakın zukkum olasıcalar! Yakınından dönün şunun!..)» Secdeye varıyor, yeniden başlıyordu. «(Bu yıl biriniz daha geliyor! Şimdi o da başlayacak orta, lise! Üç öğrenci, üçü de birer değirmen! Bende motor gücü mü var ulan? Aldığım aylık ne şunun şurasında?)» Ama yemin etmişti sanki, dışından söylemiyordu bunları.

Bayram susuyor diye ötekiler de susuyorlar, sonra susmaktan usanıp, «Eee; Kocaman pabuçlu Allahın yılları, eşekten indi, ata bindi, atı da koydu cipe atladı, tozutarak gidiyor! Lisenin de zamanı geldi, kayıtlarınızı yaptırın bari!» diye açıktan söyleşiyorlardı. Bir gün böyle dedi Haçça.

Kabardı kalktı Bayram:

«Daha yetmedi mi Haçça Bey?» diye sordu. «Doğurduklarını okutup okutup itatsızlığı göğe değdirmek mi istiyorsun? Allaşkma yetsin artık! Bak, büyük söylemiş olmayım Haçça Bey, oğlana karışmam, kız bir adım atamaz liseden yana! Şimdi liseye giden yarın yüksek kısımlara da gideceğim diye tutturur. Girsin hemşire okuluna, öğretmen okuluna; Adana’da, Akşehir’de varmış; okuyup kısa yoldan zukkumlansın…» Çok kesin söyledi, kesip attı.

Şerfe başladı ağlamağa.

«Ağlama Şerfe!» dedi Haçça. Bayram’a döndü: «Hiç zayıf almadan orta’yı bitirmiş kaç çocuk var şu Burdur’un içinde, bir baksana çevrene Bayram, kara gözlüm, yiğidim? Neden böyle direşiyorsun, kapatıyorsun çocukların önünü; haa? Ulan eller okutayım der de çocukları okumaz! Bizim çocuklar maşşallah barut, sen engelliyorsun! Ne kadar terssin ulan?!.»

«Sus! Ters senin kendin! Sus, yanlış yunluş konuşup tepemin tasını attırma, sus!..» Kaldırdı elini, vuruyordu az daha.

Haçça, tutup yanına indirdi kocasının elini:

«Vurmakla olacaksa vur Bayram! Çocuklar büyüdü, ağızlarımızın tadı uçup gitti. Bak bütün terbiyemle, hem yalvarıp, hem soruyorum sana: Niçin böyle yapıyorsun? İyi düşün, bak dünya nere gidiyor, âlem nere gidiyor? Herkes Daşduraklı Hilmi’nin kafasında değil, çevrene iyi kulak ver! Atlı dünya cipli dünya oldu Bayram! Di-

208

KARA AHMET DESTANI

reşmenin bir etkisi olmayacak! Kessen gene okuyacak bu çocuklar. Sen bıraksan okul bırakmayacak. Kafalı çocuklar diye belkim kendi yapacak kayıtlarını…»

«Okul nasıl karışırmış benim çocuklarıma?»

«Güzellikle karışıyor, sevdiğinden!..»

Kanırdı kafasını iyice: «Karışamaz!» dedi.

«Daşduraklı sana nasıl karışıyor?»

«Hay Daşduraklınızın mma! Ulan bir Daşduraklı tutturdunuz! Adamın bana kötü bir şey dediği yok! Allanın yolundan başka yola itmiyor beni adam!.. Ulaaaaaan!..»

«Allahın yolunu bir o mu biliyor? Bizler sapkın mıyız?»

«Sapkm olmasanız bu hallere düşmezdiniz Haçça Bey!»

«Bey senin kendin! Bey deyip deyip canımı sıkma benim!»

Uzayıp gidiyordu. Belki biraz yatışır diye yıllık izninden on gün alıp, çocuklarını da toplayıp Karataş’a gitti Haçça. Yıllardır ilk geliyordu. Kapan dur hastanenin çamaşırlığına, kapan dur eve derken, Irazca’nın tanıyıp bileceği hallerden çoktan çıkıp gitmişti. Gelin kaynana sarmaşıp ağlaştılar.

«Maşşallah, maşşallah!.. Budala Bayram unuttu diye sen de unuttun beni! Yad olduk gittik şu kadar yerde ay Haççam!..»

Bir karşılık vermedi. «(Unutturanlarm gözleri kör olsun ana! Canımızın, başımızın derdine düştük, yeldik durduk el kadar ekmeğin ardında, unutmuş gibi olduk!)» dedi içinden. Durup bir daha sarıldı, kokladı kaynanasını.

Nasıl koyup gittiyse öyle duruyordu gelin geldiği ev. Yoktu bir değişme, gelişme! Çürük merdiven biraz daha çürümüştü. «(Güroluk çamlığından getirdiği ağaçlarla yenileyecekti bunu Kara Bayram. Yeniledi!..)» Biraz daha aşınmıştı kerpiç duvarlar. Avlunun çiti çökmüştü. Kurt yemişti direği, merteği. Bakanı onaranı olmayınca her yaka bir yakada kalmıştı.

Bakırı bakracı alıp İğdeli’ye su doldurmağa gitti. Gören tanımakta zorluk çekiyordu: «Kim bu gu? Haççamız mı? Az daha bilemeyecektim! İhtiyarlamış! Şurasından burasından kırarmağa başlamış saçları! Avurtları çökmüş!..»

«Eee; şehir kolay mı? Kendini de çökertir insanın!..»

«Şehir yerden yere çarpar insanı…»

KARA AHMET DESTANI

209

«Her gün, her gün teknenin başında…»

Eskisi gibi, aktığını belli etmeden akıp dururdu sular. Önce bir küçük gölcük, gölcüğün içinde irili ufaklı taşlar. Durmadan oynuyordu balıklar… «Akıp durur kadın sular! Bir sular eskimemiş, bir balıklar çökmemiş! Eskiye eskiye sürüp gidiyor Karataş…»

Pabuçlarını, çoraplarını çıkardı, çemredi paçalarını. Kollarını sıvadı. Alt ucundan girdi gölcüğün. Bumbuzdu. Bir silkilme oldu ciğerlerinde. Yürüdü ortasına. Kaçmıyordu balıklar. Mısır koçanından büyüktüler. Siyaha maviye boyanmıştılar. Biribirleriyle cilveleşirken şimşekten hızlıydılar. Belki hiç güçlük çekmiyorlardı. Belki sadece suyun gözünden yanda, derinlerde çiftleşmekten tat alıyorlardı. Belki gün ışığı geçip gittikten sonra uyanıyordu derilerinin altındaki kuzgun… Eğilip avuçladı suyu. İçti soğuk soğuk, çarpa çarpa yıkadı yüzünü. Islak ellerini ensesinde, kulaklarında gezdirdi. Kollarını dirseklerine kadar, ayaklarını dizlerine kadar yıkadı. Bir daha, bir daha çarptı yüzüne. Gözlerinin içine aldı soğuk suyu, yumdu açtı kapaklarını. Balıklar ellerinin ayaklarının arasından gidip geliyordu. Uzattı elini birkaç sefer. Değdirip alıyordu. Akıveriyorlardı. Hızla fırlıyorlardı. Bakraçları çalkaladı. Doldururken iki balık aldı içine. Fırlayıp çıktılar, attılar suya kendilerini. Birden suyun gözüne doğru çekildiler küsmüş gibi… «Eyvaah!..» dedi Haçça. «Eyvaah!.. Yaptığını beğendin mi Haçça Bey? Kaçırdın balıkları! Ne suçları vardı da teziktirdin? Şeytan girmiş senin içine Haçça Bey! Kara Bayram’m içinden çıkıp senin içine girmiş şeytan!..»

Aldı bakraçları gölcüğün kıyısına: «Gelin gelin; oynaşın gene! Gelin kusura bakmayın! Şehirlerde şeytan girmiş içime; kusura bakmayın!.. Şaka ettim; gelin…»

Durup gölcüğün dışından baktı. Bir zaman görünmediler. Beşi onu gelip geri gittiler. Sonra biri gölcüğün ortasına kadar geldi, dönüp gitti. Sonra çoğaldılar. Akışmağa başladılar eskisi gibi.

Ahmet’in gelir gelmez şaştığı konu, köyde John Williams adında bir Amerikalının bulunmasıydı. «Barış Gönüllüsü» olarak görev yapıyordu. Kimi zaman Nuri’nin Kahve’de, kimi zaman dibeğin başında, kimi zaman evlerde boy gösteren upuzun bir adamdı. Yirmi ile yirmi beş arasında gösteriyordu. İl içinde elli tane imişler. Şehirde de görüyordu arada bir. Şimdi sözüm ona «Halk Eğitim Merkezi»

14

210

KARA AHMET DESTANI

olarak kullanılan eski Halkevi’nde İzmir’den gelen Amerikalı Bölge Müfettişiyle toplanıp kendi aralannda uzun uzun konuşuyorlardı. Kiminin boynunda birer fotoğraf makinesi, kiminin elinde birer teyp, film kamerası, yok lokantasıydı, yok müzesiydi, yok gölüydü, fabrikasıydı, altını üstüne getiriyorlardı ilin. Pazarı dolaşıyorlar, resim çekiyorlar, film alıyorlardı. Garip adamlardı. Her birinin ayrı huyu hevesi vardı. Oldukça serbest davranışlı, güldürücü adamlar, çocuk kadar saf görünüşlü kızlardı. Üçer ay kurs görmüş, biraz Türkçe, biraz da gelenek görenek öğrenmişlerdi Amerika’da. Dağıldıkları köylerde kimi ev, kimi ahır yapmağa kalkıyor, kimi kuyu kazıyor, kimi çamurun içine çimento katarak «sağlam» kerpiç kesme yöntemi göstermeğe çalışıyordu. Kızlar biçki dikiş, konserve, peynircilik hakkında gösterişli işler yapıyordu.

Karataş’a gelen’e Taşkelle Mehmet’in evden bir oda verilmişti. Orada yatıp kalkıyor, onun bunun evinde yemek yiyor, sık sık Bur-dur’a, Denizli’ye gidiyordu. Söylediğine göre 1000 lira aylık alıyordu. Ama harcamasına bakılırsa daha çoktu savurduğu. Çektiği resimleri Amerika’ya yolluyordu. Orada albüm yapacaktı müdürleri. Kendisi de gidecekti bir yıl mı, iki yıl mı sonra. O zaman bunların iyi çıkmışlarından gönderecekti Karataşlı dostlarına.

Muhtarın ev yapılıp bitmiş, eksikleri tamamlanıyordu. John Williams da Kumtarla’nin kıyısında küçük bir yapıya başlamıştı.

«Ne olacak bu Mister?» diyordu köylüler.

«Yani ne yapmak istiyorsun sen?»

«Bu size bir örnektir. Siz yetiştirmek erken sebze! Burda var fide için sıcak ev; bir ay sonra…»

Şöyle böyle anladılar.

Kazma kürek alıp çalışıyordu. Kendinindi bunlar. Daha başka araçları vardı, gelirken getirmişti.

«Komünizm, sosyalizm bir! Aynı aynı!..» diyordu. «Biz var istemez sosyalizm! Biz var demokrasi!..» diyordu.

Sıcak ev’in temellerinin kazılmasına köylüler yardım ettiler. Çünkü sıkıştırdı hepsini Muhtar: «Ulan ne utanmaz insanlarsınız, devenin nalbanda baktığı gibi bakıyorsunuz! Konuğa iş yaptırılır mı? Ne yapılacaksa tarif ettirip yapın; durmayın…»

Delikanlılar  kaptılar kazmayı küreği.  Gönüllünün  istediği bi-

KARA AHMET DESTANI

211

çimde kazdılar. Sonra kağnıları koşup Düzmeşe çayından taş, ormandan ağaç düveç getirdiler. Bunun için tâ Güroluk’a gittiler. «Git, iki üç gün buralarda görünme!» diye Ormancı İbrahim’i de Denizli’ye yolladılar. Çatısını çatmak için Taşkelle Mehmet’e dediler: «Haydi ne kadar becerin varsa göster sen de!»

Demeseler de gelip yardım ediyordu Taşkelle Mehmet. Kum eletti, çimento getirtti, temeli ördüler harçla. Eni dört, uzunu on metrelik bir yapıydı bu. Temeller toprağın üstüne çıkınca düzleyip sıvadılar, üstüne direkleri diktiler. Araçları arasında suterazisi de vardı gönüllünün. Direkleri onunla ölçüye alıyordu. Çatısını Taşkelle Mehmet’e yaptırdı. Ortaköy’ün hızarında biraz tahta biçtirdiler.

«Burası!.. Burası var kapatmak; ama camla değil!»

Şehre gitti, bir koca tomar naylon getirdi. Kesip biçti, çivilerle çıtalarla çaktı, dolaştırdı naylonu. Üstünü, yanlarını, önünü ardını kapattı. Hacı Mehmet’in otobüsle iki soba getirtti. Telle direklere astı bunları. İki tane ısölçer taktı. Önünün kapısı, içinin sobalarıyla hazır demekti sıcak ev. Toprağını düzenledi sonra.

«Sizin erken sebze için örnek çalışma bu ev!» diye anlatıyordu. Kasıma kadar her yanını elledi durdu. Domates, patlıcan, biber tohumlarını ekti birer köşeye. Kasımın başında sobaları yaktı. Süzekli bir teneke getirmişti. Bir yandan da suluyordu.

«Ulan anladım!» dedi Kerimoğlu’nun Durmuş. «Bu dürzü bizim Alanyalılar gibi sera yapıyor!»

«Valla haggaten iyi anladın, aşkolsun!..»

«Yirmiii gün var, bunlar yetişti, ben var söktüm, yeniden diktim toprak. Siz var gördünüz… Tamam…»

Bir ay geçti, yaprak belirmedi toprakta. Çünkü Peder Gediği’nin tam ağzmdaydı sıcak ev. Çıvvv diye esti mi alıp gidiyordu serçe ka-darcık kadarcık iki sobanın sıcaklığını. Geceleri buz tutuyordu. Ama gönüllü, her sabah yeniden yakıyordu sobaları.

Bazan koyup Burdur’a, Denizli’ye gidiyordu.

«Ben var bunu size göstermek. Hem benim müfettiş gelip görmek! Tamam! Çok mühim sıcak ev…» diyordu.

Çapayı alıp kazdı, aradı ektiği tohumları. Gözle görünür bir şey yoktu toprakta. Belki çürümüşlerdi. Gübre olmuşlardı belki. Takvime baktı, bir daha ekti. Yaktı sobayı, cemreler düştü. Yoktu… Yeni-

212

KARA AHMET DESTANI

den kazdı, yere boru düşedi. Sobaların sıcak dumanını verdi boruların ağzına. Yeniden ekti, yaktı ateşi. Böylece sobaların sıcağını yerin altına vermek, bol ısıda çabucak yeşertmek istiyordu tohumları. Olağanüstü çaba harcıyordu. Bir yandan da baharın ucu görünmüştü. Köylüler Antalya, Alanya yanlarında yetiştirilen fidelerden alıp kendi harımlarına dikeceklerdi. Williams’m İzmir’de olduğu sırada, üç bağ aldırttı Muhtar. «Yok mahcup etmek konuk Gönüllü!» dedi. Diktirip sulattı fideleri. Diplerine bol gübre koydurdu. Hafta demedi canlandı pörsük fideler.

Gelir gelmez sıcak eve koştu Gönüllü. Kısa bir an kaldı içerde. Sonra haykırdı sevinçle: «İşte burada bir mucize; ben var gerçekleştirmek!..» diye göklere göklere attı yumruklarını. Bir sürü fotoğrafını filmini çekti fidelerin, sıcak evin.

«Kaksiktir dürzü!..» dedi Melek Hasan. Biraz sözünü esirgemezdi. Boşboğaz tanınırdı köyde.

«Ben var anlamadım ne demek kaksiktir!»

«Hani nerde sözlüğün, açıp da bakıversene!»

Çıkardı arka cebindeki sözlüğü, aradı taradı bulamadı. Kerimoğ-lu’nun Durmuş: «Go home demektir Mister, go home!» dedi; gene anlamadı; baktı bön bön.

Muhtarla, Muhtarın CemaFle, Haceli’nin kardeşi Ömer’le, üye İbrahim’in oğlu Mehmet Ali’yle düşüp kalkıyordu sürekli. Beytul-lah Hocayla da ruh gibiydi arası. Son derece uyumlu adamdı. «Kak-siktir»in anlamını öğrendiği zaman da kızmadı Melek Hasan’a. «Sen var Melek Hasan, benim başım eğilmek önünde. Çünkü sen beni traş eder…» dedi. Nereden duydun, öğrendin; gerçekten biraz berberliği vardı Melek Hasan’m. Takımı, makinesi, usturası vardı…

«Ben var sevmez yalnız komünistler, sosyalistler! Sever herkesi…»

Durmuş:

«İnsanların huylan çeşit çeşit: Ben de emperyalistleri hiç sevmem aksi gibi!» dedi. «(Ne çare bizim hökümet doladı seni başımıza; bakalım ne zaman siktirolup gideceksin?)»

Gündönümü gelirken sığırlara bir hal oldu. Düşüp düşüp ölmeğe, şişip şişip devrilmeğe başladı güzelim inekler, düveler. Çok kötü, «yanıkara» dedi bilenler. Muhtar mazbata yaptı, bekçi gitti, alıp getiremedi baytarı. Köyden giden yazıya sağırdı ilçe. John Williams bir

KARA AHMET DESTANI

213

mektup yazdı kaymakama. Kaymakam mektubu alınca atladı cipe, baytarla birlikte çıkıp geldi. Çukur kazdırıp gömdürdüler ölenleri. Kalanları aşıladılar. Bir ölçüde önlediler hastalığı.

Birden saygınlığı arttı Williams’m. Yoğurt, yumurta, kaymak, filan taşımağa başladı kadınlar. Çay içe içe bir kalıyordu kahvede. Herkes bir tane ısmarlıyordu.

Şehre giden yolun uzunca yeri bozuktu. Köprüsü doğru dürüst yapılmamıştı yıllardır. Seçime yakın biraz kumdur taştır getirip yığıyorlar, kalıpları çakıp demirleri dikiyorlar, seçim olunca bırakıyorlardı. Kışın seller süpürüp götürüyordu her şeyi. Otobüs kamyon geçmek şöyle dursun, atla eşekle geçmek bile zor oluyordu. Bunun için beş muhtar birleşti, Kaymakamı da geçip Valiye dilekçe yazdılar. Bir karşılık alamadılar. Köylerden varan sesi hiç mi hiç duymuyorlardı demek. Yazıyı bırakıp «heyet» gitti. Sağlam söz aldıkları halde bundan da sonuç çıkmadı.

Köyün akıllı yeni yetmelerinden Cahit, onbaşı olup dönmüştü askerden. «Tümenin paşasına yazalım, büyük komutanlar kalkınmacı olurlar…» dedi. O zaman Williams’i anımsadı köylüler. «Biz yazsak kulak asmaz, köyümüzün Gönüllüsü yazsm, bakalım ne çıkacak?» dediler. Çağırıp isteklerini anlattılar Williams’a. «Yes!..» çekti h)e-men. «Ben var yazmak bir mektup; sizden biri götürmek; o zaman tamamdır bu iş!..»

Cahit onbaşı götürdü mektubu. Ertesi gün, tatil olduğu halde, sivillerini giymiş, cipini çekmiş, yanında yardımcılarıyla birlikte çıkıp geldi Paşa. Grayder girdi yolun bozuk yerine. Tümenin usta erleri başladılar köprüyü yapmağa. Bir ayran içti, Barış Gönüllüsünün rahatının iyi olup olmadığını sordu, kuzu yedi pilavla, köprünün de, yolun da iki gün içinde yapılacağını müjdeledi gitti. Gitmeden, «Şimdiye kadar niçin haber vermediniz?» diye kızdı Muhtara. O da, «Cahilliği kendin bilmez misin Paşam, cahiliz, o yüzden akıl edemedik!» diye özür diledi. Başta Gönüllü Williams olmak üzere köylülerin elini sıktı Paşa, öğütler verdi. İşler de dediği süre içinde bitti.

«Yahu, kızlarımızdan birini beğense de gitmese şu oğlan! Böyle sözü geçkin elemanı bir daha nereden bulacağız?» diye diye bir kalıyordu köylüler.

İşte bu Amerikalıydı köyün içinde dolaşan. Herkes onu konuşu-

214

KARA AHMET DESTANI

yor, onu anlatıyordu Ahmet’e. Ama gidecekti. Bir ay sonra doluyordu süresi. Üzgündü köylüler de, kendisi gibi…

Yaz işleri bitiyordu. Harmanın sonunu alıyorlardı. Savurduklarını çeçlemişler, ortakları bölüşmüşlerdi. Kağnısına koyup getirmişti Iraz-ca’nın payını Kerimoğlu. Çuvalların yukarı çıkarılmasına yardım etti Ahmet. Bulgurluğu, unluğu ayırdılar. «Şunları da teneke teneke satar, borcuma harcıma veririm, ne yapayım?» diyordu kocakarı.

Başka bir gün Kerimoğlu kağnısını getirdi, un olacak çuvalları Çakır’ın Pınar’a yıkıp geldi, ivazca, Haçça, Ahmet; hep birlikte gidip yıkadılar. Çayıra serdiler kurusun. Osman’la Şerfe beklediler. Haçça çulun üstüne çıkıp karıştırdı. «(Gelmişken ununu bulgurunu hazır edelim anamın!)» diyordu. Harım hemen köprünün altındaydı. Fasulye topladılar, patates kazdılar, haşladılar tane yudukları yerde. Yanan ateşe iki dal daha atıp çocuklar mısır üttüler akşamüstü. «Şehirdeki mısırların böyle tadı yok, ben bir daha üteceğim! İzin verir misin nineciğim?» dedi Şerfe.

«Yavrum! Kara gözlü yavrum! Koş hepsini kır! On daha üt…» Irazca kendi de gidip bir etek getirdi. Haçça ateşi güreltiyordu. Ütüyorlardı yemden, yiyorlardı.

Sonra uzanıp yüzyukarı, köyünün göklerine, göklerden pamuk-lana pamuklana geçip giden bulutlara bakıyordu Ahmet.

«Taşıyalım mı kurumamış taneyi köye, sayvanın başına? Yoksa bırakıp gidelim mi burada? Çalarlar mı?»

«Bir tüfeğimiz olsa Osman Efe yatardı başında!»

Gözünün kuyruğuyla Ahmet’e Ahmet’e bakıyordu Irazca.

«Yatabiliriz biz abimle değil mi ana?»

«Yatarsınız tabii oğlum! Haba, yorgan yastık getirip ninenizin tanesini beklersiniz. Sabah olunca bir daha serdik mi kurur. Sonra değirmene iletiriz. Kurumamış taneyi neden götürelim köye?»

«Şehirli olduk diye bizi korkak belleme, nineee!..»

Sonra Haçça’yla Irazca sokuldular biribirlerine: «Bunlar burada haggaten yatabilirler mi acabola?»

«Yatsınlar elleme!» dedi Irazca. «Yatsınlar; hem de azıcık tatsınlar cesaret denen şeyden! Pısıp durmasınlar köyde şehirde!..»

«Amanın! Amanın nerelere gideyim!..»

Güldü, ağız tadıyla baktı çevresine:

KARA AHMET DESTANI

215

«Eve gidelim birazdan!» dedi Irazca. «Kerimoğlu’nun eşeğe saralım habaları, yorganı yastığı, Ahmet alıp gelsin. Yatsın kardeşiyle. Yatıp yıldızlara baksınlar uykuları gelesiye!..»

Şerfe kıvranıp duruyordu: «Bir de derler insanlar eşit! Hani nerede? Erkek olsam ben de yatardım! Bakardım neler dönüyor geceleri gökyüzünde, yerde dönenlerden ayrı?..»

«Tasalanma dorumum!» dedi Irazca. «Sen de evimizin hayatından bakarsın. O kadar soğumadı daha havalar! İstersen sayvanın üstüne sereriz döşeklerimizi. Senin bakacağın gökyüzü olsun!..»

Ahmet koştu, Osman’ı kucaklayıp savurdu. O da bacaklarından aldı bire uzun, ikiye kısa ağabeyini, devirdi çayırın üstüne.

«Gücünüzü böyle mi gösteriyorsunuz?» Bağırdı Haçça. «Ne oluyor ama üstünüz başınız?»

Hemen bıraktılar biribirlerini. Kalkıp çırptılar üstlerini başlarını. Sonra Osman’ı tanenin başına bırakıp yürüdüler köye doğru. Beş evin damı sökülüp çatısı kiremitlenmişti. Üçü de yeni kiremitli yapılmıştı. Sahipleri Almanya’da çalışan. Kiremitli evleriyle başka bir görünüme giriyordu yoksul Kara taş. Eski, kara örtüsüyle, kağşamış duvarlanyla, kabuktan kiremitten de olsa o değişmeyi belki hiç görmeyecekti Kara Şali’nin eski evi.

Hüyüklerin oradan geçerken, Bayram’m Şükrü’ye, Şükrü’nün de Muhtara sattığı tarlaya boynunu burup burup bakıyordu Haçça:

«(Şehirde ancak bir uyduruk ev oldu köyün gözel saylan!..)»

Şerfe’nin elinden tuttu ansızın: «(Bir de işte şunlar okuyorlar! Engel olmasa babaları…)»

Kadın kız durup hal hatır soruyordu. Hoşgeliş ediyordu yeni görenler. Irazca önden gidiyor, onlara da, «Haydiiin! Osman bekliyor tanenin başında, haydin!..» çekiyordu. Önden gidip Kerimoğlu’nun eşeği alıp geldi Ahmet. Irazca kendi eliyle ekmek azık koydu. Yorganı yastığı, habayı ayırdı. Denkleyip sardılar. «Dâh dee! Bir gelenle yollarsın eşeği, haydi!..»

Çorba kaynatıp içtiler. «Aman Haçça, gittikçe dermanım azalıyor! Gelmeseniz bunları yapamayacakmışım! Belki bu kış öleceğim. Konu komşu, “Kapıyı kitlemeden yat Irazca, haberimiz olup açasıya şişersin!” diyor. Pek zorumuş yalnızlıklar…»

Eskisinden  daha düzgün, şehir evi gibi çatılı kiremitli yaptır-

216

KARA AHMET DESTANI

mıştı yeni evini Muhtar. Samanlık deliği demir kapaklı, içten sürgülü! Gübre deliği demir kapaklı, içten sürgülüydü. Çırayla kandille kimse dolaşmıyordu ahırda. Camlı fenerlerden almıştı. İkişer pilli, Çin malı elektrik fenerlerinden almıştı. «Allah nasip ederse elektrik bilem getirteceğim bu köye! Karataş’ı iyice ilerleteceğim!..» diye öğünüyordu. Kendinden biliyordu olan batan «ilerleme»leri.

Ahmet, Melek Hasan’m karısıyla yolladı Kerimoğlu’nun eşeğini. Habayı serip yorganı yastığı attılar üstüne. Yavaş yavaş akşam oluyordu. Toplamağa başladılar çayırın üstündeki taneyi. Toplayıp çulların ucunu örttüler biribiri üstüne. Ateş yaktılar yeniden. Ekmek gevretip çökelek düründüler. Çökelek ekmek boğazlarını aldıkça koşup su içtiler pınardan.

Akşamın geç vaktine kadar aşağı yukarı gelip geçip durdu insanlar. Köylü biçimi selam veriyorlar, «Nasılsın Ahmet Efendii, iyi misin?» diye soruyorlardı. «Osman Efendi, sen nasılsın dayım?» Onu da selama kelame gelir Efendi sayıyorlardı. Hafiften hafiften kabarı-yordu Osman.

«Sorun ne biliyor musun bizim oğlan?»

«Sorun babamın gönlünü edebilmek heralda!»

«Ya gönlünü edebilmek, yada onu aşıp mutlaka yazılmak liseye! Ötesi sorun değil. Yani bizim için sorun değil dersler…»

Osman’ın içine dert olan bir de ceket pantolon’du. Ağabeyiyle ablası için çektiklerini kendisi için de çekecekti anası.

«Okumak sorun değil de abi, üzüyorlar giysi diye, kitap diye…»

«Çok pişmanım bu yıl İstanbul’a gitmedim!.. Köprü’de gözlük satardım. Belki birer buçuk kalırdı gözlük başına. Belki gene raslar-dım İbrahim’e. Birlikte yatardık yapılarda.»

«Güz gelirken ayaz oluyor geceler…»

«Sabaha karşı çiğ yağar açıklara…»

«Sorun, bir an önce okuyup anamı emekli etmek!»

«Anamı düşündükçe sızlıyor burnum! O zaman diyorum, acaba tutsam mı babamın sözünü? Kısa yoldan bir okula girip yapışsam mı maaşın sapma? Birazcık çok olacağına, az olur…»

«Çok istiyor anam kaymakam olmam!»

«Kaymakam olmayı kim istemez varsa olanak?»

<-Sen olursan, bizi hoşgörür gidemezsek ileri…»

KARA AHMET DESTANI

217

 

«Gökteki yıldızlar kadar yüksekte anamın gönlü! En azından Şerfe de başhemşire olmalı! Sana bir şey demiyor şimdilik. Belki lise müdürü olmalısın…»

«Benim en kızdığım Daşduraklı Hilmi gibileri! Personel Şefi bir de hastanenin! Başhekim olsam sallarım hepsini. Elimden gelse Sağlık Bakanı… Benim gönlüm de yüksek yıldızlar kadar…»

«İnsanın gökteki yıldızlar kadar parası olmadığına, göre, yıldızlar kadar not alıp sınıfları geçmeli. Hem de giysi parasını, kitap parasını çıkaracak kadar çalışıp biriktirmeli yazın…»

«Anlamadığım bir şey daha var: Niçin şehrin üstünde bu kadar parlak değil yıldızlar? Baksana Yedi Kardeşler’e, kaynaşıp duran Ülker’e! Samanyolu’nun döküntülerini tane tane say…»

«Hepsinin ortasında Akyıldız, yıldızların gülü!..»

«Nurten’in babası da mı yazılmasın kızım diyormuş?»

«Duymadım, ama diyebilir! Tutucu imiş az biraz…»

«Büyüyünce ben de tutucu olacağım abi, ne dersin?»

Yatıp durduğu yerden usulca doğruldu Ahmet, boşböğrüne habersizden dürttü kardeşinin: «Ol, ol! Babamla el ele verirsiniz…»

Bir boğuşma başladı çayırın üstünde. Azıcık gevşetiverdi Ahmet, yüreklensin kardeşi. Yıktılar yuvarladılar biribirlerini. Farkında olmadan bağırıp çağırıyorlar, köyün çekici sövgülerini biribirleri-ne söylüyorlardı. Bir bağırma oldu pınarın başında birden. Büyüdü akan oluğun sesi. Durakladı kurbağalar. Durup dinlediler acaba ne var? İki adam duruyordu omuzlarında belleri. Gökmısır sulamış geliyorlardı. Durmuşlar bakıyorlardı: Yahu kimdir bu efeler? Bizim köylü mü, yabancı mı? Bağırdılar sonra: «Ne ulan ooo? Heey ne’dö-ğüşüyorsunuz? Kimsiniiiz?»

Tık durdu Ahmet. Osman hâlâ vuruyordu altından. «Dur; dur bizim oğlan; adamlar var; bağırıyorlar; dur!» diyordu fısıltıyla. Tuttu ellerini, diziyle bağrına bastırdı, durdurdu kardeşini, sonra durup dinledi bir daha bağırsın adamlar.

Pınardan su içmişler, ellerini yüzlerini yıkamışlardı. Bellerini omuzlarına atmışlardı yeniden. «Kimsiniz ulan? Şu “bizim akraba” lardan mı yoksa?»

Fırlayıp kalktı Ahmet:

«Ne var be? Siz kimsiniz?»

218

KARA AHMET DESTANI

«Biz bu köylüyüz Beyim!» dedi Halil İbiş.

Ahmet tanımadı: «Biz de bu köylüyüz, ne var?»

«Yahu Nevar’ın karısı ölmüş, yerine sen var!»

«Karı mı? Karı sensin be; ağzını topla!..»

«Hoppalaa! Kim ulan bunlar?» ,

Osman toparlanıp kalktı usulca, sokuldu ağabeyine.

«Kimsek kimiz, güzelce sor söyleyelim!»

Melek Hasan, Halil İbişle fısıldaştı. Gerçekten bilememişlerdi bu ağızları şehirliye çalan delikanlıları.

«Ulan gözellikle sormadık da ne dedik?»

«Nevar’m karısı, şu bu; ne oluyor yani?»

Bir yandan da düşündü Ahmet: Yoksa yeni bir bela mı dolanıp sarılıyor başlarına?

«Ben Ahmet Kara, Kara Bayram’ın oğluyum!..»

Yanaştı Halil İbiş: «Ulan Ahmet, dayım, sen misin?»

«Ulan bizim Kara Bayram’ın efeler mi bunlar?»

«Ninesine tane yumuşlar heralım; bekliyorlar!»     ,    •

«Ulan Ahmet, bizi yanılttın! Bu da Osman mı?»

«Bu da Osman! Tanenin başında yatıyoruz…»

Attılar omuzlarından belleri:

«Ulan dayım; oturun bakalım; hoşgeldiniz!..»

«Hoşbulduk!.. Sağolun!..»

Çayırlıkta vırak vırak’tı kurbağalar. Düzenini bozmadan sürüp gidiyordu pınarın şarıltısı. İki adam çöktü çayıra. Paketini çıkarıp Halil İbiş’e sigara verdi Melek Hasan. Çakmakla yaktılar.

«Oturun, oturun bakalım! Siz bizdenmişsiniz yahu! Biz de sandık yabancı bunlar! Tavukları çalmışlar, suyun başında kaynatacaklar. Eee; baban nasıl Ahmet Efendi? İşleri iyi mi bakalım? Ulan çekip gittiniz, biz kaldık buralarda sürünmeğe. Nasıl gidiyor senin okul? Diyorlar Kara Bayram’ın oğlu birinci şair olmuş! Her yıl birinci geliyormuş koca şehrin lisesinde. Oturun oturun! Anlatın bakalım, ne oluyor bu İşçi Partisi filan?»

Ahmet oturdu habanın üstüne. Kardeşini de dizinin dibine çekti. Bekledi acaba ne çıkacak bu soruların altından?

«Bir seçim daha olursa komünistliği getirecekmiş İşçi Partisi, öyle mi? Yani sence komünistlik mi iyi, demokrasi mi?»

KARA AHMET DESTANI

219

Uzunca bir süre sustu, düşündü Ahmet:

«Bunları okumuyoruz Hasan dayı, bilmiyorum ben!»

«Haydi haydi;   biz  duyduk!  Ortaköylü Ekicoğlu anlattı!»

«Ekicoğlu’nun okulu Ankara’da, o bilir…»

«Kimi diyor Rusya aldı başını gidiyor, mma koyacak kocca Amerika’nın! Sürtecek burnunu yerlere!..»

«Bunları okumuyoruz. Hem niye Barış Gönüllüsüne sormayıp bana soruyorsunuz bunları?»

«Ulan dayım, Gönüllü Amerika’nın adamı, sen de bizim!..»

«Bilmiyorum bir şey…»

«Ulan dayım, felsefe dersi okutmuyorlar mı size? Var mı yok mu yukarda Allah? İnsan lisede okur da bilmez mi bunları?»

«Daha liseye geçmedim. İstiyorum ama babam gitme diyor. Belli değil daha. Şiir yazmayı da bıraktım şimdilik! Yani erteledim…»

«Seni bir ay kadar dama tıktıklarının aslı var mı? Konuştular burda, çok üzüldük! Ama iyi cevap vermişsin Savcıya. Demişsin köyler taş devrini yaşıyor! Şehirliler yiyor ekmeğin hasını…»

«Liseyi bitirebilirsem kaymakam okuluna girmek istiyorum. Onun için çok çalışıyorum derslerime.»

«Hiç sınıfta kalmaz diyorlar senin için, doğru mu?»

«Kalmadım; kalmıyorum; doğru…»

«Tamam canım! Bunu duydum ben! Necip Bey’in oğlanlarının okullarında okuyup hepsini geçeceğim demişsin; duydum!..»

«Necip Bey’in oğlanları İstanbul’da okuyor…»

«Zekâ olunca sen de okursun be dayım! Okutur hökümet…»

«Anamın babamın parasıyla okuyorum…»

«Bankada çok paranız varmış; anan da, baban da her ay beşer yüz alıyormuş, öyle mi?»

«Üçer yüz alıyorlar…»

«Üçer yüzden altı yüz, gene iyi!..»

«Sabah gidip akşam geliyorlar…»

«Komünislik gelirse her şey serbes diyorlar; öyle mi?»

«Bunları okumadık dedim ya az önce!..»

«Haydi haydi; senin de onlardan olduğunu söylüyorlar! Gençler diyormuş, ille de komünislik gelecek!»

220

KARA AHMET DESTANI

«Sen neyi anlamak istiyorsun Hasan dayı? Açık konuşsana birazcık! Niçin ağzımı arayıp duruyorsun?»

«Ağız aramak değil dayım; soruyorum nedir aslı?»

«Bu sorduklarını bilmiyorum…»

«Haha haha!.. Ulan kurdun oğlu haggaten kurt oluyor arkadaş! Şuna baksana, sımsıkı olmuş ağzı! Valla aşkolsun! Yum dayım yum, sıkı ağız iyolur! Konuşma mma koyum! İki sözcük de biz öğrensek kıyamet kopar! Her şeyi kendiniz öğrenin, bizlere tadırmayın…»

Gecenin içinde güldü Ahmet. Osman, dizin dizin dokuldu.

«Bu ufak efe nerede okuyor? Orta’da mı?»

«İlki bitirdi, Orta’ya girmedi daha…»

«Ulan aşkolsun bizim Kara Bayram’a! En iyisini yaptı! Toplayıp götürdü horantayı, verdi okullara; aşkolsun!..»

Halil İbiş güldü şakırtıyla: «Bayram ulan bu, Kara Bayram! Onun gibi var mı dünyada? “Bir köylü parçasıyım ben!” demedi, atıldı öne; koyuldu gidiyor! Ama babası ne kadar olsa, iş çocuğunda. Çocuğu okumazsa, babasının çabalaması sonuç verir mi?..»

«Aman dayım okuyun! Bizleri görüyorsunuz!..»

«Şerfe’yi de okutuyormuş Bayram, öyle mi?»

«Bitirdi o da orta’yı. Okutuyoruz…»

«Valla mı? Haggat mi? Ulan aferim! Ulan bitirsin tabii! Yarın bir memur olsa, maaş beş yüz! Beşer de siz alsanız, ohooo, dünyanın parası girecek Kara Bayram’ın evine! Biz burda durmadan boşa kürek çekelim! Arpa ekelim, gökmısır sulayalım…»

«Komünislik gelince her şey motorla olacakmış! Yerin altına sondalar salıp kır tarlalarını bile sulayacakmış devlet, öyle mi?..»

«Valla bilmiyorum…»

«Yani bunları bize yaptıracaklar, eğer geçebilirlerse başa! Bir de karı kız davası söyleniyor, orası bok! Acap aslı var mı?»

«Neyin?»

«Karının kızın ortak olmasının?»

«Duymadım, okumuyoruz…»

«Ulan valla Irazca’nın siyasetinden; aşkolsun!»

«Asıl diyorlar tarlalar ortak olacak! Ambarlar…»

«Onlar baştan olacak da, kadın davasını soruyorum!..»

KARA AHMET DESTANI

221

«Ben de orasını hiç düşünmüyorum bak! Neden dersen; bundan en önce karısı gözel olanlar korksun; bana ne?»

Muhtarın komşusu değil miydi Halil İbiş? Anlamağa çalışıyordu Ahmet. «(Acaba böyle konuşup, konuşturup; sonra: “Geldiler köyde propaganda yaptılar!” diye ihbar etmek mi istiyor cımbıldak Hüsnü?» Bir anda karakolu, savcılığı, kelepçeleri düşündü yok yere. Sonra Burdur Ağır Ceza’sında yeniden karşısına varmak Savcının, şişman Ağır Ceza Başkanının; gereksiz yere…

«Siz burada her şeyi duyup biliyorsunuz; bizim dersler sıkı; her zaman yazılı sözlü; bir sürü sınav başımızda; bu yüzden bir şey duymuyoruz. Ben sinemaya da gidemiyorum. Radyo bile dinletmiyor babam: “Öğrencinin görevi okumak” diyor…» «Aşkolsun!..»

Sigaralarını içip bitirdiler. Hâlâ oturuyorlardı. «(Halil İbiş de az biraz hısım düşmez mi zaten cımbıldak Muhtara? Bize düşmanlığı çoook çok derinlerden belki. Bu dürzüler bir tuzak kuracaklar bize ya, bakalım!..)» Birden ağzının içi acılaşmağa başladı. Baktı gecenin içinde boş yola. Akan suların, öten kurbağaların seslerini dinledi. Bekledi kalkıp gitsin şunlar, ama oturuyorlardı.

«Bana kalırsa, öğrenciler, hem de İşçi Partisi çok ister bize komünistlik getirmeyi! Ama Amarika istemez! Her işin ardında o var diyorlar. Hem de çok girdi ordunun içine filan. Ordunun içine girince, götünü yırtsa berikiler, bu işin sonu hava! Alttan alta çalışıp orduyu kendilerinden yana alabilirlerse belki! O da zor. Çünkü ordunun rahatı çok iyi. Ne yapsın herif komünistliği? Onun motorla sulanacak tarlası mı var?»

Eni konu tedirgin olmağa  başladı Ahmet.  Osman’ın içine de korku çöktü. Niçin kalkıp gitmiyorlardı? Nereden gelmişlerdi? Nasıl birden bunlardan açılmıştı söz? Kendi kendilerine ne güzel güreşip duruyordu iki kardeş!.. Melek Hasan:

«Gene de siz ayağınızı denk alın dayım. Uymayın komünislik iyi şu bu diyenlere. Kuru boş demokrasi hepsinden iyi mma koyum! Sorarlarsa, demokrasi iyi deyiverin. Bırakın başkaları getirsin her şeyi! Bize ne, size ne? Sizin de kalmadı şunun şurasında motorla sulanacak tarlanız. Ninenin bir harımı var, o da arığın hemen altında,

222

KARA AHMET DESTANI

bendi çevir sula, devir sula! Öteki tarlaları da Kerimoğlu dürzüsü düşünsün, ortak ekip biçiyor…»

«Öyle öyle!..» dedi Halil İbiş. «Bırakın yanan yansın, sönen sönsün aman dayım! Gördüğün eğri, beylerden doğru! Kaymakamlığı filan da siktiret hatta! Ufak boydan bir memurluk kaptın mı çekil. Yoksul köy çocuklarının ileri gitmesini öteden beri çekemez şehrin dürzüleri, vede varsıl takımı! Fazla ileri gidip ürkütmeyin. Hatta demeyin orda burda lise mise, Ankara mankara! Şöyle saklı okur gibi okuyup çekilin. Okuduktan sonra da tuttuğunuz ekmeğin değerini bilin. Yani bu işlerin ne kadar bok olduğunu şimdi sizin anlamanıza olanak yok. Anladığınız zaman da iş işten geçip gitmesin. Haydin dayım, biz gidelim. Tane yumuşsunuz, bekleyin tanenizi. Sevabını alın Irazca ninenizin…»

Kalkıp gittiler. Ahmet’le Osman da kalktılar, geçirir gibi yaptılar beş altı adım. Pınara varıp elini yüzünü yıkadı Ahmet. Osman kofaların arasına işedi. Gelip habanın üstüne oturdular yeniden.

«Anlatsana, nedir komünistlik?»

«Rusya’nın rejimi! Yani Sovyetler’in…»

«Ama ne?»

«Bilmiyorum!» dedi Ahmet.

«Duymadın mı?»

«Duydum ama bilmiyorum…»

«Nasıl bir şey olabilir acaba?»

«Her halde çok disiplinli, çok sıkı bir düzen. Sovyetler’de öy-leymiş. Çalıştırırlarmış tembelleri. Her halde, şehirliler için kötüdür. Çünkü köylü zaten çalışmaya alışık. Fakat burasını köylüler anlamıyor. Komünistliğin sıkı çalışmak olduğunu bilmiyorlar…»

«Neden söylemedin, sıkı çalışmaktır diye?»

«Ama öyle mi, değil mi, tam bilmiyorum. Yani ortaokulu bitirdiğim halde  bilmiyorum…»

«Derslerde okutmuyorlar değil mi?»

«Ders olmaz ki bunlar! Dersleri biliyorsun. Ortaokul dersleri ilkokulun aynı. Bir fizikle Kimya değişik. Onların konuları da Tabiat Bilgisinde var. Fakat Tarihte bile yok Rusya’nın rejimi…»

«Biz bunlara filan boşverelim değil mi abi? Hatta şiir de yazmayalım değil mi? Hemen okuyup bitirmeğe bakalım…»

KARA AHMET DESTANI

223

«Hep derse bakıyoruz, zaten boşverdik!» «Bütün sorun babamda değil mi abi?» «Evet…»

Kimbilir ne kadar baktılar yıldızlara, ne kadar konuştular. Bir yandan da sokuldular biribirlerine. Öylece uyudular. Uyuduklarının farkına varmadılar. Belleri üşüdü sabaha karşı. Düşünde sınıf arkadaşı Nurten’i gördü Ahmet. Atlas istedi. Yapamadığı bir ödevi yapıp verdi saklıca. Ne düş gördüğünü söylemedi sabah.

Gün doğar doğmaz açtılar çulları, taneyi serdiler. Anasıyla Şer-fe evde kalmış, Irazca ninesi çıkıp geldi, yeniden karıştırdılar. Öğleyin kurur gibi oldu tane. Öğleden sonra Kerimoğlu’nun kağnıya attılar çuvalları, değirmene götürdüler.

Kerimoğlu, karısı, oğlu Durmuş, daha bir on kadar insan geçen seçimde İşçi Partisi’ne vermişlerdi oylarını. Durmuş görünürlerde yoktu. İşe gidiyormuş kamyonu alıp. Kerimoğlu kendisi, «Gene vereceğiz dayım, ama bakalım ne olacak? Acaba devrilecek mi başımızdaki mütegallibe zihniyet? Senin görüşün ne?» diyordu. Ahmet, «(Galiba en bilinmesi gereken konulardan haberimiz yok!)» diye düşündü kendi kendine. Adamın yüreğine su serpecek bir karşılık veremediğine üzüldü. Kerimoğlu ciddi adamdı, Melek Hasan gibi, Halil İbiş gibi «ağız arayan» soydan değildi.

«Olur bu işler ama, köylüler ağız birliği etse de hep birden veri-verse oyunu! Yunus Bey vede onun gibi birkaç dürzü, sımsıkı tutmuş bizim ilçeyi! Ondan da beteri, tutmuşlar ilin tekmil köylerini! Dahi Türkiye’yi! Her seçim beylerden yana atıyor oylarını bizim arkadaşlar! Muhtar olacak dürzü de onların adamı…»

Değirmenci Kambur Yusuf da o yana, o yana çekiyordu sözü. Sırada müşteri yoktu. Çürükdiş’in tanesinden sonra Irazca’nm çuvalları girdi sıraya. Ertesi sabaha biterdi. «Sen istersen bekleme dayım, ben öğütür korum şuraya! Yarın da gelir götürürsünüz. Hakkımı da peşin aldım gördün, ivazca nineni en çok ben severim bu köyde. Kimse bilmez, ninen kendisi de takdir etmez o başka! Bence en eli öpülecek kimselerdir böyle yoksullar…»

Gene Kerimoğlu’nun kağnıyı koşup getirdiler, alıp götürdüler un çuvallarını. Sırtlarıyla yukarıya çıkarıp orta eve koydular birer birer. Bundan sonra bulguru kaynayacaktı Irazca’nın. Tarhanası karılacak-

224

KARA AHMET DESTANI

ti. «Gelmişken senin buna benzer işleri aradan çıkaralım ana!» diyordu Haçça. Bir de giysi yumalı, bir de evini silip süpürmeli, duvarlarını sıvamalıydılar. Kalırsa harımın patatesi ile fasulyesi kalacaktı. Bir de eski bağın pancarı, belki…

Ahmet, «(Asıl gönlünü edip de şehre götürmeli ninemi! Burda işi zor. Ne yapacak kışın Çıvvv dedi miydi soğuklar?)» diye düşünüyordu. Bunu söylüyordu anasına. Fakat anası bir yolunu bulup söylemeğe çalışınca, sözü ağzında kalıyordu. «Dönüp baktı mı şimdiye kadar yer yutası Bayram?» Muhtara değil, Bayram’a düşmandı sanki. Öyle taş gibi duruyordu içinin kini. Eridiği de yoktu, eriyeceği de. Konuşmadılar bile yeteri kadar…

Bir akşam Sultancagil’e gittiler. Bir iki akşam Sultancagil geldiler. Eski bağdan armutları çırpıp getirdiler. Eriklerin kalanını yarıp serdiler. Armutları ikiye üçe bölüp «kak» yaptılar. Domatesleri toplayıp birazını salça, birazını biberle karışık turşu yaptılar. Birer keseye tarhana bulgur böldü Irazca. Biraz erişte, biraz nişasta kattı. Biraz da salça alıp bir sabah bindiler Ortaköylü Hacı Mehmet’in otobüsüne, dokuz’a doğru şehre geldiler. İndiler mahallenin ağzında. Koltuklarında, kucaklarında taşıdılar getirdiklerini. Yığdılar evin hayatına. Mısır asmaklarını duvardaki çivilere astılar.

23

HAVADA KIRILAN OK

Bayram hastanedeydi. Haçça’nın bir gün daha izni vardı. Şer-fe’yle Osman öğleden önce gidip babalarını gördüler. Geldiklerini haber verip, halini hatırını sordular. Baktılar hâlâ durup duruyor mu inadının üstünde? «Niye buraya geldiniz? Ananız mı yolladı?» diye sordu sıkıştırdı. Kızmıştı gene. Bir ara Navrumlu Ali’ye rasladılar. Bir koğuştan çıkmış, ötekine giriyordu.

«Sonunda bulunup geldiniz mi yitikler?»

Elini öptüler babalarının arkadaşının. Babaları görür de beğenir diye umdular. Sonra çamaşırlıkta Necibe teyzeyi gördüler. Anasının selamını söyledi Şerfe. «Seni çok özledi. Çok özledi hastanenin yıkana yıkana bitmek bilmeyen giysilerini…»

Lisenin önünden geçerek, dükkânlara vitrinlere bakarak eve geldiler. Ahmet çıkıp gitmişti. Belki bakacaktı sinemalarda ne filmler var. Ne kalmıştı okulların açılmasına. İyi bir film varsa alıp gidecekti kardeşlerini.

Bayram, bu sefer de Navrumlu Ali’yle takışıp duruyordu. Ali seçimde İşçi Partisi’ne verecekti oyunu. Zorluyordu, bir türlü gönlünü edemiyordu Bayram’ın. Şeker’de Ali’nin bir arkadaşı vardı Mustafa adında. Mustafa’nın kardeşi Muratcık’ta öğretmendi. Konuşa konuşa iyice aklına girmişti Ali’nin. Ama Ali uğraşıyor uğraşıyor delemiyor-du Bayram’ın inadını:

«Varsıllar varsıl partisine, biz de kendi partimize! İşçi Partisi

15

lib

JS.AKA  AHMJ11   JLJbblAJNl

yoksulların partisi. Yeter Daşduraklı Hilmi gibi, Personel Şefi Salim San gibi dürzülerin ardından gittiğin! Çabuk bilinçlen, herkes bilinçleniyor! Dünyaya buzağı geldik, öküz gitmeyelim komşu!..»

Kâr etmiyordu… Haççagil köydeyken Bayram’a tümden el koyup bu işi başarmağa karar vermişlerdi. Özellikle Ali, ölse de yakasını bırakmayacaktı arkadaşının. «(Herkes benim gibi birer ikişer arkadaş çevirmeli ki bu iş olsun! Yoksa böyle gelmiş böyle gider. Biz de geçer gideriz bir şey anlamadan…)» diyordu.

«Amerika Amerika! Hani ulan Amerika? Ne zararı var bize Amerika’nın? Daha adam yardım etmiş kalkmalım. Hâlâ da etmekte. Ne istiyorsunuz Amerika’dan?» diyordu Bayram.

Ali, düşünüp taşınıp, «Bak benim değerli vede sevgili komşum!» diyordu. «Bunun dibacesini seninle benim anlamamıza olanak yok. Fakat okumuşları dinle, bak nasıl aklını erdirecekler? En baştan, madde bir, Amerika bizi sömürüyor! Nasıl mı diyorsun? O işletiyor madenlerimizi, o işletiyor benzin, mazot, zivt hemi de petrolümüzü! Bir milletin madenini, petrolünü yabancılar işletti mi, o milletin bütçesi boku yer, halkı asla kurtulamaz yoksulluktan…»

«Neden kendimiz işletmiyoruz peki?»

«Heralda bilmiyoruz yollarını…»

«Gördün mü? Amerika işletmezse gelip Rusya işletecek. O daha bok değil mi yani?»

Bu sefer Ali tutulup kalıyordu. «Yok yok!» diyordu sonra. «Bizim aklımız ermez! Bunu en iyisi bilenlere sormalı. Askeriye yönünden de çok sömürüyor Amerika. Ordumuzun içine girmiş adamakıllı. Bütün üslerini, tesislerini topraklarımıza kurmuş. Savaş olsa kabak başımızda patlayacak. Mayınlamış sınırları tam tüm, Rus’a karşı. Rus da hepsini patlatacak. Gitti Türkiye havaya!..»

«Onu baştakiler düşünsün! Ben bir garip kimseyim burda hastanede. Böyle kararlara karışamam…»

«Peki nesin sen, işinin adı ne?»

«İşim işgörenlik, yani temizlikçilik…»

«Ne demek işgörenlik, yani temizlikçilik?»

«İşçi demek; ama giriyor mu bütün işçiler?»

«Belki şimdi girmiyor, ama bir gün girecekler!»,

«Yeter mi işçinin gücü?»

KARA AHMET DESTANI

227

«Köylüler de var…»

«Köylülerden bunları anlayan kaç kişi? Camileri dersen yapılıyor. Yolları dersen yapılıyor. On kuruş da zam koydular ekine, pancara; daha ne?»

«Koydular ama fiyatlara da koydular! Bu kadar kalmkafa olma Bayram arkadaş!..»

«Tamam Ali! Şimdi istemediğim halde hatırım kıracağım, tamam! Ben kalmkafayım, sen de bilinçlisin, tamam! Yeter artık, gelip gidip durma üstüme…»

Böyle sürüp gidiyordu. Ali on sefer, yirmi sefer söylüyor, yoruluyordu; sonra Personel Şefinin adamları bir söylemede eski yerine koyuyorlardı Bayram’ı. Bir iki değillerdi, çoktular.

«Haydi ben döndüm diyelim!» diyordu Bayram. «Senin haberin var mı camilerden— Ne konuşuyor Tahir Hoca gibileri? “Birinci işi komünisliği getirmektir İşçi Partisi’nin! Karı kız ortak. Kazandıklarımızın hepsi devletin. Çocuklar devletin. Bir geldi mi atabilirsen at, yıkabilirsen yık!..” Her gün bu; her hafta bu; bunlar…»

«Halt etmişler! Karı kız asla ortak olamaz!»

«Olur olamaz! Söylüyorlar ya! Vede dinletiyorlar ya!»

Ellerini dizlerine çarpıyordu Ali:

«Tüm kabahatlar kimde, biliyor musun?»

«Bende! Kara Bayram’da!..»

«Hayır, tümü değil, birazı sende! Çoğu Atatürk’te! Hepsini kesmedi şunların! Milletin kafasını bulandırıyorlar şimdi!..»

Yaklaşan seçimler dolayısiyle radyoda, alanlarda konuşmalar yapıldıkça Ali hızlandı. Bayram bir onun, bir ötekinin çekiştirmesiyle sersem tavuğa döndü. Ama kesseler İşçi Partisi’ne vermeyecekti oyunu. Ne olup kalacağı belli olmayan bir şeydi İşçi Partisi. Berikilerinse kazanacakları kesin! Sonra duyarlarsa İşçi Partisi’ne verdiğini, oğlunun kızının ortaokula girmesine de benzemezdi. Kesin olarak atarlardı işten. «(Onun için iyisi miii, şu Ali, kadim arkadaşım, daha fazla gelip gitmesin, İşçi Partisi şu bu konuşmasın! Serseri kendine acımıyor, bari bana bela olmasın…)»

Tam bu gıvgıv’m ortasında Ahmet: «Ne olacak bizim kayıt işlemleri ana?» diye soruverdi.

Bir kızıp parlayacak oldu Haçça: «(Soran ana diye soruyor, ba-

228

KARA AHMET DESTANI

ba diye soran yok hiç! Ha bir de babanıza ağlayın ölmeyesiceler!..)» Ama bilip duruyordu durumu. Çok ocumuştu çocuklar, sokulamıyor-lardı. Hep Haçça’ya geliyorlardı. Kızıp parlamanın bir yararı yoktu. Tuttu kendini: «Sorarız oğlum; iyi kötü konuşurum babanızla! Sonra gider kaydolursunuz. Tasalanmayın bakalım…»

Yemekten sonra gene gelecekti belki Ali. «(Kalkıp bir yere gitsek!)» diye düşündü Bayram. Kurnalı Süleymangil’e geçmekti en iyisi. Süleyman da az partici değildi ama bunun kadar yoktu gene. Oturur biraz kafasını dinlerdi. Bağırdı: «Yemekten sonra Süleymangil’e gidelim, bakalım ne yapıyorlar? Çoktandır gitmedik!..»

«Kalk Osman haber ver gel anam, gidelim…»

Ne derse şirp kabul ediyor, gereğini yapıyordu Haçça.

Süleyman’ın karısı, «Buyursunlar, bekliyoruz!» demiş.

Kalkıp gittiler. Süleyman da seçimlerden açmadı mı?

«Dine dokunmasınlar! Dine dokundular mı milletin şapkası fırlıyor! İkincisi, karılar ortak olacakmış; iktidara gelirlerse vatanı Rusya’ya satacaklarmış! Bu propagandalarla belini kırıyorlar İşçi Parti-si’nin. Değilse en kuvvetli parti, benim de kanaatime göre İşçi Partisi! Şimdi aramızda el yok surda. Kendi kendimize konuşuyoruz. Fakat aşırı din, aşırı propaganda zayıflatıyor…»

Süleyman’ın karısı Hava, bir yastık koydu Bayram’ın ardına. Biraz dik, düzgün oturdu. Sonra dirseğinin üzerine yangeldi.

«Ben diyordum: “Şimdi Ali gelir kafa beyin komaz, Süleymangil’e gidip başımızı dinleyelim on dakika!” Yanılmışım! Parti mikrobu senin de kanına girmiş…» diye kapatmak istedi konuyu.

Kabardı kalktı Süleyman:

«Dürzüler öyle hararetli ki bu sefer; öyle kızıyorum ki! Bizlerse öküzler gibi susuyor, koyunlar gibi uyuyoruz! Bize hazırdan olacak. Çalışıp çabalama, kendiliğinden düzelsin işler. Sözde sen de, ben de, işçiyiz değil mi şunun şurasında? Peki hani sendikamız? Hani partici arkadaşlarımız? Onca işçi, çiftçi birleşip iki arkadaşımızı yollasak Meclis’e olmaz mı? Biliyor musun kimler ortadaki adaylar? Yok içlerinde bir tek işçi, çiftçi…»

«İşçinin çiftçinin işi mi adaylık? Her şeyden önce diploma ister. Para ister. İşçide, çiftçide ikisi de yok…»

Bir süre konuştular. Sonra çay dağıttı Hava. Çocukların her biri

KARA AHMET DESTANI

229

bir yana serilinceye kadar oturdular, tartıştılar partiyi, seçimi.

«Benim için ay aydınlık, yol belli!» dedi Bayram sonunda.

Haçça, biraz hoşuna gitsin diye, «Hele bir anlaşılsın canım, İşçi Partisi neyin nesi? Bu sefer de Adaletçilere verelim, İşçi Partisi’ni dört yıl sonra düşünürüz…» dedi.

«Aferim Haçça komşu!» diye çıkıştı Süleyman. «Dört yıl dah? soysunlar memleketi demek!..»

«Bizim oyumuzla kurtulacak mı?»

«Herkes böyle derse asla kurtulmaz.»

«Eh, hele siz verin, biz biraz düşünelim!»

Çocuklarını alıp kalktılar. Yarın Bayram nöbetteydi. Bugün konuşmalı, bir aydınlığa çıkarmalıydı öteki işi. Örtüp bastırdı çocukların üstünü. Geldi kendi yataklarım açtı. Leğeni ırbığı getirdi, peşkir tuttu, abdes aldırdı. Bekledi namazını da kılıp bitirsin. Yatmadı kocası yatmadan. Bir iş alıp oyalandı. Bayram, duasını da bitirince, ardından sokuldu usulca. Bir ufacık gece lambaları vardı, onu yakıp yukardakini söndürdü.

Bu sefer yüzyukarı yatıyordu, sırtını dönmemişti Bayram. Haçça, elini kocasının göğsüne koydu usulca. Bir düşündü, biraz köyden anlatayım; ama hiç oralı değildi kocası. Belki daha beter sinirlenecekti şimdi. Bir düşündü, seçim konuşmalarından, Ali’nin, Süleyman’ın kafa şişirmelerinden açayım; zaten bıkmış burnuna kadar… Gezdirdi elini. Adam öyle yatıyordu tahta gibi. «Ben de kaldırayım elimi, karımın göğsüne, bağrına koyayım!» demiyordu.

«Bayraaam… Bir şey diyeceğim!»

Bekledi, «De bakalım!» desin. Belli belirsiz ışıkta baktı tavana. Başını bir sağa, bir sola döndürdü. Karısından yana bırakta öyle.

«Bir şey diyeceğim iznin olursa?»

«(Anamı alıp gelelim diyecek! Fikrin böyleydi madem neden alıp gelmedin?)» Vereceği karşılığı düşünmeğe başladı önceden. «(Ne işi var anamın burda? Otursun köyde düşmanlarıyla cenk etsin! Cım-bıldak Muhtarın yeni evini de yakmanın yollarını arasın! Sen burdan paraları yolla Hacı Mehmet’in şoförüyle saklı saklı…)»

«Sabah sen işe, ben işe; fırsat olmuyor konuşmağa…»

«(Bir de diyormuş ben yakmadım! Sen yakmadın da kendi mi yandı dürzünün evi? Ulan serseri, yapacaksan başka bir iş yap. Evini

230

KARA AHMET DESTANI

yaktın mı senin yaktığın belli olur. Sırtına taş sarıp kırbaçlayarak götürürler karakola! Ondan sonra da telefonlar ettirip, «Vay Bayram, zay Bayram!”)»

«Bu çocukların kayıt zamanı geldi geçiyor!»

«(Hoppalaa! Ne yapacağımızı konuşmadık mı?)»

«Gül gibi köyü bunlar için koyup geldik Bayram!»

«(Gittin geldin, hayranlığın arttı mı gene?..)»

«Tuttuk bir yol, sonuca varalım ele güne karşı! Herkes “Kara Bayram’in çocukları birinci!” diye kıskana kıskana bir kalıyor. Böyle çocuk her ana babada yoktur. Yazdıralım okusunlar Bayram…»

«Biz bu işi konuşmuştuk!..» dedi sinirli.

«Konuşmuştuk, ama kesip attın babam; olur mu?»

«Nasıl kesip attım? Yazdır Ahmet’i liseye, Osman’ı ortaya, Şer-fe de kolayından hemşire yada öğretmen okuluna…»

«İyi güzel diyorsun da babam, hemşire okulunun, öğretmen okulunun başvurması varmış, geçmiş!»

«Kim dedi?»

«Köyde konuştular. Hacı Mehmet’in şoförüne sordum gelirken, öyle söyledi. Yazıköy’ün öğretmeni bindi, sordum, öyle dedi…»

«Her gördüğüne okul mu soruyorsun?»

«(Nasıl da canı kavga istiyor!)» Sabrı sınırının kıyısına gelip gidip duruyordu. Lafı da ağzına ağzına veriyordu. «(Sen de babalan oluyorsun! Bir sefercik ilgilensen ya!..)»

«Vaktiyle sorsaydın! Neden iş işten geçtikten sonra soruyorsun?»

«Bildiğim işler mi? Heves ediyorum, ama bilmiyorum!»

«Bilmiyorsan öğren bir daha! Kızı liseye yazdıramam! O kadar!..»

«Ötekileri yazdırıp onu bırakmak olur mu?»

«Neden olmasın? Gitsin Kuran Kursuna, müslümanlık kötü mü?»

Birden tartındı Haçça! Elini kolunu geri çekti: «Hâlâ Kuran Kursu mu? Bitmedi mi daha o dava? Kıyamet kadar çocuk gidiyor Kuran Kursuna. Herkes hafız olursa öteki işlere kim bakacak?»

«Onun için ben de öğretmen, hemşire olsun dedim; kısa yoldan, kolayından! İlle de Kuran Kursuna gitsin demedim. Ama başvurması geçmiş, boş oturacağına oraya gitsin diyorum. Yada dikiş kursuna…»

«Olmaz! Doğru dürüst okullarda okuyacak hepsi de! Onlar için çekmediğimiz kalmadı. Yarı yolda kesemem…»

KARA  AHMET DESTANI

231

Dirseğinin üstüne doğruldu Bayram:

«Ulan sende hiç akıl yok mu? Kız çocuğu liseden çıkınca Kaymakam okuluna mı gidecek? Haydi o zaman da Ankara İstanbul fakültelerine para yetiştir. Dörder beşer yıl da onların kahrını çek. Hal-buysam kısa yoldan bir meslek okulu, hepsinden iyi!.. Kuran Kursunu da düşün. Ama demiyorum ille de Kuran Kursu. Oğlanları katmadık, kıza mı kalmış müslümanlık öğrenmek?»

Öyle sürdü tartışmaları. Sırt döndüler biribirlerine. Ezanlar okunurken uyandı Haçça. Gitti, fısıl fısıl anlattı. «Kardeşinin resimlerini çektir! Diplomasını, zarfını, pulunu toparla! Kendine gerek olanları da hazır et Ahmet! Bugün yarın gidip yaptırın kayıtlarınızı. İmzaya sıra gelince gelip atayım. Şerfe’ninkini düşünelim. Liseyi istemiyor baban. Öteki okulların başvurması geçmiş!» Çıkıp gitti.

Şerfe duydu, akşama kadar ağladı: «Kendimi asarım, giderim göle atarım!» dedi dedi ağladı.

«O zaman babanın gönlü olur! Gelir seni çıkartır gölden, yazdırır liseye!» dedi Ahmet. «Öyle deme de çare düşün, bir çare!..»

«Ben ne çare düşüneyim? Benim sözümü dinler mi?»

«İnarlı İzzet öğretmene söylesek; o söylese?»

«Bakmaz onun sözüne! Kızıp duruyor zaten…»

«Daşduraklı’ya yalvaralım, o söylesin!»

«Eğlen bakalım, kahbem abi!..»

«Lise olmaz diyormuş, dünyada olmaz kız! Başka okul da yok! Senin halin kül! Sen en iyisi babama yalvar…»

İkindin üstü Haçça geldi. Hâlâ ağlıyordu Şerfe. Kesti anasını görünce. Sildi yüzünü gözünü.

Haçça: «Sen burda ağlayacaksın da orda onun gönlü olacak sanıyorsan aldanıyorsun Şerfe!..»

«Tasamdan ağlıyorum ana…»

Nöbetçiydi hastanede Bayram. Kalkıp gitse miydi acaba? Akşam olmadan gidip yalvarsa mıydı? «Üçünü birden lisede okutamam, fakültelere yollayamam, kızınki kısadan olacak!» dediğine göre, ne yararı olurdu yalvarmanın?

Birden kalktı: «Ben Nurtengil’e gideceğim abi!» dedi.

«Bana ne söylüyorsun? Anama söyle…»

Haçça sordu: «Ne yapacaksın Nurtengil’de?»

232

KARA AHMET DESTANI

«Nurten’e soracağım o ne yapacak?»

«Ona göre ne var? Babası hastanede çalışmıyor ki!»

«Gidip konuşacağım…»

«Git konuş…»

Antalya Yolu’nun sağında, Necati Mahallesi’ndeydi Nurtengil’in evi. Evlerinin yanındaydı değirmenleri de. Avluda bir topal zerdalinin dibinde erişte kesiyordu anası halasıydı. Ötede dutun dibinde büyücek memeli bir inek bağlıydı. Pislik, batık içindeydi ortalık. «(Ahmet gelince de böyle pislikti yerler!)» diye utandı Nurten. Bulut gibi savruluyordu sinekler… «Hiç uğramadınız yazboyu! Ne yapıyor benim sınıf arkadaşı?» Öpüşüp sarmaştılar.

«Yukarı al arkadaşını Nurten!» dedi anası.

«Oturalım burda teyze!» dedi ya; iyiydi çıksalar.

Varıp el öpmek istedi Şerfe, «batık» diye vermediler.

Nurten’in halası bir kilim eskisi serdi: «Buna otur kızım!»

«Ne oldu, yaptırdın mı kaydını?» Soruverdi Nurten.

«Sen yaptırdın mı?»

«Yaptıracağım yarın.»

«Beni babam yollamıyor…» dedi Şerfe, ağlamsı. «Osman da gidiyor orta’ya bu yıl. “Okutamam üçünüzü birden!” diyor.»

«Ne yapacaksın peki?»

«”Hemşire okulu, öğretmen okulu olsa olurdu!” diyor. Başvurması geçmiş onların da! Ne yapacağımı bilemiyorum…»

Anası kalktı, içeri gitti. Evin altındaydı mutfakları. Şurup getirdi.

«Abin kaydoldu mu?»

«O da yarın olacak.»

«Bak ne diyorum: Sen de Ticaret Lisesine gir kız!»’

«Ne olur orayı bitiren?»

«Bankalara filan…»

«Bankalara sokar mı babam beni?»

«Kız gir oku, sonrası ayrı sorun!»

Halası da öyle dedi: «Hele sen gir bitir…»

«Tasamdan öleceğim! Hiç kırık getirmedim karnelerimde…»

«Bilmiyoruz, tanışmıyoruz ki ay kızım! Tanışsak da Nurten’in babası varıp bir konuşsa? Gene bü kadar okutmuş bak. Kolay mı, köyden kalkıp gelip?..»

KARA AHMET DESTANI

233

«Annemin yiğitliği…»

«Yazılıver Ticaret’e! Bir sürü banka açılıyor…» Düşünüp taşınıyor, içine sindiremiyordu bankalarda çalışmayı. Beyaz önlüğünü giyip doktor olmaktı özlemi. Doktor olup annesini emekliye ayırmak, sıcak sudan soğuk suya elini değdirmemek… Dünyası yıkılmış gibiydi şimdi. Morarmış gitmişti gözlerinin altı. Yarılmıştı dudakları. Söyleneni duymuyordu…

«Haydi iç şurubunu! Gönlü olsun babanın. Ticaret’e yazıl…»

«Sen yazılır mısın Ticaret’e Nurten?»

«Ben üniversite okumak istiyorum.»

«Ben de üniversite okumak istiyorum.»

«Zor! Elimizden bir çare gelmiyor ki!»

Akşam oluyordu zaten. Kalktı usulca. Olsaydı bir avuç aspirin, içiverseydi! Yada başka bir şey, bir avuç uyku hapı, arkadaşları içiyordu hani, içip uyusaydı! İnsan istediğini okuyamadıktan sonra neye yarardı okumak? «(Bir de anneni düşün Şerfe Hanım!)» diyordu içinden. «(Düşünüyorum! Onun gününde yokmuş okullar! Köylerde farkında olmadan gelip geçiyorlarmış. Şimdi şehirdeyiz, okullar var; gidemiyoruz! Nurten gidiyor, ben gidemiyorum! Bana Ticaret’i diyorlar; bakalım ona gönlü olacak mı?)»

Ayakları geri geri gidiyordu. Canı kapıdan girmek istemiyordu. Düşünüyordu: «(Hiç mi çare yok? Kimse çelemez mi aklını? Kendim çelemez miyim?)» Sersem sepet dikiliyordu annesinin karşısında: «Kız anne; kız anne; susup oturacak mısın? Düşün de bir çare bulalım ne olursun! Düşün; kalkıp hastaneye gidelim. Ben elini öpüp yalvara-yım. Arkadaşlarının içinde, belki hastalardan biri filan bir şey der, belki yüreğine acıma gelir…»

«Kız Şerfe, şımarma!» diye bağırdı Haçça. «Otur şuraya! Kız bu kadarını da okutmasa ne yapacaktın eşşeğin sıpası? Sıçarım babanın ağzına! Sıkma benim canımı! Kız ben daha imzamı zor atıyorum. Elimde ne var, yalvaracaksan git yalvar. Babanı elinden alan mı var? Yalvarmadım mı sanıyorsun? Sabaha kadar uyumadım hırsımdan. Daha ne yapabilirim?»

«Yarın dolacak vakit!.. Kalk hemen gidelim…»

«Olmaz anam! “Gece neden sokağa çıktınız?” diye kızar!»

234

KARA AHMET DESTANI

«Nurten yarın yazılıyor! O diyor Ticaret’e yazıl. Ben doktor olmayacak mıydım? Neden böyle yapıyorsunuz?»

«Bunları neden bana söylüyorsun?»

«Başka kime söyleyeceğim, kimim var?»

«Otur kardeşlerinle karnını doyur! Yat uyu sabah olsun! Sabah beraber gidelim ikimiz…»

Gece yarılarına kadar ağladı. Uykusunun içinde sıçradı, sayıkladı. Sabah şiş gözlerle kalktı. Yemedi ekmek, içmedi çay…

Ahmet de, «Nedir bu evin içindeki tatsızlık? Okumak mı bu kadar kavgaların temeli?» diye üzülüyordu.

Bayram, herkesin içinde karısını kızını bozdu boyadı: «Defolun surdan be! Okuma delisi kesildiniz başıma! Okutmuyorum ulan, var mı diyeceğiniz? Ben liselerde, fakültelerde kız okutacak kadar serseri değilim. Varsıl da değilim, olanca kazancımı yolunuza dökeyim! İkinizi okutuyorum, biriniz de kısada kalıverin. Git Demiryolu’na gir. Postane’ye gir. Ortaokuldan da alıyorlar. Bir geçim değil mi dünyada?»

«Baba elini ayağını öpeyim! Baba kurbanın olayım! Baba Ticaret’e yazılayım hiç olmazsa! Arkadaşlarım yazılıyor, ben kalıyorum baba…» diye yalvardı. Nuh dedi, peygamber demedi Bayram.

Nafize, çamaşırlığa çağırmıştı Bayram’ı; orada yalvarıyorlardı ana kız. Bir iki yalvarıp çekildi Haçça: «Gâvur inadından beter inadt var! Anasının inadından da beter! İnsan bu kadar yalvartır mı evladını? Kasım kasım kasılıyor şuna bak!..»

Nafize girdi araya:

«Madem Ticaret’e yazılsın Bayram abi! O da kısadan bir okul. Üç yıl sonra girer bir bankaya, hayatını kazanır. Ver izin. Onca adamın kızı okuyor, okusun seninki de…»

«İyi madem…» dedi.

Navrumlu Ali geldi o sıra:

«Herifçioğlu baş gerici olup çıktı yahu! Ne kızını okutuyor doğru dürüst, ne İşçi Partisi’ne oy veriyor! Kendisi de bir işçi…»

Sabrı sineri kalmamıştı. Birden attı tepesinin tası. Atıldı Ali’nin kucağına. Çatalından alıp dikti: «Erdiniz yettiniz olan! Ne benim sizden çektiğim ulan! Kiminiz okul diye tutturmuş, kiminiz parti, ulan! Okulunuzun da, partinizin de içine sinkaf edeyim ulan!..»

Tartındı kalktı Ali: «Hooop, hooop!..» diye bağırdı. «Yavaş gel,

 

KARA AHMET DESTANI                                 235

hooop!.. Sen kim oluyorsun da benim partime sinkaf ediyorsun ulan? Haydi hökümete söyle, ama partime laf istemem!..»

«Madem partine laf istemiyorsun, bırak yakamı! Bırak herkesi komünist yapmağa kalkma kendin gibi!..»

«Yazıklar olsun sana ulan!.. Demek sen de bütün yeyici dürzü-ler gibi söylüyorsun ha? Beş kuruş yeyintin olmadığı halde, onların söylediğini söylüyorsun ha? Demek bu kadar bilinçsizsin ha?» «İşçi Partisi’nin komünist olduğunu bilmeyen yok!» Bu sefer Ali atıldı Bayram’ın kucağına. Bir anda aldı altına, betona betona sürtmeğe başladı başını: «Adam ol da sen de ol ulan! Sen de ol; sen de ol!..» diye diye sürttü başını. Sonra Haçça gelip çekti kolundan. «Aman komşu, şaka dayağı mı çekiyorsun herifime? Biz kendi aramızda çekişiyoruz, sana ne bundan?» diye çıkıştı, göz etti sonra Ali’ye. «Kızımızın bir isteği var, konuşuyoruz! Sen de gelmiş araya giriyorsun! Bari parti siyasetlerini karıştırma!..»

Sonra Ali bir yana, Haçça bir yana çekildi. Şerfe ufacık bir umutla bakıyordu. «Allah Allaaaah!..» diye ellerini biribirine çarpıp görevinin başına yürüdü Bayram. «Son cevabımı bir daha söylüyorum!» dedi giderken. «Gidecekse Ticaret’e yaptırsın kaydını! Kısadan olduğu için kabul ediyorum! Dahi Osman’ı da öğretmen yada sağlık okuluna vereceğim ortaokuldan sonra. Başvurma gününü sakın geçirme Haçça Bey!..»

«İyi canım, buna da şükür Haçça abla!» dedi Nafize. Biraz daha ağladı buzladı, çıkıp eve yürüdü Şerfe. «Hiç ağlama! Gün geçer, bun geçer. Oku Ticaret’te. Öteki lisenin hakları buna da veriliyormuş. Bir çaresi bulunur işallah!..»

24

DAĞLARDAN AŞAN YOLLAR

Çocuklar kayıtlarını yaptırdılar, okullar açıldı.

Seçim geldi. Para dağıttılar. Bir oy yüz liradan, iki yüz liradan gitti. Adamına göre. Harcayabildiği kadar milletvekili, senatör çıkardı partiler. Parası olmayanlar hava aldı.

Bayram’a da getirdiler iki yüz lira. «Biz seni sağlam biliyoruz ama, bir uğradık. Sununla çocuklara fıstık al…» dediler.

Gelenleri tersledi:

«Benim çocuklar fıstığa alışkın değil! Yemediğim bok bir bu kaldıydı, bunu da yedirmeyin! Parayla oy yok bende, gönlümle vereceğim! Gidin; hem de siz kazanacaksınız işallah!..»

Marshal yardımından bir kamyon, bir kepçe alıp on yıl içinde ilin birinci iş adamı olan Rahmi Paksoy’un adamları vızır vızırdılar mahallelerde! En çok da 9 Ekimde oynadı ne kadar oynayacaksa; 10 Ekimde sonucu belli etti para! «Ulusal artık» vardı o yıl, 15 sandalye kazandı İşçi Partisi. Navrumlu Ali’nin temelli boşa çıkmadı umutları. Hele 15 sandalyenin sahipleri Meclis’te, başlangıcın hızıyla biraz çaba gösterince, gelecek seçimde başa güreşip çoğunluk sağlayacaklarına yürekten inanmağa başladılar.’ «Daha bu seçimde çalışmadım! Kadim arkadaşım, komşum Bayram’ı bile döndüremedim! Gelecek sefer köylere çıkacağım…» dedi Ali.

İnil inil derse çalışıyordu akşamları çocuklar. Haçça’nm eli yüzü eğikti, öyle gidiyordu. Ahmet Nurten’le aynı şubeye düşmüştü, bir

KARA AHMET DESTANI

237

hoş mutlu, bir hoş da ezikti. Eski Müdürü almışlardı. İyi biri gelirse kitap okutmak, gazete çıkartmak isteyen öğretmenlerimize engel olmaz diye umutlanıyordu. Daha beterini verdiler. Ispartalıymış. Adalet Partisi’nin adamıymış. Önü ardı kesiyordu kılıcının.

«Necip Bey’in çocuklarının okullarında okuyacak çocuklarım! Oğlum kaymakam, kızım doktor olacak, yoksullara parasız bakacak…» diyordu Haçça, yıkıldı umutları, yüzü buruştu, pörsüdü temelli. İçinden gele gele konuşamaz oldu Şerfe’nin yüzüne. Gene de her sınavda karnesini düzgün getirdi, kalmadan geçti sınıflarını kız. Osman da ablası, ağabeyi gibi çabalı çıktı. Atladı üst sınıfa. Ahmet şiir yazmıyordu. Haşim Yılmaz adlı bir öğretmen geldi; Sanat Tarihi okutuyordu. Bütün sınıflardan birer ikişer öğrencinin katıldığı kültür çalışmaları düzenliyordu. Sergiler, panolar, şiir günleri, kitap tanıtma toplantılarryaptırıyordu. Uyuyan yetenekleri uyandırıyor, gün yüzüne çıkarıyordu.

Uzunca bir aradan sonra Ahmet ilk şiirini yazdı okuldaki Barış Gönüllüsü Elwis Carpenter hakkında:

Boyu epey uzunca Aklı kısa Elwis’in. Ağzında sakız Elinde makine çıt çıt, Her yerde resim çekiyor. Gördüğüne merhaba Gördüğüne havar yu Herkes ona bitiyor Ağzı açık herkesin. Boyu epey uzunca Aklı kısa Elwis’in.

«Bunun neresi şiir abi?»

«Sahi bunun neresi şiir Ahmet?»

Bir yandan Şerfe, bir yandan Nurten sorup duruyorlardı. «Gerçekten bunun neresi şiir Allahaşkına?»

«İki yıldır yazmadığım için gerilemişim! Ama yeni şiirler böyle

238

KARA AHMET DESTANI

şimdi!» diye geçiştirdi. Ekledi sonra: «Hem de bu dürzüye bu ka-darcığı çok’bile!..»

«Ben biliyor az Türkçe!» diye çıkıp gelmişti sınıfa. Yeni Müdür de bahçede öğrencileri, öğretmenleri toplayıp konuşma yaptı: «Bakanlık, Amerikan Barış Gönüllülerinden ikisini lisemize öğretmen olarak gönderdi. Bunun için hem Bakanlığımıza, hem de Ankara’da-ki Barış Gönüllüleri Müdürü Sayın David Berlew’e teşekkür ediyoruz. Kendileri hem öğretmenimiz, hem de konuğumuz oluyorlar. Her türlü yakınlığı göstermeli, hatırlarını hoş etmeliyiz. Türk konukseverliğinin iyi örneklerini vermeliyiz. Hazreti Peygamberimizin buyurduğu gibi, bana bir kelime öğretenin kölesi olurum. Bu büyük sözün telkin ettiği saygıyı hepinizden bekliyorum…»

Haşim Yılmaz sordu Müdüre:

«Bir lisede öğretmen olabilmek için Türkiye’nin öğretmen yetiştiren okullarından diploma almış kimseler bile denetimden geçiyor. Bunlar acaba nereden mezun olmuşlar, ne biliyorlar?»

«Orasını Bakanlık sormuştur, bizi ilgilendirmez!»

Bir ev tutuldu bunlara. Orada oturup derse gelip gitmeğe başladılar. Ahmetgil’in sınıfa Elwis Carpenter düştü. Warren Goodman’ di ötekinin adı. El bebe, gül bebe idi ikisi de. Biraz dağınık, biraz savruk, başka iklimlerin, başka işlerin adamlarıydılar. Öğretmenlikte üç gün çalışmamışlardı memleketlerinde. Tuhaf durumlar doğuyordu. Gırgıra alıyordu öğrenciler. Öğretmenler arasında da, öğrenciler arasında da konuşulup duruyordu gırgırları.

Barış Gönüllülerinin gülünç durumları üstüne hikâye yazmıştı öğrencinin biri. Panoya astırdı Haşim Yılmaz. Üç gün sonra indirtti Müdür: «Böyle yazılar iyi sonuç vermez. Konuklarımızı incitir. Bir istekleri, yakıncaları olacak mı diye gözlerinin içine bakıyordu. Öğrencilerin onlardan bir yakmcası olursa dinlemiyordu. Daha, «Efendim bizim Barış Gönüllüsü, sınıfta…» der demez, tavuk kişeler gibi .kişeliyordu kapısına varanı: «Git git git! Gene mi Barış Gönüllüsünden yakınca? İstemiyorum; dinlemiyorum; git!.. Ayıp denen bir şey vardır! Tâ 20.000 kilometreden gelmişler, size hizmet ediyorlar, şurada komünizmin ağzmdayız, bizi moralman ve maddeten destekleyip savunma gücümüzü artırıyorlar; gelmiş, “Efendim bizim Barış Gönüllüsü!” diye yakınıyorsun; dinlemiyorum!»

KARA AHMET DESTANI

239

Cincinnati’de Ev Ekonomisi okumuştu Elwis Carpenter.

«Ben gördüm Amerika’da Turkish kurs, biliyorum az Türkçe fakat. İstiyor öğrenmek good Türkçe. Hem de sizin gelenek. Şimdi var siz bana Turkish, ben size English. Now time is money. Zaman para demek. Biz başlıyoruz. Bu ne? Tebeşir. Bu ne? Kalem. Bu ne? Penciire. Nasıl diyorsunuz? Pencere. Good!..»

«Turkish tebeşir is bad, American tebeşir is good…»

Dolaşıyor öğrenciler arasında: «Sen var söylemek Nurten!»

Nurten kalkıyor, ama söylemiyor birden.

«Sen var söylemek Ahmet: Turkish tebeşir is bad…»

Ahmet ayağa kalkıyor: «Ben var öyle söylemem! It is wrong. The American chalk is bad, Turkish tebeşir is good…»

Öyle pişkin adam ki, buna da «good» diyor. Gülmekten kırılıyor sınıf. Oturdu yerine Ahmet. Kalkıp konuştuğuna pişman oldu biraz. «(Bunlar bizim sinirlerimizi ölçüyorlar, oynuyorlar kedinin sıçanla oynadığı gibi!)» dedi içinden. Sonraki günlerde buna benzer bir iki durum daha oldu, fakat Ahmet gülmedi. «Ahmet Kara is a serious man, ciddi adam!» diye örnek cümleler yazdı tahtaya.

Haşim Yılmaz’m düzenlediği gibi Elwis Carpenter de panolar düzenleyip Amerikan petrol şirketlerinin posterlerini dizdi. Komünizmin kötülüğü hakkında ünlü politikacıların sözlerini astı. Okuyup beğenen var mıydı acaba? Ahmet filan sinirlendiler. Geceleyin Ali’nin oğluyla gelip arka pencereden girdiler, yırttılar ne varsa, yerine de daktilo ile, «Go home dog!» yazılı bir kâğıt asıp çıktılar. Müdür panoların hepsini kaldırttı bu sefer. Yasak etti bir daha pano asılmayacak lise içinde hiçbir duvara. Sınıflar toplanıp karar aldılar, kendi panolarımızın asılması serbest olsun, yoksa direnişe geçeriz!.. Sadece beş altı öğrenci vardı, onlar Elwis’e arka çıkıyordu. Müdürün tutumunu da «tarafsız» diye beğeniyordu. Birdenbire öyle bir birleşme oldu, kızlı erkekli kaynaşmağa başladı ki öğrenciler, o beş altı kişi pıs-mak zorunda kaldı. Ders yılı bitmeden bir ay önce Elwis Carpenter’i aldılar.

Ahmet’in en çok şaştığı, eski olayda olduğu gibi, niçin savcılıktan, polisten adamların gelip soruşturma yapmadığıydı. İstanbul’da üniversite öğrencilerinin ufak çapta direnişleri oluyordu. Kalkıp yürüyorlardı. Onların acaba liselere inmesinden, yayılmasından mı kor-

240

KARA AHMET DESTANI

kuyorlardı? Elwis’in yerine Margaret Miller diye bir bayan geldi. O da Barış Gönüllüsüydü. Sarı saç, yeşil göz, at gibi de uzun bir bayandı. Yirmi üç yaşındaydı. «Sınavlarda soruları bu soracak!» dediler. Bunun öyle siyasal yanı yoktu. Yada vardı, belli etmiyordu. Sıkı ders yapıyor, ödev istiyordu. Zil çaldı mı içerde, çil çaldı mı dışarda. Asıl mesleği öğretmenlik değilmiş ama ona yakın bir dalda okumuş: «Social worker; nasıl derler, sizin toplum hizmetlisi, sosyal hizmet, öyle bir şey! İnsanlarla konuşup anlaşmaktır benim işim…» Öğrencilerin evlerine girip çıkıyor, TÖS lokalinde çay içiyor, gazete okuyor, bayan öğretmenlerin daha önce uğramadığı bu yere birini ikisini sürüklüyor-du; böyle değişik biriydi.

Bir gün sınıftan çıkarken Nurten dürttü:

«Ne oldu arkadaşım, temelli söndü mü ozanlığın? Yazsana bir şiir de buna!»

«Erken!» dedi Ahmet. «Başka bayanlar için yazacağım ilerde!»

Güldü, yere baktı Nurten. Caddeye çıkınca sordu: «Kimin için yazacaksın acaba?»

«Söylemem…»

«Ne olur söylesen?»

«Şimdi kötü olur, vakti gelince söylerim…»

«Ne zaman gelecek vakti?»

«Bilmiyorum ama çok var…»

Ertesi gün, ertesi gün, belki on gün, «Kimin için yazacaksın? Ne zaman söyleyeceksin?» diye sordu Nurten. Ahmet de, «Şimdi söylemem, söyleyemem!» dedi. Sınavlar başladı.

«Sorun değil sınavlar senin için değil mi?»

«Soruları ben mi hazırlıyorum, sorun olmaz mı?»

«Çalışkansın, hem de zeki, bir okusan yeter…»

«Sen zeki değilsin maşaallah, görüyoruz…»

Ne istiyordu da böyle takılıyordu bu kız?

«(Asıl sorun babam!)» diyordu içinden. «(Sanki okulda değil, çok zararlı başka bir işin içindeyim gibi geçti ortam lisem. Bakalım bundan sonra da engel çıkarmağa kalkacak mı Kara Bayram? Bundan sonra da ağı afacan olacak mı evin içi?)» Öteki öğrenciler sınavları düşünürken, Ahmet bunu düşünüyordu. «(Dünyada ne isterdim çıkıp vardım mı eve; atılayım babamın boynuna! Çıkarıp vereyim karnemi.

Kara Ahmet Destanı1

KARA AHMET DESTANI

Dört yanı dağlarla çevrili Karataş, yolları yazın çamur, kışın toz, orada, Yılanlı Belen’in altında bir köy. Gözlerden ırak olduğu gibi, gönüllerden de ırak.

Kurul üyesi Haceli, Aşağı Mahallenin batağından kurtulayım diye köy içine, Kara Bayram’ın evinin önüne ev yapacak oldu. Arkasında Koca Dumlu gibi bir desteği var, Muhtar! Muhtarın arkasında parti. Karakol da ellerinde! Kara Bayram’sa kimsesiz. Ama anası Irazca diklendi. Yaptırmadılar evi.

Irazcagil’in derdi Haceli’den, Muhtardan değildi sadece. Yılanlarla da savaşıyorlardı. Irazca’nın kocası Kara Şali, yılanların kralı Şahmaran’ı öldürmüştü! Şimdi mala cana zarar verip öç alıyorlardı.

Bayram’ı doğdurdu Muhtar. Bayram’ın karısı Haçça’ nm çocuğunu düşürttü. Yılanlar yılanken öç alıyor da, Kara Bayram pısıyordu, hayret! Hiç olmazsa mahkemeye gideceği yerde, düşmanlanyle barışıyordu, yılgınlıktan.

Düşmanlarıysa, yükleniyorlardı. Haceli’nin kardeşi Ömer’le Muhtarın oğlu Cemal, Bayram’ın oğlu Ahmet’i öküz güttüğü derede kirletmeğe kalktılar. Bayram karakola gitti, ama karakol düşmanlarını arkaladı. Üç günde çıkıp geldiler damdan. Köy içinde Bayram’ı bir daha döğ-düler, öldüresiye!’.. Cımbıldak Muhtar, Bayram’ı hastaneye götürdü. Ömer’le Cemal’i de yeniden tutukladılar güya!.. Partiden habire destek geliyordu. Marshall Plam’ndan bir de traktör verip, iyice güçlendirdiler Muhtarı.

Bayram çöktü, bozuldu hastanede. Şehre göçmeğe karar verdi. Kendisi hastaneye işgören, karısı da dikişçi olacaktı. Çocuklarını okula verecekti. Anası Irazca’yı da götürecekti tabii. Ama gitmedi Irazca. öcünden, hıncından kopmak istemiyordu. Gitmedi; ama düşmanların or-

KARA AHMET DESTANI

tasında, kimsesiz evlerde tek basına kaldı. Temelli bozuldu dirliği. Acı düşünceleri, kinleri vardı. Yakacaktı Muhtarın ahırını, samanlığını.

Şehirdeki okulda gün gün aydınlığa çıkıyordu Iraz-ca’nın torunu Kara Ahmet. Kökünün üstünde gür bir umut gibi büyüyordu. Savaşım’ı o sürdürecekti; başka anlamda, ba§ka boyutlarda! Ama onun da yolu yokuşlarla doluydu. Tıpkı adaslarınınki, arkadaslannınki gibi.

Kara Ahmet’in, onunla birlikte hepsinin romanıdır bu. Yazıp koyduk “Yılanların Öcü” ile “Irazca’nın Dirliğinin yanına.

PANTOLON ÜTÜSÜ

İkindi üstüydü. Gün yorulmuştu. Ütünün başındaydı Haçça. Çocuklar öteki odada dersin başında, Bayram hastanedeydi Perşembeyle pazartesileri nöbetçi olurdu. Bugün erken çıkıp gelmişti. Hastanenin işini bitirmiş, evin işine koyulmuştu. Yemek, ekmek, bulaşık… En titizlendiği temizlikti. Ütüye de hevesliydi geleli. Beş yıl geçti, bu yıl alabildiler. Bir ütü, at deve değildi ya, önemsemedi Bayram.

«Ohooo! Ütüye gelesiye sabah olur!»

Hangi sabahları diyordu acaba? Olmuyordu.

Çocukların carını, yakasını ütülemek için komşulara gitmiyordu artık. Kendi önlüğünü, entarisini de ütülüyordu mis gibi. Bayram’ in gömleğini, pantolonunu…

«Bir pontur daha diktirmeli efendiye! Erimiş dizleri. Kıçındaki

de iyi değil…»

Sokak kapısı tıkırdadı.

«(Köyden gelen var heralım!)» diye geçirdi içinden. Camın perdesini aralayıp baktı. Bayram geçti yel gibi.

«Hayrola? Nöbetçi değil miydin sen?»

«Canım sıkıldı, sattım!..»

«Kime; kaça sattın?»

İCARA AHMET DESTANI                                     7

«Sorup durma, Navrumlu Ali’ye sattım. Kendi nöbeti cumaya! Cuma günü köye gidecekmiş. Değişelim dedi. Haggaten sıkılıp duruyordum. Bissürü hasta, iş; iyoldu! Sen ne yapıyorsun?» «Ütülüyorum çocukların carını, senin ponturu…» Sedire koymuştu kıçını, akım var gibi çekti Bayram: «Bak, ütüleme benimkini! Kaç oldu söylediğim?» Ütüyü dikip bıraktı Haçça:

«Ne oluyor sana be? Tutturdun, ütüleme ütüleme! Ne var ütüde? Eller arar bulamaz, sen burun kıvırırsın!.. Benim ütülediğimi beğenmiyor musun yoksa?»

«Beğenmediğimden değil, ütüleme!..»

«Geldin şehre, eller beş günde kuyruğu kulağı doğrulttu, sen beş yılda ütüye alışamadın!..»

«Kuyruğunu da, kulağını da sinkaf edeyim… Ütüleme!..» «Heves güves ütü aldık, ütüleme diyorsun!» «Diyorum!  Benim pontur ütüsüz olacak!..» «Şehir, köyden kaçmağa iyi, adam olmağa iyi değil! Aferim Kara Bayram!..»

«Haçça!..» «Buyuur!..»

«Bak, gözelce Haçça dedim! Eksik fazla konuşup tepemin tasını attırma! Durduğumu2 yerde, ağzımdan da yanlış bir laf kaçırıp gönlünü kırmış olmayım! Ütüleme!..» Haçça’nın elinden çekip aldı, duvardaki çiviye astı pantolonunu. «Ütüleme; böyle giyerim ben! Nedenini de sorup durma! Nedense neden? Bana güvenin yek mu? Nedensiz iş yapar mıyım? Geldik şuraya, ayak uyduralım. Köyde uyduramadık, şehirde uyduralım. Vardığın yerin demiş elin oğlu gözleri korse sen de birini yumuver…» Yükseltti sesini: «Çeşit çüşüt oldu hastanede personel! Bir Navrumlu Ali var değişmeyen.’Ötekiler hem de at gibi koşarak, cet gibi uçarak değişip gittiler. Sen de o hastanedesin, haberin yok! Aşağıda duymuyor musun yukarlarda olanları? Daşduraklı Hilmi kontrol kurdu üstümüzde. Bizim hastanenin namaz abdas  çavuşu.  Herif  nurcuların köyünden.   Alay ediyor,  ettiriyor: “Oooo Bayram Efendi!   Ponturunun ütüsü neden hiç bozulmuyor? Neden olacak, namaz kılmıyorsun. Eğilip doğrulmuyorsun, diz çök-

8

KARA AHMET DESTANI

müyorsun!” Bir, iki, üç! Kafamı sinkaf ediyor her gün. Köyde savaş, şehirde savaş, savaştan bıktım Haçça! Siktiret ütüleme…»

Irazca’nın yaptığı gibi ellerini kalçalarına koydu Haçça:

«Bak heleee!..» dedi. «Şu bildiğimiz Arap şey mi yapıyor bunu?»

«Evet, biraz Arabımsı…»

«O mu alay ediyor, ettiriyor?»

«Başı yerde yürüdüğüne bakma caddede! Hastanede arı gibi so kar, kedi gibi tırmalar, it gibi ısırır dürzü!»

«Sen de yılıyorsun?»

«Canım, yunuyorum da, ne lüzum var cenge?»

Ellerini çözdü, gelip Bayram’ın başına koydu:

«Aferim Kara  Bayram!  İyi basılmışsın!..»

«Basılmak değil Haçça! Esas bozukluk yukardan. Herif nurcu. Personel Şefi olacak Salim Sarı kavatı da nurcu. Onun gölgesinde dediğini yaptırıyor. Sen de orda çalışıyorsun, ben de. Bakarsın yarın kulağına bir şey fısıldar; gideriz güme! Bizi alan Başhekim gitti. Ahmet Bey’in adını çıkardılar solcu. Etkisizleşti tüm. Başhekim yardımcısı Namık Bey onlardan. İstedikleri ayarı veriyorlar koca devlet hastanesine. Onun için, gelmeden geleceği görüp tedbirli^ yürümek iyi değil mi? Bazen oturuyoruz hastabakıcıların odasına, herifçoğlu soruyor: “Köydeyken kılar miydin?” “Eh işte, cumaları kılardım arada!” “Cumaları; o da arada! Ya vakit namazlarını?” “Onları kılmazdım.” “Hiç mi kılmazdın?” “Hayır…” “Cami mi yoktu, hoca mı yoktu?” “Vardı cami, hoca!” “Su mu yoktu, abdes mi akmıyordun?” “Su da vardı!” “Neden kılmazdın?” “Yahu, keyfimin kâhyası mısın?” diyemiyorum, herif zıddolacak. İlyaslı Hacı gibi, Gebremli Tevfik gibi, ondan yana arkadaşlar da var. Bir bela çıkarmayalım durduğumuz yerde diye susuyorum. Bahusus kötü şey değil dediği. Dışarda taş kır, buzlu günlerde yer sil, yada her sabah cimnastik yap demiyor, namaz kıl diyor sadece. “Namaz borcun!” diyor. Yedi yaşında başlar-mış yükümlük. Yedi değil, on yedimde bile kılmıyordum ben! Hatta yirmi yedimde! Doğruldu otuzu geçti yaşımız; bir gün önce hizaya girsek kötü mü? Daşduraklı Hilmi diyor: “Hem yenileri kılacaksın, hem borçları! Borcun borçtur bitesiye! Belki sünnetleri siler cenabal-lah. Farzları kılacaksın!” Böyle böyle kafamı sinkaf ediyor her gün. Pontura da bunun için taktı: “Namaz kılsan dizin çıkar!” Eee, sen de

KARA AHMET DESTANI                                     9

ütülüyorsun, herif bakıyor biz gene kılmamışız, yeniden başlıyor…»

Gitti duvardaki pantolonu aldı Haçça:

«Neyse!» dedi. «Ben gene ütüleyim. Ayağındakini giyer gidersin hastaneye. Bunu komşulara oturmağa gittiğimizde giyersin. Zaten ütü tutan kumaş mı?»

O sırada ezan okunmağa başladı Karasenir Mahallesi’nin yeni yapılan minaresinden. Sonra Üçdibek, Oluklaraltı, Delibaba, Gazi Mahallesi’nin ezanları eklendi. Usulca kalktı Bayram. Çıkardı ceketini, çorabını. Sıvadı kollarını, çemredi paçalarını:

«Bir abdescik alıp ikindini kılayım!» dedi. «Bu da yazılmasın borca! Bir uçtan eksiltelim, kabartacağımıza! Leğeni getir bakalım…»

Bir gülecek oldu Haçça. Sıkıntılar içindeydi kocası. Büyük korkular girmişti karnına. İşten atarlarsa bir daha giremem diye ödü sı-dıyordu. Görüyordu eli boş dolaşanları, iş arayanları.

«Haydi Haççaaaa; çabuk!..»

Pantolonu bezin üstüne bırakıverdi, ütüyü de yeniden dikti, koştu. Leğeni ırbığı aldı dışardan. Kapının kıyısındaki çividen peşkiri aldı, «Buyur madem!» dedi kocasına.

«Bis…millââ…hirrahmaa…nirrahiiim!» çekti Bayram. İçinden içinden okumağa, elini kolunu, boynunu kulağım üçer sefer yıkamağa başladı. Başına mes verdi. Ayaklarına geçti. Bitirip kalktı, peşkiri aldı karısının elinden. Sildi kuruladı kollarını, ellerini. «(Şimdiye kadar olan kusurlarımızı hoşgör, simden sonra işleyeceklerimize de engel ol gözel Allahım!)» dedi. Haçça’nın verdiği namazla’yı serdi. Ellerini göbeğinin altına bağladı: «Durdum divana, uydum Kur’an’a! Niyyet ettim sekiz rekât ikindin namazına!» dedi, ekledi ardından: «Dört rekât da geçmiş borçlarımın farzlarından ödemeğe!..»

Haçça, leğeni ırbığı dışarı çıkardı, dudun dibine döktü Bayram’ in abdes suyunu. Dönüp geldi, ütünün başına…

TANRININ HUZURUNDA

Hem kılıyor, hem düşünüyordu Bayram. Bazen yanılıyor, okuduğu duayı baştan alıyordu. «Borcun iyisi vermek, derdin iyisi ölmek!» diyordu Daşduraklı Hilmi. «Ne kadar borcun biriktiğini hesaplamağa benim bilgim yetmez. Onu Delibaba Camisi’nin hocasından soracaksın. Yenice Mahalle’nin hocası İlhami Hafız gelip gidiyor hastaneye, ondan soracaksın. O hesaplayacak kaç bin milyon rekât birikti. Başka kusurların varsa onları bağışlayabilir Allah. Namaz borçlarını asla! Burda kılmazsan, orda kızgın sacın üstünde kılacaksın. İyisi mi rekât rekât öde burda…» Düşünüyordu Bayram: «(Benimki ödemekle bitmez!”Sonra karını kızını, dur bakalım kaç çocuğun vardı Bayram Efendi?” “İki oğlan, bir kız!” “Yaşları?” “Oğlanın biri on dördüne girdi, kız on iki, ufak oğlan on!” “Kılıyorlar mı?” “Hayır! Anam Irazca’nm damarı var onlarda! Kolay kolay namaz kılmazlar!” “Hepsinin kılması gerekir Bayram! Ara sıra Ulu Cami’ye uğrasan, Tahir Hoca neler anlatıyor, kulak versen ya! Hiç olmazsa Gazi Camisi’ne uğra, caddenin ağzında, yeşil badanalı, oranın imamı Mehmet Hafız da iyidir. Yarın yerin altına gireceksin. Sorgu var. Ne cevap vereceksin? Allah çok çok kerim vede rahimdir ama sen de görevini bileceksin biraz. Köy yerinin en büyük dâvası cehalet! Bahusus Atatürk’ tü, Halk Fırkası’ydı, İsmet’ti, çok gevşettiler diniyeyi. Bu yüzden boşvermiş olabilirsin. Ama burada doğrultacaksın yolunu…” Benimki doğrulmaz! Bu kadar borç da ödenmez!.. Ben kılarım kılmağa, ama Haçça dünyada kılmaz! Zorluk bende değil, onda! Onu nasıl soka-

KARA AHMET DESTANI

11

cağım yola? İkincisi, çocuklar. Ahmet Efeye nasıl diyeceğim oğlum namaz kıl? Anası fırlar hemen: “Dağıtma çocuğun zihnini, okusun bırak!” Şerfe kancığı bile okuyacağım diye tutturuyor. Sözcük sözcük soktu hepsinin kafasına okumak iyi hünerdir. Buldun iyi hüneri! Görüyoruz okuyanları. Neyse… Ufak Osman’a bari şimdiden egemen olup sözümüzü geçirmeli. Vede karıya kıza söyleyip, efendime söy-leyim, başka çaresi yok, derdin iyisi ölmek diyor herifçioğlu, neyse, bak gene karıştırdık! Neyse! Nerde kalmıştık?) Dönüp besmele çekti, baştan aldı duasını. «(Hem sonra biz, her koyun kendi bacağın- • dan asılır sanıyorduk, asla asılmıyormuş! Kocadan soruluyormuş ka-rınınki. Babadan soruluyormuş evladınki. Onların da sorumlusu oluyorum bu durumda. Ben kendi borçlarımdan korkuyorum, onların-kine nasıl cevap yetireyim? Söylerim bir dengine getirip: «Haçça, Ahmet, Şerfe, Osman! Haydin bakalım, yol şu, yön bu! Başlayın namaza!” Söyleyip doğru yolu göstermezsek kabahat bizim…)»

Geldiklerinin ikinci yılında, Navrumlu Ali’nin öncülüğüyle bu yeri almışlar, önce tek göz; sonra ikinci gözü ekleyerek, iyi kötü bu tüneği yapmışlardı. Gene Ali’nin öncülüğüyle belediyenin, karakolun adamlarına gerekli paraları yedirmiş, yıkımdan kurtarmıştı yuvasını. Yer de Allahtan, Alinin Velinin değil, hazinenin çıkmıştı, ardını arayan olmadı. Bir küçük taktuk odası daha eklediler geçen yıl. Bir göz daha ekleyebilirlerse…

Bayram düşündü namazın arasında: («Köyden gelip giden de eksik olmuyor canım! Koskoca Ağali geldi birinde. Babamız yerinde adam. Dünya iyiliğini gördük. Yatacak yerimiz yok emmi demek ayıp değil mi? Ekiz İsmail çıkıp geldi. Bahusus herkes bizi burda iki koldan dünyanın parasını kesiyoruz biliyor. İyisi mi, bir göz daha ekleyip, konuk geldiğinde, iki kat yatak serip, “Buyrun arkadaşlar, sıkışık mıkışık, kusura bakmayın!” demeli icabında!..)» Ekleyecek yeri de vardı. Bahçesiyle filan yarım dönümü aşkındı tuttuğu evyeri. İki ev ötede Navrumlu Ali’nin kondusu. Yanyana olsa daha iyiydi ama ancak burasını bulabilmişlerdi!

Öteki odadan Osman çıkıp geldi. Ardından Şerfe. Yel gibi girdiler. Baktılar babalan namazda, fısıltıyla analarına sokuldular:

«Sokağa gidelim mi anaa, oynayacağız?..»

«Gidin anam! Oynayın akşam olmadan…»

12

KARA AHMET DESTANI

İşitti, kızdı Bayram: «(Bak şuna! Sıpası sokağa gidelim mi diyor, anası gidin oynayın akşam olmadan diye sırtlarını sıvazlıyor! Neyse…)» dedi bıraktı.

«Ahmet abim durmadan sıkıştırıyor anaaa!.. Derse çalışın çalışın! Çalışıyoruz ama olmamış diyor…»

«Olmamıştır gözel yavrum! Ahinizin dediğini yapın…»

Şerfe’yle Osman fırladılar. Bayram, dersle oyun arasındaki çocukların namaza ne kadar uzak olduklarını düşündü. Ahmet girip geldi o sırada:

«Kolay gelsin anaa…»

«Sağol yavrum, bitti mi dersin?»

«Benimki bitti, çok oluyor! Şerfe’yle Osman’ınkilere baktım biraz. Tembel bunlar yahu ana!..»

«Sen ahilerisin gözel yavrum, gösteriver…»

«Gösteriyorum ama, içlerinden gelmiyor! Şerfe azcık iyi de, Osman haylaz! “Yazını düzelt abim!” diyorum, “İyi benim yazım!” diyor. Biz boşa konuşuyoruz. Yazı insanın aynasıdır diyor öğretmen…»

Bayram düşünüyordu: «(Hep o solcu öğretmenler değil mi sebep? Hep onlar bulandırmıyor mu çocukların kafasını? Diyorlar mı hiç namaz şu, İslamlık bu! Dedikleri, “Suna topu tut, Ali topu bana at!” Sırf babanın söylemesiyle olur mu? Okula yolluyoruz, niçin? Biraz da onlar sıkıştıracaklar. Vede anaları böyle salıvermeyecek sokağa! Dersin bittiyse namazlığa çalış! Bilmiyorsan öğren! Al abdesini, kıl namazını… Neyse…)»

Haçça:

«Git istersen azcık da sen dolaş!..»

Cık etti Ahmet: «Nereyi dolaşayım?»

«Belediyenin önüne git. Sınamalara bak, ne oynuyor?»

«(Akıllı bir ana bunu söyler mi? Bundan birinci zihin dağıtmak olur mu? Biz adam olmayınız!..)»

Ahmet, yan gözle süzüyordu babasını. Haçça^ kocasının pantolonunu ütüleyip bitirdi. Çocukların basmayacağı bir yer aradı; duvarın dibine koydu öylece. Ahmet dikiliyordu. Bayram, dudakları kıpır kıpır, yatıp kalkıyor, uzatıyordu namazını.

«(En önemlisi de bu oğlanın okulu! Bitiriyor beşi! Ben desem bir hoca yanına verelim, direm direm direnir anası olacak. Desem

KARA AHMET DESTANI

13

okutmayalım, okuyanların ne boka yaradığı belli! Evin içinde isyan çıkarır, yatıştırmak ölüm olur… “Çıraklığa verelim!” Kessen he demez. Böyle ası karı yoktur dünyada! Neyse…)»

Kaldığı yerden sürdürüyordu okumasını. Selam verdi sonra. El kaldırıp dualarına başladı:

«Hayırlı evlaat, hayırlı avraat, hayırlı devleet!.. Şu Haçça’ya da azcık akıl fikir ver yarabbii! Oğlanın kızm geleceklerini hayırlara yönelt yarabbiii!.. Düşmanların şerlerinden, şeytanların şerlerinden, vede yükselmemizi çekemeyenlerin kuru iftiralarından bizleri esirge yarabbiii, yarabbi, yarabbiii!..»

Ahmet, göz göze geldi anasıyla: «(Ne oluyor böyle buna? Ner-den çıktı bu uzun uzun namazlar, derin derin dualar, ana?)»

Açık vermeyen, kocasının kötülüğüne olmayan bir tavır takınmayı uygun buldu Haçça. Ciddi ciddi baktı oğlunun yüzüne. On dördünde, iri kemikli, karayağız, gözlerinde kötülüğün izi tozu bulunmayan bir çocuktu. Kocaman kocamandı aklarının ortasında gözleri. Sesi kalınlaşmış, bir uçtan da bıyıkları doğrulup gelir, sakalları çı-kası olmuştu. Köyde öküz güttüğü derede başına gelen olayın etkileri silinmişti. Sağlıkla bakıyordu önüne. Mutlanıyordu Haçça.

«Haydi biraz dolaş anam, açılsın zihnin! Yorulmuşundur koca sabahtır! Ne filim oynuyor bak gel! İyi bir şey varsa akşam git. Belki baban gönlü olur, beraber gideriz, haydi…»

«(Sordum Yenice Mahalleli İlhamı Hoca’dan: “Ne olacak bizim geçmiş namazlar?” “Sünnetlerini siler belki amma, farzlarını asla , silmez Cenaballah!” dedi. Şimdi her namazda geçmiş namazlardan birinin farzını kılsam, yirmi yılda bitermiş benimkiler! O kadar da yaşar mıyım bilemem ki!)» Ellerini yüzüne çaldı, ama namazla’nın üstünde hâlâ düşünüyordu: «(Benimki çok mok, kolay gene. Ben kendim yola girmeğe girerim de; bir içsavaşa yol açmadan karıyı kızı nasıl sokarım? Oğlanın yönünü nasıl çevirebilirim İslamiyete? Vede hastanede Daşduraklı Hilmi’nin alaylarından nasıl korunabilirim? En önemlisi, işten atılmaktan nasıl sakınabilirim? Vede yaşamın cefası belli, işten atılırsam, haşa huzurundan Cenaballah, bu şehrin ortasında ne bok yerim?)»

Ellerini yüzünden indirip kalktı. Kırk yıllık namazcı gibi sapır

14

KARA AHMET DESTANI

sapırdı hâlâ dudakları. «İslah eyle yarabbii!.. Akıl fikir ver yarab-bii!.. Bağışla yarabbiii!..» deyip duruyordu.

«(Bu adam dinci olup çıkmış, haberimiz yok!)» dedi Haçça içinden. «(Dinci olup çıkması bir şey değil, başımıza ekşimese! Çoluk çocuğa bun vermese!..)»

Bayram, geçti sedire, oturdu: «Eee, nasılsın bakalım Ahmet Efe? Nasıl dersler? Okul bitiyor bu yıl ha? Bacın Şerfe de bitiriyor…»

«Bitiriyor babası çok şükür!» dedi Haçça.

«Haggaten, sayılı günler, dediği gibi ataların, tez geçti!..»

«İlerisi de böyle geçer işallah, takılmadan, kalmadan…»

«Bak Haçça! Bak Ahmet! Bundan sonra siz de namazlarınızı kılacaksınız! Şerfe’yle Osman da kılacaklar. Borçlanıp durmanın lüzumu yok. Yaşlarınız varacağı yere vardı. Nefsime ben, zindan karanlıklarda geçirmişim yıllarımı. Dağlar kadar borç yığmışım. Siz yığmayın asla! Yığdıklarınızı ödeyip tüketin bir an önce!..»

«(Allah Allaaah!..)» diye içini çekti Haçça. «(Korktuklarım geliyor başıma, Allah Allaah!..)»

«Namaz kılmayı biliyor musun Ahmet?»

«Biliyorum! Din dersinde öğrendik…»

«Kılıyor musun? Hiç kıldın mı?»

«Kıldım ara sıra…»

«Hiç görmedim ya?»

«Sen hastanedesin.»

«Bundan sonra her gün kılacaksın. Göreceğim!»

Akları büyük gözlerini boşlukta dolaştırdı Ahmet.

«İşittin mi? Tamam mı evladım?»

«Tamam, tamam!..» dedi Haçça ondan önce. «Daşduraklı Hilmi’nin masallarını haggat sanıp bun verme bize Bayram! Kılar, kılmaz, serbes bırak çocuğu! Senin benim bildiğimi o da bilir… Köyde bunların hiçbiri yoktu, burda nerden çıkardın?»

«Asla serbes bırakamam! Onun sorumlusu benim. Senin de sorumlun benim. Söylemezsem görevimi yapmamış olurum…»

«Aferim! İyi yapıyorsun görevini!..»

«Beğenmedin mi? Atalık görevimi yapıyorum!..»

«Bir de evlatlık görevini yapsan! Kaç yıl oluyor, anan orda! Bir yönünü dönüp varmadın! Görüp gelmedin ne yapıyor, nasıl?..»

KARA AHMET DESTANI

15

İçinden sabır çekti, öfkesini bastırdı Bayram:

«O iş başka, bu iş başka! Av yarenliğiyle gön yarenliğini boşa karıştırıyorsun. Gitmem köye. Kendi nefsime gidersem eşşeğim. Gidersem boş olsun kanm. Asla gitmem. O gelsin evladını torunlarını özlüyorsa…»

«Hm gelsin! Nasıl gelir?»

«Ondan paçal kocakarılar geliyor!»

«Herkesin durumu kendine göre…»

«Neyse, bırak benimle tartışmayı, çarpışmayı! Dediklerimi yap sen! Namazlarını kılacaksın bundan sonra. Oğlan da hocaya gidecek. Soracağım Daşduraklı Hilmi’den. Hangisi uygunsa onun yanma katacağım. Hem diniyesini ilerletecek, hem hocalık öğrenecek. Yerin altını üstünü biliyor hocalar. Hemi de, Kur’an okuduk, Mevlüt okuduk, doğanlara ad koyduk, ölenleri yıkadık derken, ücret bahşiş dünyanın parasını alıyorlar. Hocalık beleş yaşam! Hastanede görüyorum İl-hami Hocayı, kimi sağ cebine koyuyor, kimi sol cebine…»

Ahmet, ellerini başına koydu, dirseklerini dizlerine dayadı, sustu öylece.

«Bayram! Biraz bana bak bakayım sen! Köydeyken, tâ Aşağı Mahalle’deki Beytullah Hocaya dayanmazdı ruhum, burda burnumun dibinde sen mi bittin yoksam? Namaz abdes diye sıkıştırma bakalım bizi! Hem de hoca yanı şu bu diye sıkma benim canımı! Hoca yanına filan veremem, okuyacak benim yavrum! Hoca yanına verip ölü yuyucu yapamam, haberin olsun!..»

Ellerini birbirine çarpıp açtı Bayram:

«Düşündüğüm başıma geliyor! Bir avrat bu Haçça gibi zır cahil olursa, doğurduğu sıpanın yanında kocasına böyle konuşur! Bizde kabahat. Haçça Haçça diye çok yüzledik…»

«Ne oldun, nasıl değiştin, eskiden böyle değildin?»

«Değiştim, çünkü bilmediklerimi öğrendim!»

«Eh, azcık daha öğren, azcık daha değiş! Kaç yıldır içimde mayalanıp durur, gömbe gibi bir özlemdir: Kaymakam okuluna gidecek Ahmet! Ya kaymakam, ya doktor olacak. Ölü yuyucu olmayacak…»

«Haha haha!..» diye güldü Bayram. «Konuşursun cahilane! Hiç senin benim çocuğumu kaymakam, doktor yaparlar mı? Onları kendilerinden yapıyorlar, gözünü birazcık açıp görmedin mi?»

16

KARA AHMET DESTANI

«Köyden göçüp gelirken böyle demiyordun, ille kaymakam yapacağım diyordun?»

«O zaman bilmiyordum, kolay sanıyordum!» «Gene kolay! Çalışır benim oğlum. Ben de çalışırım. İsterse sökülsün tırnaklarım, hastaneden gelir asker giysileri yıkarım… Muradın elinden ne kurtulmuş?»

«Direşiyorsun benimleeen! Ne olur okumasa? “Okuyanlar gayet itaatsiz, hem de ası oluyor ana babasına!” diyor Daşduraklı Hilmi. Bir süre hoca yanına gidip gelsin, itaat şu bu öğrensin, sonra terzi yanına katalım, esnaf olsun! O da mis gibi, kolay kazanç, oturduğu yerden; vede beleş yaşam…»

«Şerfe’yi ver terzi yanına! Ahmet kaymakam olacak…» «Canım Haçça! Şerfe ev kızı! Benim kaygım Ahmet…» «Yalnız senin kaygın değil; Ahmet okuyacak!..» «(İslah olacak hallerden çıkıp gitmiş! Temelli azmış, yozmuş bu avrat! Belimizden inme oğlumuz da domaştı, kara taş gibi susuyor, Allah hayır versin bakalım…)»

MESTAN HOCA OKULU

Bir het hüt, det düt gelip doldu evin içine. Siner dirlik uçup gitti. Bayram’ın işe gitmediği saatlerde boyna kavga oluyordu.

Derin düşüncelere dalıyor, ne diyeceğini, ne yapacağını bilemiyordu Ahmet. Bir bela, yuvarlana yuvarlana üstüne geliyor; görüyordu, ama nasıl savuşturacağını bilemiyordu. Babasının, «Namaz kıl!» demesi değildi asıl sorun. Onca dua vardı bildiği. İki üç daha öğrenir, kılardı. «Bırak ileri okulları, bir hoca yanına gir, hoca ol, hocalık beleş yaşam!» demiyor mu, suları vuruluyordu.

Bayram üşenmeden kalkıp gitmiş, Kozlucalı Mestan Hocayı bulmuştu Bağlar Mahallesi’nde! Anlatıp yalvarmıştı: «Bir oğlum var, yüksek zekâlı, al yanına okut, adam olsun aman Hocam!..» demişti. O da, «Getir göreyim, kavrayışlı ise okuturum!..» demişti.

Ahmet biliyordu Bağlar Mahallesi’ni. Arkadaşlarıyla göle gitmişti bir gün. Şehrin dışında, köy gibi bir yerdi. Evlerin önü ardı gübrelikti. Kırmızı yüzünün alt yanını dolduran sakallarıyla iri yarı bir adam görmüştü, geniş bahçenin köşesindeki heladan çıkıyordu, belki oydu Mestan Hoca. Elini filan yıkamadan, ırbığı iğdenin dibine koydu, gitti beli aldı, tükürdü avcuna, çalışmağa başladı. Sebze arıklan yapacaktı bellediği yeri belki. Bir girerse yanına, bir kaptırırsa yakasını, nasıl kurtulurdu? Hem de neye yarardı bin umutla dolu geleceği, bin bir düşle bezeli yaşamı?..

On gün kalmıştı derslerin bitmesine. Sonra sınavlar başlayacaktı.

«Şehirde bitip tükenmez işler mi var? Sınavlar biter bitmez baş-

18

KARA AHMET DESTANI

larsm Mestan Hocanın yanında derse! Başlamak bitirmenin yarısı. Erken başlarsan, erken bitirirsin. Kuran-ı Kerim’i ezberledin mi hatim duası yaparız. Geçersin milletin önüne, namaz kıldırır, öğütler verirsin. En istediğim nedir biliyor musun? Böyle bir hocanın babası olmak! Anana bakma sen. Anan kaymakamlık diyor. Onu bir zamanlar ben de istiyordum. Köylük akıllarıydı onlar. Cahillik kötü ne olsa. Hem de kaymakam olmayı kolay sanıyordum. Nerdeee? Bir tane var mı yoksullardan bu okullara tırmanmış! Bu okullar, gideri çok okullar! Süreleri uzun. Bizimki kısadan olmalı. Eğebileceği dala heveslen-meli insan. Fazla yükseğine bakma Ahmet. Bugün şehirde oturduğumuza bakma. Ne olsa yoksuluz. Şehirliyiz filan deye şişinmenin yaran yok…»

Ahmet’e göre asıl cahillik buydu. Yoksul da olsa, yaparım dedi mi yapardı insan. Tanrı, daha yola çıkmadan pes eden yılgın insanların değil, gideceği yere tutkuyla yürüyen, kararlı insanların yardımcısıydı asıl. Böyle insanların karşısına, parası bol, eli açık insanları da çıkarırdı gerekirse. Nice varsıllar vardı çocuğu yok, yada çocuğu var, zekâdan yaya. O varsıllar, yanlarına almak için, tıpkı Ahmet gibi gözlerinden zekâ fışkıran yoksulları arıyorlardı. Bunlardan biri Ahmet’e rastlayamaz mıydı? Kuru bir rastlantı olmayacaktı tabii bu. Ahmet’i sevip beğenip Tanrı ayarlayacaktı bu rastlantıyı. Bunun için babasının dediği namaz işini Ahmet de gerekli görüyordu, ama Tanrının hoşuna gitmek için kesin bir zorunluk değildi namaz. Tanrı namaz kılınmasını isterdi ama sadece bir borçtu o. Tanrı insanın amaçlarının doğru olup olmadığına, davranışına bakardı. Ahmet okumayı sadece kendisi için istemiyordu. Anasına kardeşlerine yararlı olacaktı, ama en çok da, köyüne koşacaktı okuyup büyük adam olunca! Başta köyünün yoksulları olmak üzere, öteki köylerin yoksullarına destek olacaktı. Hele bir ilçenin kaymakamı olduğunda yok mu, kulüpte kasabada hiç oyalanmayacak, köylere koşacaktı. Tarlalarda yoksulların yanma varacak, «Kolay gelsin! Ne gibi dertleriniz varsa söyleyin hepsini gidereyim!» diyecek, yoksulların yanında yer alacaktı. Muhtardan, kuruldan bir yakınmaları olup olmadığını araştıracak, olanları içtenlikle dinleyecekti. Muhtar yada kurul üyelerinden biri bir yoksula, bir dula kötü mü davranıyor; hemen, «Gel buraya!» diyecekti. Önce tatlılıkla öğüt verecek, etkisi olmazsa, çat, çut, iki sağma, iki

KARA AHMET DESTANI

19

soluna, terbiyesini yapacaktı. Karakolları ansızın basacak, onbaşıları sık sık denetleyecekti. Onbaşılardan, yoksulları tutacağı yerde varsılları tutan oldu mu, derslerini verecekti. Kavrayışlı, zekâlı çocukların okumasına yardımcı olacaktı. Beğene beğene bir kalacaklardı köylerde: «Yahu nasıl kaymakam, hangi ana doğurmuş?» diye soracaklardı. Zaman zaman yanına alıp gezdirecekti anasını. Çok saygı gösterecekti ona. Anlatacaktı ki işte beni bu ana doğurdu. Sonra anasının da beğeneceği bir yoksul kızıyla evlenecek, böylece onun yazgısının değişmesine yardım etmiş olacaktı. Her okumuş birer yoksul kız alsa, Türkiye’de yoksulluğun beli kırılırdı. Böyle güzel düşünceleri olan ¦bir çocuğu niçin desteklemesindi Tanrı? Bunu desteklemeyecek de kimi destekleyecekti? Kim vardı kendinden daha iyi, daha kusursuz? Bu yüzden hiç duraksamadan, bocalamadan, ortaokulun kapısına dayanmalı, bütün akimi, zekâsını kullanarak öğretmenlerin anlattıklarını öğrenmeli, sınavlarda en dolgun notlan alarak liseye geçmeli, orayı da bitirip hangi okulsa kaymakam okulu, tutmalıydı yolunu. Doktorluk fazla etkili değildi. Anasıydı doktorluğu aklından geçiren…

«Kalk Ahmet!» dedi babası. «Gidiyoruz!»

Akşamın aşını keşini hazırlıyordu Haçça.

«Yeni pabuçlarım filan giy!» dedi, tuttu Ahmet’in kolundan. Biraz bekledi pabuçlarını bulup taksın ayaklarına.

İstasyonun oradan, demiryolunun üstünden, vagonların arasından geçip günbatıya yürüdüler. Anlamıştı Ahmet nereye gittiklerini. «(İyi!)» dedi. «(Birkaç gün giderim, sonra gitmem!..)»

Babası önden gidiyordu. Ahmet, öne kendi geçse de Mestan Hocanın evini bulabileceğini sanıyordu. Gördüğü evdi; tamam! Ama o eve varınca sağa saptılar! İki katlı başka bjr evin önünde durdular. Köylerden gelen hocaların hepsi bu yanlarda mıydı yoksa? Avlu kapısını saygılıca açtı babası, girdiler. Orta yaşlı bir kadın, kucağındaki kuluçka tavukla kümesin önüne yürüdü.

«Mestan Hocayı mı aradınız? Göstereyim!» dedi.

Geniş bahçenin her yanı işlenmişti. Kimi yerde ağaç, kimi yerde sebze tavaları vardı. Bir tahta kapıyı açıp evin önünde durdular. Tavuğu kucağından bırakmıyordu kadın. Kapı açılınca yukardan sesler gelmeğe başladı. Bir boşlukta durup merdiveni gösterdi:

20

KARA AHMET DESTANI

«Yukarda; çocukları okutuyor!» Baba oğul pabuçlarını çıkardılar orada.

Kinin boyasıyla tahtaları sarartılmış merdivenlerden önde Bayram, arkada Ahmet çıktılar. İkinci katta, kilim keçe kaplı tahtalıkta durdular. Dinlediler seslerin geldiği odayı. Bir arı kovanının içinden, yada değirmenin domuzluğundan geliyor gibiydi sesler. Kapıyı tıklattı Bayram. Ahmet, geldikleri bu yerin nasıl bir okul olduğunu anlamağa çalıştı. Okuduğu derslerde, ders kitaplarında bunların çok öncelerden tarihe karıştığı söyleniyordu. Yaşam başka, kitaplar başkaydı demek. Kapıyı bir daha tıklattı Bayram. Çarka vuran suların bir düzlükte giden sesi. Yada çıktıkları seferden çok yüklü dönmüşlerdi işçi arılar. Çok sesli bir iniltiydi duyulan. Bayram, usulca açtı kapıyı. Girdiler. Geniş bir odaydı. İki penceresi vardı. Biri bahçeye, biri gölün ötesindeki Koca Dumlu’ya bakıyordu. Ak bulutların altında çöküp duruyordu koca dağ. Köşede, yün döşeğin üstünde oturuyordu Mestan Hoca. Çocuklar yerde, kilimin üstündeydiler. Altı oğlan, iki kızdı hepsi. Kızlar başîannı örtmüşler, eteklerini sımsıkı kapatmışlardı. Yenlerini de adamakıllı uzatmışlardı. Ne saçları görünüyordu, ne topukları. On üç, on dört yaşlarındaydılar. Başlarını eğmişler, okuyorlardı sırayla. Oğlanlar diz çökmüşler, biraz önlerindeki kitaplara, biraz Mestan Hocaya, biraz da kızlara bakarak dinsel öğrenim görüyorlardı.

«Hoşgeldin oğlum! Ramazan mıydı adın?»

«Sağol Hocam, Bayram’dı…»

«Bu da oğlun mu, yanındaki?»

«Oğlum. Gölgende okuyup hoca olacak…»

«Aferim! Muvaffak olur inşaallah! Adın ne evladım senin? Gel bakayım şöyle yakınıma!..»

İşitmemiş gibi sustu Ahmet.

«Hiişt Ahmet, adını soruyor Hocafendi!..»

Eğdi başını, sustu gene.

«Yaklaş bakayım, çocuğum!..»

Yaklaştı, dibinde durdu Hocanın.

«Diz çök şuraya!» yeri gösterdi.

«Oğlum senin kulağın işitmiyor mu?»

Çökmedi. Öyle baktı, bakındı

KARA AHMET DESTANI

21

«Ahmeeeet!..» Canı sıkıldı Bayram’m, bağırdı. «Ahmet diyorum!..» Mahcup oldu. Elini kaldırıp çarpacaktı az daha. Yakışık almazdı Hocanın huzurunda. «Kulağı işitir Hocam, ama biraz sıkılgandır. O yüzden dili tutuldu yüksek makamında…»

Mestan Hoca, elini Ahmet’in omzuna koydu, bastı. Ahmet çöktü. Boynunu başını okşadı hafif hafif. Ensesini kaşır gibi yaptı. Yüzüne, yanaklarına götürdü elini. Ateş almış yanıyordu Ahmet. Nar çiçeği gibi allanmıştı her yanı. Durgun, ne düşündüğü belli olmayan bir görünümdeydi çocuğun gözleri. Bayram, çok istiyordu şu iş düşündüğü gibi sonuçlansın. Oğlu herkesin saygı duyduğu bir hoca olsun. Ama böyle hocanın önüne gelir gelmez donuklaşan çocuk o şansı baştan yitiriyor demekti.

Yoksa kasıtlı mı yapıyordu?

«Ahmet! Öp oğlum Hocanın elini!..» Ahmet’in eğilip öpmesini beklemeden, aldı Hocanın elini, kendisi öptü, gene yerine bıraktı saygılıca. «Haydi, sen de öp babam…» dedi.

Hayır, ses çıkarmıyordu Ahmet. Ses çıkarmıyor, sadece bakıyordu Hocaya, kızlara, oğlanlara. Duvarda Kuran-ı Kerim torbaları asılıydı. Çiçek nakışlarıyle süslü beyaz Amerikanlardan yapılmıştı torbalar. Tahta tavan bir tür toprak boyayla boyanmıştı. Eski cami süslerini andırıyordu. Hoca da bir köy camisinde cuma namazları kıldıran hocalara benziyordu. Siyah cübbe giymiş, kuşak kuşanmış, bol donunun içinde oturuyordu. Sarığı başındaydı. Çipil gözlerine tel saplı gözlük takmıştı. Sakalını da beyazlatmadan salmıştı.

«Köyün neresiydi Bayram Efendi?»

«Karataş Hocam. Uzaktır biraz…»

«Duydum adını. Ortaköy’e yakın…»

«Evet, Sayın Hocam…»

«Verimli köy mü?»

«Pek verimli sayılmaz Hocam…»

«Hiç okuyup hoca olmuşunuz var mı?»

«Bir Beytullah Hoca var ya, dipli bilgisi yoktur…»

«Bir hoca yanında okuyan filan?»

«Yok Hocam, asla yoktur…»

«Ahmet miydi oğlunun adı?»

«Ahmet’ti Hocam, ömrün uzasın!»

22

KARA AHMET DESTANI

«Allah kısmet ederse Ahmet Efendi okuyup Karataş’ın hocası olabilir. Bakın anlatayım: Benim de bilgim dipli değildir. Neden değildir? Çünkü Tanrının bilimi sonsuz bir deryadır. Onun damlasını, idrak etmek bile fani ömrümüze sığmaz. Fakat uğrum iyidir. Yanımda okuyanların hepsi hafız vede hafizeler olurlar…»

«Sağol; ömrün uzasın; inşaallah!..»

«Benden yana tamam Bayram Efendi! Eğer oğlunun gönlü varsa gelsin, okutayım. Elimden geldiği derecede yetiştireyim. Bir Kuran-ı Kerim bulup alacağız. Bende olanlardan veririm, onunla başlar, sonra Afyon yada İstanbul’a sipariş ederiz bir tane. Fakat önce soralım: Gönlün var mı, hoca olmak istiyor musun evladım?»

Hep susuyordu Ahmet.

Aklı başından gitti Bayram’ın. Yukarda tavan döndü. Koca Dum-lu’ya bakan pencereler fıldır fıldır döndü. Ne yapacağını bilemeden beklemeğe başladı. Yakışık aldırabilse iki üç çarpacaktı, Hocanın önünde iyice döğecekti…

«Yoksa gönlün yok mu Ahmet Efendi?»

«Yok…»

«İstemiyor musun hoca olmak?»

«İstemiyorum…»

«Buraya niçin geldin öyleyse?»

Sustu gene. Baktı yere. O ana kadar bir iki fısfıs eden, ara sıra gülüşen öğrenciler de bir suskuya battılar. Bayram’ın yüreği, göğüs kemiklerini kırıp çıkacak gibi vurmağa başladı.

«Niçin geldin evladım?»

Kızların yeşil gözlü olanına baktı Ahmet. Kaşlarına kadar indirmişti başörtüsünü. Bilmediği, anlamadığı bir yakınlık duydu ona. Bir ılıma oldu içinde. «Babam getirdi…» dedi.

«Boşa gelmişsiniz Bayram Efendi? Gönülsüz olmaz bu iş. Çocuk hoca olmak istemiyor. Belki külhanbey olacak, sürtecek sokaklarda. Meyhanelerde rakı içecek, işret eyleyecek…»

Dimdik oldu, sıktı ellerini, taktı canını dişine yeniden: «Ben kaymakam olacağım…» dedi usulca. Gene o kıza baktı.

«Yanlış gelmişsiniz!» dedi Mestan Hoca, kapıya baktı.

«Cahil bir çocuk, kusuruna bakma Hocam!» dedi Bayram. İyice ezilip bozuldu. «Aklı ermediğinden böyle konuşuyor. Küçükken

KARA AHMET DESTANI

23

bir iki konuşmamız oldu yanında, onları gerçek sanıyor. Kaymakam okullarında okutacak vaktimiz mi var bizim? Biz şöyle kısa yoldan, zatının yanında okutup, hem dünyasına, hem ahretine yarayışlı bir adam olmasını arzu ediyoruz. Ama cahil olduğu için kavramıyor bunu. “Yanlış gelmişsiniz!” diye yollama bizi. Doğru geldik. Ben şimdi alıp gideyim kendisini, zaten ilkokulun sınavlarına girecek, bitirince yeniden getireyim. Kitabını da şimdiden sipariş edebilirsen memnun olurum. İzin verirsen parasını bırakayım…»

Başını olmazına salladı Mestan Hoca. «Boşuna yorma beni Bayram Efendi! Bizim isteğimizle olmaz. Gönülsüz olmaz hocalık. Gitsin, gönlü olunca gelsin. Zorlamanın yararı olmaz…»

Ahmet kalktı, bir iki adım attı kapıya doğru. Bayram biraz daha yalvarıp Hocadan işine gelir birkaç sözcük almak istedi. Mestan Hoca kesin konuştu: «Haydi, dediğim gibi yap evladım…»

Oğlunun yanı sıra yürüyüp çıkmaktan başka çare göremedi Bayram. Yalnız bir şeyi akıl etti, öptü Hocanın elini yeniden.

Narlar, kırmızı çiçeklerini sıralamışlardı yeşil yaprakların arasına. Bir ondan bir ona konup kalkıyordu ufacık topacık bal arıları. Anlatılmaz iniltiler doldurmuştu ortalığı. Bunca güzelliğin, temizliğin arasından insan pisliklerinin dayanılmaz kokulan geliyordu. Hela çukurları örtülmemişti. Şehrin bu yanma Bayram da akıl sır erdire-miyordu.

Akıl sır erdiremediği oğlunun davranışıydı asıl. Ne demek istiyordu sıpa? Ne demeye Hocanın huzurunda yerin dibine batmyordu onu? Hocalık istemiyordu da neden düşüp gelmişti ardına? Evden elli adım kadar uzaklaştıktan sonra kolundan yapıştı oğlunun: «Beğendin mi yaptığını serseri?»

Çekip kolunu kurtarma çabası göstermedi Ahmet. Belki bir iki çarpacaktı, çok kızdığı kesindi. Kolunu kurtarıp kaçsa da yapardı o kadarım. Başka bir plan izleyip döğdürmeyecekti kendini: Açık, apaçık olacaktı babasının önünde.

Sıktı kolunu, yeniden sordu Bayram:

«Söylesene, beğendin mi?»

«Beğendim!..» dedi usulca.

«Neden? Nasıl beğendin?»

«Korkarım söyleyemem sanıyordum, söyledim!»

24

KARA AHMET DESTANI

«Neyi?»

«Sorduğun sorunun karşılığını!»

«Ben de onu soruyorum, beğendin mi?»

«Yalan söylemedim ki baba! İstiyor musun diye sordu, istemiyorum dedim. Ama istemeden de hoca olacaksın dersen, gelir okurum. Sen de sormadın evde, istiyor muyum? Kızacak ne var bunda? Kendi istediğini benim isteğim sandın…»

«Vay eşşeğin kunladığı!.. Bunların hepsi o anan olacak yılanın vidaları mı yoksa? Ulan ayağının dibindeki kısmeti tepip yedi dağ ötedeki kaymakamlığa özeniyorsun! Demiyorsun ben bir çıblak herifin oğluyum; mağazamız yok, fabrikamız yok; babam, anam işgö-ren! Demiyorsun nasıl okuyacağım, neyle okuyacağım?..»

«Allanın yardımıyla inşaallah!..» dedi Ahmet, yumuşatmağa çalıştı babasını. Eve varasıya kadar aykırı sözcük söylemedi.

Bayram da evde yapacaktı yapacağını.

«(Ben de evde söylerim asıl söyleyeceklerimi!)» diye geçirdi Ahmet içinden. «(Bitsin artık biribirimizden habersiz esip tozmalarımız, kızmalarımız!..)» Yürüdü babasının yanı sıra uslu uslu. «(Hem neden yalan söyleyeceğim, doğru varken? Yalan söyleyip de neden yanacağım cehennemin ateşlerinde yarın?)»

 

ORTAKÖYLÜ KADINLAR

Bayram da, Haçça da hastanedeyken geldi Ortaköylü kocakarılar. Ahmet’le Şerfe evdeydiler. Gene ikindine geliyordu vakit. Gün daha çok yorulmuştu. Şehrin her yanı adamakıllı tozlanmıştı. Tak tak edip açtılar avlu kapısını. «Gıı Haççaa, Bayraam!..» Bağırdılar.

«Yok anamgil yoook!» dedi Şerfe.

«Yok muuu? Gelmediler mi dahaa?»

«Anam da, babam da yoklar!» dedi Ahmet.

«Ahmet’le Şerfe de mi yok?» dedi Alimecik.

«Osman filan nere gitti?» dedi Kedi Saniye.

«Biz de kalktık, insansız evlere geliyoruz!» dedi Hayruş.

İğneleyerek, alay ederek çıkıp geliyorlardı. Su Deposu’nun altındaki Delibaba Mahallesi’nde kalıyorlardı tâ. Ortaokulda okuyan çocukların nineleriydiler. Bodrum katlarından, tavan aralarından odalar vermişti şehirliler, aylığı kırka, elliye. On beşte, ayda bir gidip geliyorlardı Ortaköy’e. Ekmek azık, kırılmış odun, ufalanmış çıra getiriyorlardı. Pişirip taşırıyorlardı torunlarına. Bir çocuğun, iki çocuğun başında birer kocakarı. Kocakarısı olmayanlar okutamıyordu. Ekrem’in, İlyas’m, Ramazan’m nineleriydiler. İki de kız vardı Orta-köy’den, biri Bakkal Hasan’m Sevim, biri Ormancı Mustafa’nın Gülay. Yoktu Karataş’tan bir tane.

«Ananız babanız olmayınca konuk almaz mısınız siz?»

«Almayın diye tembih mi ettiler yoksa?»

«Alırız alırız, buyrun…»

26

KARA AHMET DESTANI

«Şimdi gelirler; buyrun!»

«Şimdiye kadar almadık mı? Buyrun…»

«Haçça’nın, Bayram’in insanlıklı çocukları; maşşallah!»

«Evleri, avluları tertemiz, şuna bak!..»

«Şehirlerin gözünü seveyim! Köyler olsa kokar…»

«Durmadan söylüyorum benim eşşek Arife: “Karataşlı Kara Bayram kadar yok musun, sat sav, göç şehire!” “Şehir derin deniz, yüzmek bilmiyorum, boğulurum!” diye ödü sıdıyor. Ondan sonra da anasını yolluyor sıpasının başına, odasını süpür, sobasını yak; okusun! Dizlerim de kopuyor sızıdan, anacığım anacığım anacığım…»

«Benim de belim, bellerim Alimecik! Anaaaaam!..»

«Benim de bir çeneciğim kaldı sağlam, geri yanlarım şangır şungur! Kara yere giresice köy kocattı torunlarımı bile evermeden! Şimdi de şehir yollarında eskiyoruz temelli…»

«İçeri mi geçersiniz, hayatta mı oturursunuz?»

«Yok mu bir habanız, çulunuz? Serin şuraya, güne karşı, hayatta oturalım!» dedi Hayruş.

«İçeri dışarı, farketmez!» dedi Kedi Saniye.

«Öyleyse içeri, sedire buyrun…»

İçeri geçip sedire oturdular. Şerfe sıradan başlayıp el öptü, hoş-geliş etti. Ardından Ahmet öptü, hoşgeliş etti. Kocakarılar da Ahmet’i, Şerfe’yi öptüler teker teker.

«Bizim köyden Hacı Mehmet çürük bir otopos aldı! Düldül mü, Bülbül mü koymuş adını. Onunla cumadan gittik, bu sabah geldik. Ne kadar kötü olsa boklu köyünü özlüyor insan…»

«Bülbülü altın kafese koymuşlar daaa, vatanım vatanım diye ötmüş. Salıvermişler. Gidip bir çalının dibine tünemiş. “Bu muydu senin vatanın?” diye gülmüşler. O da, “Buydu ya! Ne gülüyorsunuz?” diye kızmış gülenlere…»

Hayruş, Ahmet’i çekti kolundan, boynundan:

«Gel otur bakayım yanıma! Kuş iken kuş bile vatanını arayıp soruyor da, bu senin baban neden hiç arayıp sormuyor köyünü? Senin baban bu kadar mı bezgin silâdan? Ortaköy’le Karataş’ın arası kaç adım? Biniverse, göz açıp yummadan orada. Ötesini de yürüsün. Aşınacak mı ayakları? “Bayram gelmez, belli; o Haçça, o Ahmet de

KARA AHMET DESTANI                             27

mi gâvur?” diyormuş Irazca. “Şerfe’yi bari getir gel!” diye bana haber salmış; ben nasıl götüreyim analı babalı kızı?»

Gaz tüpünün üstüne çay koydu Şerfe. Sonra dizlerini bitiştirip oturdu sedirin ucuna: «Okullar kapanıyor, bir şey kalmadı surda. Ben kendim gideceğim Ahmet abimle, annemle!..»

Alimecik: «Allah nazarlardan saklasın dorumuma!» dedi, sıvazladı Şerfe’nin sırtını. «Bayramlar seyranlar gelip geçti. Herkes yerin altındaki yaşlılarını ziyaret etti, şu kadarcık yerdeki ninenizi aramadınız siz! Hele o babanız! Gâvur musun ay Kara Bayram! Kendin gitmediğin gibi Haçça’yı da yollamadın, salmadın  çocuklarını…»

Karataşlı Kerimoğlu’nun ablasıydı Alimecik. Ortaköy’e gelin gelmişti yıllar yıllar önce. İki köyün arası yakın, sık sık gidip geliyordu, herkes öyle gelip gitsin istiyordu. Küslükleri de sevmiyordu…

«Gâvur musun diye soruyorsun ay Alimecik! Gâvurları insan yerine koymuyorsun heralım! Gâvurlar anasını babasını bu kadar hor-lamaz. Kara Bayram gâvurdan beter! Gâvurdan…»

Dışardan bir takırtı oldu o sırada. Bayramla Haçça’nın karaltıları süzülüp geçtiler hayatın ortasına. Alimecik, kostaklanarak sür-• dürdü konuşmasını:

«Gâvurdan beter olmasa, düşerdi oğlunun, gelininin ardına, gelirdi gözelce! Otururdu şu sedirin üstüne! Sıcak sudan soğuk suya değdirmezdi elini. Çayım tüpte pişirirlerdi. Suyunu küpte soğutur-lardı. Abdasım alsın, namazını kılsın. Ama Kara Şali’nin direşken avradı Irazca’dır o! Dininden döner, dediğinden dönmez! Dediğini der, eniğini yer! İddahçıdır! Yanlan sıra kalkıp gelmediği gibi, kaç yıl oluyor, bir çıkıp gelmedi de! Halbuysam Hacı Mehmet otopos almış. Düldül mü, Bülbül mü? Bindin mi, şehirdesin. Karataş’la Orta-köy’ün arası da bir karış. Apalaya apalaya gene gelir gider insan…»

Haçça, daha dışardan, «Amanın kim gelmiş, kim gelmiş?» diye söylenmeğe başladı. Bayram, «Demek bizi de arayıp soranlar olurmuş ara sıra!» dedi.

Alimecik sürdürdü konuşmasını: «Hem de o gelecek olsun! Yürümesine ne hacet? Hacı Mehmet, para almadan, gider evinin önüne, bindirir, dönüşünde de evinin önüne indirir…»

«Hulk, hulk! İçinde hulk olsa, gelir surda torunlarının başında

28

KARA AHMET DESTANI

oturur ısıcacık! Ne işi var köyde? Ne işi var kimsesiz evlerde yalınız? Bir kuru inadın yoluna, taş gibi küslüğü sürdürüyor!..»

Bayram girdi önce: «Hoşgeldin Saniye teyze, Alime teyze, Hay-ruş nine; hepiniz ayrı ayrı hoşgeldiniz!..» Teker teker toka etti.

Haçça bir güldü, bir gürledi:

«Hey gidinin adamı! Ne kadar asri olmuş, gördünüz mü Orta-köy’ün avratları? Şehir adamı inceltiyor, şehiiir!.. Kendi de toka etti teker teker: «Hoşgeldiniz efendim hoşgeldiniz!.. Nasılsınız efendim, iyi misiniz? Biz de iyiyiz efendim, teşekkür ederiz, teşekkür ederiz! Estafurullah efendim, bir şey değil, rica ederim, rica ederim!..» Güldü, dönüp yeni baştan el öptü. Sarmaştı komşu köyün kocakarılarıyla. Baktı tüpün üstüne çay suyunu koymuş, Şerfe’yi de öptü. Ahmet’in sırtını sıvazladı. «Yalnız bir söz diyeceğim, gönlünüz kırılmasın, evi-min üstünde kaynanama atıp tutmayın, bozuşuruz…»

Alimecik, dastarmı çözüp bağladı:

«Atıp tutmayalım ama Haçça, bu kadar da olmaz ay teyzem! Bir Irazca’dan daha mı dinçiz? Çıkıp geliyoruz torunlarımızın başı< na, okusunlar diye. O diretiyor! Sabah gidip akşamüstü geliyorsunuz karı koca. Çocuklar da üçü birden okula gidiyor. Evi bekleyivermesi bir devlet değil mi?»

Kocakarıları hayretle süzüyor, akları karalarından büyük gözlerini daha da büyültüyordu Ahmet. Haçça da renkten renge giriyordu.

«Neyse, neyse! Gene de atadır, insan yaşına hürmet eder. Onun için hiç olmazsa siz bari çıkın gidin bir. Eller adamı kınarlar. Bayram! Biz bile gidip geldik önceki gün. Karataş nere, Ortaköy nere! Ortaköy’de laf ettiler: “Ne böyle bunlar, deve kini mi var aralarında?” diye!»

«Deve kininden beter!» dedi Haçça. «Bayram yeminli! Gidersem karım boş olsun dedi. Ben de sarı öküzün yanında dura dura, hem tüyünden, hem huyundan aldım. O yüzden gidemiyoruz…»

«Neyse! Kapatın köyün yarenliğini bakalım! Burdan anlatın. Az mı çektim ben o Karataş’ta? Yanıyor deseler, dönüp bakasım yok!..»

«Gün geçer, kin geçer! İslamlıkta küslük, tülbendi yuyup gülün dalma sereceksin, kuruyasıya! Gene bir çıkıp varmanın kolayını düşünün. Yaşça küçük olduğunuz için görev belki size düşer. Ölüm olur, kalım olur yarın, içinize çivilenir, çıkmaz!..»

KARA AHMET DESTANI

29

«(Köyden kimseyi göresi gözüm yok!)» dedi Bayram, içinden sürdürdü konuşmasını: «(Yalnız Fatma’yı, Aşağı Mahalle’nin sümbülünü çok özledim! Gözümde tütüyor! Adını andıkça burnum sızlıyor. Onca yoluna baktım, bir hasta olup gelmedi çalıştığım hastaneye! Biz de yeminliyiz, gidemedik!..)» Böyle deyip utandı kendi kendinden. «(Anamızı özlemeyip, Fatma kancığını özlememiz ne demek?)» Utanmasını yüksek insanlığına yordu kocakarılar.

«Ne olsa Irazca ata, bunlar da evlât! Hiç özlemez olurlar mı biribirlerini? Bir şey kalmadı surda okulların kapanmasına. İzinlerinizi alın, hep birlikte gidin. Ahir ömründe bir sevinsin Irazca. Sizin de oğlunuz kızınız var; yarın…»

«Ee bakalım! O gün bir gelsin de…» dedi Haçça.

«(Anama diye gitsem de Fatma’yı görsem!..)» Böyle deyip ger-neşti hafif. İkindiler okunmağa başladı o sırada. Kocakarılar, «Aziiiiz Allah!..» çekip ellerini yüzlerine çaldılar. Bayram, kısa bir an, içine şeytan girdiğini düşündü. Sonra usulca kalkıp hayata çıktı. Haçça, leğeni ırbığı oraya götürdü. «Şerfe! Gel kızım, dök babana! Abdesini alıversin!..» dedi. Kendisi gelip çayı demledi. Kocakarılar, Bayram’a maşaallah çektiler abdes alıp namaz kılıyor diye.

«Usul usul dök kızım, acele etme; aferim!» dedi Bayram. Minarelerden ezanlar bitesiye sürdürdü abdes alma işini. Hem de düşündü:. Onca yıldır kaç kez, «(Belki bu gelen Fatma’dır!)» diye koşmuştu köyden gelen kadın hastalara. Hiçbiri Fatma çıkmamıştı. «(Taş gibi kancıkmış demek ki! Bir sefer bile hastalanıp gelmedi! Ya da getirmedi Deli kocası!..)»

İki yıl önce Fatma’ya benzer biri gelmişti başında kocasıyla. Yatırdılar. Apandisit ameliyatı olup gitti. Eğneşli Fadime’ydi, karaya-ğızdı. İrice iriceydi dudakları. Göğüsleri dolgun. Kocası da saz benizli, Ortaköylü Yumurtacı Hakkı’ya benzeyen bir adamdı. Bir ona bakıyordu, bir Fadime’ye, sonra da ah çekiyor, feleğe soğuyordu. Daha Daşduraklı Hilmi’nin dokundurmaları yoktu o zaman, namaz-cılığı yoktu Bayram’ın. Yatırdıktan sonra bir sefercik gelebildi kocası görmeğe. O hafta dört gün nöbete kaldı Bayram. Kendi yerine iki sefer, Ali’nin yerine bir sefer, Kışlalı Niyazi’nin yerine bir sefer. Kimi zaman koğuşa girip başucunda durdu, kimi zaman kapıdan baktı, bir isteği var mı diye sordu. «(Belki yolunu bulup sarılırdık Fat-

30

KARA AHMET DESTANI

ma gelseydi!)» diye geçirdi sık sık içinden. Sık sık da koğmağa çalıştı içine yerleşen şeytanı abdes alırken.

Sırf şeytanı uzaklaştırabilmek için, «(Bir insan ne kadar kötü olsa, anasına atasına bu kadar küsmez! Yemini şunu bunu bırakıp gideyim Karataş’a, inatçı anamı göreyim. Bir daha söyleyim, gelmek isterse getireyim!..)» dedi. Onu da geçti: «(Eşşoğlu beşkulak Ahmet! Mis gibi Hocayı istemedi! Keçi anası kalkıp İnarlı İzzet öğretmene gitmiş, kaymakamlar hangi okulda okur, yargıçlar, doktorlar hangi okulda? Yahu bu Haçça gibi cinkurdu karı yok dünyada! Gidip bir de Daşduraklı Hilmi’nin yakasına yapışmış ben yokken! “Sen!” demiş, “Bırak benim kocamın namazını, oğlumun hafızlığını da kendi götüne sahip ol, dikildiğin yerde yellenip durduğunu herkes biliyor hastanede!” deyip kızdırmış herifi. Ama boşa kızmış dürzü. Doğrudur Haçça’nın dediği. Seninle konuşurken dikeldiği yerde salıverir. Bir ossuruk kokusu alır ortalığı. Bir de, “Kim osurdu?” diye yanındakileri suçlar dürzü!..)»

Bunu da düşünüp bıraktı. Kızının uzattığı peşkiri aldı. Silindi kurulandı; yeniden, «Aferim maşşallah!..» çekti. Haçça’nın getirdiği namazla’yı serdi hayatın güneş gören yerine. İkindini kılmağa başladı. Gene Fatma, gene Eğneşli Fadime gelip duruyordu aklına ama, çabalayıp çırpınıp zor güç uzaklaştırdı ikisini de. Temelli sakatlamadan namazını bitirip kocakarıların yanına girdi. Çok üzüldü namazda kötülük düşündüm diye. Bir ara yumrukladı kafasını.

«Köydeyken cahilliğin en dibindeymişiz! Onca ayları yılları namazsız geçirmişiz. Dağlar kadar borç yığmışız Allaha. Şimdi kılıyorum, ödüyorum rekât rekât Saniye teyze. Haçça da başladı birer ikişer. Okuldaki sınavları bitince Ahmet’le Şerfe de başlayacaklar işallah! Dahi Osman. Esasına bakarsan yedi yaşında farz olurmuş İslamlara. Fakat belki Arabistan’da öyleydi eskiden. Şimdi o kadar ince müslümanlık nerede?..»

«Aman Bayraaam!» dedi ilk evliliğini Kerim Hocayla yapıp, ge-çinemediği için Başköylü Haydar’ın çobanına kaçan, onunla da fazla geçinmeyip Ortaköy’ün Molla Ahmet’ine varan, ondan oğul torun sahibi olan Hayruş: «O kadar ince müslümanlık, hocaların kejıdilerinde bilem yok şimdi! Kılıyor musun, kılıyorum! Çoğu, “Komşum gidiyor,

KARA AHMET DESTANI                            31

ben de gideyim!” diye gidiyor camiye. Gitmezse kınarlar çünkü! Aman Bayraam!..»

«Bizim hastanede Daşduraklı Hilmi diye bir arkadaş var…» Yan gözle Haçça’ya baktı. Boşalmış çay bardaklarını işaret etti. Hemen kalktı Haçça. «Kalkmışken bir çay da bana ver Haçça!» dedi, sürdürdü konuşmasını. «Kuvvetli nurcudur. Beni esas yoluma sokan da odur. Bazı kusurları filan varsa da bilim bilgi sahibidir. Allah razı olsun gösterdiği yollardan, verdiği akıllardan! Onun rehberliği sayesinde Yenice Mahalleli İlhami Hocaya danıştım, borçlarımı çıkarttım. Şimdi hepsini ödeyeceğim. Oğlumu da işallah hoca yanına verip dünyasına ahretine sahip bir hoca yapacağım. Ömrünüz varsa bunu sizler de göreceksiniz Ortaköylü teyzeler!..»

«İşallah Bayram..»

«Maşşallah Bayram…»

Bayram’ın yeni ağızlarını, tatlı tatlı dinledi Ortaköylü kadınlar.

Biraz sonra konu değişti. Bayram sordu:

«Duyuşuma göre senin bilader de solcu olmuş ha Alime teyze? Melek Hasan gelmişti öteygün, o söyledi. Senin bilader Kerimoğlu, Melek Hasan kendi, Halil İbiş filan…»

Alimecik dastarını çözüp bağladı:

«Sağcılıktan solculuktan haberim mi var benim ay Bayram? Oturduk çocukların başını bekliyoruz burda. Bir yere girip çıktığımız yok. Köyde de duymadım…»

«Solculuk, Rusya’nın recimi!» diye anlatmağa başladı Bayram. «Senin biladergil onu.istiyorlarmış…»

Alimecik:  «Haberim yok tövbeler olsun…» dedi. Geç vakte kadar oturdular, sonra kalkıp gittiler.

5 ÎÇSAVAŞ

Sınavların bitmesine iki gün kala ivecenliğini artırdı Bayram:

«Sınavlar bitsin, hemen namazına başlayacak benim oğlum! Sonra da Mestan Hocanın yanına girmeyi kabul edecek! Vede girecek. Neden girmesin? Hazır mis gibi hocalık. O gün gözüyle gördü. Halıları kilimleri serdirip oturmuş. Önünde kız ve erkek öğrencileri, okutuyor inil inil. Aşağıda yün çuvalları dolu dolu. Erlik varlıkla olduğu gibi, bilim bilgi de vaktinde emek çekip çalışmakla!..»

Sonra kalkıp elini Ahmet’in başına koyuyordu:

«Gideceksin değil mi tekem? “Gideceğim baba!” deyiver bakayım! Haydi bir sefercik duyayım ağzından!..»

Ahmet, of puf edip babasının elini sırtından atıyordu: «Baba yahu! Hiç durmadan bunu söylüyorsun! Hatırın için namaza başlarım, ama hoca olmam. Demiyor muydun küçükten: “Kaymakam okuluna yollayacağım seni!” Kaymakam okuluna gideceğim ben…»

«Ne ne ne? Dur bakayım, birem birem söyle, lafın anlaşılsın! Demek benim hatırım için namaza başlayacaksın? Ulan eşşoğlu beş-kulak, benim hatırım için kılacağın namazın ne değeri olur?» Kalkıp tepiyordu ayağının ucuyla boş böğrüne.

Haçça araya girip Ahmet’i Yazıköylü Yusuf’un Oluklaraltı’nda-ki dükkânına tuz almağa yolluyordu. Sonra da başlıyordu Bayram’ı avkalamağa:

«Valla bak, canımı fazla sıkma Bayram! Deli damarım tutarsa

KARA AHMET DESTANI

33

ne yapacağım hiç belli olmaz! Ben Aşağı Mahalle’nin suyundan içtim Karataş’ta! Adımını ona göre at. Nurcuların şubesi gibi namaz namaz diye çocukları sıkma! Beni de sıkma! Büyüksen büyüklüğünü, erkeksen erkekliğini bil!.. Oooo!..»

Derede öküz güderken başına gelen olaydan sonra nasıl sarardı karardı gittiyse, gene öyle oldu Ahmet. Sevinci şenliği söndü. «(Ne yapacağım, nasıl edeceğim, ayağının altına alır döğerse, zorla götürüp Mestan Hocanın okuluna tıkarsa, nasıl katlanırım? Kaymakam okuluna gitme özlemlerim gerçek olmadan nasıl yaşayabilirim?)» Koyu koyu düşünüyor, ama çıkamıyordu içinden.

Bayram, boldan atmış tutmuştu hastanede: «Oğlumu hoca yanına verdiğim gibi, kızımı da hafızlığa yerleştiriyorum!..» Böyle boldan atar tutarsa, hastanede kendisinin, Haçça’nın yerlerinin sağlam-laşacağım, işten .çıkarmağa kimsenin gücü yetmeyeceğini düşünüyordu. Çünkü bir kez çıkarılırsa bir daha nereden bulacaktı hem karısına, hem kendisine iş? Aslanların kaplanların, hem de çakalların, tilkilerin ağzına geçmişti işler. Sadece Daşduraklı Hilmi’nin değil, Personel Şefi Salim Sarı’mn, Başhekim yardımcısı Namık Beyin hatırlarım da hoş etmiş olacaktı böyle konuşarak, yaparak. Bunların gözüne giren adamın sırtı da yere mi gelirdi?

Daşduraklı Hilmi usulca yellenip sordu sabah: «Eee Karataşlı Bayram, nasılsın hemşerim? Bak sana ne diyeceğim? Bir insanın sadece kendisinin hak yoluna girmesi yetmez, arkadaşını, evladım, ayalini de sokması gerekir. Ne haber bakalım senin mahdum beyden? Sınavları bitmek üzere sanırım. Gidip konuştun mu Kozlucalı Mestan Hocayla? Mestan Hocanın gönlü olmuyorsa, Mursallar’dan İnce İmam var, Besi Damları’nın yanında, Gazi Camisi’ne gelir gider, ona söyleriz istersen…»

Zaten birine derdini dökme gereksemesi duyuyordu Bayram. Hastabakıcılar odasında pencereye yaslandı usulca:

«Sorma başıma gelenleri Hilmi Efendi! Bende kader olsa, köyümden teziğip buralarda almazdım soluğu. Kader olsa Allah bana vatanımda verirdi vereceğini, gurbet ellerinde süründürmezdi. Mestan Hocanın gönlü var da, benim Ahmet Efendinin gönlü yok ay Hilmi Efendi! Sen hiç böyle bir derde düştün mü, evladı babasına ası, karısı da evladına arka çıkan bir adama rastladın mı?»

34

KARA AHMET DESTANI

«Haha haha!..» diye güldü Daşduraklı Hilmi. Tuttu kasıklarını: «Haşa huzurdan, şehir deyince kolay sanıyor bizim -arkadaşlar. İşte ince yanı burası. Şehire gelmek var, ama yolu yönü yitirmek de var. Kolay değil evladını ayalini bugün çizinin içinde tutmak. İşte Bay-ram’ın basma gelen birinci misal. Kendisi meleklerin huyuna sahip, ama evladı sözünü tutmuyor. Şehire gelmese bu işler de gelmezdi başına. Sen gene işin olur yanından sokul Bayram Efendi. Üstüne varıp temelli ası yapma. “Hoca yanma girmezsen İmam-Hatip Okuluna vereyim!” de. Orası da iyi okuldur. Yarm oradan çıkanlar da kaymakam, yargıç okullarına girebilecekler. Maneviyata değer veren hükümetlerin başa geçmesi yakın. Harbokulu’na girecekleri de bunların içinden seçip zabitanı dinibütün vatan evlatlarından teşekkül ettireceğiz işallah!..» Gene yellendi Hilmi Efendi.

Bayram, belli etmeden kalktı. Var hızıyla çamaşırlığa indi. Makinenin biri daha bozulmuş, temelli leğenlerde yıkıyorlardı kirlileri. Bir çıkaryol bulmuş gibi sokuldu Haçça’nın yanına. Necibe teyze kırmızı eldiven takmıştı ellerine. Haçça onu da yapmamıştı. Sopalı Burdur alacasından dikilmiş, köylü hastalara giydirilen picamaları yıkıyordu. «Kolay gelsin Necibe teyze, kolay gelsin Nafize bacım, kolay gelsin Haçça! Haçça bak sana ne deyeceğim? Ahmet’i İmam-Hatip Okuluna versek de oluyormuş! Daşduraklı Hilmi anlattı, oradan çıkanlar da kaymakam, yargıç okuluna, hatta Harbokulu’na girebile-cekmiş. Yakında maneviyata değer veren hökümetler gelecekmiş. Bunu duyduğuma sevindim. Sen de sevinirsin diye geldim…»

Leğendeki kirlileri alıp sıktı, sularını yalağa devirdi, sonra yeni su ekledi Haçça:

«İlle bir katran kazanına sokup çıkaracaksın çocuğu! Doğrudan ortaokula, liseye göndermek işine gelmiyor değil mi? Ortaya liseye giderse, senin gibi, Daşduraklı Hilmi gibi yobaz olmaz değil mi? Vay benim başıma gelenler! Gelmez olup da kara yerlere geleydik şu Burdur’a, vaaay!..» Yeniden oğuşturdu pijamaları. Sonra sıktı, dışarıya sermeğe götürdü.

Bayram bekledi dönüp gelesiye.

«Bu dediğim iyi değil mi sence?»

Sanki hemen varıp hesap verecekti Hilmi Efendiye. Kesin kesin soruyor, onayını bekliyordu. Değilse çok huzursuz olacaktı. Mahçup-

KARA AHMET DESTANI

35

luğu büyüyecekti arkadaşları  arasında.   Karısına, çocuğuna   sözünü dinletememiş olacaktı çevrede. Bundan korkuyordu.

«Bana sorarsan ortaokuldan, liseden başka okula gönlüm yok Bayram. Ama sormaz da zorlan verirsen bir sına. Benim gibi Ahmet’in de yok gönlü. Ama erkeksin. Bizim gönüllerimizin olup olmadığına bakmaz, tek başına yaparsın belki…»

«Aaaah ah! Sen ayrı, ben ayrı çekiştireceğimize, ikimizin sözü bir yana gitse ne var! Bana destek olsan Ahmet de söze gelir. Anası ası olur da sıpası olmaz mı?»

«Ben gönlümün sesini söylüyorum Kara Bayram, öz gönlümün! “Gönlün yoksa da var göster, yalan söyle!,, diyorsan o başka! Ahmet oğlan da öz gönlünü söylüyor. Asilik filan yok ortada. Sana, ne zaman ası geldim de şimdi geleyim? Yürü şehire dedin yürüdüm. Gir hastaneye dedin girdim. Ver çocuğu İmam-Hatibe diyorsun, peki vereyim, ama gönlüm yok. Gönlüm onun kaymakam olmasından yana. Ezelden beri buna heves ettim…»

Birden ışıdı Bayram’in gözleri:

«Bu dediğin gene olacak! İmam-Hatip’ten çıkınca, isterse kaymakam okuluna gidebilecek, isterse imam, hatip olacak müftülüklere, camilere…»

«Söndürürler isteğini! Kaymakamlığı kötülerler gözünde! İmamlıkta karar kılar çocuk! Neye yarar o zaman? Ölü yuyucu olması hoşuma gitmiyor evladımın! Nereden kafana girdi, nereden tutturdun, çok canım sıkılıyor Bayram. Gene de İnarh İzzet öğretmene bir sormak isterim. Bakalım ne diyecek?»

Karısının bu kadar sert, bu kadar kararlı davranacağını sanmıyordu. Aşağıdan alma gereğini duydu biraz:

«Eee haklısın! Bizim evde kendi kafasıyla hareket eden yok! Ben Daşduraklı Hilmi’ye, sen İnarlı İzzet öğretmene, Ahmet de senin ağzına bakıyor. Git danış bakalım!..»

Haçça, kocasının danlı dunlu konuşmasını duymazdan geldi. Hastaneden Şeker Okulu’na yürüdü doğru. Başkuyulu İşgören Ali kapıda durdurdu: «Okulda Müfettiş var, Müdür kimseyi alma dedi. Surda dur, çıkınca haber vereyim…» dedi. Sonra baştan aşağı süzdü Haçça’yı: «(Ne gıı, Müdüre âşık mısın yoksa? Zırt zırt geliyorsun?)»

Bir süre bekledi, İzzet öğretmen çıkıp geldi.

36

KARA AHMET DESTANI

«Allah aşkına gücenme İzzet Efendi! Sıkıldık mı sana koşuyoruz. Başımızdan da dert eksilmiyor. Ahmet bitiriyor ya beşi. Babası diyor hoca yanına verelim. Biz diyoruz olmaz. İki yaş ufağı Şerfe kız da bitiriyor. Onu da hafızlığa verici oluyor. Çalıştığı katta bir Daşdu-raklı Hilmi var, ondan etkileniyor. Biz diretince, bu sefer İmam-Ha-tip diye tutturdu. İmam-Hatip’ten çıkanlar da kaymakam okuluna girecekmiş ilerde. Aslı var mı?»

İzzet öğretmenin karşılığını beklemeğe başladı. İşgören Ali de bakıyordu. Kavgalar, köylerdeki yoğunluğuyla gelmişti şehire.

«Daşduraklı Hilmi; şu ossuruklu dürzü mü?»

İşgören Ali’ye yan yan baktı Haçça: «Heralım o…»

«Nurcunun tekidir! Köyleri de ünlüdür. Bizim köyle onlarınki yakındır, ama buralarda bizimkinin adı geçmez nedense!»

Haçça bekliyordu İzzet öğretmen ne diyecek?

«Yani siz ana oğul olmaz diyorsunuz da ne diyorsunuz?»

Ciddi mi ilgileniyordu İşgören Ali Haçça’nm sorunuyla?

«Biz diyoruz gitsin ortaokula, liseye!..»

İzzet öğretmen susuyordu. İşgören: «İşte böyle moderin düşünenlerimiz de var hocam, köylü deyince hepimizi sığır bellemesinler!..»

«Senden sormağa geldim İzzet Efendi, aslı var mı, İmam-Hatip’ ten çıkanlar gidebilir mi?»

İnar’la Karataş’m arası dört saat çekerdi yaya. Erle’nin beri yanında, dağ içi köylerdendi. Şehirde hemşeri idiler. Şerfe’nin, Ahmet’in çalışkan öğrenciler olmaları ilgilendirmişti İzzet öğretmeni. Ara sıra sorar izlerdi, nasıl gidiyorlar?

«Şimdilik böyle bir durum yok!» dedi kısaca. «Olsa da neden girsin İmam-Hatip Okuluna? Kesmeyin çocuğun yolunu, verin dosdoğru ortaokula. Öyle çalışkan çocuğu buldunuz daha ne istiyorsunuz? Kızı da ortaokula verin. Ne işi var hoca yanında, hafızlıkta? Yetmedi mi bu kafalardan çektiğiniz?»

Zil çaldı, çocuklar girmeğe başladılar. İzzet öğretmen de yürüdü. «Kusura bakma, okulda müfettiş var. Söyle Bayram’a, cahillik etmesin! Görür ben de söylerim. Daha olmazsa evinize uğrarım…»

Başkuyulu İşgören Ali biraz daha konuşacaktı belki, yürüdü Haçça. Eve geldi doğruca. Baktı Bayram da az önce gelmiş. Uzanmış sedire, ellerini kafasının altında kavuşturmuş, tavandaki kontrplaklara

KARA AHMET DESTANI

37

bakıyordu. Çocuklar da gelmişler. Birden açarsa gene kavga kopabi-lir, sonraya bıraktı Haçça. Yumuşattı sesini: «Geldin mi Bayram?» dedi. Karşılık beklemeden su kaplarını aldı, mahallenin çeşmesine koştu. Sıraya girdi, su doldurdu. Geldi avluyu süpürdü, merdiveni yıkadı. Bulaşıkları çıkardı, kül getirdi, oğdu kabı kaçağı. Sonra gitti bir daha doldurdu kapları. Patates vurdu, çorba koydu akşama. Osman’ı Yazıköylü Yusuf’un dükkânına yolladı bir paket yağ aldırmağa. Girdi çıktı, eğildi kalktı, sinirlerini güçlendirdi, bir kavga kopacak olursa diye hazır oldu. Üstün çaba harcayacaktı yemekten sonra çıksın çıkarsa. Hatta çıkmasın.. .

Elektrikler yanıp sofra kurulasıya yattı sedirde Bayram. Dikti gözlerini tavana. Ellerini çözmedi başının altından. Haçça, gözüyle, kaşıyîa, «Yavaş olun, gürültü etmeyin çocuklar, babanız yatıyor, keyf-siz!..» dedi, yok etti kullanabileceği bahaneleri. Sofra kurulunca da, «Bayram, sevdiğin çorbadan yaptım, patates kavurdum, geliver!» dedi. Çocuklar sabırsızlanıp duruyorlardı. Osman herkesten önce başlayacaktı. Şerfe acıkmıştı. Ahmet durgundu, belli etmiyordu içinde kabarıp duran fırtınayı. «Osmaaan, yavaş ol!.. Babanız başlamadan başlama yavruuum!..»

«Hooop!» dedi birden, kapının dibine fırladı Bayram. Haçça koştu, leğeni ırbığı koydu önüne. Şerfe peşkiri alıp koştu. «Al anam, dök baban suyunu, ben çorbanın altına kül çekeyim, soğumasın…»

Bayram’ın oturacağı yere bir de minder attı. «Karınlarımızı doyuralım, Navrumlu Aligil’e gidelim. Epeydir gitmedik…» dedi.

Bayram, büyük büyük sokuyordu lokmaları ağzına, kaşıkları da doldurup doldurup deviriyordu. Dakikaları sayıyordu Haçça. Kavga kopmadan geçen dakikayı kâr sayıyordu. Bayram da bir saldırı için karşısındaki cephenin zayıf yanını kolluyordu. İzzet öğretmenin yanından güçlenip gelmişti Haçça. Açıktı burası. Kendi ise bütün kozunu, silahını kullanıp bitirmişti günlerdir. Haçça gibi susmayı, pazarlıklarını içinde biriktirmeyi bilemiyordu. Haçça bir «hata» yapar, açık verirse ancak oradan saldırabilirdi. O hatayı da bu akşam yapmamağa olanca dikkatini harcıyordu. Saygılı, yumuşak davranıyordu. Taktiğini iyi seçmişti. Olanca ilişkilerinde, karılık, analık görevlerinde son derece dikkatli, saygılı; evladının okuması konusuna gelince de ödünsüz! Çocukların geleceği dedin mi hatır gönül biterdi. Bir

38

KARA AHMET DESTANI

saldırı olmasın diye Navrumlu AligiFe gidelim diyordu belki. Evde otursalar, Haçça’nın solumasından bulurdu bahaneyi Bayram.

Çocuklar da babalarının kafasından geçenleri ayna dürbün gibi görmüşlerdi sanki. Suspus olmuşlardı. İtişmeden yiyorlardı patatesi. Bayram seviyor diye içine iki de yumurta kırmıştı Haçça. Fakat, konuşmağa yeminli gibi, «İyi olmuş, hoş olmuş!» demiyordu. «(Ahmet’e sorayım!)» dedi Haçça. Onun da keyfi hiç yoktu.

«Nasıl Osman Efe, beğendin mi?»

Osman havayı yeterince güvenli bulmadı:

«Beğendim, iyolmuş!» dedi kısaca.

Arvallı eriği kurusundan bir tas hoşaf vardı dünden. Onu da koydu Haçça. «(Çok şükür buraya kadar getirdik gürültüsüz zırıltı-sız! Bundan sonra kopsa da hafif anlatırız şükür!)» dedi içinden.

Hoşaftan iki kaşık alıp bıraktı Bayram.

İki kaşık daha alıp Ahmet de bıraktı.

Haçça bitirdi kalanı. Sofrayı kaldırdı.

Bulaşıkları ocağın başına koydu sonra.

«İsteğiniz var mı, gidelim mi?» Sordu ortaya.

Seslenmedi Bayram.

«Bulaşıkları paklayıvereyim, gideriz!» dedi Haçça.

Tüpü yaktı, koydu bulaşık suyunu. Şakır şukur sesler çıkararak yıkamağa başladı akşamın kaplarını.

Bayram düşünüyordu. İkindiyi kılmamıştı kahrından. Akşam da duruyordu. Ezan okunalı çok olmuştu. Kalkıp abdes alsa, kılsa mıydı bu arada. Yoksa Aligil’e gitmeyi önleyip namaz yerine şiddetli bir kavga mı koparsaydı? Yoksa temelli erteleyip yarına mı bıraksaydı? Sıkı bir sopa çekmeden, korkutucu bir gözdağı vermeden yola gelmeyecekti bu avrat, hem de çocuklar. Ne yönelttiğin yola gidecekler, ne de namaz kılacaklardı. Birden namaz kılmağa karar verdi, doğruldu usulca: «Leğeni ırbığı getir!» dedi.

Şerfe fırladı. Alıp getirdi leğeni babasının önüne.

«îrbığı getir anam!» diye bağırdı Haçça. «Sıcak su katayım!»

Bulaşık suyunun yarısını aktardı. Kabarmak üzere olan dalgalar bir daha yatıştı Bayram’m içinde. Abdesini aldı dualar ederek, yalvarışlar yaparak. Sonra silindi kurulandı. Serdi namazla’yı, ikindini kıldı, dört rekât da borç ödedi. Bu karıyı olmazsa yatakta mı ezseydi

KARA AHMET DESTANI

39

iyice? Başka çocuk istemiyorum ayaklarıyla, dikbaşlık ediyordu. İyice ezip, hem de çocuğa bırakıp yeni bir sıkıntı mı sarsaydı başına? Yoksa Ahmet konusunu yatakta açıp kavgayı yatakta mı koparsaydı? Çocuklar öteki gözde yatıyorlardı nasıl olsa! Gece yarıyı geçtikten sonra dolardı saçlarını bileğine, benzetirdi güzelce! «(Zaten yıllar var, yeterince tat aldığım yok! Tamtakır, kuru bakır! Böyle bir avrat, ha içine getirmişin, ha dışına! Fatma buralarda olacaktı! Erişikli kocası Şeker Fabrikası’na filan girecekti ki, o zaman Burdur şehri bir hovarda görecekti! «(Ulan Deli Haceli, nasıl olsa Muhtarın kolundasın, herifin kılıcı hâlâ keskin, bir iş bulsun sana fabrikadan, göç gel, karını da getir, hem sen geçin, hem biz geçinelim şurada!..)» Saçmalamakta ne kadar ileri gittiğini çabuk anlayıp kaldığı yerden namaz dualarını okumağa geçti: «(Benimki namaz kılmak değil, serserilik!)» diye ekledi hemen ardından: «(Allah içimi görüp durduğu halde nasıl oluyor da bu kutsal duaları dilime veriyor, şaşıyorum! Hocalar bilseler halimi, tefe korlar camide! En uygunsuz müslüman diye beni gösterirler örnek!..)»

Haçça, kocasının hem ikindini, akşamı, hem de borçlarını kılacağını kestirmişti. İkindini bitirip akşama geçmişti Bayram.

«(En iyisi Ahmet olacak alçağa yüklenirim! Nasıl olsa yarın sınavları son! Hoca yanma vermek yok, peki! Yazboyu avare kalacağına hemen namaza başlasın madem! Hatta Serfe’yle Osman da! Dolanıp güz gelince de İmam-Hatip’e yazılsın. Hık mık dedi mi yapıştırayım bu sefer. Haçça elimden almağa gelirse, ona da! Oooo! Ulan size biraz yüz verdik, temelli astar istiyorsunuz! Ulan utanmazoğlu utanmazlar, ulan namussuzlar!..)» Yeniden geri döndü, baştan aldı, farzların birini bitirip yenisine başladı.

Çocuklar sabırsızlanıyordu. Haçça bulaşıkları bitirip koymuştu kaplığa. Ortalığı süpürmüş, gidilecek olursa diye yün ceketini göz önü bir yere asmıştı. Ahmet’e, yarın çalışılması gereken bir sınavı varsa kalkıp çalışmasını söyledi. «Müzik var ana! Korkmaz Sonmez’i söyletirler!» dedi o da. Bayram daldırdı gene: «(Korkmaz Sönmez ne? Liliyar’i söyletirler! Ama simden sonra paydos bunlara! Simden sonra öte dünyaya yarayışlı bilgiler okuyacaksın. Allahm kitabı Kuran’ı Ke-rim’i ezberleyeceksin. Kavuz kapçık derslerden «pekiyi» aldın aldın sunardın, bir de bunlardan al göreyim; hayvan!..)» Gene dalıyordu,

40

KARA AHMET  DESTANI

farkına vardı, baştan aldı. Daha fazla sakatlık vermeden bitirdi namazını borçlarıyla birlikte. Sağma soluna selam verdi. «Yaramaz evlat şerrinden, hayırsız avrat şerrinden beni koru; beni. görünmez kazalara, kuru iftiralara, zalim düşmanlara çattırma yarabbi! Beni şeytana uydurma! Bana Hazreti Eyüp aleyhüsselamın sabırlarından ver yarabbi!..» dedi. Çoraplarını, ceketini giydi.

«Ahmeet! Yarın son mu sınavlar?»

Tingedek düştü Ahmet. Bocaladı ne diyecek?

«Yavrum, son mu diyor baban!..»

«Son baba…»

«Müzik mi var yarın?»

«Müzik var baba…»

«Ders değil ya, neyse! Yarın tamam mı?»

«Tamam…»

«Öyleyse hemen namaza başlayacaksın!»

«Peki baba…»

«Şerfe, sen de! Osman, sen de!..»

«Peki babacım…»

«Ben de kılacağım!..» dedi Haçça gönlüyle.

«Yok! Sen kıl, kılma; farketmez!..»

«Başlarım! Ben de kılarım Bayram…»

«Araya girip lafımı bölme…»

«Peki Bayram…»

«Namaza başladıktan sonra asla bırakmak yok! Bu bir. İkincisi, hoca yanma vermekten vazgeçtim seni. Yazboyu serbessin. Güz gelince İmam-Hatip’e yazdırıyorum. Şerfe’ninkine daha karar vermedim. Onu da gidip Tahir Hocadan danışmak istiyorum hayırlısıyla. Benimki de danışa danışa. Tamam mı?»

«Tamam baba…»

Nasıl söylediğini sonradan düşünüp taşınıp kendi de seçemiyor Haçça, birden parlayıverdi: «Hep gidip gidip kendin gibi gericilere danışıyorsun, kendi avradına, ayaline danıştığın yok! Onlar mı karar verecek senin evdeki işlere, o gericiler mi?»

Birden Bayram da fırladı: «Sus ulan sarı yılan! Sus diyorum sana! Kimmiş senin gerici dediklerin? Memleketin tanınmış hocalarına nasıl gerici diyorsun ulan? İnarlı İzzet öğretmen gibi allahsız solcu-

KARA AHMET DESTANI

41

lardan mı öğrendin bu akılları?» Elini kaldırıp bir, bir daha savurdu. İkisi de boşa gitti.

Haçça:

«Allahsız solcu da, allahsız gerici de hep senin danıştıklarındır! Bütün bu sapkın fikirleri kafana basan da onlardır! Evin içinde çoluk çocuğa zulmettirenler de onlar! Eskiden bilmezdin bunları. Buraya geldin, ona sürtünürken, buna sürtünürken, hepsini kaptın. Şimdi de çocuğun gözel geleceğini ters yöne çevirip, yok hoca yanıydı, yok İmam-Hatip Okuluydu, geriye döndürmek istiyorsun. İmam-Hatip iyi bir okul ise, söyle ossuruklu Hilmi kendi sıpalarını yollasın! İlhami Hocaya söyle, koca kafalı torunlarını yollasın! Ben oğlumu kızımı ortaokuldan başka yere yollayamaam! Namaz kıl diyorsun, peki kılalım. Ama ötekilere sonuna kadar bayır diyorum. Hayır, hayır! Bunu^ da duydun mu, tamam mı Efendi?»

Haçça, odanın ortasında, eli ayağı titreyerek dikilip kalmıştı. Ne yapacağını bilmiyordu. «”İmam-Hatip’ten çıkılınca kaymakam okuluna gidilir!” diye beni kandırdın, sordum İzzet öğretmene, yokmuş öyle bir şey. Olmayan şeylerle benim aklımı çelmeğe de kalkma, tamam mı?»

Bayram’ın sesi titredi. Karısını öldürse dama tıkardı hükümet. Yaralasa, işten atardı. Biri ötekinden kötüydü. Bocaladı…

«Lafları işine geldiği gibi anlama! Ben sana var demedim, olacakmış dedim. Hocaların olacak dedikleri olmuyor mu? Olmasa bile, burdan çıkanlar müftülüklerde, köylerde birinci eleman değil mi? Gitsin İmam-Hatip’e! Kararım böyle…»

Haçça:

«Gidemez! Gönlünün olmadığı, gönlümün olmadığı okula gidemez! Sen babasıysan, ben de anasıyım. Kendi gönlünü de sorman gerek. Çevrede büyük, küçük, aklı erik olanlara sorman gerek. Yalnız • ossuruklu Hilmi’nin demesiyle olamaz bu iş Kara Bayram!..»

Kavga sırasında böyle «Kara Bayram» dedi mi, eğilip bükülme-yeceğine işaretti. Bayram bunu anladı, temelli azdı içinin fırtınası. Kabardı birden:

«Ulan şeytan! Yıllardır her çalımına katlandım. Bu sefer kararım karar. Ahmet İmam-Hatip’e gidecek, laf koyma lafım üstüne!..»

«Dünya dönmesini değiştirse olmaz! Ya beni keser öldürür on-

42

KARA AHMET DESTANI

dan sonra yollarsın, yada hiç yollayamazsın! İşte şuraya çiziyorum bir çizik, iki çizik! Haçça dediydi dersin…»

«Ulan valla elimden kaza çıkartacaksın akşam akşam!» deyip elini kaldırdı Bayram. Haçça da kaldırdı iki elini, tuttu kocasının havadaki yumruğunu, yere indirmeğe çalıştı. O sırada kapı döğüldü dışardan. Küt küt vuruyorlardı. Hayata kadar gelmişlerdi hem de.

«Dur dur; gelen var; dur!» dedi Haçça, önce duvarın dibine gitti, sonra elini yüzünü toplayıp kapıyı açtı. Baktı, Navrumlu Aligil! «Biz de kavgamızı bitirince size gelmek istiyorduk; buyrun!..» dedi.

«Öyleyse bu iş iyolmadı!» dedi Ali.

«Neden iyolmamış? Geçin buyrun!» dedi Bayram da; yer gösterdi komşularına.

«Kavganız yarım kaldı!» dedi Asiye.

«Siz gidince tamamlarız, geçin!» dedi Haçça.

Aligil çoluk çocuk girdiler. Şerfe kapıyı kapattı. Haçça, sedirin üstüne buyur etti kimini, kiminin altına döşek attı, kimini yere oturttu. Bayram’la Ali’nin arasına bir kül tablası koydu. Bayram dolaptaki paketi çıkardı. Yaktılar birer sigara… Haçça’yla Asiye yan yana oturdular. Ahmet duvara dayadı sırtını, dirseklerini dizlerine dayadı, başını ellerinin içine aldı, tıpkı köyde başına gelen olaydan sonraki gibi düşünmeğe başladı.

Ali sordu usuldan:

«Biribirinizi hakedebildiniz mi bari?»

«Kapat Ali! Açma o konuyu!» dedi Bayram.

«Açma; ayıplarımız deşilmesin!» dedi Haçça.

Ters ters baktı Bayram: «(Deşilmesin tabii;  salak!)»

«(Ellere özenerek verdiğin kararları da açıkla, koca budala! Ali duysun, bakalım sana mı hak verecek, bana mı; dinle!..)»

«Yani bir değmez konu yüzünden, karıya kıza fazla yüz verdik, şimdi başımıza sıçıyorlar Ali arkadaş!..»

Boynunu büktü: «(Siz hak verin komşular!)» Sustu Haçça.

«Böyle yaralayıcı sözcükleri bırak da gözel gözel anlat Bayram arkadaş! Hani şehre ilk geldiğin günlerdeki gibi! O zaman nasıl saygılıydın, nasıl yumuşak, ısıcak, hem de uyumluydun; öyle konuşarak anlat!» dedi Ali, candan söyledi.

«Bak, haklısın komşum! Haksızsın demiyorum sana. Evet, biraz

KARA AHMET DESTANI                                  43

sert  konuşup gönüllerini yaraladığımın farkındayım.   Fakat  temelli itaatsizlik edip tepemin tasını attırıyorlar! Onlar da bunu yapmasalar olmaz mı? Yani şimdi bir babanın oğluna kızma namaz kılın demesinde, oğlunu ilkokul sona kadar okuttuktan sonra bir hoca yanına vermeğe kalkmasında, bu olmayınca İmam-Hatip’e yazdırmak istemesinde ne hata var? Biz ilkokulu da okuyamadık ya!..» «Sorun bu mu şimdi?» «Bu!»

«Ben de daha önemli bir iş sandıydım!» dedi Asiye. «Bu;  bu aramızdaki sorun!..»

«Yahu Bayram arkadaş! Sen eskiden yolunca gelip, yolunca giden bir arkadaştın! Şu Daşduraklı Hilmi’yi ciddiye aldın yahu! Daş-durak, Başkuyu, Navrum, bunlar biribirine yakındır. Birinci nurcu köyüdür Daşdurak. Şaşıyorum nasıl etkisine aldı seni! Din iman, gösterişle olmaz. İbadet, kabahat, hepsi gizlidir Bayram arkadaş! O dürzü bunları gösteriş için yaptığı gibi, sana benzer saf arkadaşlar üzerinde baskı olarak da kullanıyor. Ne hakkı var gelip, kılmıyorsun, tutmuyorsun diye zarta zurta canım?»

«Haşşöylee; bizim de dediğimiz buuu!..» Öyle mutlandı ki Ali’ nin sözlerinden Haçça, kendine egemen#,olamadı, bağırıverdi.

«Ne hakkı var benim çocuğumu göndereceğim yere karışmağa? Bana laf dokunduranlar oldu hemşerilerden, hatta Cafer beşi bitirdiğinde o dürzü kendisi de söyledi. Ama dinlemedim. Oğlan sanat enstitüsü elektrikçiliği istedi, biz de uygun gördük, verdik, elektrikçiliğe. Deseydi ortaokul, ortaokula verirdik…» «Tamaaam; bu kadaaar!..»

«Neyse, bu konuyu kapatalım! Ben kesin kararımı verdim. Ağzımdan da yemin çıktı. Oğlanı İmam-Hatip’e vereceğim. Yarından sonra da namaza başlayacak. Bu konuyu çocukların önünde uzatmanın gereği yok Ali arkadaş…»

Haçça kalkıp çay koydu. Çayın yanına bisküvi çıkardı. İçtiler, yediler. Tartışmaya yol açmayacak konular konuştular. Hatta bir ara gülüştüler. Sonra Aligil kalkıp gittiler. Ahmet, basıla basıla oturdu. Komşular gidince de, anasının serdiği yatağa yattı.

Bayram’la Haçça da kapattılar konuyu. Haçça, gece yarısına doğru biraz yanaşmak istedi Bayram’a. O yönden biraz tat verirse, bu

44

KARA AHMET DESTANI

yönden yumuşamasına yararı olur diye elini saldı, karşılık görmedi. Taş gibi küsmüş, hem de soğumuştu. Birden, eskisinden daha beter bir öfkeye gömülüp, hatta kinlenip sırtını döndü düzgünce. Bayram yanaşsa da yüz vermemeğe karar verdi. İmam-Hatip konusunda yu-muşamayacaktı; ant içti içinden. Sonra yumdu gözlerini. Uyumadıy-sa da uyur gibi yaptı, açmadı gözlerini sabaha kadar.

Sabah, çayını çorbasını içip çıktı Bayram. Haçça çocukları be-leyip becerip okul yoluna kattı, ondan sonra yollandı hastaneye.

Ahmet:                    ,

«Gene içim avkıp duruyor. Meraktan, tasadan deli olacağım! İlle tutturdu, namaz kıl; İmam-Hatip’e hazır ol! Bunların hiçbirine gönüllü değilim. Kaçıp köye bari gideyim. Zaten ninemi özledim. İzin ver ana!» dedi, ayaküstü ağlamağa başladı.

Azarladı Haçça:

«Suuus! Bir daha gözüm görmesin ağladığını! Eşşek kadar adam oldun, ne ağlıyorsun? Sınavın bitsin, Hacı Mehmet’in otoposa bin, doğru Ortaköy! Oradan da yürüyüver Karataş’a. Gelmezsin yaz geçene kadar. Sonra ne yaparsın, ne yaparız? Bilemem şimdiden…»

Bulutlar boşandı, yağmurlar yudu yıkadı içini dışını Ahmet’in. Sevindi. Bir dakika durmayacak, çekip gidecekti Karataş’a.

ESKİ KARATAS

Müzik sınavından çıkıp hastaneye yürüdü Ahmet. Genellikle yukarda çalıştığı için babasına görünme olasılığı yoktu. Görünürse artık atardı bir yalan. Atardı; çünkü doğru söylemek yaramıyordu. Şimdi dünyada en kızdığı kişi babasıydı.

Necibe Hanım, anasının yanına yürüdüğünü gördü, takılmak istedi: «Bakın bakın, kim geliyor! Maşşallah maşşallah; kırk bin! Ne kadar da büyümüş bu tosun, bakın!..»

Eskiden olsa el öperdi. Geçip gitti anasına.

«Geçtiğimizi kaldığımızı pazartesiye söyleyecekler. Ama bana fısıldadılar. Diplomayı yirmi güne verecekler. Köye gideceğim…»

«Eve varıp yemek yesen!»

«Varmayacağım…»

«Para al yanına!..»

«Verecek misin?»

«Ama yok yanımda!..»                                          >

«Şimdi otobüs kaçar…»

«Kaçarsa ne yapayım? Bomboş mu gideceksin ninene? Bir kutu şeker al, iki pişirim çay al, bir dastar al! Sen alıp götürmedin diyelim, ben de yollamayacak mıyım?»

«Ana, sen işi uzatıyorsun!..»

Ne yapacağını şaşırdı Haçça. «Necibe abla!» diye koştu. «Nafize kardeş!» dedi. «Para var mı yanınızda?» On birinden, on birin-

46

KARA AHMET DESTANI

den çıktı. Beş de kendinde vardı, 25’i tamamladı. «On beş daha olaydı!» diye kıvrandı Haçça. «Kimden istenir bilmem ki?»

Necibe Hanım çıktı usulca. Beş dakika geçmedi, 15 lira daha bulup geldi. «Yirmi beş bana, on Nafize’ye borçlusun Haçça!» dedi.

«Ulu Cami’nin oralara çık hemen! Bir kara dastar al. Ak çiçekli olsun. Bir kutu ezme al. Bir kutu çay, bir kilo şeker al. Sonra koşuver Kışlalar’a! Orada durdurur binersin. Ne yazın, ne güzün, benden haber almayınca gelme…»

İlk kez şen oldu, muzipleşti günlerdir: «Başından atıyorsun beni! Gittim mi rahat olursun!» dedi, güldü. El öptü çıkarken.

«Bir çooook selam söyle! Anlat iyi miyiz, nasılız? Varamadık, kusura bakmasın! Fırsat bulursam Şerfegili alıp gelirim! Güle güle…»

Öğle oldum oluyorum’a gelmişti gün. Gereği kadar çabuk olmazsa yetişemezdi. Bir solukta Eski Çarşı’ya çıktı. Bir solukta aldı alacaklarını, bir fileye tıktı. Birden anımsadı, hiç giyecek almayacak mıydı yanma? Kitap mitap almayacak mıydı? Oluklaraltı’nm ortasından koşup Karasenir’e geldi. Eve vardı, girdi çıktı. Şerfe sordu, Osman ayağına takıldı, ilgilenmedi. Deşti yüklüğün altını. Aldı alacağı giysiyi, çorabı. Kitap; hangisini alacaktı? Tarih’e baktı, Tabiat Bilgisi’ne baktı; çekmedi canı. Aritmetik; Dilbilgisi? Çekmedi. Belki saçını uzatırdı oralarda. Saklayıp durduğu tarağı aldı. Fırladı. İl Jandarma Komutanlığı’mn önünden koştu. Kışlalar’m orada, benzinliğin önünde durdu. Bekledi Ortaköy’ün otobüsü çıkıp gelsin. 23 lirası kalmıştı cebinde. «Gelip geçen çarpar mı?» diye yokladı cebini. Bastırdı dışından. Sonra akıl etti, koştu benzinciye: «Geçti mi, geçmedi mi Ortaköy’ün otobüsü?» Süzdü Ahmet’i adam. «Her halde geçmedi, dur orda!» dedi. Hemen gidip durdu. Üçe doğru geldi Hacı Mehmet’in Düldül. Yarıköylü, Yazıköylü, İnarh, Kavacıklı, Örencikli, Çardaklı, Ortaköylü, hatta Alanköylü, Dereköylü bir sürü yolcu vardı. Heybeli, torbalı, sepetli, fileli. Kimi ilaç almış, kimi ekmek. Biri ikisi gazete. Sigara içen var, çocuk emziren var. Ne zaman varacaklar Örencik’e, Çardak’a, soran var. Üç buçukta güç bela yürüdü Kışlalar’m oradan. Akyaka altına kadar şangırdaya şangırdaya gitti karayolundan. Oraya varınca saptı köylerin bakımsız yoluna.

Eskiden Karakent üstünden Yazıköy’e bağlanırdı yol. Şimdi göl yükselmiş,  Soğanlı’dan dolaşıyordu. Taşların, tozların içinden  gene

KARA AHMET DESTANI                                  47

gölün kıyısına geliyordu. İnsanın genzini dolduran pis bir koku yayılıyordu oralardan. Pürenler farımıştı. Mekeler, martılar dermansız gibi uçuyorlardı. Alışmışlardı gürültüye, toza. Tınmıyorlardı ağzına –    kadar basılı otobüs varıyordu da. Sola yukarı İnar’ın, sağa aşağı Ka-rakent’in, İlyas köyünün yolları sapardı. Doğru gidince Kavacık deresine varardı. Kimi yerleri kayalarla, kimi yerleri çalılarla kaplı arazide keçiler görünürdü. Motorlu değirmenler çıkalı su değirmenleri de farımıştı. Hem de doğru dürüst yapılmamıştı Karakent köprüsü. İşte hayal meyal ansıdığı Ulupmar çayı Ahmet’in! Beş yıl önce değil, yüz yıl önce geçmişti sanki üstünden! Ne kadar ufalmıştı çocuk belleğindeki ırmak! Çınarları seviyordu en çok. Sarıya kaçan yeşil yaprakla-rıyla, hiç ayıbı, ezikliği olmayan gümrah ağaçlarıydı derenin. Sonra az gelirli köylülerin kavakları! Büyütüp büyütüp satmak için diktikleri kavaklar! Gür dallı cevizlerin altından geçiyordu otobüs. Yamaç-lardaki mahalleleri dereye indiriyorlardı. Kavacık’ın  yeni  insanları, ak sıvalı evlerini bayırın güne bakan yüzüne yapıyorlardı. Oraya bir yere de kahvelerini, dükkânlarını kurmuşlardı. Topal Pehlivan asasını alıp çıkıyordu geçen otobüslerde tanıdıklar var mı? Sonra yeniden giriyor, çöküyordu peykenin üstüne, yeniden gömülüyordu yarım yüzyıla varan yalnızlığına.

Kavacık’tan sonra Örencik altından, Küçük Çardak’a giriyor, bırakılacak yolcuları bırakıp Ortaköy’e fırlıyordu Düldül.

Birden gürledi vardı, Ortaköy’ün ortasında bıraktı yolcuları, Ahmet’i. Bakındı, tanıyan, tanıyacak kimse var mı? Filesini omzuna vurdu yürüdü. Uçar gibi koşuyordu kıra açılınca. Gidecek gidecek, dereyi geçip düze çıkacak, tepeyi aşıp dört yanı dağlarla çevrili, ıssız Karataş’ı görecekti. Oradaydı ninesi, oradaydı bırakıp gittiği yoksulluk. Orada Yılanlı Belen’in altında…

Elinde olsa da bu kadar birden büyümeseydi! Çok büyük bildiği ağaçlar, kayalar küçülmüş, dağlar tepe olmuş, yürüne yürüne bitmez sandığı yollar kısalmıştı.

Birden aklına kötü bir olasılık geldi, dizlerinin bağı çözülüver-di: Ya yıllar, aylar önce ölüp gittiyse ninesi, yıkayıp gömdülerse? Gelip gidenler söylemedi, sakladıysa? Küsülü değiller miydi ninesiyle babası? Babasıyla küsülü oldukları için, anasıyla, kardeşleriyle kendisiyle de küsülü sayılırdı Irazca. Bu yüzden ölümünün haber veril-

48

KARA AHMET DESTANI

meşini istememiş olabilirdi. Hatta köylüler kendiliklerinden aradaki küslüğü bildikleri için haber vermeyi uygun görmemiş olabilirlerdi! Ne kadar karmaşıktı dünyanın ilişkileri! Dizlerinin bağı çözüle çözüle yürüdü.

Merdivenin başında, ikindi güneşinin karşısında oturuyordu Iraz-ca. Tornan, dizinin, dibine yatmıştı. Acayip, moğuk moğuk sesler çıkarıyordu. «Moğuklayıp canımı sıkma Tornan! Bak ne göze! bugün de akşamı edip başardık! Moğuklama nalet!» diyordu. Gün sallandı, sallanıyordu Havana’nın Sivri’den. Dağların gölgesi basmak üzereydi köyü. Birazdan sığır sıpa gelirdi kırdan. «Akşamı ettik de başımıza bela bulduk ay Tornan! Kalkıp ateşi yakmak. Kümesi örtmeli. İki kaşık çorba kaynatmalı. Birazını sana, birazını bana bölüp içme-li. Sonra? Sonra oğul yok, uşak yok, komşulardan bir çıkıp gelen olursa iki bıdırdaşıp gecenin ucundan kemirmeli, gelen olmazsa eski döşşeğin üstünde döne döne sabahı etmeli…»

Tornan havlayıp kalktı o sırada. Aşağı Mahalle’den doğru bir gürültü koptu. Pat pat pat, köy içine doğru geliyordu. Mavi boncuk taşından yontulmuşa benzeyen bir traktörün üstünde Muhtar, oğlu Cemalle Yukarı Mahalle’ye gidiyordu. Cemal sürüyordu. Gürültü duyulmaz olasıya kadar havladı Tornan. «Ağzına sıçtığımın dürzüsü, kokuya boğdu köyün içini! Sus bakalım Tornan! Ağzına sıçtığımın südübozuğul Pat pat edip geçerken benim yıkıktan yana bakmadan edemez! Yıllar geçti, yılların içinden yıl kadar uzun günler geçti, bana olan kini geçmedi soysuzun!..» Değiştirdi, güreltti sesini: «Geçme-siiin! Mâşara kadar geçmesin! Benimki geçti mi? Arttı yıldan yıla! Nereye koyacağımı, nereye sığdıracağımı bilemiyorum kinimi! Ağzına sıçtığımın cımbıldağı…»

«Hav hav!..» etti bir daha Tornan.

Kızdı Irazca:

«Kes sesini dedim Tornan. Boş yere hav hav etme! Bir şey yapacağın zaman et! Kuru boş hav hav edip canımı sıkma, gösterişçi nalet!..» Birden pişman oldu, çevirdi sözünü: «Sen bana bakma, istediğin kadar havla Tornan!..» dedi. Elini uzatıp okşadı başını. «Bana bakma, istediğin kadar ür!..» dedi yeniden.

KARA AHMET DESTANI

49

Birden ayağa kalktı, ünü bekten hav hav’a koyuldu Tornan. Tam o sırada Kara Ahmet, avlu kapısından giriverdi.

*

**

File omzunda, çatma kapının halkasını çıkarıp kanadını açtı. Açtı kapadı. Halkayı taktı gene. Ak dişleri, gözel kara gözleri, uzun boyu ile kimdi bu adam? Fakat hemen bildi, besbelliydi! Koca adam olmuştu torunu. Delikanlıydı; uzun. «(Zaten gittiğinde uzundu. Ever-sen evlenir. Yıl dedi mi, oğlu kızı olur. Hoppacık hoppacık hoplat torununun sıpasını Irazca! Torunlarını hoplatıp doydun, onların sıpalarına da doyarsın işallah!)»

«Hav!» diye fırladı Tornan. Irazca, anlamadığı bir şaşkınlığın içindeydi. Konuşacak mıydı, elini verecek miydi? Sarılıp öpecek miydi? Yoksa barışık gibi davranacak ama soğuk buz mu duracaktı? «Dur Tornan, sıçarım ağzına Tornan gibi!» dedi, kalktı elinde olmadan. «(Unutmuştur belki, yabancı sanıp alır paçasını çocuğun! Yırtar indirir Allah etmesin!..)»

«Hav hav hav!..»

«Olduğun yerde dur Tornan!..»

Ahmet, koştu eski çürük merdivene. Tornan moğukladı, eski Ahmet’i buldu belleğinde, arka ayaklarının üstüne kalktı, bir tür ateş oyunu oynar gibi delilikler yaptı, sonra atıldı boynuna.

Irazca direğin dibine dikildi, oradan bakıyordu. Ahmet silip geçmek istiyordu Toman’ı, kurtulamıyordu. Fileyi bırakmadan, sol eliyle sırtını okşadı. «Haydi tamam Tornan, aferim!..» dedi. Güçlükle sıyrıldı, ninesinin önünde durdu. Fileyi bıraktı yere. Ellerini saldı aşağıya. Kükreyen bir gülmenin içinde, dişlerini, dudaklarını sıktı, atıldı Irazca’nın boynuna.

«Eşşeğin dölüüü!..» diye açtı kollarını Irazca. Yeni bir akım gelmiş, saniyede canlanmıştı bedeni. O canlılıkla sıktı. Yapıştırdı Ahmet’i göğsüne. Sıktı yassılttı. Yumdu gözlerini, sıktı, akıp gitmesin yüreğinin suları gözlerinden.

«Nineşim mi geldi?» Ağlama isteği duydu.

Sıktı, gevşetip gevşetip yeniden sıktı.

«Sen mi geldin nineşim?» Tuttu kendini, ağlamadı.

Ahmet de iyice bıraktı kendini. Yılların özlemi sanki bu bira-

50

KARA AHMET DESTANI

kışla dinecekti. Ninesi ne kadar sıkarsa, içinde yılların büyüttüğü yangınlar o ölçüde sönecekti. Yok gibi oldu, yitti saydı kendini. Dilediği gibi sıktı torununu Irazca. Omuzlarını tuttu iki eliyle, biraz uzaklaştırıp baktı sonra. Baktı gözlerine, «Amanın!..» dedi, öptü. Baktı, «Ne gözel olmuş, amanın!..» Birden kendine geldi, bıraktı çocuğun omuzlarını. Sol eliyle elini tuttu, çekti odanın kapısına. Tornan, önülceğine sürünüyor, karnını yerlere değdirip uzanıyor, ileri atılıyor, geri geliyor, yeryüzünde yaşamın başladığı günlerden beri sürüp gelen ateş oyununu sürdürüyordu.

Kapının önünde durdu Irazca. «Sen dikil burda! Kirli evlere mi alayım paşamı? Dağınık evlere mi?..» Öyle canlanmış, çevikleş-mişti; ana kurt gibi akıverdi odanın kapısından. «Sen dikil!» dedi. Dikiliyordu Ahmet. Fileyi elinde tutup dikiliyor, bekliyordu bakalım ninesi ne yapacak?

Kucağında hiç kullanılmamış kadar yeni bir habayla çıkıp geldi Irazca. «Kendim eğirip büktüm atkısını çözgüsünü. Gökçeyaka’da dokuttum. Ölümlük kahinliğim. Beni alıp götürürken üstüme örtsünler, sonra Karataş’ın camisine sersinler diyordum. Yatakların altına koydum, bekletiyordum. Sen geldin, çıkardım. Sen geldin ölmekten vazgeçtim. Nineşim çıkıp gelmiş, niçin öleyim? Düşmanlarım da motorlarını koşturuyorlar, niçin öleyim? Yarın sabah gör beni, hepsinin ağızlarına sıçayım, ölmeyeceğim!..»

Duvarın dibine serdi habayı. Alı yeşili, kahverengileri, güzel sarıları gözler alan bir habaydı. «Kök boyalarıyla boyattım! Tâ Çal’dan Gök Osman’ın çıkıp gelmesini bekledim. Sarılarının sütleğen’lerini Çildede’nin oralardan kazdım. Çözgüsü yün, atkısı yün, dağlardan topladım; çobanlar sürülerini sürmüşler, koyunların yünleri takılmış çalılara, topladım, biriktirip yıkadım, yıkayıp kuruttum; her ay gittim, her yıl gittim biriktirdim. Her yanı yün olsun, kış günü ölürsem, gömüte kadar üşümesin bedenim, yünler sıcak tutar dedim. Eğirdim büktüm, dokuttum habamı…» Renkleri kaynaşan güzel bir haba idi. «Dur daha oturma!» dedi, koştu içeri. Yaşlı kurt gibi eğilip bükülüyordu koşarken. Bu sefer de bir yastıkla, bir minder getirdi. Attı minderi, koydu yastığı. Eğilip tozlarını çırptı elleriyle. «Şimdi otur, en değerli konuğu evimin! Yıllardır bir değerli konuğum geldiği yoktu. Otur… Uzun yıllar, yıldan uzun günler gelip geçti de bir çıkıp

KARA AHMET DESTANI

51

gelmedi gâvur baban! Haa dur, çıkıp geldi, günahını almayım; geldi, tarlalarını sattı Sultanca teyzesinin Şükrü’ye, sonra çekip gitti bana görünmeden! Bokcazımı yesin, ne yüzle görünecek? Görünse kim bakacak yüzüne? Yuyucu görsün yüzünü! Kim ona elini verip öptürecek?.. Otur nineşim, uzat ayaklarını…» Baktı pabuçlarını çıkarmamış, «Dur dur, yaslan ardına, ben çıkarayım! Çözeyim iplerini gözelce!..» Diz çöktü, çözdü pabuç bağlarını. Çıkardı. Çoraplarını okşadı, düzeltti. «Şimdi gider bir ırbık su korum, ateşi yakarım ocağa, leğeni buraya alır gelirim, peşkiri alır gelirim. Elerimle dökerim, yıkatırım ayaklarını has paşamın! Hemen şimdi!..»

Toman’ın oynadığı ateş oyununu şimdi Irazca oynuyordu. Daha usta, daha şakır şukur, bütün kaslarını, belini, budunu bükerek… Bir koştu, çürük merdivenlerden indi, kucağı çırpı dolu çıkıp geldi. Eteğine de çam kozakları doldurmuştu. «Tâ Güroluk çamlarının kozakları! Ben getirmiyorum, sel getiriyor! Topluyorum çayın kıyılarından! Yakıyorum kışboyu, bitmiyor…» Koşup girdi içeri. Küle gömdüğü ateşi çıkardı. «Gömerim! Varsın cimri desinler! Motorlarım var da para mı çekiyor? Kamyonlarım var da gümüş mü getiriyor? Gömerim ateşimi! Kibrit parayla! Gömer, üfleye üfleye, kırmızı kırmızı yakarım. Irbığımı suyumu korum üstüne, ısınır…»

Çıkıyor dışarıya, gelip çöküyor yanına, bir boy, beş boy oynuyor, sonra gene odaya giriyor, bu sefer yem dolu çinko tasla çıkıyor, «Tavuklarımı yemlerim!..» diyor, inip gidiyor merdivenlerden. «Geh bülü bülü bülü!.. Gidi gidi gidi!..» çekerek serpiyor yemi. Yad tavukları kovalıyor, sonra çıkıp geliyor merdivenlerden. Gören, «Şu Irazca yaşlı karı!» demez. Leğeni ırbığı getiriyor. «Çıkar çoraplarını! Cemre paçalarını! Kollarını da sıva bakayım!» diyor. Döküyor suyu, yıkatıyor. Veriyor peşkiri, «Sil!» diyor. Silmesini beklemeyip alıyor, kendi siliyor. Silip kuruluyor, iki şap, üç şap öpüyor, bir daha siliyor, bir daha öpüyor. Sonra kalkıp döküyor leğeni saçaktan aşağıya. İçeri giriyor, «Sen otur!» diye bağırıyor içerden. Duvardaki oymadan kese alıyor: «Tarhana çorbası mı yapayım, bulgur çorbası mı, yoksa un çorbası mı? En çok hangisini severdin? Bir erişte pişireyim. Çiğ-lem yağıyla pişireyim erişteyi…» diyor. Dığanı koyuyor, soğanı doğruyor, yağı kavuruyor. Suyunu katıyor, tuzunu atıyor. Çıkıp koşuyor, iniyor aşağıya,  kümesin kapağını kapatıyor. Çıkıyor  yukarıya, To-

50

KARA AHMET DESTANI

kışla dinecekti. Ninesi ne kadar sıkarsa, içinde yılların büyüttüğü yangınlar o ölçüde sönecekti. Yok gibi oldu, yitti saydı kendini. Dilediği gibi sıktı torununu Irazca. Omuzlarını tuttu iki eliyle, biraz uzaklaştırıp baktı sonra. Baktı gözlerine, «Amanın!..» dedi, öptü. Baktı, «Ne gözel olmuş, amanın!..» Birden kendine geldi, bıraktı çocuğun omuzlarını. Sol eliyle elini tuttu, çekti odanın kapısına. Tornan, önülceğine sürünüyor, karnını yerlere değdirip uzanıyor, ileri atılıyor, geri geliyor, yeryüzünde yaşamın başladığı günlerden beri sürüp gelen ateş oyununu sürdürüyordu.

Kapının önünde durdu Irazca. «Sen dikil burda! Kirli evlere mi alayım paşamı? Dağınık evlere mi?..» Öyle canlanmış, çevikleş-mişti; ana kurt gibi akıverdi odanın kapısından. «Sen dikil!» dedi. Dikiliyordu Ahmet. Fileyi elinde tutup dikiliyor, bekliyordu bakalım ninesi ne yapacak?

Kucağında hiç kullanılmamış kadar yeni bir habayla çıkıp geldi Irazca. «Kendim eğirip büktüm atkısını çözgüsünü. Gökçeyaka’da dokuttum. Ölümlük kahinliğini. Beni alıp götürürken üstüme örtsünler, sonra Karataş’ın camisine sersinler diyordum. Yatakların altına koydum, bekletiyordum. Sen geldin, çıkardım. Sen geldin ölmekten vazgeçtim. Nineşim çıkıp gelmiş, niçin öleyim? Düşmanlarım da motorlarını koşturuyorlar, niçin öleyim? Yarın sabah gör beni, hepsinin ağızlarına sıçayım, ölmeyeceğim!..»

Duvarın dibine serdi habayı. Alı yeşili, kahverengileri, güzel sarıları gözler alan bir habaydı. «Kök boyalarıyla boyattım! Tâ Çal’dan Gök Osman’ın çıkıp gelmesini bekledim. Sarılarının sütleğen’lerini Çildede’nin oralardan kazdım. Çözgüsü yün, atkısı yün, dağlardan topladım; çobanlar sürülerini sürmüşler, koyunların yünleri takılmış çalılara, topladım, biriktirip yıkadım, yıkayıp kuruttum; her ay gittim, her yıl gittim biriktirdim. Her yanı yün olsun, kış günü ölürsem, gömüte kadar üşümesin bedenim, yünler sıcak tutar dedim. Eğirdim büktüm, dokuttum habamı…» Renkleri kaynaşan güzel bir haba idi. «Dur daha oturma!» dedi, koştu içeri. Yaşlı kurt gibi eğilip bükülüyordu koşarken. Bu sefer de bir yastıkla, bir minder getirdi. Attı minderi, koydu yastığı. Eğilip tozlarını çırptı elleriyle. «Şimdi otur, en değerli konuğu evimin! Yıllardır bir değerli konuğum geldiği yoktu. Otur… Uzun yıllar, yıldan uzun günler gelip geçti de bir çıkıp

KARA AHMET DESTANI

51

gelmedi gâvur baban! Haa dur, çıkıp geldi, günahını almayım; geldi, tarlalarını sattı Sultanca teyzesinin Şükrü’ye, sonra çekip gitti bana görünmeden! Bokcazımı yesin, ne yüzle görünecek? Görünse kim bakacak yüzüne? Yuyucu görsün yüzünü! Kim ona elini verip öptürecek?.. Otur nineşim, uzat ayaklarını…» Baktı pabuçlarını çıkarmamış, «Dur dur, yaslan ardına, ben çıkarayım! Çözeyim iplerini gözelce!..» Diz çöktü, çözdü pabuç bağlarını. Çıkardı. Çoraplarını okşadı, düzeltti. «Şimdi gider bir ırbık su korum, ateşi yakarım ocağa, leğeni buraya alır gelirim, peşkiri alır gelirim. Elerimle dökerim, yıkatırım ayaklarını has paşamın! Hemen şimdi!..»

Toman’ın oynadığı ateş oyununu şimdi Irazca oynuyordu. Daha usta, daha şakır şukur, bütün kaslarım, belini, budunu bükerek… Bir koştu, çürük merdivenlerden indi, kucağı çırpı dolu çıkıp geldi. Eteğine de çam kozakları doldurmuştu. «Tâ Güroluk çamlarının kozakları! Ben getirmiyorum, sel getiriyor! Topluyorum çayın kıyılarından! Yakıyorum kışboyu, bitmiyor…» Koşup girdi içeri. Küle gömdüğü ateşi çıkardı. «Gömerim! Varsın cimri desinler! Motorlarım var da para mı çekiyor? Kamyonlarım var da gümüş mü getiriyor? Gömerim ateşimi! Kibrit parayla! Gömer, üfleye üfleye, kırmızı kırmızı yakarım. Irbığımı suyumu korum üstüne, ısınır…»

Çıkıyor dışarıya, gelip çöküyor yanına, bir boy, beş boy oynuyor, sonra gene odaya giriyor, bu sefer yem dolu çinko tasla çıkıyor, «Tavuklarımı yemlerim!..» diyor, inip gidiyor merdivenlerden. «Geh bülü bülü bülü!.. Gidi gidi gidi!..» çekerek serpiyor yemi. Yad tavukları kovalıyor, sonra çıkıp geliyor merdivenlerden. Gören, «Şu Irazca yaşlı karı!» demez. Leğeni ırbığı getiriyor. «Çıkar çoraplarını! Cemre paçalarını! Kollarını da sıva bakayım!» diyor. Döküyor suyu, yıkatıyor. Veriyor peşkiri, «Sil!» diyor. Silmesini beklemeyip alıyor, kendi siliyor. Silip kuruluyor, iki şap, üç şap öpüyor, bir daha siliyor, bir daha öpüyor. Sonra kalkıp döküyor leğeni saçaktan aşağıya. İçeri giriyor, «Sen otur!» diye bağırıyor içerden. Duvardaki oymadan kese alıyor: «Tarhana çorbası mı yapayım, bulgur çorbası mı, yoksa un çorbası mı? En çok hangisini severdin? Bir erişte pişireyim. Çiğ-lem yağıyla pişireyim erişteyi…» diyor. Dığanı koyuyor, soğanı doğruyor, yağı kavuruyor. Suyunu katıyor, tuzunu atıyor. Çıkıp koşuyor, iniyor aşağıya,  kümesin kapağını kapatıyor.  Çıkıyor  yukarıya, To-

52

KARA AHMET DESTANI

man’ı okşayan Ahmet’in yanına çöküyor, iki şap daha öpüyor, koşuyor içeriye: «Çomak çıkası aklım!» diyor. «Ekmek ıslamayı unuttum gördün mü?» diyor, doğuyor dizlerini. Sofra bezini açıyor çabuk. Sekiz on yufka ıslıyor. Koşuyor ocağa. Çorbayı indiriyor, köz çekip koyuyor üstüne. Bu sefer erişte pişirmeğe geçiyor. «Hayırsız baban tarla satmak için geldi de, öz anasının yanına uğramadı, haberin var mı Ahmeet?» diyor, üç dört yıldır şehirde kendisini unutanlardan Ahmet için söylediklerini çıkarıp ötekileri söylüyor: «Gâvur Haçça, gâvur Şerfe, gâvur Osman bir çıkıp gelmediler! Onları da yollama-yan kim ama? Hep o Bayram, o gâvur, o kral!..» diyor, dönüyordu. Sofra bezini hayata seriyor, siniyi, kaşıkları, çorbayı, erişteyi, ekmekleri getiriyor: «Haydi!» diyordu. «Burda köy içine baka baka doyuralım karnımızı!..» diyordu.

Tam o sırada ezan okunuyordu.

«Babam namazlar kılıyor nine!..» diyor Ahmet. Sonra ağzı dolu puşkurup gülüyor. «Yirmi otuz yıllık borcu varmış, kılıyor…»

«Allahı kandıracağını sanıyor hileci köpeeek!.. Allah da onun hilelerine kanacak sankiii!.. Allahm gözü kör sankiii!.. Allahın onun aklı kadar aklı yok sankiii!.. Namazlar değil, Hicazlara varıp gelse, Allahın gözünü, benim gözümü külleyemez!..» Eğilip iki şap daha öpüyor, «Haydi alı-alıver kaşığınla, haydi nineşim…» diyor.

«Bugün sınavlarım bitti. Kaçtım geldim nine! Babam bize de tutturdu ille namaz! Tutturdu ille seni İmam-Hatiplere yazdırayım. Ben de kaçıp geldim. Anamı döğer mi bilmem?»

«Döğerse, kötürüm olsun elcezleri…»

KARASENİR AKŞAMI

«Kötürüm olsun elcezlerin Bayraam!»

Kollarıyla başını saklayıp inledi Haçça.

«Sust! Sust!..» çekti Bayram. «Sust! Duaları kabul olsa, köpekler kasap olurdu; sust!..» Susturup bir daha, bir daha vuruyordu.

Olacakları bildiği için, ikindinüstü geç geldi Haçça. Oyalandı hastanede. Navrumlu AligiPe uğradı eve gelmeden. Osman koşup geldi sonra. «Ana yetiş!» dedi çocuk. «Yetiş, babam çağırıyor… Babam çabbuk seni çağırıyor anaa!..»

Bayram, Şerfe’nin sorgusunu yapmıştı çoktan.

«İkiniz çıkmadınız mı sınavdan?»

«Çıktık…»

«İkiniz gelmediniz mi eve?»

«Gelmedik…»

«Ben size ne tenbihledim her sefer?»

«Abim hastaneye gitti baba, annemin yanma!»

«Hm! Sonra hiç eve gelmedi mi?»

«Geldi…»

«Sonra?»

«Sonra bilmiyorum baba…»

«Nasıl bilmiyorsun? Evde değil miydin?»

«Evdeydim…»

«Öyleyse nasıl bilmiyorsun, kör mü gözlerin?»

54

KARA AHMET DESTANI

«Kör değil baba…»

«Öyleyse gördün! Söyle nere gitti?»

«Bir yere gitmedi baba…»

«Hin!.. Demek gitmedi!.. Gitmedi de nerde öyleyse?..» Elini kaldırıp bir tane indirince, evin içi ağardı. Şerfe yıkıldı. Ağzı burnu kan oldu. Bir tane daha indirdi. Söküldü dişinin biri. «Demek bilmiyorsun? Demek gözün kör değil, ama görmedin?» Kanadı, battı, demeden bir daha vurdu. Tepti bir de. Temelli akı karayı yitirdi Şerfe. «Seniii!..» Kolundan tutup kapının önüne çekti kızını. «Seni!.. Çabuk söyle, nere gitti?»

«Giysilerini aldı yüklüğün altından…»

«Sonra?»

«Sonra fileye kattı…»

«Sonra?»

«Fileye katıp gitti…»

«Nereye gitti?»

«Bilmiyorum baba…»

«Hm!.. Demek bilmiyorsun?» Vurdu bir daha. Tepti bir daha. «Bilinceye kadar döğeceğim! Bildiklerini sökünceye kadar! Söyle ça-. buk nereye gitti?..»

Baktı döğdüğü kadar daha döğecek. O zaman da ölüp kalacak. Anası ölüsünü görünce bayılacak. Ölecek üzüntüsünden. O zaman da köyde ninesi üzülecek, ölecek üzüntüsünden. Çok korktu Şerfe:

«Köye gitti baba…» dedi.

«Hm!..» dedi Bayram, bıraktı kızını. «Anası olacak san keçi yollamıştır onu! O sarı şeytan kaçırmıştır!..» Durdu: «Demek köye gitti? “Gitme abi, babam döğer!” demedin mi?»

«Dedim baba…»

«Dedin de ne dedi?»

«Babam beni bulamaz dedi. Ben köyde ninemin yanında duracağım dedi. Babam oraya gelemez dedi. Burda namazlar kılmak istemiyorum dedi. İmam-Hatiplere yazılmak istemiyorum dedi…»

«Anası olacak san yılanın akılları hep! Hastaneye varıp ondan akıl aldı, para aldı; sonra pırrr!.. Ama ben onu getirmeyi bilirim. Kendim dünyada gitmem! O sarı keçiyi yollar getirtirim. Nasıl yol-ladıysa, öyle alır gelir… Deral namaza başlar gelince de… Sonra İmam

KARA AHMET DESTANI

55

-Hatip’e filan değil, doğru Mestan Hocanın yanına! Diz çöker okur… Öğrenir ataya babaya hörmet etmeyi… Öğrenir saklı gizli iş yapmanın sakıncalarını…» Bağırdı: «Nerde anan?»

«Bilmiyorum baba…»

«Nasıl bilmiyorsun?»

«Hastanededir baba…»

«Ben geldim, o neye gelmedi?»

«Geç gelecektir baba…»

«Neden geç gelecektir?..»

«Sabah söylemedi, haberim yok baba…»

«Hm!.. Suçukuyor; suçukuyor sarı şeytan!..»

Bir daha «Sarı şeytan suçukuyor!» dedi, döndü odanın içinde. Osman büzülmüştü köşeye. Soluksuz bakıyordu. Yürüyüp onun önüne vardı. «Suçuktuğu için gelmiyor; ama gelecek!.. Gelmeyip nere gidecek? İnarlı İzzet öğretmene gitmiştir, gitsin! Babasının oğlu mu? Akşam oldu davul, herkes evine savul! Kalamaz orada… Aligil’dedir!.. Kalk Osman, kalk çabuk!..»

Kalktı Osman korka korka.

«Çabuk git, AligiPe sor: Orda mı?»

Osman gidip baktı, oradaydı Haçça. Asiye entari biçiyordu kızma. Onu konuşuyorlardı. Osman geliverdi. Tutulmuştu sanki dili. «Ana!.. Aa…» dedi kaldı önce. Konuşamıyordu.

«Osmaaan, ne oldun anam?»

İki ellerini indirip kaldırdı. Gel mi diyor, git mi, anlaşılmadı.

«Asiye, bir tas su ver çocuğa!..»

Asiye suyu getirdi. İçirdi Haçça.

«Osmaan; ne oldun ciğerim?»

«Babam ana! Babam geldi, abamı döğdü! Seni istiyor!..»

«(Anlaşıldı!..)» deyip fırladı Haçça. «(Savaş var! Kudurdu beyni soğuk, savaş var!.. Kudurup çoluk çocuğa sardı…)»

Saçını başını gereği gibi örtmeden koştu. Açıp girdi avlu kapısını. Bakmadı ardına. Girdi, Bayram geziniyor Şerfe’nin önünde. Şer-fe’nin ağzı yüzü kan. Yerler kan, çocuğun giysileri kan.

«Emret kara dinli eşkiya!..»

İçi öyle kabarıp  duruyordu günlerdir. «(O çakalsa, ben daha

56

KARA AHMET DESTANİ

KARA AHMET DESTANI

57

çakalım!)» diye düşündü, bağırıverdi birden: «Söyle kara dinli Bayram!.. Kral; söyle!..»

,Çekti kolundan, savurdu yere. «Anlat neden kaçırdın sıpanı?» Kilimin üstüne yaydı Haçça’yı. Tepti buduna, böğrüne. Eğilip tuttu omzundan, dikti, yeniden vurdu sağına soluna. Nasıl böyle gaflete geldiğini, dayağı yiyip alta düştüğünü anlamadı Haçça. Belki beklemiyordu bu kadar. Demek kara dinli kocası da doluydu ümüğüne kadar, demek içi avkıp duruyordu günlerdir. Bir çare düşünmeli, hiç değilse sopayı azaltmanın bir yolunu bulmalıydı çabuk. Dişe diş dö-ğüşü denese yenilirdi. Isırsa, daha azardı.

«Ha ayı haaa!..» diye bağırdı birden. Fırlayıp kalktı. Dikildi önüne. «Allahm ayısı! Yıllardır şehirden yiyip içtiğin halde, hâlâ kan mı doğuyorsun? Günlerdir aylardır kıldığın namazlar bunun için miydi dağların ayısı?..»

Bir an durakladı Bayram, «Hm!..» etti şaşkın.

«Yazıklar olsun sana, kara dinli ajı!..»

«Hm!.. Neden kaçırdın sıpanı?»

«Oturt karşına, gözel gözel sor kara dinli kral!.. Ne bu yaptıkların? Kızı yıkmış, oğlanı korkutmuşsun! Beni de sakat ettin. İki daha vur, ölüp kalayım, temelli belayı sar başına! Ondan sonra Ağır Ceza damlarında ağart çıkası gözlerini, kara dinli ayı!.. Anan Irazca, baban Kara Şali, kökten delisiniz hepiniz. Aşağı Mahalle’de doğup büyüyenlerden beter delisiniz…

«Kes lafı! Neden kaçırdın sıpayı?»

«Kendim de kaçacağım! Bunları da götüreceğim!..»

Vurdu Bayram. Üç çat, beş çat, vurdu üst üste.

«Kırılsın elcezlerin, kötürüm olsun işallah!..»

İnledikçe vurdu, yıktı karısını, tepti…

«Hepinizi öldürüp yığayım üst üste, dökeyim gazı, çakayım kibriti sonra! Varayım Karataş’a, kır anamı keseyim, Ahmet olacak haini keseyim, gaz döküp onları da yakayım. Sonra kendim çıkıp geleyim, vereyim hesabınızı Ağır Cezalarda…»

«Verirsin hesabımızı da Burdur’a paşa yaparlar seni! Bunca kıyım döküm yaptın diye rütbeler takarlar omuzlarına! Koca Saat’ın altına dikeltip kürkler giydirirler tahtaya gelesi sırtına!..»

Ansızın bir daha parladı Bayram, «Hm!..» etti:

i

«Demek ben evlat değil, avrat değil, yılanlar besliyormuşum koynumda?» dedi. Bir daha tepti. «Söyle neden kaçırdın sıpayı?»

«Sıpa sensin, topla ağzını, yeter gayri!» diye fırladı Haçça. Ümüğüne atıldı kocasının. Tutup boğazından sıktı. Kurtulmak için diziyle karısının karnına tepti Bayram. Arka üstü gitti Haçça. Ama çabuk topladı kendini. Toplayıp ayaklarına sarıldı kocasının. Dengesini yitirdi, yıkıldı Bayram. Atıldı üstüne elini yakaladı, «(İnceldiği yerden kopsun, kudurursa kudursun!)» dedi içinden, ısırdı bileğini, ısırdı, ısırdı. Kan fışkırttı etinden. Kıvrıldı Bayram. Fırladı, hayata çıktı Haçça: «Bağırır mahalleyi toplarım bak!..» dedi. Bayram koşup geldi. Şerfe çığrındı. Osman çığrındı.

Kurnalı Süleyman’ın karısı kapıya çıktı.

«Yetiş gı Hava abaa!..» dedi Haçça, inledi.

«Ne oluyor- anam bu Karataşlılara?» dedi Hava. Bağırdı: «Yetiş Asiyee, yetiiiş!..» Sonra atlayıp çıktı avlunun biriket duvarından. Bay-ramgil’in kapıyı açtı. Tuttu Bayram’ı kolundan. Göğsünden itti. Haçça’yı da kaçırdı avludan dışarı. «Kaç Haçça, durma buralarda, tüy çabuk!..» dedi.

Asiye koşup geldi. Ne olduğunu anlayamadı, neden olduğunu hiç. Havada barut kokusu vardı. Silah atılmış da bir sakatlık mı çıkmıştı yoksa? «Bir evde kavga olmaz değil,.ama bu kadar olmaz Sayın Bayram komşu!..»

Asiye bir yandan, Süleyman’ın karısı Hava bir yandan, Bayram’ı yeniden içeri tıkmağa, çocukları yatıştırmağa çalıştılar. Sonra Bay-ram’m bileğini gördüler birden. Parmaklarından siyiyordu kanı. Şerfe de burnuna çaput basmıştı.

«Kalk Şerfe! Kardeşini al, doğru bizim eve!..» dedi Hava. Bayram’ı bir daha itti. «Büğdüzlü BattaFın halini biliyor musun Bayram komşu? Senin gibi döğdü karısını, üç yıl ceza giydi. Karıcığı, davacı değilim efendim diye yalvardı, geçmedi Savcı. Ben tanığım. Asiye sen de tanık ol. Biraz terbiye görsün bizim komşu…»

Süleyman geldi Şeker’den. Ali nöbetteydi hastanede. Süleyman’ın oğlu Cafer geldi. Bayram’ı alıp götürdüler biraz. Oturttular Ali’nin evine. Çocuklar Süleymangil’e gittiler. Tatsız bir akşamüstü çöktü Karasenir’e. Asiye, «Bez bul Duduu, bakınma!..» diye bağırdı kızına. Dudu kalkıp bez buldu. Asiye kolonya şişesini getirip döktü Bay-

58

KARA AHMET DESTANI

KARA AHMET DESTANI

59

ram’ın bileğine. Diş yerlerinin üstüne üstüne döktü kolonyayı. Kavursun iyice. Azalsın öcü birazcık. Sonra sarıp bağladı. Süleyman paket çıkarıp sigara verdi Bayram’a. Cafer kalkıp bir tabla koydu.

Göğsü körük gibi inip kalkıyordu Bayram’ın:

«Günlerdir… Günlerdir avkıp duruyordu içim! Gözüm seyriyip duruyordu kötü kötü! Ulan buna çıkacakmış! İnsanın katil olması işten değil! Hemen saniyelik iş! Bir tabanca, bir bıçak, yada kıyıda köşede satır filan olsa, valla saniyelik!.. Yahu arkadaş, insan evladına terbiye vermez mi? Abdes al, namaz kıl demez mi?»

Hava:

«Der tabii…»

«Benim dediklerim de bu!..»

Süleyman:

«Neyse!..» dedi. «Şimdi burda mahkeme kurmayalım. Biz ilerde Halk Mahkemelerinde yargılayacağız seni! Karı döğmenin, çocuk döğmenin sorgularını ilerde yapacağız; sakin ol şimdi…»

«Analı oğullu fısfısa başladı bunlar! Benim dediklerimi gericiliğe yordular. Ossuruklu Hilmi’nin etkisinde kaldığımı söylediler. Ben oğluma gün verip “Sınavlar biter bitmez namaza başlayacaksın, gü-. zün de İmam-Hatip’e yazılacaksın!” deyince, kaçırdı Karataş’a!..»

«İyi gene canım! Yabana kaçırmamış, Irazca halamın yanına kaçırmış! Irazca halam eğitir biraz…»

«Öyle; eğitir! Doldurur şeytanlıklarını…»

«Neyse, sakin ol! Söyledim sana, mahkeme kurmadık!..»

Hava, leğen ırbık getirdi. Yıkattı Haçça’nın elini yüzünü. Şer-fe’nin, Osman’ın elini yüzünü de yıkattı, silip kuruladı.

«Bizimki bu!..» dedi Hava. «Kaşındıkça dayak yemek kocalarımızdan! Sen gene seyrek yiyorsun. Döğünce de yufkadan geçiyor Bayram komşu. Süleyman benim keşkeğimi çıkarır haftada! Hafta olmazsa on beşte! Dışarda dolup dolup evde boşalıyorlar. Yaşam onları doğuyor, onlar bizi…»

Süpürgeyi aldı, ortalığı süpürdü. «Durma, ekmek kes Hacer!» dedi öbür kızına. Oğlu İsmet’e dedi şöyle otur, Kemal’e dedi böyle otur. Osman’la Şerf e’yi de aralara sıkıştırdı. İki topak et katmıştı kuru fasulyenin içine. Köy bulgurundan pilav da vardı yanında.

İki alıp bıraktı Haçça.

 

«Haydi haydi!..» dedi Hava. «İki yumruk, üç tepik yemeyle ekmekten aştan çekme kendini!.. Haydi doyur karnını!.. Doyur ki Bayram komşunun köteklerine dayanbilesin…» Kaşığı yeniden tutuşturdu eline. Ekmek sürdü önüne yeniden. «Yoksa beğenmedin mi benim yemeği? Başaran Lokantası’nm yemeklerinden kalmaz;  haydi!..» Yemekten sonra bir de çay koydu. Çayları içip buruştu çocuklar. Haçça uzandı. Bayram, komşusu Süleyman’la, Navrumlu AligiFde doyurmuştu karnını. Sigara içiyorlardı şimdi. Asiye de çay koymuştu.

«Oooooh şükür!..» çekti Süleyman. «Şükür be! Gırtlağımıza kadar doyduk! Bizim komşu sık sık döğse karıyı kızı, tutup getirse Asiye komşu ikimizi, sık sık yesek şunlardan! Allah için gözel yemek pişiriyorsun Asiye komşu! Kışla üzümünün hoşafına da maşsallah!.. Fakat ne çare, Ali komşum da olacaktı ki, çıkaracaktık tadını…» Savurdu dumanını… «Neyse! Tabii ilerki gözel günlerde daha gözel sofralarımız olacak işallah, öhhoo!..»

«Size göre ne var! Olanlar bize oluyor! Ali de öfkelendi mi, kafama iki yumruk vurup Bayramgil’de alıyor soluğu. Canı değişik yemekler isteyince kafayı çalıştırıyor…»

«Yatma zamanı gelince evde oluyoruz gene canım!» «İsterseniz gidin hanlarda, ötelerde edin sabahı! Ne işiniz var da geliyorsunuz harp ettiğiniz evlere hemen?»

Çayları içtiler çabuk. Birer daha doldurdu Asiye. Çocukların uykusu geldi. Bayram da, Süleyman da esnemeğe başladılar. Navrum köyünün bahçelerinden, Başkuyu’nun düğünlerinden, Daşdurak’ın yoksullarından konuştular. Sonra Bayram, «Yahu Süleyman komşu, sizin köylü vede çok ünlü bir Dudu vardı, “Kurnalı Dudu” diye geçerdi adı; düğünlere getirip oynatırlardı; hiç haberin var mı, ne oldu?» diye, başlarındaki işlerle ilgisi olmayan bir soru attı ortaya. Kurnalı Dudu epey eskilerin konusuydu. Kızdı Süleyman: «Sana ne? Sizin Karataş’ta yok muydu öyle biri? Kendim de Kurnalıyım ama haberim yok Dudu’dan filan?»

«Kızma canım! Kızacak ne var bunda?»

«Yok bir şey de; sen kendi başındaki işi düşün? Bırak bizim köylü Dudu’yu filan!»

«Allah Allah!.. Millet bugün tümcek barut yahu! Dokunuverdin

60

KARA AHMET DESTANI

mi ateş alıyor. Neyse, zaten geç oldu, gidelim…» Birden bir ivme duygusunun içine düştü. Değişti, kuz yanlarını eritti: «Kalk Kara Bayram!..» dedi. Fırladı kalktı kendisi. «Haydi Asiye komşu, hoşçakal!.. Allah Halil İbrahim bereketi versin, yedik içtik. Ali’nin ömrünü, aylığını artırsın. Bizim namazlar, ikindin, akşam, yatsı, kaynadı!..» Çabuk çabuk yürüdü sokağa. Evinin önüne gelince: «Süleyman komşu, kusura bakma, yolla bizim çocukları çabuk! Sizi de fazla rahatsız ettik bu akşam—» dedi.

Süleyman gitti. Az sonra geri geldi. «Benim avrat vermiyor seninkileri!» dedi. «Senin kadar yürekli olmadığım için, çenesine iki vurup alamadım elinden!..»

Güldü Bayram:

«Hava yenge buldu şaka yapacak zamanı!» dedi, yürüyüp girdi Süleymangil’in oturma odasına. Çocuklar buruşup yatmışlardı, gördü. Haçça da uyuklamış, açılmış, oturuyordu. «Neden gelmiyorsun gııı? Ayağına adam mı istiyorsun? Haydi! Yürü çabuk!..» dedi.

Hava atıldı: «Ne yüzle haydi diyorsun? Yok sana karı! Ben de doğuldum mü kaçıp gideceğim, kaçıp gideceğim, gelmeyeceğim! İkindin döğ, yatsıda çağır! Gelmezse kolundan tut, götür…» Siper oldu Haçça’nın önüne: «Yok sana karı!..» dedi yeniden.

«Şakanın zamanı değil Hava!..»

«Bırak, bırak gitsin!» dedi Süleyman.

Haçça’yı kolundan tutup kaldırdı Bayram. Şerfe’yi uyandırdı. Osman’ı uyandırdı. «Çok rahatsızlık verdik, kusura bakmayın!..» dedi yeniden. Çocukların elinden tutup yürüdü.

Haçça önden gidip evin kapısını açtı. Kibritin yerini biliyordu. Yaktı lambayı çocukların yataklarını serdi; örttü üstlerini. Kapattı kapılarını. Bayram, soyunmuş, atmıştı kendini karyolaya: «Çabuk!»

«Neye çabuk? Namazlarını kılmayacak mısın? İkindin, akşam, yatsı? Borçların farzları?..»

«Durakoysun bunlar da ötekilerin yanında! Çabuk gel şuraya…»

«El deme, gün deme, döğ haşatımı çıkar, ondan sonra da çabuk gel şuraya!..»

«Çabuk dediiiim!.. Kafamın tasını attırma benim!..»

«Hm!.. Attırma benim!..»                                                  *

«Attırma tabii, çabuk!..»

KARA AHMET DESTANI

61

«Her zaman döğ döğ; sonra…»

Atıldı, bileğinden tuttu karısını:

«Tabii böyle? Başka nasıl olacaktı?»

Tam Haçça’yı çekti, perdenin açık olduğunu gördü. Lamba da yanıyordu. «(Lamba yansın ama, perdeyi örtmek zorunlu!..)» diye düşündü içinden. «(Şimdi karıya kalk desek, iki saat da buna kakışır! İyisi mi kendim kalkıp örteyim usulca!..)» dedi. Fırladı. Perdeyi örttü, lambayı kıstı. Dönüp geldi yerine. Sokuldu karısının yanma. Sürdü elini gömleğinin altına, yokladı.

«Ulan!..» dedi usulca. «Öyle sarı şeytansın ki, yanıyorsun!..» Sürdü biraz. «Şeytandan da betersin ulan!..» dedi. Çıkarıp attı kendinin, Haçça’nın üstünde neler varsa; işine baktı sonra…

8

IRAZCA’NIN İÇİNDEKİ AĞI

Sabah erkenden sacı hayat bacasına kurmuştu Irazca. Katmer etmiş, Ahmet’in uyanmasını bekliyordu. «(Bugün katmer ettim, yarın da bişi yaparım nineşim, şimdilik uyu sen! Kalkma daha; uyu!..)» dedi içinden.

«Gözün aydın Irazcaaa!.. Ahmet gelmiş!..» diyenlere,

«Aydınlıklar içinde kalın, ama geldi gitti! Akşam geldi, sabah gitti!..» diyordu.

«Yat ninem; öğlene kadar uyu! Ben başını beklerim…» dedi. «Akılsız babanın Karataş’a gelip tarlaları sattığından haberin yok demek? Senin de, ananın da haberiniz yok demek? İçinden vidalıdır ooo!.. Cin akıllıdır ooo!.. Gizli din taşır da kimselere bildirmez ooo!.. Tâ bebeyken belliydi onun ne olacağı! Kız olsa orosbu olurdu, oğlan oldu böyle oldu! Bir gün emzirirken mememi çektim, üç gün emmedi! Bebeyken küseğendi…» Durdu düşündü: «(Pekey ne yaptı tarlaların parasını Haççagil’den sakladı da? Saklı bir karı alıp ayrı ev mi açtı? Yoook; çıkarıp ortaya attıysa, satışı nasıl açıkladı? Kimsenin aklı ermez bunlara? Bayramdır ooo, yetmiş iki vidalı…)»

Bekledi, sığır hergele çıktı köy içinde. Bekledi, millet aşağıya yukarıya çekildi. Durmadan harımlara, hendeklere çekiliyordu Ka-rataşhlar. Irazca, katardan kalmamış, gidip çoktan ekmişti göverti-sini köprünün başındaki harıma. Herkes yerken yoksunluk çekmeyecekti. Daha o verecekti olmayanlara yesinler…

KARA AHMET DESTANI                            63

Bekledi, hâlâ uyuyordu torunu. Ama kalkma zamanı gelmişti artık. Usulca kapıyı açıp girdi. Uzanmıştı yüzyukarı. Sağ elini göğsüne koymuştu. Güzel melek uykularmdaydı. Öküz güttüğü yerde başına gelen olaydan önce de böyle güzel uyurdu. Şimdi de yatıyor alnı açık, korkusuz. «Ama öğlen oldu, neden uyanmıyorsun nineşim? Yoldan geldin anlıyorum, ama geldiğin yer şurası! Yoksam Hecaz’dan mı geldin?.. Şehir yerinin insanı hep uykusever, rahatına düşkün mü oluyor? Aman dokunma Irazca, biraz daha uyusun!..»

Pat pat pat!.. Muhtar, mavi boncuk taşından yontulmuşa benzeyen motoruna binmiş, oğlunu önüne oturtmuş, gidiyordu. Irazca’nın evden yana bakıyordu gene. Haceli de, karısı Fatma’yı almış, Yayla-yolu’na gidiyordu. «Arpaların biçilme zamanı geldi heralım!» Bu yıl da Kerimoğlu’na verdi kendi paylarını ortağa. «Şükrü’ye verdim de ne anladım? Varsın biraz da Kerimoğlu sebeplensin! Biribirinle ye iç, alışveriş etme. Öz bacının oğlu Şükrü bile olsa…»

Ağali geçti karısı Havali’yle. Sırçalık yanına gidiyorlardı. «(En tembeller kalkıp işlerine gittiler. Ahmet uyuyor! Tembel eşşeğin dölü! Tembel babası da böyle öğlenlere kadar uyurdu. Neyse, uyusun bakalım! Bugün misafir sayılır. Yarın uyuyamaz. El adama ne der? Bu kadar uyuyacaktın ne geldin? Yataydın şehirde!..)»

«Bir şey değil, Tornan acıktı!..» dedi. Katmer verecekti bugün. Yüzde yüz, yarın da bişi yapacaktı… Katmer’i Ahmet yemeden yedirmek istemiyordu köpeğe. «Sırayla! Eller bilmiyor diye ben de mi bil-miyeyim sıraları? Ne demek? Ben bilirim sırayı da, saygıyı da!.. Ama neden uyanmaz bu deli?»

Birden fırladı. Yarım katmer böldü. «Gel Tornan!..» dedi, attı saçağın ucuna. «Ye doyur karnını, Ahmet Efe uyanacak diye beklersen ölürsün açlıktan!..» Sonra oturdu yerine. Kıpırdamadan köy içine baktı. Kardeşi Sultanca geçti Eski Bağlar’a doğru. Dönüp bakmadı, bir el bile etmedi uzaktan. «Öz kardeşin bile olsa!» İçeri girdi birden. «Ahmeeeet!..» dedi. Deriin bir nefes aldı, «Hıh…» etti Ahmet. «Çok mu bağırdım, korkuttum mu?» Öksürüp yumuşattı  sesini: «Ahmet! Kalk gayri ninem! Sığır hergele çıktı, kalk…»

Başını sağa sola çevirdi, gözlerini açıp kapadı, bilincini bulmağa çalıştı, nerede şimdi? Sonra uyandı, ninesini gördü. Karataş’a gel-

64

KARA AHMET DESTANI

diğini anladı. Göle gitmişti düşünün içinde. Arkadaşlarıyla tâ Senir’e kadar yüzmüş, orada Ahmet Aksakal’m bahçesinden elma koparmış, dönüp gelmişti. Mestan Hoca önüne geçmiş, hepsini almıştı elinden. Biraz uzaklaşıp, «Benim elmaları aldın artık, Karun olursun kara dinli dürzü!» diye söğmüştü.

«Fırlayıver ninem! Dört saat yatma yatakta!..»

«Hooop!..» dedi, toparlandı Ahmet, fırladı.

Torununun enine uzununa hayranlıkla baktı Irazca. «Herkesler kalktı işe gitti, bizim bitti şükür işlerimiz ama harımlara kadar bir in-sek fena olmaz ay ninem! Katmerlerini ettim, soğudu. Elini yüzünü yu, haydi Kara Ahmet’im!..»

Irbığı aldı, damın ardına dolandı Ahmet. Anımsıyordu kıt kımır. Geldi yıkadı elini yüzünü. Irazca peşkir verdi. Oturdu sofranın başına. Bir katmeri yedi bütün. Sonra kalkıp çıktılar. Kitlediler kapıyı. Toman’ı aldılar. Hüyüklerin oralardan ot kazarak harımlara dolandılar. Kofalıklar daralmış gitmişti. Kofalar da küçülmüştü, hayret! Her şey ölçek değiştirmiş gibiydi, hayret!.. Hüyüklerin oradaydı mavi boncuk taşından yontulmuş motor. Sultanca’nm Şükrü’den cımbıldak Muhtara geçmişti Kara Şali’nin kumlu tarlası. Muhtar kendi tarla-sıyla birleştirmiş, traktörüne alan sağlamıştı. «Köyde kaç tarla satılırsa alacağım! Başkası almış olsa da alacağım! İyilikle olsa da, zorla olsa da alacağım. Tekerime taş koyanın mına koyacağım!..» diye açık açık söylemişti motoru aldığı yıl. «Şu köyün hiç olmazsa üçte bir tarlası elime geçmeli ki motor aldığıma değsin!..» Köyde neredeydi karşısına çıkacak adam? Sinmeyi biliyorlardı güzelce! «Ulan köpek, sen bir tek başına bunca müslümanın ekmeğine nasıl engel olabilirsin?» Utanmak arlanmak yoktu ki! «Motor çıkmasa böyle yapmazdım, motor çıktı! Ben de toprakları çevireceğim! Bu dünya, büyük balıkların dünyası. Büyük balıklar her zaman küçükçe balıkları yutar. Ben de yutacağım çevremdeki küçükleri…»

Yakınından geçiyorlardı. Fısıltıyla anlatıyordu Irazca. «Eşşek baban koydu gitti, bu durumlara yol açtı! Görüp görüp yürek kalkmasına uğruyorum her gün! Neden kalp durmasından ölmediğime, yolda giderken kayıp gitmediğime şaşıyorum…»

Irazcagil geçerken fazla gaz verdi, motoru koşturup yanlarına geldi Deli Cemal. «Öhhooo!..» diye uzata uzata öksürdü bir de. Muh-

KARA AHMET DESTANI

65

tar olacak da yürüyüp geldi: «Kim bu gıı, Deli Karı? Torunun Osman mı, yoksa öteki sıpa mı?» diye sordu.

«Sıpa senin dölündür!  Doğru konuş!!..»-dedi Irazca. «Sorduksa hata mı ettik? Ne kızıyorsun?» «Kızarım tabii, soracaksan adam gibi sor…» «Peki! Ahmet mi bu? Hukuk Fakültesinde mi okuyor?» «Ahmet… İlkokulu yeni bitirdi daha!..» «Haha! Ben de sandım yakında avukat çıkıyor!» «O günler de gelir işallah!»

«O zaman ben de senin başını yılan başı gibi ezerim! Kara Bayram kaçtı, ama seni kaçırmam…»

«Bokumu ye bokumuuu!.. Sen benim başımı ezemezsin ama ben senin ahırını samanlığını, evini, cayır cayır yakarım! Yakacağım da… Boşandıracağım   mallarını,   vereceğim ateşi samanlığına,   savrulacak alevler, kendin de içinde kül olacaksın!..» «Gebertirim, toz ederim seni o zaman!..» «Been, onca yılanlardan, eski kadılardan, yeni kaymakamlardan, karakollardan korkmadım da, şimdi senden mi korkacağım heey cımbıldak Hüsnü…»

«Cımbıldak sensin guı, doğru konuş!..» «Dosdoğru konuşuyorum, yakacağım!..»

«Bak! Evimin ahırımın yanma yaklaş kırarım ayaklarını,!.. Yaklaş da bir tanı! Bak ne yapıyorum o zaman!..»

Düşte mi, gerçekte mi yürüdüğünü bilmiyordu Ahmet. Olmayacak konuşmalar oluyor, söylenmeyecek sözler söyleniyordu birbirlerinin yüzüne. Çok yabanıl bir insandı Karataş’m Muhtarı. Çıkarları için öz komşularını kıyıyor, eziyordu. Çıkarlarından çok cahilliği yüzünden! Ahmet’in düşüncesine göre insanlar okutulup eğitilse bu kadar kötülük yapamazlardı biribirlerine. Ama bu Muhtara eğitim de etki yapmazdı. Bu temelli yoldan çıkmıştı. «Bunu ya bir dereye götürüp adamakıllı döğeceksin, yada öldüreceksin; silinip gidecek dünyadan!» O zaman kötülüğü dokunmayacak çevresine. Özellikle ninesi gibi kimsesiz yoksullara…

Yürüyüp geçtiler. Düşüncelerini açıkladı ninesine. «Ah, onun hakkından ben gelecektim!..» dedi Irazca. «Benimkini bana bırakmadılar. Ama dur bakalım. Gün doğmadan neler doğar. Gene bir

66

KARA AHMET  DESTANI

pundurunu bulacağım. Boşandırıp mallarım, vereceğim samanlığına ateşi, yanıp gidecek merteğiyle, düveriyle!.. Düşmanımdan hıncımı aldıktan sonra assınlar beni!..»

Ahmet dikkatle bakınca ninesinin yüzünün derisinin titrediğini, ağısının derinlerden fışkırıp geldiğini görüyordu. «(Yakacaksın dürzü-nün samanlığını, evini, ama sana da çok eziyet edecekler kadm ninem!)» diyordu Ahmet içinden. «(Nasıl cin gibidir onlar! Uçan kuşu akılla yere indirirler! Karakol ellerinde, parti kollarında, ortalığa duman attırırlar ay ninem!..)»

Başını döndürüp usulca bakıyordu geriye. Bir iki yıl daha geçmeli. Teknik bir yol bulmalı! Tutuşturduktan sonra’ usulca ortalıktan silinivermeli! Cımbıldak kendi de içinde olmalı. Kimse bilmemeli kim yaktı, Muhtar ne oldu? Böylece Karataş’ı kurtarmalı zulmün elinden…

«Benim yaşadığım yaş fazla zaten! Bunu eskiden, evimizin önüne ev yapacağız diye üstümüze çöktükleri zaman, senin başına o işleri getirdikleri zaman yapmalıydım. Gene de yapardım, çekti şehre gitti kör olası baban! O çekip gittikten sonra çok düşündüm, yapayım ama kimin için? Kim kaldı benden, benim canımdan? Şimdi yolda belde karşılaştık mı böyle hakaret ediyor, ağzıma sıçıyor. Deli Karı diyor. Aklım tepemden çıkıp gidiyor karşısında…»

SultancagiFin tarladan biraz karakavuk, tekesakalı, kuzukulağı kazdılar. Eğilip kalktı, Muhtar olacak şeytana atıp tuttu Irazca.

«Bir işi taktın mı kafana, çok takıyorsun nine! Babam da senin gibi. Bırak; o dürzünün hakkından ben geleceğim, göreceksin…»

Tingedek düştü Irazca:

«Nasıl takıyorum baban gibi, bunu açıkla! Ne zaman geleceksin o dürzünün hakkından, bunu da açıkla!..»

«Babam da bir lafı alıyor, söylüyor söylüyor, durmadan söylüyor. Sen de öylesin; bırak!.. Ne kaldı surda büyümeme? Bir akıl, fen düşüneceğim, bırak!..»

Birden umutlanmıştı. Gözle görülür, elle tutulur bir düşüncesi var sanmıştı. Boşa umutlanmış olduğunu anladı. Bıraktı. Bir iki daha buldu karakavuk, şu bu, yürüdü: «Çakırın Pmar’da yuyup gidelim eve…» dedi.

Ahmet su içti oluğa eğilip. Otların yunup arıtılmasına yardım etti. Bir de yüzünü yıkadı buz gibi, gümüş gibi suyla. Köye, eve ge-

KARA AHMET DESTANI

67

lesiye gene o dürzüyü konuştu ninesi. Görenler hoşgeliş ettiler. Sul-tancagil anason çapıyorlardı. Yanlarına uğradılar on dakika. El öptü. Şehirden anasıgilden selamlar söyledi. Geçtiler. Çıkıp köy içini dolaştı ikindine doğru. Yukarı Mahalle’ye vardı. Muhtarın evini, samanlığını gözledi. Çeşmesi akıp duruyordu eskisi gibi. Leylek sereninin başındaki leylek, yuvasıyla dikilip dururdu alanda. Köyün birinci varsılıydı artık cımbıldak Hüsnü! Evi haney’di, üstü kiremitlenmiş, önü turalanmıştı. Avlusu genişti. Avlu duvarının üstüne de kiremit dizilmişti. Kiremitlerin üstüne omurgalar döşenmişti. Sıvanmıştı omurgalar betonla. Bir de demir kapı yaptırıp boyatmıştı motorun mavisine. Yaylayolu’na doğru yürüdü Ahmet. Dönüşte gübre deliğinin olduğu yandan baktı. Delik yüksekti. Irazca ninesi zor yapardı o dediğini! Kendisi de yapamazdı, kimse yapamazdı. Kale gibi korunaklıydı, sarptı cımbıldağm evi! Köpeği vardı üstelik. Körkuyu’ya kadar yürüyüp döndü. «(Çok büyük bir fen düşünmeli! Değilse “asla” yapılamaz ninemin dediği!  Yapılamayınca da Karataş kurtulamaz!..)» dedi, girdi eski evlerine.

YAŞAM OKULU

Korkuyordu «Babam çıkar gelir!..» Korkuyordu anasını yollar, zorla götürtür… Hiç gitmek istemiyordu. Ninesiyle inip çıkıyordu aşağıya yukarıda. Oturup konuşuyordu. Bırakıyordu istediği gibi okşa-sm, istediğini pişirip yedirsin. Sonra Sultancagil gelsin, bunlar onlara gitsinler… Şehirdeki gibi değildi günler. Namaz kıl diye sıkıştıran yoktu. Irazca kendisi, bir sabah kalkınca, bir de gece yatacağı zaman kılıyor, uzun dualar ediyor, Ahmet’e, Şerfe’ye, Osman’a hayırlı gelecekler diliyordu. Düşmanlarının önlerinin karartılması, akıllarının bağlanması gibi dilekler diliyordu. «Beni koru, ben dünyada yalnız sana güveniyorum, başka kimseye güvenmiyorum! Sana güvendiğimi de başkasına söylemiyorum!» diyordu.

Ninesinin topraklarını ortak eken Kerimoğlu’yla konuştu bir gün. Dışından bakınca bir köylünün bunca doğru düşünüşlü, derin sezgili olabileceğini sanmıyordu. «Miletin büyük derdi cahillik! Özellikle yobazlık!» diyordu Ahmet.

Güldü Kerimoğlu:

«Tabii cahillik de, yobazlık da dert. Ama öldürücü derdin ne olduğunu biliyor musun, Ahmet Efendi? Başımızdaki mütegallibe zihniyet! Al bizim cımbıldak Muhtarı! Bu Hüsnü’nün babası da böyle varsıl, köyün topraklarının büyük bölümünün sahibi, mütegallibe adamdı. Çalıp çırparak büyültmek isterdi mülkünü. Bu daha beter çıktı. Ağali’yle Koşa; bir de Melek Hasan; bir gün Düzmeşe’den dö-

KARA AHMET DESTANI

69

 

nerken Gökburun’un üstünde çevirip biraz benzetmişler bunu, ama fazla etkisi olmadı. Durmadan, sormadan toprak alıyor. Parası çok mu bol diyeceksin? Yeşilova’daki banka bunun gibi dürzülere çalışıyor. Yunus Beyi, Özbey’i araya koyarak dünyanın kredisini ayırtıyor Ankara’dan. Bunlara çok, bizim gibilere yok! Sen iki mi verdin, bunlar beş verip satılan tarlayı alıyorlar. Bedelini beş yılda çıkarıyor bizim burda en kötü tarla! Motor da krediyle geldi. Ne var böyle mü-tegallibeliğe? Yok ki bir engel önünde! Demokratlar gününde bunlara çalışıyordu devlet; «Milli Birlik»çiler geldi, Koalisyonlar kuruldu, hâlâ bunlara çalışıyor; yoksulun yüzüne bakan yok!.. Tabii sade cımbıîdak Muhtara değil, Kosa’ya, Ağali’ye de verirler az boz ama, her köyden birer tanesini daha iyi yallıyorlar ki seçimlerde kendilerinden yana havlasınlar! Onlar Burdur’dan, Ankara’dan kemirsin, bunlar köylerden! Uyutmak için de aramıza hacıyı hocayı salıyorlar, göz açabilirsen aç! Yani Ahmet Efendi, senin gibi gençlerin bunları bellemesini bekliyoruz! Bana sorarsan bu millet her boku biliyor bilmeye, önderi yok! Gelen önderler önce kendilerine, sonra varsıllara önderlik ediyor. Milletin yoksullarını düşünen yok dayım!..»

Tam anlıyor mu, anlamıyor muydu? Yanık, garip bir hali vardı Kerimoğlu’nun. Onu çok yakın buluyordu kendine. Sesini, konuşmasını seviyordu. Bazen sabahtan kalkıp gidiyordu yanma. Tarlada birlikte dolaşıyorlar, birlikte karınlarını doyuruyorlardı. Karısı Zeynep’e «Hala…» diyordu. Bilmiyordu hısımları mı, değil mi? «Ah-meet, hoşgeldin halam, anan baban iyiler mi? Kardeşlerin nasıl? Nineni görmeğe mi geldin halam?»

«Ben ömrümü ortakçılıkla geçirdim dayım! Yıllarca ekip biçtim, sürüp savurdum, yarısını tarla sahibine, yarısını kendime böldüm. Tarla sahiplerine verdiğim buğdayların kaç mut tuttuğunu yıl yıl yazdırayım, alt alta bir toplam yap; kaç traktörün, kaç kamyonun, kaç su motorunun parasını ellere yatırdığımı anla! “Nedeni ne bunun?” diye soracak olursan, hep bu bol topraklı beyler! Armut köyü kimindi? Yarışlı kimindi? Kimindi Manca? Bir köy nasıl bir adamın olur? Bunlar toprakların çoğunu ellerine geçirdikleri için bizler top’ raksız kalıyoruz. Şimdi anlayabildin mi milletin beli nereden kırık?» Bu adama derdini açabilirdi Ahmet. Fakat hep kendisi konuşuyordu. Dinlemiyordu söylese de. O kadar içtenlikle anlatıyordu, in-

70

KARA AHMET DESTANI

sanda derdini dökme istekleri uyandırıyordu. Fırsat bulabilse, «Ben asıl kaymakam, sonra vali, sonra da bakan filan olup milletin başına geçerek bu dürzülerin burnunu kırmak istiyorum dayı!» diyecekti. Düşünebildiği ne kadar iyi tasarımlar varsa, hepsini sıralayıp öğün-mek istiyordu. Hızla bir adanmışlığm içinde buluyordu kendini, bunu açıklamak istiyordu. «Ben işte senin o yokluğundan yakındığın önderlerden olup, yoksulları, arkasızları düşünmek istiyorum. İmam -Hatiplere gidersem bunu yapamam; namazcı olur, o dediğin mütegal-Iibe zihniyete saplanır kalırım!» demek istiyordu. Hep Kerimoğlu anlatıyordu. Belki ertesi gün, daha ertesi gün Ahmet’e gelirdi sıra.

Kerimoğlu’nun Durmuş şofördü. Bakkal Hüseyin’in kamyonunu sürüyordu. Salihli yanlarına gidecekti kiremit getirmek için. Bakkal Hüseyin evini kiremitletecekti. Kahveci Nuri de kiremitletecekti. Muhtardan sonra sıraya girmişlerdi. Karataş’ı, «Avrupai bir köy» yapmak istiyorlardı. Ortasına bir de anıt dikmişlerdi. Bir sütun üstüne ufacık bir büst. Okul gelmişti. Evler de kiremittendi mi, temelli biçimine girerdi. Yeni gelen kaymakamlar böyle diyorlardı. Ahmet kaymakam çıkınca ilçesine bağlı köylerin bütün evlerini kiremite çevirtecekti. Başlarında durup yaptıracaktı. Bu kaymakamlar söyleyip gidiyor, bir daha ardını aramıyorlardı.

Dereköy’den, Bayındır yanlarından, Dervent Boğazı’ndan, Çaltı köyünden, Büyük Çardak’tan, Hamdiye’den geçerek gidiyordu Kerimoğlu’nun Durmuş. «Gelirsen götüreyim!» demesin mi bir gün? Heyecanlandı Ahmet. Köyde sıkılmıyordu ama, «Babam çıkar gelir!» diye korkuyordu. Ninesine söyleyip gitse ne olurdu? Çalışır biraz para kazanırdı oralarda. İzmir’e, İstanbul’a giderdi. Yalnız okullarda okumakla büyük adam olunamayacağı düşüncesi kimbilir nereden girmişti kafasına? Gezme yoluyla da çok bilgi edinirdi insan. Yaşamın kendisi de okuldur. Duymuştu, ama nereden? Gezilerden ve yaşamdan öğrenmenin tam fırsatıydı.

Düzmeşe köyünün bakkalına yük götürüyordu Durmuş. «Atla!» dedi. Tam ikindin zamanıydı. Denizli’den yükleyip gelmişti. Bayındır’ın, Alanköy’ün bakkallarının yüklerini boşaltmış, Düzmeşe’ninki-ni boşaltacaktı şimdi. Atladı Ahmet. Yukarı Mahalle’den sürdüler kamyonu. Karakolun çavuşu gelmişti Muhtarın evine. Yan yana çıkı-

KARA AHMET DESTANI

71

yorlardı.  Körkuyu, Yaylayolu  tarlalarının arasından geçiyordu yol. Motorla sürülmüş uzun saylı topraklardı çevreleri.

«Bilir misin, buraları eskiden köy merası sayılırdı? Hazine arazisi çıktı. Tanık tapık gösterip ta babasının gününden beri ekip diktiğine yemin ettirerek üstüne tapulattı. Motor alınca toprak hırsı adamakıllı güreldi dürzünün…»

Durmuş babasının konuştuğu sorunları konuşuyordu. Nasıl başkaydı onların ilgileriyle kendi ilgileri! Necip Bey’in oğullarını anımsıyordu. Onlar da okullarının bilgilerini konuşurlar, sırt dönerlerdi köylülerin sorunlarına. Ahmet onlara mı benziyordu yoksa?

«Çok mütegallibe olmuş Karataş Muhtarı!» dedi Durmuş’a katılmış olmak için. Ama bilmiyordu «mütegalîibe» ne? Her halde toprağa doymaz heriflere verilen ad. Kerimoğlu’ndan dinleyip öğrenmeliydi. Ama sorsa, «Bir bunu bilmiyor musun?» diye kmardı belki.

«En büyük gayem, biraz para yapıp bir eski kamyon, sonra bir yeni kamyon alıp çalışmak. Sonra da mütegallibe zihniyetin devrilmesi için savaşım veren arkadaşlara destek olmak. Çalıp çırpıp varsıllığını büyülten dürzülerin yoksulları ezmesine ifrit oluyorum. Herif, babanın sattığı toprakları bile almanın yolunu buldu, aklım duruyor! Şükrü dayın tapu çıkartacak, mühür basmadı. “Benim tarlamın yanıydı, sınır yanlıştı!..” diyerek motoru yanaştırıp bozdu batırdı. Sonra da, “Şükrü bana bıraksın burayı, istediği parayı vereyim!” diye aracı yolladı. Şükrü dayın razı oldu. Biliyor musun sizin tarlaların ikisi onda?»

Düzmeşe’ye varıvermişlerdi. Çamın ardıcın içinde çok yoksul bir köydü. Bir tek Papur Ahmet vardı içlerinde hali vakti iyice. Bakkal da onun oğlu Ramazan’dı. «(Altı ay yamak olsam Durmuş abiye, çok yer, çok insan tanırım!)» diyordu Ahmet.

Yükü yıkıp döndüler. Gün inmek üzereydi Karataş’a girerken. Köyün üst başında birinci evdi Muhtarın evi. Gübre deliği kararıp duruyordu. «(Ben bu delikten giremez miyim istesem?)»

Durmuş, Bakkal Hüseyin’in avluya çekti kamyonu. Anahtarı verdi kendisine. Babasının evine yürüdü. Evliydi, askerliğini yapıp gelmişti, bir kızı vardı iki yaşında. Ayrılırken elini sıktı Ahmet’in. Öyle sert ki, şaşırdı, etkilendi.

Akşam, ninesiyle bulgur aşı yediler. Sultanca’nın gelini Cemile

72

KARA AHMET DESTANI

bir kâse yoğurt getirmişti. Kaşıkladılar. «İşte böyle Ahmeeeet!.. Altı tavuktan başka mal kalmadı evin önünde. Onca tarlayı satıp gitti. Büyük mü bari yaptırdığı ev?»

Ev yerine kaç bin vermişti bilmiyordu ki! Navrumlu Ali’yle bulmuşlardı. Sonra biriket, çimento, kum almıştı. Ağaca düvece çok gitmişti. Kiremit almıştı. Çok usta parası vermişti. Bir gecede yapılan evlerden değildi. İkibuçuk gözdü şimdi. Buna dönüşmüştü köydeki varlığı babasının. Bir de hastanedeki işi vardı. «(Kaymakamlığımı yapıp bitirdikten sonra, gelip köyüme yaptıracağım ben evi!)» Çildede’ nin altına konduracaktı. Altı bodrumlu, bol camlı. Güzel ağaçlar dikecekti önüne. Bir sorun vardı, su. Dereden yukarıya nasıl çıkabilirdi? Bir «fen» de bunun için bulabilirdi belki.

Sabah biraz erken kalktı. Filenin içine tıktı iki parça çamaşırını. «Durmuş abime söz verdim. Gel dedi, gelirim dedim. Okullar açılasıya dolaşayım. Senin yanma gene gelirim…» dedi, elini öptü ninesinin. Sığır hergele yeni çıkıyordu. Saç kurmuş, ekmek edenler vardı. Yanık uğra kokuyordu köyün üstündeki hava. Önce Kerimoğ-lugü’in, sonra Bakkal Hüseyin’in evine uğradı. Kamyonu çalıştırmış, Bakkal Hüseyin’den para alıyordu Durmuş. Ahmet’in 20 lirası vardı. Köye geleli sadece beş kibrit parası vermişti ninesi için.

Sığırtmaç Hamdi de kocalmıştı. Artık kesmiyordu birer ikişer ağaran sakallarını. Zaten seyrekti. Tam örtmüyordu çenesini. Coğrafya Atlası’ndaki Çinlinin yüzüne çok benziyordu yüzü. «Allahaısmarladık dayın!..» dedi Durmuş. O da, «Güle güle, hayırlı yolculuk!..» dedi, elini salladı. Çinliler gibi de kısa boyluydu.

Yel gibi gidiyordu altlarında boş kamyon. Bu yolları, Dereköy’ den ötedeki göçmenlerin Orhaniye köyüne kadar biliyordu. İlçeye gitmişlerdi babasıyla. Uzun yoldu. Git git bitmemişti o zaman, eşekle. Şimdi göz açıp yumasıya kalmıyordu. Orhaniye’ye kıvrıldılar. Taş-pmar, Yılanlı Boğazı, Bayındır, Kırlı, Dervent Boğazı’nı geçtiler. Taşlı, dar bir yoldu. «Ancak yazları çalışır! Yaz bitti mi çamurlamr. Öteki mevsimlerde Denizli’ye inmek gerekirse, Dinar yanlarından dolaşırız. Şimdi iyi.  İstersen sana Denizli’yi de gösterebilirim köylüm…»

Boş kamyon, boş yol. Arada bir sigara yakıyordu Durmuş. Arada bir davar sürüsüne rastlıyor, korna çalıyordu. Ne önünden gelen vardı, ne ardından. Sarp dağların arasından geçiyordu Dervent Bo-

KARA AHMET DESTANI

73

 

 

gazı. Taşlar kırılmış, yuvarlanmıştı eteklere. Düzleri karaçalılar örtmüştü. Çaltı köyü başka bir yoksulluğun yuvasıydı. «İşte burası da Hambat ovası köylüm! Az ilerde uçak alanı vardı eskiden. Abim filan gelip çalışmıştı yapımında. Sonradan battal oldu. İkinci Dünya Savaşı’nın içinde bir tane düşmüştü. Uçak değil «ııçankale»ydi. Kıt kımır aklım eriyor, ya İngilizdi, ya Alman… Sağda Acıgöl. Tutuklu gibi bir su. Titreşiyor üzerindeki hava. Git git bitmez bu ova…»

Çardak’ta beton yapılar yapılıyor. Ama ne kadar toz ortalık. Orak makineleri, tek tük traktörler görünüyor. Aşağı doğru büyük şose başlıyor. İzmir’den, Aydm’dan Afyon’a, Konya’ya kamyonlar, Ankara’ya özel otomobiller akıyor. Bir o kadar da yukardan aşağıya akan var. Göçmenlerin köyü Hamdiye, büyüyüp belediyelik olmuş. Kaklık yanları kırlık. Sollayıp Denizli’ye giriyor Durmuş’un sürdüğü kamyon. Delikli Çınar’a kadar varıp dönüyor: Yarımşar ekmeğe kebap döldurtuyor iki tane. «Sanayi» diye bir yere çekip yiyorlar. Her yan oto onarımcısı, doğrultmacı, ayarcı, kir içinde çıraklar. Bir dondurmacı geçiyor. İki külah döldurtuyor, sonra sürüyorlar. Sarayköy’e aşağı gidip Menderes’i geçiyorlar. Burhaniye, Horsunlu, Kuyucak, Nazilli. Bu gezide görüp geçtiği yerleri bir deftere sırayla yazmayı çok istedi Ahmet. Ama ne defter almıştı, ne kalem.

«Türkiye’den güzel ülke var mıdır dünyada Durmuş abi?»

Savurup sigarasını, «Yoktur köylüm!» dedi Kerimoğlu’nun oğlu.

«En güçlü ulus da Türk ulusudur değil mi?»

Onaylamakta gecikiyor Durmuş: «Ne hususta?»

«Her hususta canım…»

«Valla… Güreşte desen “belki” diyebilirdim, onda da geçtiler bizi; sondan birinci geliyoruz!»

«Güreşe bakma! Öteki hususlarda…»

«Hangi hususlarda mesela?»

«Mesela savaşta!..»

«Neremiz güçlü savaşta?»

«Her yanımız! Biz dünyada her ulusu yeneriz!..»

Gülüyor Karataşîı şoför Durmuş.

«Bir Türk dünyaya bedeldir, ne gülüyorsun?»

«Savaşta güçlü olmak için sanayide güçlü olmalı…»

«Güçlü değil miyiz sanayide?»

74

KARA AHMET DESTANI

«Nasıl güçlü? Baksana, şu kamyon İngiliz, gelen İtalyan, giden otomobil Amerikan, gelen jeep Amerikan, gelen minibüs Alman! Hepsi böyle Alman, İtalyan, İngiliz, Amerikan… Nazilli’de bir basma fabrikası var, onu da Sovyetler Birliği kurdu Atatürk sağken. Şu gelen traktör de Amerikan; bak dingilli…»

«Biz istesek Yunanistan’ı alamaz mıyız?»

Güldü Durmuş, «Bilmem!» dedi bozmadan. •   «Avrupa’yı alamaz mıyız?»

«Bilmem…»

«Yenemez miyiz Sovyetler’i filan?»

«Bilmem…»

«Beni kızdırmak için böyle diyorsun!..»

«Niçin kızdırayım? Sen okulda okudun, ama yapmadın askerlik! Görmedin büyük şehirleri, büyük fabrikaları, araçları. Biz, gerekirse yurdumuzu savunabiliriz kahramanca. Ama ötesine aklım ermez. Dünyada çok ulus var, Sovyetler filan çok ilerledi! Biz…»

«Biz de geri kaldık öyle mi?»

«Geri, yoksul, hem de cahil…»

«Padişahlar yüzünden değil mi?..»

«Siyasete aklım ermiyor köylüm! Yalnız, çok düşmanımız var dışarda, içerde; her biri ötekinden baskın…»

Bildiklerine uymuyordu Durmuş’un söyledikleri. Bu gidişle, yarayışlı bir tek bilgi çıkmayacaktı günlerce deşse. Bozuluyordu.

«İzmir’de bir Enternasyonal Fuar var. Uluslararası sergi demek. Almanya, Amerika, Sovyetler Birliği, İtalya, Fransa, her ülke vede bizim yerli firmalar, mallarını sergiliyor. Ağustos eylüldür açık zamanı. Görmeni isterim. Yalnız, yanında bu işlerden anlayan bir arkadaş olacak. Ben üç sefer gezdim, hâlâ tam göremedim. Pastacı Ham-za var, bizim Ortaköylü. Epey oluyor, bırakıp gitmiş. Bir de onunla gezdik, şaşırdım: Nasıl göremedim kendi kendime onları?»

«Neleri Durmuş abi?»

«Haa; söylemedim. Mesela bizden de var epey firma. Nohut bile var sergilediklerinde! Yün, yapağı, kolonya, sabun, maden, cevher; hepsi ya hammadde, ya kıvır zıvır! Öteki devletlerse, makine, motor, fen üzerine işler. Kamyon, su motoru, traktör. Onlar işlenmiş fabrika malı, biz topraktan çıkan, ağaçta biten, hayvanın derisi, tüyü; yani iş-

KARA AHMET DESTANI                            75

lenmemiş hammadde! “Bu ikisi dünyada zor yarışır hemşerim!” dedi bizim Hamza. İki üç yıl düşündüm bu sözün anlamını, spnunda Hamza hemşerimize hak verdim. Neden hak verdim? Çünkü başka türlü çıkamadım içinden!..»

Azdan azdan kalabalıklaşıyordu yol. Şimdi namlu gibi iki göz, kerpeten gibi iki el’di direksiyondaki köylüsü. Azalttı konuşmasını. «Şu da Menderes efendimizin çiftliğine giden şose!  Burası  Aydın! Bakımlı illerinden Türkiye’nin. Öteden beri bolluk sayılır. Ama burda da yoktur şu diyecek fabrika, ağır sanayi mesela!..» «Durmuş abi, Enternasyonal Fuar şimdi açık mı?» «Sergi zamanı ağustos eylül…» «Okullar açılmadan çok isterim görmek!» «Görürsün, vaktin var. Çok da görülecek var…» Ekledi: «Sade Fuar’da değil, her yerde. İstanbul’da, Ankara’da… Ama görmekte iş yok! İş gördüğünü anlamakta!..» Sığır yüklü bir kamyon gidiyordu. Solladı Durmuş: «Anlamakta da iş yok. Başında uygun bir devletin olup yapabilmek anladıklarını! Yaa aslan köylüm!..»

İzmir’e doğruydu gidişleri. Oradan mı döneceklerdi Manisa’ya? Yoksa arada bir yol vardı da sapacaklar mıydı? «(İzmir’e girsek de Pastacı Hamza hemşerimizi bir görsek!») diyordu içinden. Germen-cik’i geçtiler. Söyledi içindekini.

«Tabii, tabii görebiliriz hemşerimizi! Birer de mahallebi yeriz hatta. Fakat görmek değil de asıl, oturup konuşmak, gezmek birlikte, dinlemek anlattıklarını…»

«Vaktimiz yok değil mi?» «Vaktimiz yok, vakti yok!..»

Başını döndürüp bakıyor, hayranlıkla süzüyordu Durmuş’u. «(Seninle gezmek, konuşmak da yararlı Durmuş abi! Bu kadar olabileceğini sanmazdım!)» Çok zordu duygularını anlatmak. «Beş dakika uğrarız çalıştığı pastaneye!»

Su serpildi yüreğine. Selçuk’ta kar şerbeti içtiler. «Akşam olmadan Salihli’yi tutarak, kiremit sırasına girmemiz gerekiyor köylüm! Sabahleyin doldurduk mu yallah! Yol iyi olsa Sarıgöl’den gider, sana bir de oraları gösterirdim. Ama yola güvenemem…» «Pastacı hemşerimizi görsek yeter bu sefer.» «Bir on dakika, belki bir çeyrek…»

76

KARA AHMET DESTANI

Ahmet bir de buralarda otların gürlüğüne, doğanın kudurmuş gibi yeşermesine şaştı. Gaziemir’i geçip Karabağlar’dan girdiler. Til-kilik’te yemek yediler. Geçtiler hemşerilerinin çalıştığı pastaneye.

Tokalaşmadan önce elini önlüğüne sildi Hamza. Hoşgeliş etti Durmuş’a, Ahmet’e. «Gene öyle koyup geldiğim gibi mi bizim Erle Çukuru? Bir değişme yok mu Ortaköy’de filan?» diye sordu. «Oturun birer çay söyleyeyim size…»

«Biz birer mahallebi yiyelim hemşerim!» dedi Durmuş. «Ahmet köylüme çok söz ettim senden. Biz esas Ahmet’in seninle tanışması için uğradık. Senin de, bizim de vaktimizin geniş olduğu bir gün işallah, birlikte gezeriz. Villa Çay Bahçesi’ne oturur konuşuruz Fuar’ da; hani oturmuştuk bir…»

«Nereye böyle bomboş kamyonla?»

«Bol taş var bizim o yanlarda! Bir de fasulye, anason! Onların da zamanı değil. Salihli’den kiremit dolduracağız…»

Karayağız, kavruktu Hamza. Ufak tefek sayılırdı. Bıyığı sakalı yoktu. Gösterişsiz adamdı. Kabarmadan duruyor, «Ortaköy gibi bir köyden çıktım, İzmir’de pasta ustası oldum!» diye şişinmiyordu. Ma-hallebileri yediler. Birer sigara yaktılar Durmuş’la. «Geçerken uğra-yabilirseniz ablama bir paket göndereyim. Kendimiz gidemiyoruz, mektup yazamıyoruz… Yarm öğleye filan döner misiniz?»

«Hazırla koy; uğrarız!» dedi Durmuş.

Kalktılar çabuk.

«Böyle koştura koştura gidiyoruz diye kusıura bakma köylüm! Bir gün mal yükleriz bizim o yanlardan. Yıkarız İzmir’e, kalırız bir gece. Mal yükleriz burdan… O zaman iyi gezme olur. Bu sefer boş geldik. Bir an önce Salihli’yi tutsak iyi olur…» Bornova altından çıkıp gittiler. Uğur Kiremit’in önüne çektiler kamyonu. Yarın sabah dolduracaklardı üç bin. Parasını yatırdılar. Çok kamyon vardı önde. Çok da geliyordu arkadan…

Sinemaya gittiler Banazlı iki müşteriyle. Tak tak tak, durmadan silah attılar, sonra bir Kızılderili köyünü yaktılar filmde. Hava rüzgârsızdı. On yerinden gaz dökmek gerekti köyü tutuşturmak için. Kuru otlar bile zor yanıyordu. Evler tutuşmadan çocuklarını kucaklayıp, mallarını sürüp çıktılar. Bir türlü anlayamadı Ahmet nedeni neydi bu

KARA AHMET DESTANI

77

yangının? Gece kamyonda yattılar. Bir gocuğu, bir battaniyesi vardı Durmuş’un. Bölüştüler… Banazlılar “karıya” gittiler.

İnip gittikleri yoldan çıkıp geldiler ertesi gün akşam olurken. Kiremidin yarısını indirdiler, yardım etti Ahmet. Sonra aldı filesini, gitti ninesinin evine. Öptü gene Irazca. «Bu kadar er döneceğini ummuyordum!..» dedi kokladı.

«Ben de ummuyordum. Umsam alır mıydım fileyi? Bir iş çıkarsa gene götürecek Durmuş abi. Söz verdi. Öyle çok bilgisi var Durmuş abinin, şaştım!..»

«Çok mu şaştın? Çok mu bilgisi var Durmuş abi’nin?»

«Çok çok!» dedi Ahmet. «Sen ne yaptın nineşim? Yaktın mı Muhtar olacak cımbıldağm samanlığını?»

«Yakarım işallah! Her işin vakti var…»

* **

Bir ay kadar sonra İstanbul’a işi çıktı Durmuş’un. Önce Bur-dur’a gidip Askeriye köyünden ceviz kütükleri yüklediler. Sarıp bağladılar zincirlerle. Sonra tut ettiler Dinar, Afyon, Eskişehir üstünden İstanbul!.. Harem İskelesi’nden vapurla Sirkeci’ye geçip oradan da Çemberlitaş’m altına Tavukpazarı denen yere yıktılar yükü. Topka-pı’ya gidip yattılar. Sonra Ahmet kaldı, Durmuş Mahmutpaşa’dan montgomeri, blucin, kot yükledi Burdur’a. Bir haftaya kadar gelecekti. Topkapı’da Gül Turizm yazıhanesinde yatıp kalkacak, gündüzleri de İstanbul’un kazanında pişecekti Ahmet.

Birinci gün bir yere kıpırdayamadı. İkinci gün kıpırdayamadı. Üçüncü gün, kimbilir ne düşündülerse, koğdular Gül Turizm’in asılları köylü, ama şehir göreneğini tez kapmış yöneticileri. Yürüdü, Ta-vukpazan’nda, ceviz kütüğü yıktıkları yeri buldu. «Eee, bana ne yani?» dedi adam, oynattı omuzlarını. «Ben böyle senin gibi her çaresiz kalanı kollayacak olsam, bu işim gibi bir iş daha kurmam gerekir! İstanbul derin denizdir oğlum. Daldın mı yüzme bileceksin. Bilmezsen batarsın. Salla kollarını; önce suyun üstünde durmayı öğren, sonra kulaçlamayı…»

On lirası kalmıştı, başka parası yoktu. Döndü Çemberlitaş’m, Mjsırçarşısı’nm oralarda. Keşke gelmeseydi; geldi, karmaşaydı! «On-

 U11S1A1M

ca yol geldikten sonra dönüp gitmek olur mu? Gelmişken gez İstanbul’u öğren!..» Öğreniyordu işte! «Herr!..» deseler ağlayacaktı. Gittikçe büyüyordu çaresizliği.

Dönüp yeniden Gül Turizm yazıhanesine gitmeyi, yalvarıp yakarmayı denese nasıl olurdu? Dikildi birden: «(Dünyada yalvarıp yakarmam! Eller nasıl oluyorsa ben de olurum! Fakat Durmuş abim beni nasıl bulacak? Ben onu nasıl bulacağım?)»

Yürüdü, Sirkeci, Eminönü… «(Yük taşırım istasyonda!..)» diye düşündü. Aslanların ağzındaydı orada iş. Köprü’den yürüdü. Kara-köy’e geçti. Kadıköy vapur iskelesinde gezindi. Yeniden yürüdü Köp-rü’nün üstünden. Ayakkabı bağı, don lastiği, ağızlık, anahtarlık, sigara, çakmak, çakmaktaşı, kolye, tespih, gözlük; herkes bir şey almış satıyordu. İbrahim’i o sırada tamdı.

Kayseri’nin Develi ilçesindendi İbrahim. Gözlük satıyordu. Bir lira kazanıyordu gözlük başına. Galata’da toptancısı vardı. Kaçak gözlüklerdi. Yeşil, kahverengi, vapur dumanı…

«On liraya gözlükler!.. On liraya Avrupa gözlükleri!.. Birinci kalite gözlükler on liraya!.. Sapında çelik var, kırılmaz gözlükler on liraya!.. En son teknikle yapılmış dumanlı gözlükler on liraya…»

Kendisi kadardı. Sırtında ince bir gömlek. Ayaklarında beyaz lastikler. Başı açık. Gülen bir yüzü vardı. Gözlükleri bir kucak patlıcan gibi kucaklamıştı. Bağırıyordu. Ahmet de bakıyordu.

Bir adam iki tane aldı.

Bir kadın durup sordu usulca: «Yerli malı mı bunlar?» Kızmış gibi yaptı uzman satıcı: «Yok bayan, ayıp ettin! Hakiki Avrupa gözlükleri; Avrupaa!..»

Geçip gitti kadın.

Bir başka kadın geldi: «Galiba erkek gözlüğü hepsi? Bayanlar için yok mu evladım?..»

Ona da anlatmaya çalıştı: «Hem baylara, hem bayanlara hanım teyze bunlar! Saatler gibi pratik gözlükleer… Gözlerin bozulmasını önler, hakiki yosun yeşili, vapur dumanı gözlükleeer… Filtreli, yeni icat, güneşin zararlı ışınlarını süzen gözlükler… Gözleri pislikten, güneşten koruyan gözlükler… En teknik yeniliklerle, birinci kalite camdan, kırılmaz saplı, içinden çelikli hakiki Avrupa gözlükleri… On

KARA AHMET DESTANI

79

liraya bir tek camım vermezler, on liraya!.. Dükkânlarda 100 lira, 200 lira, bizde sadece on liraya!..»

Bayan da alıp geçti bir tane. Sağma soluna bakıp bağırırken birden var gücüyle koşmağa başladı İbrahim. İzlemek için Ahmet de koştu. Eminönü yakınında bir merdivenden kayıp geri geliyordu. Ahmet güçlük çekiyordu izlemekte. Yalova İskelesi’nde durdu. «On liraya gözlükler…» dedi usulca. «Yansımaya karşı da korur gözleri, bulaşıcı hastalıklara karşı da korur… Göz nezlesini önler… Bir alan iki tane alıyor, ikisi yirmi liraya, oğlunuza kızınıza armağaaan!..»

Gene bir metre yakımndaydı Ahmet. Görmez olur mu, cin gibiydi. Görmezlikten geliyordu. Bir tane daha sattı orada. Gülümsedi Ahmet’e. Tek on lirası vardı. Verip alacaktı nerdeyse bir tane. Yan yan geldi, yanında durdu Ahmet’in. «Gözlükler on liraya!..» dedi, yarım metre kadar sürdü Ahmet’i öteye. «Gözlükler ors liraya!..» Ne olsa yukarısı başkaydı. Bir elinde gözlükler, bir elinde Ahmet’in eli, yürüdü. Kadıköy İskelesi’ne geldiler.  Sordu  birden:

«Sen de Kayseri’den misin?»

«Cık!» etti Ahmet.

«Bizim Develi’den sandım seni; köyünden…»

«Burdurluyum! Yeşilova’nın köyünden…»

«Olsun! Köylüler birbirinin kardeşidir…»

«Ama biz şehirde duruyoruz?..»

«Gariban garibanın kardeşidir.»

«Sen gariban mısın?»

«Gözlük satıyorum, garibanım… Bütün yaz satacağım. Sonra Develi’ye gidip okuyacağım…»

«Hangi okulda okuyacaksın?»

«Orta son’da…»

«Ben daha başlamadım.»

«Bitirdin mi ilki?»

«Bu yıl…»

«Geç kalmışsın?»

«Köyde okul yoktu…»

«Nerde okudun ilki?»

«Şehire göçtük canım…»

«Bu güz başlayacak mısın orta’ya?»

80

KARA AHMET DESTANI

«İstiyorum  ama…»

«Ama’sı ne?»

«Babam…»

«Yok mu baban?»

«Var da…»

«Gönlü mü olmuyor?»

«Babam   diyor ki…»

Birden gözleri doluverdi Ahmet’in.

«On liraya gözlükler!..» •Neden her giz’ini söylemeğe başlamıştı birden?..»

«Gözlükler on liraya!..»

Belki de yankesicinin, cepçinin biriydi.

«Burda nerde kalıyorsun?»

«Hiçbir yerde…»

«Çok oldu mu geleli?»

Anlattı bir bir. Ne vardı saklanacak? «Gariban garibanın kardeşidir» madem! Belki elinden bir iyilik gelirdi. Geçer giderdi kötülük gelecek olursa. Durmuş abi, «Şehirde her türlü kötülük vardır, tetik durmak gerekir!» diyordu. Birden çok kızmağa başladı ona.. Hiçbir yeterli deneyi yokken atıp gitmişti zorlukların ortasına. Buluşmaları nasıl olacaktı? Nasıl bekleyecekti Gül Turizm’in oratara gidip? Nasıl binecekti dolmuşa, otobüse? Var mıydı parası?

«Üzülme, seninle yemek yeriz. Paran yoktur…»

«Param var…» dedi sıkılarak.

«Olsun; birlikte yeriz…»

Denizin yüzünde sallanıp duran «kayık lokanta»lar vardı. Geçip birine oturdular o gün. Balık yediler birer, kocaman. On lira ödedi İbrahim ikisine. Ahmet’in sadece on lirası olduğu da o zaman anla-.şıldı. «Olsun!.. Ben burada kazanıp Develi’de okuyorum. Anam bacılarım var. Biz Develi’de birinci değilsek ikinciyiz!..» Durup bekledi. «Birinciyiz…» Bekledi, Ahmet sorsun.

Ahmet: «(Çalışkan olunca birinci olur, tabii!..)»

Kızdı Ahmet’in ilgisizliğine. «Biz Develi’de yoksullukta birinciyiz Ahmet Kara!» deyip sustu.

Balıkları yer yemez kaldırdı Ahmet’i. «Oysa ne varsıllar var Develi’de! Burda da çok var hemşerilerimiz! Yeşilova’dan var mı?»

KARA AHMET DESTANI

81

i

«Hiç bilmiyorum!»

«Burdur’dan?»

«Bilmiyorum! Belki Necip Bey var. Bizim köy onundu. Satıp geldi. Boğaz’dan büyük otel aldı…»

«Bizim Kayseri’den tonla! Develi’den de çok var. Neden biz yoksullukta birinciyiz bil bakalım. Bak bunu ciddi soruyorum. Düşün, bir hafta süre sana. Sonra söyle…»

Galata’daki gözlük toptancısına gittiler o gün. Cebindeki parayı döktü, elli gözlük aldı. Ahmet dışarda duruyordu. Geldi, «Haydi!..» dedi. Akşam oluyordu. Bakırköy Şirinevler’e gittiler. Helva ekmek aldı İbrahim. Bir yapıda işçiydi hemşerileri. Altı kat çıkacaklardı yeni apartmanı. Yeni yapının iki odasını sıvamışlar, pencerelerine naylon geçirmişlerdi. Bir yorganın altında yattılar. Boşalan çimento torbalarım özenle biriktiriyorlar, seriyorlardı altlarına.

Hemşerilerden Koç Hakkı vardı. Ahmet’in uyuduğunu sanarak: «Her acıdığını getirmeyeceksin böyle! Peygamber misin ümmet kayırıyorsun? Bırak garibanları Allah kendi düşünsün! Karışma işine!» diye kafa tuttu. İbrahim karşılık verdi. Sabahı ettiler.

Sabahleyin İbrahim yorganım aldı. «Allasmarladık!» dedi hem-şerilerine. Bir kutunun içinde, Ahmet’in kucağındaydı gözlükler. «Sa-rayburnu’nda başka bir yapıda kalırız. Belki daha iyidir ordaki hem-seriler. Çoktur bizim Kayseri’den burda adam. İyileri olmaz olur mu?» Trene bindiler. Yorganı gene öyle sıvanmış bir alt kat odasına bırakıp koştular. Sirkeci garında sattılar üç gözlük. Köprü’ye çıktılar gene. O gün yakalandılar. «On liraya gözlükler, on liraya…» derken omzundan kavradı polisin eli. Burun kılları dışa fırlamış. Bilekleri kara iri bir kır adamından olmaydı polis. Çok sarp dağlardan inip gelmişti. «İtoğlisi!» diye çekti merdivenlere. «Yörri!..»

«Abi abi!..» diye direniyordu İbrahim.

«Künde elli gözlik, yüz gözlik, benni görince de kaçirsin! Sor-mez misin usulünü öteki sıpelerden?..»

Gözlükleri aldı elinden, Ahmet’i saldı. Kulaklarında da kara kıllar çıkmıştı. Göbeğinin sağına kaymıştı tabancası. Copu yoktu. Un-kapam’na doğru gittiler. Hal’de sebze sandıklarının, kasaların arasında bir yerde durdu polis. Oturdu bir kasanın üstüne. Göğüs cebinden defterini çıkardı. Tutanak yazacaktı.

82

KARA AHMET DESTANI

«Babanin addi? Ananin addi? Köyyin addi? Yaşın addi?» Güldü sorarken. O sırada eli bayraklı, önlüklü kızlar oğlanlar geçiyordu. Neyin nesiydiler bu kargaşanın içinde? Ne bayramıydı? Tatil değil miydi okullar? Önden belki ellisi trampet çalarak gidiyordu. Yanlarda kısa pantolon giymiş öğretmenler vardı. Bayrakları yüksek, çok yüksekti. Nasıl geçeceklerdi bir tünel filan gelirse? «Madema gözlik satacaksin yoldan dışa ne çıkarsın itoğlisi!..»

«Tövbe çıkmış değilim abisi!» dedi İbrahim, inadı birden bıraktı. «Ben Develi’den yeni geldim, üç gün oldu başlayalı, bilmiyorum! Herkesin geçtiği köprüden ben de geçerim abisi; söyle emret!..»

«İtoğlisi!.. İkki haftedir kaçarsin! Herkese haftelik otizdir. Kırk olan var. Şimdi yatıracaksin ikki hafteliği, satacaksin hür! Kimse teline tokunemez itoğlisi…» Baktı İbrahim’in gözlerine. Sonra Ahmet’e geçti. «Seni de bileyorim, yeni geldin, satacaksen sen de otiz vereceksin her hafte…»

Ellerini açıp kapadı, birini polisin dizine koydu İbrahim: «Çok haklısın abisi! Ben yolsuzluk ettim. Fakat cahillikten! Sen bizden yirmi alsan, bir abi olarak, hem de iki haftalık değil bir haftalık versem, sayende satışımı yapsam olmaz mı Nevzat abi?»

«Vay bokyiyen! Biliyorsun adımı filan? Kattiyyen olamazdı, ama sevdim seni! Bir haftalık vereceksin, otuz vereceksin. Otuzdan aşağı olmaz. Köprü’de satanlar otuz verir…» Döndü Ahmet’e «Sen de satacak mısın? Saklı satmak yok. İtin götünde satsan yakalarım! Sata-caksan söyle adını. Künyeni yazayım. Haftalığını ver, sat…»

«O daha yeni geldi Nevzat abi! Bilmiyor fiatlarmı bile…»

«İtoğlusu! Bilmiyorum sanıyorsan aklanıyorsun! Her şeyi biliyorum. Kokumu aldın mı fırlayıp kaçıyorsun. Ama yakaladım mı yavru yavru konuşuyorsun…»

Hâlâ geçiyordu bayraklarıyla çocuklar. İbrahim çıkardı otuz lira sokuşturdu Nevzat abisinin eline. Kulaklarının kılları diklendi. Çatıldı kaşları. Parayı koydu cebine, yere göğe baktı, burnunun tınazını düzeltti, «Tamam!» dedi. «Bu yavru satmayacak…»

«Satacak!..» dedi İbrahim. «Onu bir hafta hoşgöreceksin. Beni nasıl gördün? Yapabilirse o da verecek otuz otuz. Haftada birer gün sana, ötesi bize, Allah bereket versin Nevzat abi…»

«İtoğlusu!..» Gözlükleri geri verdi gülerek. Defterini soktu ce-

KARA AHMET DESTANI

83

bine. Kalktı, pantolonunun ardını çırptı köyde gübreli bir yere oturup kalkmış gibi. «Salı günleri sizin ödemeler. Ben geçerken koyacaksınız cebime. Artık eksik dinlemem. İstanbul bunun burası! Deveden büyük fil var…» Yandaki yazıhanelerden birine girdi sonra.

İbrahim’le Ahmet fırladılar. «On liraya gözlükleeer!.. Avrupa Avusturya gözlüklerii!.. Son moda şık artistlerin takındığı gözlükler, Viyana’da yapıldı bunlar!.. On lirayaaa!..» Köprü’nün üstünde, merdivenlerde uzun uzun bağırıyorlar, birer ikişer satıyorlardı.

«Satış bitsin gidelim, kefil olayım, sen de başla! Bana da Kay-narca’da oturan. Murat abi kefil oldu. Gariban garibanın kardeşi tabii. Fena değil bu meslek. Gideri çok. Birazını da insan kendi yer. Haftada iki sinemaya gitmezsen olmaz. Gene de bereket versin. 1500, 2000 götürebiliriz memlekete! Sen de bir 1000 yapsan fena mı? Fazlasına gerek yok. Birinciliği kaptırmağa da gerek yok…» Güldü san san. Göz kırptı Ahmet Kara’ya…

«(Ben bir 1000 yapsam; ohhoooo!..)»

«Haydi, on liraya gözlükler, haydi!..»

Gezen arabalarda piyaz satılıyordu. Ahmet en çok “kayık lokantalardaki balıkları seviyordu. Ama pahalıydı. Bazı günler vapura binip sata sata Adalar’a, Kadıköy’e geçiyorlar, parka oturup helva ekmek yiyorlar, gene sata sata Köprü’ye geliyorlardı. Oradan Saraybur-nu’na yatmağa gidiyorlardı. «Anam hasta» diye mektup alan bir hem-şerinin sattığı yorganı aldılar Ahmet’e. Çimento torbalarının kâğıtlarını silktiler güzelce, serdiler yere. Ayrı bir yatağı oldu Ahmet Ka-ra’nm. Düzene girmişti işleri. Erken kalkıp fırlıyorlar, biri bir yandan, biri öbür yandan, satabildikleri kadar satıp toptancıya gidiyorlar, para yatırıp yenilerini alıyorlardı. Bazen karınlarını doyurup gidiyorlardı yattıkları yapıya, bazen doyurmadan. Salıdan salıya düzenle veriyorlardı «Nevzat abi»nin parasını. Haftada iki sinemaya gidiyorlardı. Bir gün de tenekeyle su kaynatıp yıkanıyorlardı gece. Ahmet’e işportadan çamaşır aldılar, bir de havlu. «İnsan kazandığını biriktirebilse dünya olur! Harcı çoktur şehrin!..»

Bol yıldızlı, gürültülü oluyordu geceler. Bir acayip uğultulu… İki gece tâ yukarda temiz kalıpların üstünde yattılar. Öz geçmişlerini anlattılar biribirlerine. Derinlerde saklı özlemlerini… Bütün kardeşlerini everecekti İbrahim. Kendi de evlenip anasını yanma alacaktı. Liseyi

84

KARA AHMET DESTANI

bitirdikten sonra Teknik Üniversite’nin elektrik bölümüne girecekti. En çok para elektrik mühendisliğinde vardı. Gerekirse para yedirecekti o bölüme girebilmek için. Paranın açmadığı kapı mı vardı? Bin yetmezse iki bin verecekti. Biriktirecekti onu da lise bitene kadar. Liseye başlayınca yüzer yüzer yatıracaktı bankaya torpil parasını. «İlk maaşımla manto almak istiyorum anama, ahtım var! Kendisine söz verdim…» Denizin yüzünde bile renk renk ışıklar; adını bildikleri, bilmedikleri semtler bol çiçekli bahçeler gibi kaynaşıp duruyordu; sabaha kadar sönmüyordu…

Bir gün de Tünel’den Beyoğlu’na çıktılar. Gözlükleri erken bitirmişlerdi. Bütün İstiklâl Caddesi’ni yürüdüler yukarıya. Taksim’de biraz dolaşıp bir pastanede sütlaç yediler. Gireni çıkanı, kızları, kızların erkek arkadaşlarını seyrettiler. Ne insanlar vardı dünyada. Belki beş kuruş kazanmamışlardı. Yiyorlardı tıkır tıkır!

Ahmet Karataş’tan Burdur’a niçin gittiklerini, nasıl gittiklerini anlattı. Köyde düşmanlarının karşısında yapayalnız kalan ninesini, Muhtarın mavi boncuk taşından traktörünü, sürdüğü meraları, aldığı kredileri,anlattı. Kerimoğlu’nun, «Önümüzde önder olsa biz onların mına koruz, önder yok!» deyişini anlattı. Sekiz’de sinemaya girdiler. Şifalı sıcak suların çıktığı dağ kasabasından geçen bir seviyi anlatıyordu film. Sonunda döğüş oluyordu. Bir kişi çok kişiyi doğuyordu. «Döğüş olmayan film görmedim!» diyordu İbrahim. Var mı, yok mu bilmiyordu Ahmet, çok görmemişti.

«Seninle biz ne iyi arkadaşız şaşıyorum!» dedi bir gün İbrahim. «Hem de korkuyorum filmlerdeki gibi bitebilir bu dostluk…»

«Neden bitebilir, kim bitirebilir?»

«İnsanın içinde kötülük vardır. Ya sen, ya ben bir kalleşlik yaparak bitirebiliriz kötü biçimde. Çünkü zordur içimizden fışkıran kötülüğü durdurmak!»

Başını yere eğip düşünmeğe başladı Ahmet.

«Belki en iyisi, biribirimizle kötü olmadan ayrılmak…»

«Ben seninle küsmen!..» dedi Ahmet.

«Ben de küsmek istemem deee…»

«Sen ne yaparsan yap, küsmem ben!..»

«Elinden paralarını alsam da mı küsmezsin?»

Paralarını pantolon cebinde saklıyor, içinden iple boğuyordu Ah-

KARA AHMET DESTANI

85

met. Akşamlan başının altına alıyordu pantolonunu dürüp büküp. İbrahim’in bir banka cüzdanı vardı. Yatırıyordu ara sıra gidip. Ne kadar parası varsa çıkarıp uzattı İbrahim’e: «Aklına bir şey gelmesin, hepsini al buyur! Sen olmasan kazanamazdım…» dedi.

Eliyle itti Ahmet’in elini İbrahim. Yüzaşağı kapandı, konuşmadı sabaha kadar. Ahmet sabah uyanıp baktı, İbrahim yoktu. Parasına baktı duruyordu. Giyindi. Elini yüzünü gelişigüzel yıkayıp koştu. Sirkeci garından, Eminönü’nden Köprü’ye çıktı. Altını üstünü, bu başını, o başını, adım adım dolaştı, yoktu! Gene gözlük sattı: «On liraya gözlükler!.. Avrupa gözlükleri on liraya!.. Kendinize alın, eşinize alın, çocuklarınıza aim!.. En son tekniklerle Avusturya’nın Viyana şehrinde yapılmış modern gözlükler, parayla değil, on liraya!..» diye bağırdı. Gözlerinin kuyruklarıyla hep arkadaşını aradı. Sanki şaşırtmak için bir muziplik yapmıştı! Ummadığı bir zamanda çıkıp gelecek, «Deee!..» diyecekti. Öğleden sonra Galata’daki toptancıya gitti, sordu: «İbrahim…»

«İbrahim kesti hesabını…»

«Gitti mi Develi’ye?»

«Bilmiyorum; benden kesti!..»

Akşam gene Sarayburnu’ndaki yapıya döndü. Yatacak yer için gelirdi belki. Çünkü yorganı da oradaydı, orada bırakmıştı sabahleyin. Öğlene doğru uğrayıp almış, vedalaşmış hemşerileriyle. «Arkadaşım kusura bakmasın! Gitmem gerekiyor! Gelirse gene arkadaşlık ederiz yeniye!…» demiş.

Bir hafta kadar daha sattı gözlük. Sonra Topkapı’ya gitti. Gül Turizm yöneticilerine sordu gelip gidiyor mu Durmuş abisi?

«Çoktandır görünmüyor…» dediler.

İlle onu mu bekleyecekti köye dönmek için? Yorganı yarı fiyatına sattı. Aksaray’daki dükkânların birine girip kma aldı. Bir elektrik feneri aradı. Ninesine gidecek en iyi armağan bunlardı. Kendisi de özenir dururdu bir tane alsın. İki pilli, Çin yapısı olsun. Bulup onu da aldı. Harem İskelesi’ne geçti. Burdur’a varmayacak, Çardak yanından’ girecekti köye. Otobüsten indikten sonra taşıt bulabilir miydi acaba? Dinar’a kadar alsa, oradan gidebilir miydi?

Orada biri dedi: «Niçin trenle gitmiyorsun? Ucuz…»

Yürüdü Haydarpaşa garına. Çardak diye bilet istedi.

86

KARA AHMET DESTANI

«Nerenin?»

«Denizli’nin!»

Bir cebinde esas parası vardı, içinden iple boğuk. Bir cebinde yol parası. Filesi elindeydi. Saat 11.10’da kalkıyordu tren. Eskişehir, Kütahya, Afyon çok dolaşacaktı. Ama ucuz…

Yarı doluydu bindiği üçüncü mevki vagon. Afyon’da aktarma olacaktı. Pendik’e gelince boş Burdur vagonu olduğunu söyledi bilet-çi. «Karakuyu’ya kadar gidersin. Burda ne işin var, geç oraya…» Üç vagon ileriye geçti. İzmit’ten, Sapanca’dan yeni yolcular bindi. İzinli giden bir asker, Korkuteli’ndeki köyünde «düşmanları»yla yürüttükleri savaşı anlatıyordu. Bunların öküzlerim bıçaklamışlar. Bunlai da onların iki harmanlarını yakmış. Kızlarını kaçırmışlar bunların. Kaçırdıkları kız, «Hayır beni kaçırmadılar, ben gönlümle gittim!..» demiş, evlatlıktan kardeşlikten çıkarmışlar. Sonra samanlıklarını yakmışlar düşmangilin. Askerliği bitince bu da onların kızını kaçıracak-mış. Öteki kızlarını da gebe koyacakmış baldızlarımda filan demeyip. Düşmanlık böyle sürdürülürmüş. Kolaymış gebe koymak. Yaylaya çıkarlarmış üç dört ay. Mal güderlermiş ormanlarda…

Ahmet düşünüyordu: «(Yoksa ben de cımbıldak Hüsnü’nün kızını mı kaçırayım? Biz göçtüğümüzde ufaktı Güllü. İki yıla kadar her işe gelir! Otururum mallarının üstüne sonra…)» Birden ayıkıp kendine geldi: «(Ama ben okuyacağım! Eğer en etkili öç yolu buysa, Osman yapmalı bunu!.. Ben okuyup kaymakam olacağım!..)» Osman’a daha uygundu. Tabii bu arada kardeşi Şerfe’ye de göz kulak olmak gerekirdi. «(Kızların düşmanı çok köylerde! Bunlar kalkıp şehre de gelebilirler! Şehirden de kaçırabilirler isterlerse! Biraz zor ama, neyse!.. Sen önlem al da, varsın kaçıramasmlar…)» ,

Sonra türküler söyledi Korkuteli’deki köyüne giden asker. Türkü bitti, yeniden başladı düşmanlarıyla olan savaşlarını anlatmağa. Halbuysam çok iyi dostmuşlar eskiden. Uzaktan akraba da olurlar-mış. Açılmış her nedense araları. Her nedense değil, tarla yüzünden-miş. Tarla sularken sıra senindi benimdi diye sorunlar girmiş. Sel geleceği zaman bendi açık bırakmış bunlar. Demişler, «Doyun suya!..)» Çok çeşitli yöntemlerin sergilemesini yapıyordu izinli asker. İnsan sürekli köyde olmalı da, en uygun birini seçip uygulamalı. Bilecik’e gelirken gece bastırdı.

KARA  AHMET  DESTANİ

87

«Sen nerelisin? Ne iş yaptın İstanbul’da?» diye sordu İsparta’ ya giden köylü. Eğridir Kemik Hastanesi’nden bir yarar görmemiş, Baltalimam Kemik Hastanesi’ne getirmişti gelin kızını. Düşündü: «Ben de Yeşilova’nın Ortaköy’ündenim! Bakırköy Şirinevler’de abim var, onun yanma geldiydim…  Şimdi Ortaköy’e dönüyorum…»

«Her köyde böyle düşmanlıklar var şimdi!» diye genelledi düşüncesini izinli asker. «Düşmanlığın olmadığı köy yok! Düşmanlıktan başı ağrımayan insan yok! Yeni bir peygamber gelmeli de bunların kökünü kazımalı…»

«Bizim başımız ağrımıyor!» dedi Ahmet. «Bizim köyde olmaz böyle işler. Bir tanesi Muhtarın samanlığım yakacaktı, demir kapı yaptırdı, köpeği de var; yakamadı!..»

Ispartaîı yolcu, «En son peygamber Hazreti Muhammet’tir! Yenisi gelmeyecek!- Gelemez…» dedi, içinden başka şeyler mırıldandı.

«Hazreti Muhammet tıkamış yolu! İyi de etmiş! Yeni dinler, yeni kitaplar… Fazlasının gereği yok… Fakat çok enayiymiş o sizin Muhtarın düşmanı. Gübre deliğinden girip yakabilirdi. Köpek avlunun önünde durur. Tabii karşıdan bakıldığı kadar kolay değildir bu işler. Bu işlere giren adamın kafayı çalıştırması gerek. Her adam düşmanlık sürüşemez köy yerinde…»

«Sadece kafa çalıştırmakla olmaz!» dedi Ahmet.

«Tabii arkan da olacak. Arkasız oldun mu işin temelli bitiktir. Bu durumdaki köylerin insanlarına çok çok acıyorum ben. Diyorum köyde yaşam ölmüştür. Varsıl olanlarla, arkalı olanlara biraz biraz iyidir köy, ötekilere hava!..»

«Arkasızlık, yoksulluk her yerde kötü!» dedi Ispartah yolcu.

Sapanca’dan binen karı koca Denizli’ye gidiyormuş. Kızları oradaki liseye öğretmen verilmiş. Görmeğe gidiyorlarmış. Sepetler keseler… Bir de kabak vardı büyük.

«İyi cesaret sizinki! Kız evladını okutup Denizli gibi yere yolla-yıvermek! Ne olsa vahşi yerlerdir Denizli, İsparta, Burdur; benzemezler İstanbul’a…» dedi Ispartah yolcu.

«Kocasıyla gitti kızımız!» dedi kadın.

«Everdik çıkar çıkmaz!» dedi babası.

«O zaman başka! O zaman birinci!..»

«Evlenip gitti! Evlenmese nasıl gider?»

88

KARA AHMET DESTANI

«Evermeden yollayanlar da var…»

«Arar mısın?» dedi babası. «Ama biz onlardan değiliz şükür! Everip yolladık. Torunumuz olmuş şimdi…»

«Pekey, sormak ayıp olmasın ama bu kabağı neye götürüyorsunuz tâ Denizli’ye kadar?»

«Buna bizim orda “Adakabağı” derler, çok ünlüdür. Hem de kızımız çok sever. Damadımızın da tatmasını arzu ediyoruz. O yüzden armağan niyetine alıp götürüyoruz…»

«Demek daha tatmadı damat?»

«Hayır, henüz tatmadı…»

«Eee haklısın, kabağa gelinceye kadar… İlk yıllar çok kıymetli olur damatlar…»                                                                     ¦

«Damadımız da lisenin fen öğretmeni…»

«Çok iyi, çoook gözel!»

«Bizim o yanda kızları okutmazlar…»

Ahmet, askerin omzuna yaslanıp uyuyakaldı o sırada. Sallana sallana gidiyordu tren. Sıcak bir ter kokusu doldurmuştu vagonun içini. Denizli’deki öğretmenin anası başörtüsünü çözüp bağladı, o da kocasına yaslandı…

10

KARATAŞ’IN GECESİNDE

Çardak’ta trenden inince, Dereköy’e kadar gidecek bir motor buldu Ahmet. Bindi römorkuna. Çuvallarda tuz vardı. İki bidon da mazot almıştı Kel Abdullah. Ahmet’ten başka dört yolcu daha vardı. «Ben mi? Ben Ortaköylüyüm dayı!» diyordu. «Orada kimin oğlusun?» diyorlardı hemen. Keşke demeseydi öyle! Başka bir şey deseydi. «Hamza var, Pastacı Hamza, İzmir’de çalışır. Ben şimdi İzmir’den geliyorum. Hamza’nm oğluyum…»

«Kaç yıl olmuş baban İzmir’e gideli?»

«Çok olmuş, ben İzmir’de doğmuşum…»

«Ortaköy bize yakın. Ama gidenler unutuluyor. Kimler derler babanın babasıgile? Kiminiz var Ortaköy’de?»

«Hanifgil derler dedemgile. Şimdi halam var Ortaköy’de. Başka kimsemiz yok. Bir amcam da Burdur’da berber…»

«Çok yoksullardanmış dedengil demek. Onun için tanımıyoruz. Biz arkadaş, dünyada varsılları tanırız. Varsılları sade biz değil, herkes tanır. Bir de gözelleri…»

Dereköy’e varmadan indi motordan. Ücret olarak iki buçuk lira verdi Abdullah’a. Akşam olup gelirdi hızla. Gölgeler ovayı düzü basmıştı. Alanköy’ü geçti yürüyerek. Ortaköy’ün pancar tarlalarından, Eski Bağlar’ın arasından Karataş’a vurdu yolunu. Değirmen Deresi’n-den girdi, akşam oldu. Yattı bir kayanın dibine. İyice el ayak çekilmeden girmeyecekti köye. Almasaydı şu kınayı! Atmağa kıyamıyor-

90

KARA AHMET DESTANI

du. «(Bir kibrit, biraz bez, bir elektrik feneri! En iyisi bir şişe gaz almaktı! Ama kuşku uyandırırdı yollarda! Öyle yapmalı ki bu işleri, kimse sezmesin! Kafayı çalıştırmalı!..)» Bir bütün ekmek vardı filede. Haşlanmış iki yumurta vardı. Yoktu başka şeyi. Çıkarıp ucundan boldü ekmeğin. Yumurtanın birini soydu. Tuz da yoktu. «Olmasın!» dedi. «Bir tek gün tuzsuz kalmakla ölecek değilim!» Yumurtayı soyup ekmeğin içine bastı. Yedi ısıra ısıra. Kalkıp yürüdü sonra. Göz gözü görmez bir karanlık vardı. «Bundan iyisi sağlık! Valla çok uygun bir gece seçmişim!..» Yürüdü usul usul. Değirmeni geçti. Üst başında bir su gözü vardı. «Honagözü» derlerdi. Kapanıp içti kanasıya. Sonra gene yürüdü.

Sarıkurt’u geçti, köy göründü. Tek tük ışıkları parlıyordu evlerin. Hangisiydi ninesinin? Yanıyor muydu ateşi? Belli belirsizdi. Yukarı Mahalle’de Muhtarmki belliydi. Sultanca teyzesininki sönüktü. Belli değildi Şükrü’nünki filan… Köpekler ürüyordu tek tük. Köy içinden giremezdi. Çok geniş bir çember çevirerek dolaşması gerekiyordu. Kumçukuru’na kadar gitmedi. Düzmeşe çayını geçmedi, Ali İzzet’in kuyruğun oradan yanaşmalıydı. Köy içinde girerse, namazdan çıkanlara, gezmeceden dönenlere rasgelebilirdi. Mal bakmağa çıkmışlar olurdu, ahıra inmişler olurdu.

Körebe Tarlası’nın ortasından geçti. Biçilmiş buğday anızları eziliyordu ayaklarının altında. Yalmzsöğüt’ü geçip Kumçukuru’nun üstüne dolandı. Yürüdü Ali İzzet’in kuyruğa kadar. Oturdu bir sel çukuruna. Dinlendi. Fileyi önüne koydu, fenerini yokladı, duruyordu. Yatıp gökyüzüne baktı. Çingi mingiydi yıldızlar. Teker teker saysan sayılır. İstanbul’da bu kadar parlak değildi geceler. Akyıldız hepsinin başıydı. Ülker titreşip dururdu Düzmeşe’nin üstünde. Burda da bir inilti vardı gecenin içinde. Harmanlar kalkmıştı çoktan. Taneler, samanlar çekilmişti. Güz geliyordu dolana dolana. Kimbilir kaç bin böcek vardı toprakta, inliyorlardı yaz sıcakları geçmeden. «(Yoksa başaramayacak mısın; ne oluyor?)» diye sordu kendine. «(Yoksa korkuyor musun köylüm?)»

Kerimoğlu’nun şoför oğlunu düşündü. Nerelerdeydi acaba Durmuş abi? Bırakıp gelmişti, sonra bulamamıştı. Belki bir daha hiç gelmemişti İstanbul’a. Ne yapıyordu ninesi? Namazını kılıp yatmış mıydı? Muhtar cımbıldak Hüsnü mallarına bakıp çıkmış mıydı? Yoksa

KARA AHMET DESTANI

91

daha inmemiş miydi? Kalktı sel çukurunun içinden. Deliktaş’a doğru yürüdü. Buldu taşı karanlıkta. Yattı dibine. «(Yat Kara Ahmet, sabaha var daha!)» dedi kendine. İçinin derinliklerinden kükreyip gelen bir öç duygusuyle titredi. «(Irzıkırık dürzü! Bir bizi sığdırmadın koca köyde! Yaşatmadın babamı!.. Ninemi burda perişan, anamı orda perişan ettin. Babamı pek değil ama, bizi çok perişan ettin! Burası bizim köyümüz değil miydi dürzü? Deli Mehmet’in Haceli’yi arkaladın, bizi ezdin. Sonra da onun kardeşini, kendi oğlunu öğütledin, derede öküz güttüğüm yerde benim başıma o işleri getirdin. Sen beni büyümez mi sandıydm ay cımbıldak! Büyüyüp öcünü almaz mı san-dıydm? Daha dur, Deli Haceli’ye, kardeşi Boz Ömer’e, senin Gemal’e, senin kendine ne akıllardan çıkmaz, dillerden düşmez işler yapacağım!.. Çok kalmadı, dur! Hem kendi öcüm duruyor, hem ninemin öcü, dur sen!..)».

Kalkıp yürüdü yeniden. Eğildi iyice. Kimi yerde çömelerek, kimi yerde emekleyerek gidiyordu. Alabuçuk seçiliyordu Hüsnü’nün evi yıldızların alacasında. Cımbıldak Hüsnü önüne çıkıyordu…

“Ahmet!..’

“Hooop!..”

“Sen mi geldin dayım?”

“Ben geldim…”

“Yakacak mısın samanlığımı?”

“Evini de, samanlığını da yakacağım kibritle!..”    ‘

“Ben seni daha büyümedi biliyordum, büyümüşün maşşallah!..”

“Maşşallah ya! Korkundan ne diyeceğini bilemiyorsun! Daha çok maşşallahlar çekeceksin bana!.. Büyümez sanırsın; sen uyurken büyür garibanlar! Ben de büyüdüm! Neden büyümeyecekmişim? Bir senin Cemal mi büyüyecek? Bir o Boz Ömer mi büyüyecek? Sen o gün ninemle harıma giderken bana neden sıpa dedin hem?”

“Sıpa mı dedim? Ne zaman?”

“Köye gelmiştim ya! Harıma gidiyorduk ninemle. ‘Kim bu sıpa?” dedin… Hatırlamıyor musun?..”

“Hatırlamıyorum! Ben sana sıpa demem be dayım!”

“Hm!.. Diyorsun da demem diyorsun şimdi!”

“Dediysem bile bir yanlışlık olmuştur, vazgeç!  Vazgeç yakma

92

KARA AHMET DESTANI

KARA AHMET DESTANI

93

samanlığımı, evimi! İçinde mallar var, yukarda biz varız. Bak yakma diyorum sana dayım…”

“Siz varsanız varsınız! Önceden düşünecektin…”

Sonra gecenin içinde birden itti düşmanını:

“Haydi haydi oyalama beni! Defol önümden, oyalama!..”

Gecikmiş gibi yürüdü hızlı hızlı. İyice yaklaştı Muhtarın damının ardına. Belki bir gören olur diye elektrik fenerini yakmıyordu. Ama belliydi gübre deliği. «(Saman deliği de vardır mutlaka bu duvarda ama, örüp sıvamıştır samandan sonra!)»

«(Köpeği durur değil mi?)»

«(Durur, nereye gidecek?)»

«(Onu nasıl atlatacaksın?)»

«(Atlatırım ben!..)»

«(Haberleri olmaz mı?)»

«(İsterse olsun! Ölmek var, dönmek yok! Bu gece Allahına kavuşacak! Cayır cayır yanacak anasıyla danasıyla, karısıyla kızıyla!.. Garibanlara işkence etmenin cezasını görecek…)»

Bir taş yapı vardı, boyundan yüksek. Tırmanıp çıktı usulca. Gübre geliyordu ayaklarının altına. Fileyi duvarın üstüne koydu. Kibriti çıkarıp aldı. Feneri aldı. Deliği yokladı; açıktı! Şaşırdı, neden açık? Unutmuşlar mıydı? Yoksa ahır biraz hava alsın mı demişlerdi? Malların sıcağı geliyordu içerden. Ağzı yüzü, üstü başı batacaktı. «(Batsın; yıkarım! Su mu yok?)»

“Ulan dayım, su var ama yazık değil mi?”

“Yazık değil asla! Yazık değil mi filan diyerek kandıramazsın beni! Yakacağım! Katti kararımı verdim!..”

“Yakmağa yak, feda olsun; senden bir samanlığı, evi esirgeyecek değilim de, üstün başın batacak…”

“Bak bak, ağızlara bak! Nasıl kandırmağa çalışıyor beni?”

“Halbuysam ben de senin için ne iyilikler düşünüyordum: Ahmet Kara okuyacak, kaymakam çıkacak, Güîlü’yü ona vereceğim, diyordum. Sen ise evimi, samanlığımı yakıyorsun!”

“Haha haha! Cımbıldağm düşündüklerine! Ben kaymakam olacaksam sana ne? Kızını da kardeşim Osman’a kaçırtacağım kısmet olursa! Kendim de bir yoksul kızı alacağım. Ben okuyup kaymakam

ı

çıkmışım da, bana kız veriyor! Dürzüüü, okumasam yüzüme bakmazdın değil miii?..”

“Yahu Ahmeet, öyle cinsin, sendeki kafaya akıl sır erdirmek olası değil! Bak valla çok cinsin Ahmet, aşkolsun!..”

“Cinim tabii!.. Akıl sır erdirmek olası değilse erdirmeyiver!.. Kim dedi erdir diye? Hem çekil bakalım! Gireceğim, ne desen, ne yapsan girip yakacağım!.. İstersen bayıl, gene yakacağım…”

Tersini döndü deliğe. Çöktü. Soktu ayaklarını, salladı içeriye. Eliyle kerpicin tırnaklı yerlerine tutundu. Sallandı, yere değmedi ayakları. Yüksekti demek. «(Dürzü!.. Madem bu kadar düşman kazandın, bir kapak yaptır da geceleri kapat deliğini! Hiç önemsediğin, düşman yerine koyduğun yok bizi! Ama dur sen! Dur, ben senin cezanı vereyim de, köyün sevabını alayım! Bir daha kimse senin gibi yapmasın muhtar olunca.-Sade Karataş’ta değil, hiçbir köyde yoksulları eze-mesin hiçbir muhtar!.. Öğrence ol Erle Çukuru’na, Burdur’a, Yeşilova’ya;  dürzü!..)»

Ellerinin ucuyla araştırdı, tutunacak birer yer daha buldu. Salladı ayaklarım. Gene değiniyordu. «(Değmesin varsın!)» dedi, bıraktı kendini. Ayaklarını yaylandırdı düşünce. Acıdı, ama aldırmadı. Hemen toparlandı. «Şimdiiii…» diye söylendi usulca. «Şimdi kebap ekmek yüz elli!..» Çıkardı fenerini. Çaktı usulca. Yoktu öküzü eşeği. Koşum hayvanı filan kalmamıştı. Atı vardı. İnekleri vardı. Danaları düveleri vardı, «(Dediği gibi tam motorize olmuş; olsuun!.. Motorize olanın da samanlığı yanar!..)» Birer birer çözdü malların iplerini. «(Ninemin arzusu gibi! Kendini cezalandırırken malların sevabını alayım, ne suçu var malların? Elimden gelse kızını da çeker alırım! Ne suçu var kızının? Biraz haksızlık oluyor ama ne yapayım? Adalet terazisi miyim ben? Olacak o kadar haksızlık! Onu da Allah düşünsün yukarda/Karısı filan temelli yansın. Babamı çekip odaya götürdükleri zaman görmedi miydi Yılık Atiye, bilmiyor muydu? Neden çıkıp varıp, “Yapmayın günahtır!” demedi? O zaman susmasının cezasını görsün şimdi!..)»

Kapıya baktı feneri çakıp. Dışardan kitliydi. Baktı araştırdı, içerden açmanın olanağı yoktu. «(Eee; ne olacak peki? Kalacak mı böyle?)» Düşündü çabuk: «(Kalacak!)» dedi.

“Yapma be dayım, mallan bari yakma!..”

I

94

KARA AHMET DESTANI

“Yakmazdım ama kitli dışardan!..”

“Eee vazgeçiver yakmaktan!..”

“Tâ şehre göçtüğümüz yıldan ahtım var, geçemem! Başıma o iş geldiği yıldan! Kitli kapın açılsa da, açılmasa da yakacağım! Ötesini kendin düşün… Bir de Allah düşünsün; Allah büyük!..”

Dönüp samanlığa açılan kapıya vardı. Açıktı. «Haşşöyle!» dedi usulca. Ters küreğini alıp dayadı: «(Böyle açık dursun!)» Kibriti çıkarıp eline aldı. Çaktı feneri. Tepilip dururdu yeni saman. Eskisinin üstüne atılmıştı. Çok az kalmıştı dolmasına. «(Onunki dolmayacak da kiminki dolacak? Ama kalmayacak bir tutam!..)»

Çaktı kibriti; tutuşturdu. Yerden saman alıp attı tutuşan yerin üstüne. Yanık samanın kokusu burnunu aldı hafiften.

“Eee tutuşturdun gidiyorsun haa?”

“Gidiyorum evet! Bekleyecek miydim?”

“Madem öyle, güle güle! Yolun açık olsun!”

“Yaktım yıllar sonra, alay et artık sen!..”

“Yaktın ama gene güle güle git dayım!..”

“Hoşçakal! Seni Kel Yunus’la Özbey kurtarsın!..”

Feneri çaktı yeniden. Nasıl çıkacaktı? Ayağının altına alıvere-cek bir şey bakmtı. Yoktu görünürlerde. Tırmandı çabuk. Sökülür gibi acıdı tırnakları. Aldırmadı acımasına. Tırmanıp çekti kendini yukarıya. Çekti çıktı. Fenerini, kibritini aldı. Fileyi buldu, aldı. Koydu elindekileri içine. Usulca atladı gübreliğin çevresindeki duvardan. Sonra koştu gecede kurşun gibi…

Yaylayolu tarlalarının ortasına vardı hemen. Dönüp baktı bir belirti, parıltı var mı? Yoktu, görünmüyordu daha. Çabucak yürüdü. Koştu Dedemezarı’nın altından, Kızılgeriç’e doğru. Dizlerinin bağı çözülüyordu. İkide bir kapaklanıp düşüyordu. Kalkıp yeniden koştu. Koşamadığı zaman yürüdü. Arada durup baktı gene. Acaba tutuşmamış mıydı? Niçin parlayıp çıkmıyordu dam boyu alevler? Yoksa çok açılmamış mıydı daha köyden? Kızılgeric’in eteklerine vardı. Yokuştu önü. Tırmandı otuz kırk adım kadar. Hem terlemiş, hem tutulmuştu. Boğazı da kurudu. Yüreği göğsünü delip çıkacaktı. Bastırdı eliyle. «Dur aman, çıkıp gitme, dur!» dedi. «Bir iş yaptık, işe benze-medi! Tutuşmadı dürzünün evi! Geri dönüp yeniden yakmak gerekecek, gördün mü? Bir insanın aklı tepesinden on karış yukarda olursa,

KARA AHMET DESTANI

95

böyle olur sonu! Bir de akıllı, çalışkan geçinirdin okulda. Beğenmezdin babanı!..» Korka korka başını çevirip bir daha baktı. Ümidi kırık baktı, dinledi.

Tak! Tak! etti. Tak! Silah sesleri duyulmağa başladı. Belirip parlayan alevleri gördü birden. Harman yangınlarının alevleri gibi savruluyordu gecede. «(Hay maşşallah!..)» diye geçirdi içinden. Uyanmıştı köyün her yanı. Demek halkı toplamak istiyorlardı. «Kendisi de yanaydı bari!..» Birden durdu. «Yel yok mu havada? Yok! Ah, yel olsaydı, kebap kokularım getirirdi! Bir bu yanı eksik kalmıştı gecenin. Ne yapalım, kebap kokulan da eksik oluversin! Kızılgeric’in başına çıkıp bir an önce aşmalıydı öte yüze. Belki ağıllar vardı. Belki çoban köpekleri vardı. Ustaca sıyrılıp Kavacık deresine inmeli, sonra yürü-meliydi kesilene kadar. «Ardımdan koşup yetişecekleri yok! Fakat ben yürüyüp yolumu azaltayım gece bitmeden. Koca Dumlu’nun doğusundan geçip gideyim usulca…» Yürüdü. Ama Kavacık şöyle dursun, Örencik bile yoktu daha görünürlerde. Uzaklardan Ulupmar suyu harlıyordu. Çok uzaklardan…

Yürüdü. İyice ayaz çöktü ortalığa. Günün doğacağı yerlerden yana baktı. Hiçbir belirti yoktu. «Gece deyip geçme Kara Ahmet! Bir gecede dünyanın işi yapılır. Bir gecede çok evler, samanlıklar yakılır. Gece deyip geçme… Yeter ki sen iş yapacak ol…» Yürüdü sersem sepet.

«(Çok zahmetler çektim!)» dedi kendi kendine. «(Ama Karataş kurtuldu sayemde! Bir de okuyup kaymakam olayım, en az yüz köy daha kurtaracağım! Ne yüzü; bin! Bakan olunca da kırk bin köyü!.. Türkiye’nin bütün köylerini kurtarmak boynumun borcu olsun! Daha yaşım ne? Şimdilik bu kadar yeter…)»

Feneri çıkarıp önüne yanma tuttu rasgele. Öptü usulca. «Çok iş gördün bu gece!» dedi. Bir büyük ağacın dibindeydi. Tuttu dallarına. Aşılanmış bir ahlat ağacıydı. «Biraz uyusam üşür müyüm?»

Karnında kazıntılar duydu. Kalan tek yumurtasını soydu. Ekmeğinden kopardı. Bastı içine, yedi. «Ama su?» diye sordu kendine. «Susuz ne yapacağım? Hiç olmazsa yürüyüp yola inmeli, su içip sonra uyumalıyım!» Durup düşündü: «Öyle yapayım en iyisi! Nasıl olsa karnım doydu, gücüm yerine geldi, yürüyebilirim…» Topladı öteberisini. Gücünün yettiği kadar hızla yürüdü.

96

KARA AHMET DESTANI

Yola indi. Suyu buldu, içti ivecen ivecen. Durup bir daha içti. Sonra elini yüzünü yıkadı. Kurumuş gübre batıklarını çırptı. Bir daha yıkadı ellerini. Söğüdün altına yatacaktı. Birden kararını değiştirdi. «Bu gece uyku uyumasam ne olur?» dedi. «Hiçbir şey olmaz! İsteğin varken yürü Ahmet Kara!.. Nereye kadar dizin tutarsa oraya kadar yürü…»

Fileyi sırtına vurdu, feneri eline aldı, yürüdü Burdur’a giden yoldan. Kavacık deresini geçip bitirdi. Karakent köprüsünü geçti. İnar dağının eteklerinden gölün kıyısına vardı. Geniş bir cam bastırılmıştı suyun yüzüne. Kırışıksız, kıpırtısız bir suydu. Meke kuşları, martılar kıyılara çekilmişti. Günün doğacağı yerler allanıyordu. Karanlıklar Senir köyünün ötesindeki dağlardan silinip gidiyordu.

Kemiklerine kadar üşüyordu Ahmet. Hâlâ kırılmamıştı ayazın canı. Sessizliği bozan şapırtılar oldu suyun kıyılarında. Ürküp şapır şapır uçmağa çalıştı kuşlar. Issız yoldan yürüdü. Kimi yeri kumluk, kimi yeri taşlık, yürüdükçe uzayan bir yoldu. Bıcıldı ayakları. Bezginlik duymağa başladı. Uyku da akıyordu gözlerinden. Hiç olmazsa bir kanımcık uyusaydı bir kuytuda! Gölün suyu yükselip gelirdi. Batacaktı bu yol giderek. Az daha yürüdü. Günün ucu göründü. Ayazın canı kırılırdı şimdi.

Püren otları kokuyordu bayıltıcı. Günün kırmızıya boyadığı bir bayıra tırmandı. Kumluk bir bayırdı. Eskiden suların altındaydı belki. Bakınca öyle bir izlenim veriyordu. Yukarı başı da yaşlı kayalarla kaplıydı. Kayaların dibine kadar vardı. Ne insan uğrardı oraya, ne taşıt. Koyun davar da binde bir. «(Onlar da bugün uğrayacak değiller ya! Bugün kimse uğramasın. Mal masat uğramasın. Ben yatacağım…)» dedi içinden.

Fileyi koydu kayanın dibine. «Ninemin kınası durup durur!» dedi. «Kime niyet edip aldım; anama kardeşime veririm. Elektriği de eve aldım derim. Sorarlarsa İzmir’den geliyorum derim. Karataş’tan geliyorum demem. Karataş’ta ne var, ne yok, derlerse, ben iki aydır oralarda yoğum derim. Babam nasıl yalanları söyleyip uyutmuşsa bizi, ben de söyler onu uyuturum…» Yana açtı kollarını. Az çukurumsu bir yerdeydi. Yoldan bakanlar göremezdi. «O bizi nasıl uyutmuşsa… Nasıl uyut…»

Bir anda geçti canı. Canının geçip gittiğini bilemedi. Bir kayıkla

KARA AHMET DESTANI

97

 

 

suların tepesine çıktı, dibine indi sonra. Kardeşi Şerfe başhemşire okulunu bitirip hastaneye gelmişti. Anasını çağırmış, «Bak ana, bu hastanenin başhemşiresiyim! Ver elini!» demişti, öpüyordu. Sonra, «Bir hafta izin sana. Bir hafta otur dinlen evimizde!» diyordu. Bayram da bir kısır kesmiş, yüzüyordu. «Postunu boyatacağım, gözel bir yazgı olur evin önüne. Bahar akşamları bir yastık atarım ardıma, sokağa karşı hoş olur. Yalnız bu postu tabaklatmak gerek. Veririm yaparlar. Paranın açmadığı kapı var mı?» Gülüyordu babasına. «Yalnız ben kaymakam okulunu kazanamazsam ne yapacağım? Bunun için de rüşvet hazırlıyor muyum?» Birden Muhtar olacak cımbıldağm mavi boncuk taşından motoru çıkıyordu alana. Futbol oynayan çocukların üstüne üstüne sürüyordu dürzü! Güpgüzel yol varken niçin ordan sürmüyor da alanın ortasından sürüyor acaba? «Evimi yaktılar evi-miii! Samanlığımı yaktılar! Ama kendim ölmedim. Öldü sanıp âttılar, ama dirildim!..» diyordu.

Döndü soluna uykusunun içinde. Ağzının suları aktı biraz. Gün kızdırdı yanını. Bir şeyler sayıkladı. Yeniden yüzyukarı geldi. Açtı kollarım bacaklarını. İyice dağıttı kendini. Ağzını açtı kapadı. Bir ara, Develi’li İbrahim geçti önünden. Ne kadar kalabalıktı uykusunun Köprü’sü bile. «Niçin bırakıp kaçtın arkadaşım? Kendim gönlümle vermedim mi paralarımın hepsini?»

Gözünü açtığı zaman gün kuşluğa çıkmıştı. Önce nerede olduğunu bilemedi. Sarayburnu’nun oradaki yapıda mıydı? Yoksa Üskü-dar-Bağlarbaşı’nda mı geziyordu İbrahim’le? Gölün deniz kokusunu andıran havası veriyordu belki bu sanıyı. Kızılgeriç’in başında durduğu anı düşündü. Bütün olanları şerit gibi gözünün önünden geçirdi saniyede. Hemen yola düzülmesi gereğini kavradı. Kalktı.

Tozlu kavakları, düz damlarıyle Yazıköy epey uzaktı daha. Bur-dur’un da gün vurmuştu gölün öte yandaki yüzüne. Sadece kavakları, damları değil, bir çizgi gibi Yazıköy’e doğru uzayıp giden bağlarıyla hâlâ uzaktı Yazıköy. Yürüyüp geçecekti. Kalan ekmeği yokladı filenin içinde. Hiç katık yoktu. Çıkardı. Kuru kuru yemesini de severdi. Özköprü’yü geçti. Susuzluğunu giderebilmek için Yazıköy’ün içine girmesi gerekiyordu. Hızlandırdı adımlarını.

Gün başlamış, sığır sıpa savrulmuştu. Kadın erkek Yazıköylüler toprakla savaşa çıkmışlardı. Acılar içinde, vızıl vızıl bir köydü. Top-

98

KARA AHMET DESTANI

raktı evleri. Evlerinin önünü, içini toprakla sıvamışlardı. Bahçeleri bakımlıydı. Ortasından Bozçay geçiyordu. Tâ ötelerden, Tefenni, Yeşilova yanlarından çıkıp birleşen suların çayıydı. On beş köyün topraklarını sulayarak-sulamayarak yürür gelirdi. Getirdiği topraklan gölün dibine dibine kürerdi. Yazıköy’de iki yanları söğütle, ılgınla, iğdeyle kaplı, derin bir Bozçay’dı. Kurgun, çalımlı bir akışı vardı.

O gün öğle olmadan Akyaka altına gelebildi. Tamamdı; şimdi Yeşilova, Tefenni, Gölhisar yanının otobüsleri, kamyonları gelirdi. İstanbul yolundakiler kadar vızır vızır değildi ama gelirdi gene. Bekledi benzinlikte. Atladı birine, Kışlalar’da indi. Babası, anası hastanede olurlardı bu saatte. Bakalım kardeşi Şerfe, Osman ne yapıyorlardı? Önce girsin bir yoklasın. Dinlenip uyusun. Gölün kıyısında uyuduğu uyku yetmemişti. Gene akıyordu gözlerinden. Yorgunluktan bitiyordu nerdeyse. Erken uyanırsa gider hastanede görürdü anasını. Uyanamazsa sinerdi bir köşeye. Bakalım ne diyecek babası, ne getirecek başına?

Kurnalı Süleyman’ın karısı Hava gördü önce. Giysi yıkamış, sermeğe çıkmıştı. «Oooo…» çekti. «Hoşgeldin yitik!»

Güldü: «Hoş bulduk!» dedi. Geçip gitti evlerine.

Osman oturuyordu sedirde. Tokalaştılar iki kardeş.

«Şerfe ablan nerde Osman?»

«Ders alıyor Göçmen’in karısından.»

«Ne dersi, Göçmen’in karısından?»

«Hafızlık…»

«Sen?»

«Ben iki gün Mestan Hocaya gittim, “Sen daha ufaksın!” dedi, gitmiyorum…»

«Anam nasıl?»

«Hastaneye gidiyor. Hasta…»

«Ne hastası?»

«Döğdü babam…»

Fileyi attı sedirin usuna, oturdu.

«Babam seni de döğecek, ne yapacaksın?»

«Geçmedi mi öfkesi? Kaçarım gene…»

«Candarmayla getirtecekti ama, geldin!»

Güldü: «Yorgunum! Biraz dinleneyim…»

KARA AHMET DESTANI

99

«Dinlen. Ben dışarda oynarım…»

«Babam gelmeden uyar!  Hastaneye gideceğim…»

«Sen yat, ben haber verip geleyim anama…»

Öteki odaya geçip yatmanın daha doğru olacağım düşündü. Osman gidince fileyi de alıp geçti. İçerden kitledi kapıyı. Ne kadar geçti, ne kadar uyudu? Kapı güm küm güm vurulunca uyandı. Haçça, Navrumlu Ali, Ali’nin karısı, Şerfe, Osman; hayatı doldurmuşlardı, telaşla kalktı. «(Biraz vakit geçsin, fırsatını bulayım, Daşduraklı Hilmi’nin evini de yakayım! Kendisi de içinde olsun! İyice izleyip çakayım kibriti. Bir şişe benzin. Hastane de kurtulmuş olsun bir mikroptan!..)» Açtı kapıyı.

Sarılıp aldı oğlunu, göğsüne bastırdı Haçça.

Ahmet el öptü usulca. Asiye teyzesinin de elini öptü. Görüş kapış oldular kardeşiyle, Navrumlu Ali’yle. Sonra bakıştılar hepsiyle teker teker.

«Geçmedi mi daha Bayram’ın esereği?» Sordu Asiye.

«Kimbilir! Bizi döğdü döğdü, belki bunu da döğer!»

«Ahmet gelsin bize!» dedi Ali. «Ben konuşurum Bayram’la. Yemin veririm. Ondan sonra teslim ederim bu Efeyi. Yettiyse yetti; zulmün eline atacak değiliz ufacık çocuğu. Erimiş akmış, buna bak…»

Ahmet’i Asiye götürdü. Ali kaldı. Yarım saat geçti geçmedi, çıkıp geldi Bayram. Hayata oturdular Ali’yle. Birer kahve pişirdi Haçça. Ali konuyu açtı bekletmeden. «Bırak artık şu cahilce işleri! Hepimiz seni kınıyoruz. Çocuğun da üstüne varma. Haber yollayıp getirttik iyi kötü. Üstüne varırsan bir daha gider, hiç gelmez…»

«Nasıl gider; nereye gider? Salıverelim gezsin mi zömzöm devesi gibi? Ciddi yeminim var, gelir gelmez döğeceğim dedim!»

«Gelir gelmez döğdün mü boku çıkar işin! Bırak geçsin bir iki hafta. «Bul bir bahane, sonra döğ. Nasıl olsa döğeceksin…»

«Gelir gelmez diye ettim yemini ama?»

«Çok mu ağırdı? Karım boş olsun filan mı dediydin?»

Başını salladı evet anlamına.

«Aman zararı yok, ben boş olayım, döğme çocuğu!» dedi Haçça.

Gülüştüler.

Başını dikip uzun düşüncelere daldı Navrumlu Ali. Sonra kaldırdı: «Ne düşündüm biliyor musun?»

100

KARA AHMET DESTANI

Sesini çıkarmadı, sormadı ne düşündün?

«Gazi Camisi’ne Alanya’dan Melek Hafız gelmiş, soralım bu yeminin kefareti ne kadar? Denkleştirip verelim!..»

Çiğnini çekti Haçça: «Olur mu bilmem ki?» dedi.

«Altından kalkabileceğimiz bir şeyse Bayram komşumun kefaretini ben veririm tek başıma! Böylece komşum, hiç zarara girmeden sıyrılmış olur bu işten…»

«Bir yanına vurup sakat bırakacak çocuğu!» dedi Haçça.

«Dünya kadar doktor parası verirsiniz! Gerçi kendiniz hastanedesiniz ama Eğridir’e filan götürmek gerekir. İlaç da tutar epey!»

«İlaç parası vereceğine, kefaretini versin!»

«Halbuysam ne gereği var kefaretin filan?»

Akşam ezanına kadar oturdular. Sigara içtiler karşılıklı. Bayram’ dan ses çıkmadı. Ali de kalkıp evine gitti. Bir şey söylemedi giderken. İyice akşam olduğu halde hayatta oturuyordu Bayram. Haçça başu-cuna çöktü: «Ne oldu, neye karar verdin? Bir şey söyle, biz de ona göre davranalım. Getireceksek vaktiyle getirelim. Elin evinde sinip durmasın çocuk. Getirmeyeceksek o da belli olsun. Söyleyelim Ali’ye, götürüp Antalya’da filan satıp gelsin! Bir alıcısı bulunur elbet…»

Bunaltıyla soludu Bayram: «Dangır dungur konuşup canımı sıkma Haçça! Zaten sıkkın!..» dedi, yeniden düşünmeğe başladı.

«Düşünmenin geçinmeğe faydası yok demişler, yeter düşündüğün! Söyle buyruğunu, ona göre davranalım!»

«Yeminimi düşünüyorum! O kadar ağır olmasaydı!»

Girip çıkıp akşamın yemeğini kayırıyordu Haçça:

«Bak, bir öfke yüzünden o zaman ağır yemin ettin, şimdi pişmansın, vardır heralım bir çaresi?»

«Ne gibi çaresi vardır acaba?»

«Ben bilmem, sen de bilemezsin. Eğer Alanyalı Melek Hafıza danışalım demiyorsan, Daşduraklı Hilmi’ye danış gene! Pişmanlık duyulan yeminin çaresi neyse aydınlatsın!..»

«Nerde bulayım şimdi Hilmi’yi?»

«Nöbetçi değil mi hastanede?»

«Heralım değil;  bilmiyorum…»

«Evindedir; gider danışırsın!»

«Olur mu? Yakışık alır mı?»

. KARA AHMET DESTANI

101

«Yakışık almazsa, getirelim çocuğu döğ, sakat et! Bu yakışık alır mı? Kavga döğüş nedeniyle gül gibi köyü bırakıp geldik, şehirde daha beter kavgaların içine düştük. Vay bize, vaylar bize!..» Derinden derinden çekti içini, boşalttı soluğunu. «Soranlardan utanıyorum. Daha ne kadar sürecek bu?»

Yemeği yediler ağı çivi. Yemekten sonra Kurnalı Süleyman, karısı Hava, Navrumlu Ali, karısı Asiye, çıkıp geldiler. Yeminin günahını yüklenip kesin söz aldılar. Epey vakit oldu, getirdiler Ahmet’i.

Yalnız, «Öp babanın elini; öp!» diye çok uğraştılar, öptüreme-diler. «Tam ninesi gibi inatçı!» diye çekiştiler.

Haçça, gece yarısı geçene kadar ağladı, kendi kendisini yatıştıramadı. Yakışık aldırabilse Bayram daha çok ağlayacaktı. Ağlamadığı halde ağlamıştan beter oldu. «(Dışımdan zart zurt ettiğime bakıyorlar da içimden geçenleri göremiyorlar!)» dedi kendi kendine. «(O anam orda öyle, biz burda böyleyiz diye sevincimden göbek atıyorum sanıyorlar!..)»

Haçça, ağlarken ağlarken, kapandı yüzaşağı, yitip giden uykularını bulmağa çalıştı. Döndü durdu yatakta.

11

MUHTAR EVİ YANAR MI?

Gece yarıyı bulmuş bulmamıştı. Alevler samanlık saçağından savrulmağa başladı. Gecenin içinde mertekler kırılıyor, direkler çö-küyordu. Muhtarın karısı Yılık Atiye, uykusunun içinde döndü. Birileri mi çıkmıştı damm başına? Bağırtılar çağırtılar oradan mı geliyordu? Horlaya horlaya uyuyordu Muhtar. Birden yorganı atıp fırladı Atiye. Ün vardı dışarda.

«Yahu Atiye abaaa, ölü müsünüz? Ev yanıyor, ne yatıyorsunuz?» diye bağırıyordu komşusu Halil İbiş. Kocaman bir el taşı fırlatmıştı hayatın tahtalarına. Ol gör uyandıramamıştı hiçbirini.

Köpekler ürüyor, Yukarı Mahalle’nin insanları beşer ona fırlıyordu. Atiye, bilinçli bilinçsiz devindi oralarda. Sonra fırladı içeri, sarstı horlayan Muhtarı. Kızı Güllü’yü uyardı. Yan odaya geçip Ce-maPi uyardı. Az buçuk duman almıştı Cemal’in yattığı odayı.

Muhtar, kısa bir an gözlerini oğuşturup dışarıyı dinledi. Ne vardı, ne oluyordu? Kulak verdi gök gürlemesi gibi, yuvarlanıp gelen seslere. Sonra fırladı kalktı. Pantolonunu ceketini, belinin kuşağını, tabancasını aldı ivediyle. Hayat tahtalığında durdu. Halil İbiş duvardan atlayıp avluya girdi. Kazık sokup kanırarak ahır kilidini açtı güç bela. Mallar, çıldırmış gibi üzerine atıldılar. Arkalarından alevler geîiyordu. «(Boku yedin Muhtar, temelli gidiyor evin!..)» dedi Halil İbiş. «(Çok şirinlemiştin ulan! Sıçradın mı göklere çıkıyordun! Kaşık kepçe sığmıyordu  ağzına!  Koca köye tepeden tepeden bakıyordun.

KARA AHMET DESTANI

103

\

Öpöz komşularının selamını zor alıyordun. Bana kalırsa bu sefer boku esaslı yedin!)»

Atiye sarstı kocasını: «Giy üstünü başım, ne tutuyorsun elinde?.. Koşuverin komşular!.. Cemal; çıkar babanın kırmasını, at havaya!.. Sen de tabancanı çıkar, ne duruyorsun heey Karataş Muhtarı!.. Koşun komşular, çıkarın evde olanı biteni! Hiç olmazsa bir kat yatakla iki kilim kurtulsun, koşun!..»

Muhtar çıldırmış gibi bağırdı:

«Halılarımı çıkarın halılarının!.. Yün yataklarımı çıkanım!..»

Demir kapının kanadını açtı Halil İbiş, bağırdı: «Durmayın, yetişin komşulaar!.. Yangın var, Muhtarınızın evi yanıyor, koşuun!..»

Cemal, babasının kırmasını bulup geldi. Beş altı fişek vardı av torbasında. Sürdü sıktı, sürdü sıktı.

Muhtar tabancasını çekti havaya, tak tak tak…

Aşağı Mahalle de ayağa kalktı. Durası, dinesi yoktu köpeklerin.

Aşağıdan yukarıya, yukarıdan aşağıya akmağa başladı insanlar. Yatak yorgan, halı kilim, çul! Sandık sepet, tekne! Kucaklayan gidiyordu. Serenin dibine yığıyorlardı. Züraca’nın Osman’ı diktiler pırtıların başına. Sonra Bekçi Mustafa geldi:

«Köyün defterlerini kurtarın, köyün defterlerimi!.. Gelir-Gider, Karar defterlerini!.. Hem de Nüfus Kütüğü’nü… Dosyaları kurtarın dosyalarımı!..»

Muhtar aşağıya bağırdı: «Cemal’i bulun!..»

Elinde kırmayla geldi Cemal.

«Bırak silahı pırtıların arasına, motoru çalıştır! Su getir çabuk Aşağı Mahalle’nin çayından!.. Boş varilleri al; beş on kişi binin, sürün çabuuk!..»

Üye İbrahim, sonra Deli Haceli çıkıp geldiler. Ağali, Koşa, Melek Hasan çıkıp geldiler.

«Malların hepiciğini çıkardınız mı? Boşalttınız mı pırtıları gö-zelce? Söndürmeğe çalışsak fena olmaz ama umudum yok!..)» dedi Koşa. «Sarmış her yakayı!»

Samanlığın üstü çatırtıyla çöktü o sırada.

«Yukarda kimse kalmasının!..» Bağırdı Ağali.

«İnin yahu avratlar, size şaka mı geliyor? İki pırtı kurtaralım derken bir sakatlık çıkarmayın!..»

104

KARA AHMET DESTANI

«Şu evde yapağı çuvalları vardı, şu evdeee!.. Eğrilmiş ipler, dokunmuş kilimler vardın!..» Çocukların yattığı odaları gösteriyordu Atiye. Bekçi Mustafa fırladı. Tepti kapıyı devirdi. Daldı içeri, attı çuvalları hayata. Attı attı: «Çabuk alın şunları, çabuuuk!..» Şimdi de hayat çökecek!..» dedi.

Kosa’nın İsmail bir lüks yakıp getirdi. Koştu merdivenlerden: «Yahu bakışmayın! Ne varsa atalım aşağıya! Koşun…»

Delikanlılar çıktılar. Taktuk odasından bulduklarını attılar. Bekçi Mustafa un çuvallarını sürükledi. Sonra Muhtarın yattığı odaya bir dalış yaptı. Duvarlarda entari, gömlek, ne varsa çıkardı.

«Gitti onca yıllık servetim! Ambar da yanıyor!..»

«Gayret etsek kurtaramaz mıyız acaba?..» Elinde bir baltayla koştu Haceli. Koyun damının kıyısındaydı. Vurdu baltayı, yardı tahtaların ikisini. «Çulları koşturun!» diye bağırdı sonra. Kadınlar yarı açık, yarı örtük, oradan oraya koşup duruyorlardı gecenin içinde. Çulu habayı serdiler ambarın önüne. Akan buğdayı arpayı sürüdüler, Dökülüp saçılana bakmıyorlardı.

Bir kolunun altında peynir derisi, bir kolunun altında yağ tuluğu ile inip geldi Bekçi Mustafa. «Alın bunları, bir daha gideyim!» dedi. İzinin üstüne döndü. İki tuluk daha alıp geldi kollarının altında. Samanlığın üstündeki oda çöktü.

Muhtar, leylek sereninin dibine koştu. Çağırdı Bekçi Mustafa’yı. «Sağol dayım, Allah razi olsun!» diye okşadı Osman’ın sırtını. «Bir zahmet, koşuver, Cemal ağabeyini bul Aşağı Mahalle’nin çayından! Çabuk gelsin. Biraz daha gecikirse suya lüzum kalmayacak…» Osman gitti. Muhtar fısıldadı Mustafa’nın kulağına: «Ulan ayı! Bu ne ihmal? Sen bekle şu pırtılarını başını! Hem yangın, hem yağma olmasın!»

«Korkma Muhtar!» dedi Mustafa. «(Haramlar gider! Helallarm varsa onlar kalır, korkma!..)»

Gürleyip geldi mavi boncuk taşından motor. Tenekeleri bulup koşturdular. Doldurup doldurup verdiler erkeklere. Elden ele, tâ saçağa çıkarıp döktüler. Fakat başolacak gibi değildi.

«Yahu bir hortum yok mu Muhtaaar?»

Halil İbiş’ti bağıran. Kendi eviydi sanki yanan. En çok koşan,

KARA AHMET DESTANI

105

çırpman oydu. «Takıverelim çeşmeye, tutalım fışkırsın!..» Ama acaba yetecek miydi basınç?

«Benim evde var hortum, koşun!» dedi Koşa.

Oğlu İsmail fırladı: «Dur baba, ben getireyim!..»

Alevler göğe dikildi iyice. Patlayıp çatlamalar sıklaştı. Az sonra hortum geldi. Taktılar. Tuttular yukarıya. Ama akmıyordu. Aşağıya tuttular, çeşmeden daha az akıyordu.»

«Olmayacak bu! Motor bir daha gitsin! Haydi Cemaaal!..» diye bağırdı Ağali.

Ev bütünüyle çöktü o sırada. Hayat, hayat damı, evlerin, odaların üstü, kiremitler, kalaslar, olduğu gibi çöküp karıldılar aşağıda. Halil İbiş’i, Kahveci Nuri’yi çekip güçlükle aldılar yıkıntının altından. Nuri’nin kırılmış gibi ağrıyan bacağım sarması için Kontak Aziz’i uyandırmağa gittiler.

«Neyse! Verilmiş sadakamız varmış! Allah bin bin razı olsun Halil İbiş’ten! Farkına varıp uyanmış da, komşuları uyandırmış! Hem de haber verip kendinizi çıkarmış odalarınızdan!..»

«Canına gelmedi, malına geldi, geçmiş olsun!»

«Geçmiş olsun, Allah beterinden saklasın!»

«Mal yerine konur, ama can giderse zor!»

«Can da, canlı mal da gitmedi, çok iyi…»

Atiye ayılıp bayılıyordu. Oradan oraya atıyordu kendini. Sonradan sonradan koymağa başlamıştı. Muhtar daha beterdi.

«Allah bin bin razı olsun, bin bin!..» dedi Muhtar. Zor anlaşıldı sesi. Pısmış, içinin derinlerine çekilmişti iyice. Bir anda uçup gitmişti cakası, fiyakası.

«Dünyanın taşını attım hayatlarına yahu arkadaş!» diye anlatıyordu Halil İbiş. Koşup koşup durmuştu. İyice harlayıp kalmıştı. Yapacak bir şey kalmadığı anlaşılmıştı. Cemal motoru getirdi. Farları ortalığı tarıyordu. Çöken çatıyı gördü, kontağı kapattı.

«Canınıza, canlı malınıza bir şey olmadığına şükredin Cemal!..» dedi Haceli. «Köycek çokaşır daha gözelini yaparız…» Cemal’e söyledikleri kendisinin de hoşuna gitti, koştu Muhtarın yanına: «Köycek çokaşır daha gözelini yaparız, tasalanmayın!..» Muhtarın karısına koştu: «Tasalanmayın Atiye aba, köycek çokaşırız…»

«(Sana da mı tasa kahbem Muhtar!)» dedi Halil İbiş. «(Yanan

106

KARA AHMET DESTANI

benim ev olacaktı da görecektin bir tek yastığım kurtuluyor muydu? Senin kirli mendilin gitmedi evelallah!.. Karınca gibi aktı Kara-taş! Seni çok sevdiğinden değil ha! Sakın yanlış anlama! Sadece insanlığından. Cenaballah şeytanı cennetten attı, Hazreti Nuh gemisine aldı, neden? Nuh insandı, insanlığından!..)»

Cemal, babasının yanına geldi. Kardeşi Güllü, leylek sereninin dibindeki yataklardan birine oturmuştu. Anası da oradaydı. Haceli, Koşa, Ağali, Kurul üyesi İbrahim, Ali İzzet, Bekçi Mustafa, Ekiz İsmail, Melek Hasan, Halil İbiş, büyücek bir küme olmuşlar, Muhtara avuntu veriyorlardı.

«Beterin beteri var! Havada yel yok!» dedi Halil İbiş. «Bir de yel olsa, Yukarı Mahalle tüm yanardı. En beri baştan, kül olurdu benim yıkık filan…»

«Yel olsa kurtulur muydu tek kıymık?»

«Verilmiş sadakan varmış, ucuz atlattın!»

«Ne kötü gene yüz binden aşağı tutmaz zararın! Ama hiç olmazsa canın, canlı malın, tüfeğin, traktörün kurtuldu…»

«Muazzam çalıştık canım! Kurtardık…»

«Komşular tuttu, Allah razı olsun!» dedi Ağali.

«Allah razı olsun bin bin!..» dedi Atiye. Malları yeygileyip çıkan Cemal miydi akşam? Yoksa yatsıdan sonra Muhtar kendisi de uğramış mıydı? Yüreği avkıp duruyordu suçu başına yıkacaklar diye. «(Son derece tedbirli, dikkatli iner çıkarız. Kandili kibriti üfler çıkarız. Allah verdi mi veriyor işte! Yazımızda varmış yazımızdaa!.. Kader ve tecellimizde varmış!.. Hiç kandil yakmasan, kibrit çakma-san, gene çıkıyor yangın! Yangın da debrem gibi bir şey! Kulun hatası mı debrem?)»

Bir daha çöktü, bir daha çatırdadı yukarlar.

«Neyse!..» diye bağırdı Ağali. «Umut yok diye böyle bırakmak olmaz bunu! Gene de söndürelim. Bakarsınız sabaha karşı bir yel çıkar. Sakıncayı büyültürüz. Kalk dayım, çalıştır motoru! Kalkın komşular, kadınlar, doldurun tenekeleri, kazanları, kazan eniklerini! Bakır bakraç ne varsa, su getirin! İyice söndürelim şunu. Kendi kendine sönmesini beklemeyelim…»

Üye İbrahim motorun naylonuna çıktı. Eğdi varillerden birini. Halil İbiş çıktı, o da eğdi. Doldurup taşıdılar alevlere doğru. Haceli

KARA AHMET DESTANI

107

bir kazma aldı eline. Yıkmağa çalıştı duvarın birini ateşin üstüne. Kosa’nın İsmail savurdu tenekeleri. Bir saatten fazla çabaladılar. Ter topuklarından aktı. Tam tüm ıslandı koltukları. Dillerini kopardılar yangının. Gece yarıyı geçiyordu, söndü şöyle böyle.

«Biraz tütüyor ama o kadar olacak!»

«Yarına kıvılcım kalmaz canım…»

«Kalır kalmaz, elimizden gelen bu!» dedi Koşa.

«Şimdi Bekçi’yi bırakalım başına! Yarın da tütecek olursa atarız üstüne suyu!..»

«En iyisi kum atmaktı! Akıl edemedik…»

«Lüzumu yok canım! Söndü!..» dedi Melek Hasan.

«Haydi Muhtar, topla çoluk çocuğu, bize gidelim! Sabaha çok var!» dedi Ekiz İsmail. «Yatıp biraz da yeri dinleyelim arkadaş…»

«Muhtar size bize gitmesin!» dedi Koşa. «Yatsın pırtısının başında. (Cımbıldak!..) Güz günü, yazdan bir parça sayılır. Sabah olsun hayrolsun! Bir tedarik düşünür, dam altına sokarız. Böyle bırakacak değiliz koca köyün Muhtarını…»

Leylek sereninin dibinde, yere çul serdiler kanlar. Yatakları açtılar. Muhtar yün çuvallarının üstüne attı kendini olduğu gibi. Cemal de çıkarmadı üstünü başını. Çıkarmadı, çok korkuyordu. «(Bakalım babam hangimizi suçlayacak?)»

«Sen burada nöbet tutacaksın Bekçiii!» dedi Haceli gitmeden. «Yanan eve de, eşyalara da dikkat et. Karataş’ın insanı belli olmaz. Kaptığını kâr sayar bakarsın. Yandı gitti ama çanak tabak, bakır bakraç, çok pırtı var daha altında…»

«(Nesibetsiz dürzü!..)» dedi Bekçi. «(Al kokar karını git şuradan! Adamın canını sıkma!.. Bir nesibetsiz yarışı olsa birinci gelirsin!..)»

Haceli, Fatma’yı çekti kolundan. En son o yürüdü Aşağı Ma-halle’ye doğru.

12

SUÇLUNUN BULUNMASI

«(Nedensiz bir şeyin olmasına, olabilmesine olanak var mı?)» diye düşündü Karataş’ın Muhtarı. «(Raslantı mı şimdi bizim bu evin yanması?)» Soruyor, düşünüyordu. «(Buradan aşağıya, ilçeye giderken sen benim önümden gelirsin, işte raslantı budur. Bir evin yanması raslantı olabilir mi?)» Sonra ekliyordu: «(Ama keşke raslantı olaydı! Biri düşmanlık yapmış olmayaydı! Raslantı raslar geçer, düşmanlık ölmez sürer…)»

Yün çuvallarının üstündeki yatakta düşünüyordu sabaha karşı. Bir yandan da üşüyordu. Çağırdı Bekçi’yi, «Habadan kilimden bir şey bul, ört üstüme! Ayaz arttı sabaha karşı!..» dedi. Bir beşik haba-sı çekip örttü Bekçi. Bir tane de karısı Atiye’nin üstüne attı. Kendisi gezindi aşağı yukarı. Sırtına Muhtarın eski paltoyu aldı sonra. Sabah olunca kordu pırtıların arasına.

«(Biri bir düşmanlık yapmış olabilir mi?)»

Yokladı düşüncesinin içini: «(Buna benzer durumlarda insan her olasılığı araştırmalı, hesabını tamam yapmalı. Olabilir mi, olamaz mı? Bu köyde bana bunu yapmağa cesaret edecek babayiğit var mı?)» Köy kütüğündeki sıraya göre Aşağı Mahalle’den yukarıya ev ev taramak istedi Karataş’ı. «(Buna hacet yok! İki olasılık var: Ya çok varsıllar yaptı bunu, ya çok yoksullar! Köyün en varsılı benim. Kendim kendime yapmış olamam. Ağali? Koşa? Üye İbrahim? Ekiz İsmail? Çok candan ah vah etti Koşa, Ağali. Ekiz İsmail de varsıl az çok. Yapmış

KARA AHMET DESTANI

109

yada yaptırmış olabilir mi? Var mı bir neden, var mı bir alıp veremedik aramızda?)»

İyice döküp düşünmeliydi. «(Şimdi böyle yufkadan bir kat düşünüp geçeyim. Sonra gene dönerim. En yoksullara geçeyim şimdi. Kim bu köyün en yoksulu? Halil İbiş. Başta komşum Halil İbiş. Bir umduğu oldu da vermedim mi? Kalbini kırdım mı? Karısına kızına sulandım mı? Yok canım ne sulanayım? Çılbak Sultan’a mı kaldım? O hususta bir şey kendimden olmaz da, belkim Cemal bir acemilik yapmış olabilir; olabilir mi? Genç adam! Delikanlı demişler adı üstünde. «Yoksuldur ses çıkaramaz!» umuduyla takılır karısına kızına, o da haggaten açıktan ses çıkaramaz, alttan alta öç büyütür, vede leyli gecenin yarısında bir çomak sokuverir bizim samanlığa! Bizim samanlık da, ahırdan giriliyor gerçi, fakat ahırın gübre deliği arkasında! Bir kapak yaptırayım deyip duruyordum. Eşşekliğim yüzünden savsakladım!..)»

Daldan dala sekiyordu düşüncesi, sektirmedi. «(Bizi en önden uyandırmağa kalkması, yangım haber vermek için hayat tahtalarına el taşları fırlatması, sonra duvardan atlayıp avluya girmesi, inip çıkıp eşşek gibi pırtı boşaltması, ahırdan canlı malı çıkarması, işin kılıfı! Üzerine kuşku çekmemek için! Çekilecek gibiyse de dağıtmak için! Yani, “çarıklı kurmaylar” derler, doğrudur! Çok kurnaz olur köylü milleti! Kendim dahil, yerin altından yürütürüz koca treni! Yapmış olabilir yani. Ama biz nasıl anlayacağız? Nasıl donduracağız? Ortaya attığımız zaman milleti nasıl inandıracağız?)»

Solundan sağma döndü, kollarını dışarı çıkardı, kafasını kaşıdı biraz, gene sürdürdü düşünmesini:

«(Halil İbiş durakoysun surda! Geçelim! Başka kimler yapabilir? Sultanca’nm Şükrü’nün içinde bir ekşilik, bir of kalmış mıdır Bayram’ın Hüyük tarlasından ötürü? Yani üşenme Karataş Muhtarı, her olasılığı düşün! Aslı çıkmasa da düşün. Düşünmekten zarar mı göreceksin arkadaşım?)»

Öksürdü, kattı kollarını içeri.

«(Sultanca’nm Şükrü’den aldım gerçi tarlayı, fakat para verdim, yaptım gönlünü. Hatta, “Helâl et dayım!” dedim, helâllaştım sonunda! Ben öyle cebirci ağalardan değilim şükür, zorla yapmam yapacağımı. Bu nedenle Şükrü’nün içinde of kalmış olamaz. Asla…

110

KARA AHMET DESTANI

fakat!)» Birden aklının altı üstüne geldi: «(Bu tarla konularında çok mu ileri gittim? Çok mu fesat uyandırdım? Koca köy merasını söktüm motorla. Velâkin komşunun da gönlünü aldım: Yörüklerden avantayı artırdım. Beş kuruş salma salmadım, vede mera bedeli olarak sandığa para yatırdığımı bildirdim açık açık! Buna kimse hayır diyemez. Beş kuruş salma verdi mi Karataşlılar beş yıldır? Vermediler! Bu yandan da bir düşmanlık, bir buğuz olamaz! Olmaması gerekir…)»

Döndü sol yanına:

«(Mamafi, gene de bazı dürzülerin içinde of kalmış olabilir. Mesela örneğin, yani bizim yeni kaymakam gibi konuşalım, kendileri sürmek istemiş de ben sürmüşüm!.. Kim var böyle? Kimler var? Yoktur. Benim süreceğim yeri benden önce, sonra kimse aklından geçirmiş olamaz! Kolay değil o!..)»

Aklının üstü bir daha altüst oldu:

«(Sultanca’nın Şükrü diyorum da, teyzesi Dertli Irazca’yı hiç aklıma getirmiyorum!.. Neden?.. Yılanın başı asıl o değil mi? O değil mi benim ezeli, ebedi, başı görüldüğü yerde ezilecek, vede dört kitapta katli haggaten vacip düşmanım? Gerçi ben kıymet vermem kendisine. Fakat onun kendisi bunu böyle kabul edip yayımını da . buna göre yapmaz mı köyün içinde? “Yakacağım ahırını samanlığını!” demez mi yüzüme karşı? Dur bakayım dur dur! Tâ baharın o sıpa çıkıp geldiğinde, Hüyük’teki tarlayı sürüyordum, bunlar geçip giderken takıldım da, yüzüme karşı bir daha söylemedi mi? “Yakacağım erinde geçinde, sen benim başımı ezmeden ben seni yakacağım!” demedi mi? Dedi ama, yapabilir mi? Hiç ciddiye almadım, önem vermedim, yapabilir mi? “Hasmın karmcaysa da horsunma!” demiş adam adama! Yapabilir mi?)» Irazca’yı gözünün önüne getirdi, önünden, ardından, solundan sağından baktı, sordu kendi kendine: «(Yapabilir mi?)» Bir süre düşündü, bir şey diyemedi.

«(Neyse! Bunu da koyup geçelim, sonra gene döneriz. En yoksullardan kimlerin bana garazi olabilir? Düşünmeğe devam edelim…)» Gözlerini yumup biraz düşünüyor, köy kütüğündeki sıraya göre komşularının adlarını aklından geçiriyor, sonra gene aynı yere geliyordu: «(Kendisi yapmasa bile başkasına yaptırmış olamaz mı? Gelmedi gelmedi de beş yıl sonra neye geldi o sıpa? Vede gelip nerelere gitti?

KARA AHMET DESTANI

111

Nerdeydi dün, evvelsi gün? Ben onu bir gördüm, bir daha görmedim! Bekçi gördü mü acaba?)»

Öksürdü: «Mustafaa!..»

Gezindiği yerde tingedek düştü Bekçi: «Buyur!..»

«Çök şöyle yakınıma, bir şey soracağım!..»

İyice yaklaşıp çöktü Bekçi Mustafa.

«Irazca’nm Kara Bayram’ın bir sıpa vardı, Ahmet! İki ay kadar oluyor bir gördüm, bir daha görmedim, buralarda mı o?»

«(Bak cımbıldağa!)» dedi Mustafa. Düşündü uzun uzun: «Valla o çocuk baharın bir gelmişti, yazboyu bir daha görünmedi. Kerimoğ-lu’nun Durmuşla İzmir’e aşağı inip gittiydi. Bir de duyduk İstanbul’a bırakmış, sonra yitirmiş. Bir daha Karataş’a gelmedi o çocuk, gelse görürdüm!»

«Yani o zaman çekti gitti diyorsun, eminsin?»

«Çekti gitti! Zaten dört gün durdu, eminim!»

«Durmuş’la gitti diyorsun?»

«Durmuş’la gittiğini Durmuş’tan, komşulardan duydum!»

«Görmedin ama gözünle?»

«Görmedim, fakat kendisini de görmedim bir daha!»

«Bak Mustafa, savunur gibi konuşma Deli Karı’nın torununu!»

«Savunur gibi mi? Nerden çıkardın? Kesin görmedim! Soruyorsun, görsem gördüm derim. Neden görmedim? Çünkü köyde değildi. Bir sefer geldi gitti, o kadar!..»

«Dün, önceki gün? Gelmedi mi bir daha?»

«Hayır gelmedi! Bu köyde sinek uçacak da benim haberim olmayacak, yabandan adam gelecek de görmeyeceğim; kahbem Muhtar, kaç yıllık bekçiyim ben!..»

«Eveeet; gelmedi, görmedin; kesin?»

«Kesin! Ayna dürbün gibi!.»

«Pekey o gelmedi, ama Deli Karı hep burda, değil mi?»

«Burda tabii…»

«Akşam çıkıp geldi mi yangın yanarken?»

«Görmedim…»

«Neden?»

«Nedeni… Gelmedi de ondan!»

112

KARA AHMET DESTANI

«Gelmedi, pekey! Şimdi git, gezinmene devam et. Gerekirse seslerim, gene koşar gelirsin!..»

Kollarım yorganın altma sokup çıkardı, sürdürdü düşünmesini: «(Koyalım bunu böyle, başkalarını düşünelim. Gerekirse gene döneriz Dertli Irazca’nın üstüne. Torununun üstüne…)» Geçip başkasını, başkalarını araştırıyordu. «(Fakat, niçin herkes çıkıp geldi de Dertli Irazca çıkıp gelmedi! Her ne kadar ısıracak köpek dişini göstermez demişse de eski büyük atalar, Dertli Irazca neden beni her gördüğü yerde, harımda harmanda, Hüyük’te, kaşta, değirmende hep “Yakacağım ahırını, samanlığını, evini!” dedi, vede yanıp gitti bizim ev? Evet eski büyük atalar öyle demiş, ama eski saf atalar onlar! Saf ataların var mıydı haberleri Irazca gibi şeytanlardan? Ben bir kadınım, eksik eteğim demedi de Kaymakamın önüne çıktı, iki saat lafa tuttu adamı! Benim hakkımda, Kurul hakkında tıktı doldurdu, öyle bir karı o! Eski saf atalar ne bilecek onun fenlerini?..)»

Bir süre durup yeniden başlıyordu:

«(Evet torunu gelip geçti, bir daha da gelmedi; doğru! Fakat kendisi bir gün bile ayrılmadı köyden! Oğlu, gelini, torunları gitti, o gitmedi. Neden gitmedi? “Koyup gidemem düşmanlarımı!” dedi; neden? “Öcümü almadan boşlayamam köyü!” dedi; neden? Böyle öççü, ofçu, inatçı bir karıdır da ondan! Bunu eski saf atalar nerden bilecek? Bahusus benim karşımda kimse gık diyemezken, annacıma geçip sensin bile diyemezken, (Öhhoo!..), onun çenesi bir gün olsun durdu mu? Yüzüme de söyledi, ardıma da söyledi. Vede bir gün olsun iyiliğime söylediğini duymadım; kötülüğüme söylediğini herkes duydu! O gün de, “Yakacağım evini, samanlığını, içinde kendin de yanacaksın!” dedi, haggaten öyle oldu-olayazdı! Az kaldı gidiyorduk hepimiz! Allah bilir Halil İbiş kurtardı!..)»

İğ gibi döndü, yüzaşağı kapandı yatakta, tutturamadı, bir daha döndü, gene yüzyukarı geldi: «(Mutlak onun eli, yada aklı var bu işte! Kesin! Fakat Bayram gelip gitmiyor; sıpa burda yok, bir göründü bir daha görünmedi; görünse ona yaptırmış olurdu; görünmediklerine göre kime yaptırdı? Kime yaptırabilir? Kim bakar sözüne? Şükrü’ye söz dinletebilir mi? Var mıydı Şükrü akşam yangın söndürmede? Yoktu. Neden yoktu? Köyün öte başında evi, uzak. Haceli’ ninki de alt başında, uzak! Fakat, fakaaat, gene de bakmaz diyorum

KARA AHMET DESTANI

113

Şükrü, Deli Karı’nm sözüne. Bakmaz fakat niçin herkes vardı da o yoktu akşam? Yok yok, o kadarcık kurnazlığı kolay düşünürler. Şükrü yaksa kalkar gelirdi, dolaşırdı o değillikten, bir iki teneke su atardı. Fakat Irazca niçin gelmedi? Neyse, bunu da koyup geçelim. Başka kim var arkası akrabası? Hiç yok. Ağali var desek, Ağali girmez böyle yasadışı işlere. Eşkiya bile barındırmaz evinde Ağali! Koşa, Melek Hasan hiç hiç yapamaz. Kosagil bir beni döğdüîer Gök Burun’ un üstünde, o da cahilliklerinden. Sonra pişman-oldular. Aldılar çünkü derslerini! Dertli Irazca’nın ofu soğuşun diye elini suçluk işlere bulaştıramaz bunların hiçbiri! Dur bakayım Karataş Muhtarı, dur dur; Dertli Irazca kendisi yapmış olamaz mı bunu? Bir ufacık sıva merdiveniyle çıkar gelir, vede sarkıtır gübre deliğinden, yapar yapacağını, sonra çıkar, çeker merdiveni, götürür geriye! Yada bırakır, yangınla birlikte yanar suç âleti merdiven!)»

Doğrulup kalktı birden:

«Mustafaa!..» dedi. Öksürdü küt küt; ceketini giydi. «Eski paltomu sen almışsın, yenisi nerde? Yenisini bulamazsan eskisini koy sırtıma, üşüdüm! Vede Mustafa, hemen çabuk yanıma gel! Fakat unutturma, önce paltoyu koy sırtıma!..»

Mustafa eski paltoyu kendi sırtından çekip Muhtarın sırtına koydu çabuk. Bu sefer kendisi başladı öksürmeğe.

«Hemmen önüme çök Mustafa! Öksürürken ağzını da öte çevir! Yüzüme öksürme! Irazca’nın soyundan kimse yoktu akşam burada değil mi? Git çabuk, Kurul üyelerini, İbrahim’i, Haceli’yi, Ekiz İsmail li, hepsini çağır evlerinden. Kuş gibi git, kuş gibi gel! On dakika sonra burda olacaksınız hepiniz! Marş marş!..»

«Yahu Muhtar, Allah hayır versin, Irazca’ya gene taktın!..»

«Suuus! Savunup durma Deli Karı’yı! Sus; dediğimi yap sen!.. Bir dakika gecikmeden koş! Gecikirsen karışmam…»

Birden kalktı, gezinmeğe, kıvrak kıvrak gidip gelmeğe başladı. Gitti Cemal’i dürttü: «Uyan ulan eşşoğlu beşkulak!..» dedi. «Ben göreve çıkıyorum üyelerle, uyan da pırtıların başını bekle!..» Bir daha sarstı, uyandırdı Cemal’i. Sonra cezaevinde volta vurur gibi aşağı yukarı gidip gelmeğe, bir sefer sağından, bir sefer solundan dönüşler yapmağa başladı. «(Suç kanıtı o merdivendir, sıva merdiveni! Varsa da, yoksa da bakacağız evine! Yoksa nereye gittiğini sora-

114

KARA AHMET  DESTANI

cağız. Yandıysa bizim evin yangınında, hık mık edecek. Yanmadıysa, koydu yerine, bunu da görüp anlayacağız. Anlayacağız dertli Irazca, dur sen! Sen gidiyorken ben geliyordum; dur! Sen şeytanım diye geziyorsun bu köyde ama ben de cinim, hem de cinoğlu cin! Sen benimle yarışamazsm!  Yarışırsan sonunda böyle kapana kısılırsın!..)»

Hızlandırdı yürüyüşünü. Mekik gibi gidip geldi aşağı yukarı. Sonra birden köy içine yürüdü. Biraz gitti, birden durdu, yapı ustası Taşkelle’nin evin yanından döndü, oğlunun başucuna geldi:

«Cemaaaal!.. Ben köy içine gidiyorum, üyeler gelirse hepsini oraya gönder! Ben de görürüm kendilerini ama, şayet görmezsem… Haberin olsun…»

Beklemedi oğlunun karşılığını, yürüdü. Dibeğin basma dikildi. Aşağıdan gelenleri, sağdan soldan gelenleri kesinlikle görebilirdi buradan. Ipıssızdı köyün içi. Kurt kuş uyanmamıştı daha. Yangından sonra yorulmuşlar, serilip yatmışlardı. Güz işleri de hızlıydı. Çok yoruluyorlardı. Yattılar mı taş gibi uyuyorlardı. «(Zaten de sever uykuyu Karataş, eline fırsat geçse dünyanın sonuna kadar uyur!..)» deyip bekledi. Sonra gene söyledi kendi kendine: «(Yahu ne uzunmuş geceler! Daha horozlar ötmedi, şafak sökmedi, aşkolsun; bu kadar olduğunu bilmiyordum!..»

Birer ikişer göründüler. Öksüre aksıra çıkıp geldiler. Hepsi tamam olmadan konuşmadı Muhtar. Tamam oldukları zaman da bir süre sustu. Sonra gırtlağını kazıyıp tükürdü:

«Hiçbirimizde, ne sizde, ne bende, kafa yok arkadaşlar! Yangını söndürdünüz, çekilip gittiniz akşam! Ama demediniz kim yaktı bunu? Mırın kırın geçiştirdiniz. Nedensiz bir şeyin olmasına olanak yoktur. Öyleyse bu yangını da bir çıkaran var. Bu da, benim kadim hasmım Dertli Irazca’dan başkası değildir. Yanlış anlamayın, benim kendisine bir şey dediğim vede kendisini hasım gördüğüm filan yok, fakat o kendisini bana birinci hasım sayıyor. Kaç sefer yüzüme söyledi bunu. Hüyüklerin orada motorla çift sürüyordum, orada söyledi. İşte şimdi Deli Karı’nın evine baskın yapacağız, vede tutanak yazıp suç kanıtı sıva merdivenini arayacağız. Varsa alacağız, yoksa yok diye yazacağız. Yoksa bir anlamı var mı? Var tabii! Çünkü getirdi, geri götürmedi, yandı yangın yerinde…»

Dinlemedi üyeler ne diyecekler. Önden önden yürüdü.

KARA AHMET DESTANI

115

Bekçiyi yanma çağırdı giderken: «Kapıyı açtıracaksın, sonra dikkatle bekleyeceksin, Kurul görevini bitiresiye!» dedi, yürüdü.

Avlu kapısını açıp girdi. «Girin girin girin!» dedi ardmdakile-re. «Vede Mustafa sen, biraz önden yürü Bekçi olarak! Dertli Irazca’ dan yana bir zarar geleceğini sezdin mi, geri geri durursun! Önden yürü, kapıyı aç! Geç geç geç!..»

Kurul üyeleri yavaşladılar, Bekçi öne geçti.

«(Geçelim bakalım!)» dedi Bekçi. «(Böyle zamanlarda bekçi öne! Yemek filan olunca Bekçi arkaya!..)»

Irazca’nın çürük merdiveninden çıktılar.

«Çağır bakalım; bekleme!..»

Kapının dibine kadar vardı, değneğinin ucuyla tak tak etti, «Iraz halaa!» diye bağırdı. «Kurul geldi kapına; uyaaaan!..»

«(Mına kodumun kavatı!.. Kurul gelmiş kapısına uyanacakmış!..)» Öfkelendi Muhtar: «Ulan Mustafa!» dedi, yanaşıp boş böğrüne dürttü eliyle. «Ulan, hala mala deyip tepemin tasını attırma, gözelce bağır uyansın!..»

«Iraz halaaa…» dedi Bekçi gene. «Seksen yaşında kadındır, nasıl çağıracağım başka?» diye sordu Muhtara dönüp.

I

KARA AHMET DESTANI

117

13

SORGU

«Iraz halaaa!..» diye bağırdı Bekçi Mustafa.

«”Dertli Irazca!” diye bağır. Nerden halan oluyor?»

«Yaşma hürmeten her zaman halamdır!» dedi Bekçi.

«Bir daha bağır, uyanıp çıksın kapıya!..»

«Aaaay Iraz halaa!..»

Haceli yanaşıp yumrukladı güm güm: «Dertli Irazcaaa!..»

İçerde bir çıtırtı oldu. Besmele çekip doğruldu îrazca: «Gecenin köründe, hayırdır işallah!..» dedi. Saçını fesini düzeltti. Bağladı dastarım. Sultanca’yı da uyandırdı yanındaki. «Kapı doğuluyor, uyan Sultanca, acap neyin nesi gecenin köründe?»

Toparlanıp kalktı Sultanca da.

Irazca yeniden besmele çekti, sordu kapıdan:

«Kimdir ooo; gece vakti?..»

Bekçi Mustafa anlattı:

«Kurul evine geldi Iraz hala, aç kapıyı!»

«Abuuv!.. Kurul kapıya gelmiş!» dedi kardeşine. «Neden icabet-miş ki!..» Yeniden besmele çekti, çekmediğim sanarak. «Durun açalım, durun!» diye bağırdı. Aldı sürgüyü, kapıyı açtı. «Buyrun söyleyin bakalım, nedir derdiniz gece yarısı?»

Dalıp girdi Muhtar pabuçlarını çıkarmadan: «Şuna bak! Ulan bunun gibi dümenci karı görülmemiştir! Hiç haberi yokmuş gibi soruyor! Sana derdimizi göstereceğiz şimdi!..»

Üyeler de çıkarmadan dalıyordu, bağırdı Irazca:

«Gâvur ahırı değil bura heeey!.. İnsan gibi girin! Çıkarın pabuçlarınızı! Eşşek kadar Muhtar çıkarmadan giriyor!..»

Üyeler durup çıkaracak oldular: «Çıkarmadan girin! Görev yapıyoruz!» dedi Muhtar. «Görev yaparken pabuç çıkmaz…»

«Görevin batsın! Gene ne gâvurluklar buldun başıma?»

«Şuraya yanıma, yakınıma gel bakayım!..»

Yürüdü Irazca: «Buyur görevcibaşı!»

«Söyle çabuk: Sıva merdivenin nerede?»

Şaşırdı Irazca: «Ne yapacaksın sıva merdivenini bu vakit? Sıva merdiveni mi lüzum etti? Koca köyde bulamadın mı? Yok muymuş Deli Haceli’de filan?»

«Artık eksik konuşmayı, vede sözüme söz katmayı bırak Irazca! Sorduğuma cevap ver: Nerde sıva merdivenin?»

«Duruyordur heralım taktuk odasında!..»

Sultanca da dastarım bağlamış, bakıyordu.

«Sen ne arıyorsun burda? Ne zaman geldin?»

«Dün akşam geldim, burda yattım! Önceki gün de hurdaydım! Canım sıkıldı mı gelir Iraz abamla yatarım…»

Durdu Muhtar. Aklı karıştı. «Demek dün akşamdan beri bur-dasın? Burda yattın?..» İyice karıştı aklı. «Evin yok mu senin?»

«Evim var ama Iraz abamla yatıyorum!..»

«Neden? Küs müsün Şükrü’yle, İbrahim’le?»

«Biraz ileri geri söylendik ama neden küseyim? Küssen fayda var mı? Bir kere karının buyruğuna girmiş herif! Onun anası da, atası da sidikli Cemile! Bizim yüzümüze baktığı yok! Ötekiyle zaten küsüz. Bayramlarda bile yanıma gelmiyor herif…»

«Demek dün de burda yattın?»

«Burda yattım! Ara sıra yatarım…»

«Doğru söyle; dün akşamdan beri hiç dışarı çıktı mı bu?..»

«Kim?»

«Kim? Irazca…»

«Akşam kapıyı kapatıp oturduk! Yatacak vakit, sayvanın saçağına kadar ikimiz ayakyoluna çıktık, başka çıkmadık…»

«Neresi sayvanın saçağı? Şurası mı?»

«Orası…»

«Aşağıya filan inmediniz mi?»

118

KARA AHMET DESTANI

«Hayır inmedik…»

«Pekey bakalım! Sen dur surda. Şimdi anlaşılır…»

Irazca ciddi bir tasanın içine düştü. Ne diyordu bu? Ne soruyordu? Nerelerden dolaşıp dolaşıp da suçlayacaktı kendini yada kardeşi Sultanca’yı? Bir tuzak mı kazıyordu önüne?

Kolundan tutup sarstı Muhtarı: «Ne demek istiyorsan açık söyle! Kapalı şifre sorma! Aklımız ermez…»

«Şimdi erer; dur!..» dedi. Tutup çıkardı kolundan hayata. «Yürü bakalım. Taktuk odasının kapısını aç çabuk. Nerde anahtarı?»

«Kitli değildir! Altınlarımızı açıkta saklarız! İtiver…»

Yürüdü Muhtar. Bekçiye göz etti: «Bakarak ol, kaçmasın bir yere!» dedi, Irazca’yı gösterdi. Irazca’nm yanında durdu Bekçi. Bağırdı Muhtar: «Gel, sıva merdivenini göster!..» Irazca yürüdü, kapıyı açtı. Birden durdu Muhtar. Karanlıktı içerisi. Şafak yeni söküyordu.

«Şu döğen eskisini çek! Boyunduruğu çek! Onların ardındadır. Çoktandır ev sıvamadım…»

«Çoktandır sıvamadın! Hep burda mı durur?»

«Başka nerde dursun? Burda durur…»

«Gel Bekçi!..» Bağırdı Muhtar. «Kaldır şunları!.. Merdiveni çıkar ortaya!..» Bekçi atıldı. «Çıkar çabuk çıkar!..» dedi Muhtar. «(Bakayım ayaklarına! Bununla yaktıysa gübre bulaşığı vardır. Getirip atmıştır geceleyin! Kardeşine de demiştir: “Dışarı çıkmadık!” Tanığı tapığı yanında! Kurnazlığının üstüne yoktur Dertli’nin!..»

Bekçi bulup geldi beş basamaklı küçük merdiveni. Ak sıva bulaşıkları içindeydi. Hayatın ortasına attı. Üyeler yumuldular. Muhtar kendisi de yumuldu: «Az geri durun! Muhtar yanaşmadan yanaşmayın!..» Elledi, bir parmak tozdu üstü. Baktı ayaklarına. Sıva bulaşıkları öylece kalmıştı. Evirip çevirdi: «Allah Allaaah!..» diye söylendi. «Allah Allaaah!..» Kaldırdı başını havaya, merteklere filan baktı.

Fırlayıp önüne dikildi Irazca:

«Deli misin nesin? Söyle aradığını! Taşkelle Mehmet gibi hiç durmadan Allah Allah çekiyorsun! Söyle derdini…»

«Haberin yok gibi konuşuyorsun hâlâ değil mi?»

«Senin gibi atım, motorum var da aşağı yukarı yelip durmuyorum ya! Bir yoksul kocakarıyım. Çıkarsam bir harıma çıkıyorum,

KARA AHMET DESTANI

119

bir de çeşmeye. Nerden haberim olsun? Oğlumu, gelinimi teziktirdin, kimsesiz evlerde yapayalnızım, bilmiyor musun?»

«Onlar gitti sen kaldın, benim evi yaktın!»

«Daha yakmadım ama yakacağım!..»

Dikkatle baktı Irazca’nm yüzüne: «(Dünyada bundan numaracı karı var mı acaba? Yakmamış ama yakacakmış! Nasıl kuşkuyu üzerinden dağıtıyor! Filim artisleri filan bok yemiş!..)»

«Yandı benim ev! Senin yakmana lüzum kalmadı!» Bekledi: «(Bakalım bu sefer ne diyecek?)» Biraz daha bekledi: «Bu gece sabaha beş saat kala yandı! Gece yarısında yaktılar Irazca!..»

Gözlerinin bebekleri çukurlarından çıktı; gittikçe büyüyen bir şaşırmayla doldu Irazca:

«Neeeeeeh?..» diye sordu usulca.

«(İşte böyle, numaracıdır: “Neeeeeeh?”)»

Üyeler bakıyorlardı. Evin yanmasıyla Irazca arasında nasıl bir bağlantı bulduğunu söylemişti ama bu durumda ne diyecekti? Gözüyle görmüş gibi merdiven demişti, işte merdiven! Vede Irazca’nm haddi haberi yok!

Birden döndü Muhtar:

«Sultanca nerede?»

Kapının dibindeydi: «Burdayım!» dedi, ellerini bağladı.

«Senin sıva merdivenin nerde?»

«Benim sıva merdivenim yok! Vardı bir tane çürük, o da ya Şükrügil’dedir, ya İbrahimgil’de! Sıva yapacağımız zaman Melek Ha-sangil’den alırız…»

«Uzatma uzatma! Kısa söyle, yok merdivenin!..» Bıraktı Sultanca’yı. Irazca’ya döndü yeniden: «Bu boku sen yedin Irazca! Ama karda izin görünmüyor!.. Nerden bildin diyecek olursan? Bildim. Göz hasmını tanır az çok!..»

Üyelere döndü Irazca: «Haggaten yandı mı bunun evi?»

«Kül oldu! Köy ayağa kalktı, senin bu işten nasıl haberin olmadı Irazca?» dedi Ekiz İsmail.

Irazca baktı hepsinin yüzüne teker teker:

«Haggaten, haggaten yandı mı?»

«Yandın!.. İnanmazsan git bak…»

Birden: «Ooooooh!..» çekti Irazca. Bir uzun «Oooh!» daha çek-

120

KARA AHMET DESTANI

ti, «Kendim yakmış kadar sevindim;  oooh!.. Kim yaktrysa mekânı cennet olsun! Tuttuğunu altın etsin Koca Allah! Sevindim…»

«Sen yaktın, yürü bakalım…» Göz etti Bekçiye: «Bunu böylece al, Koca Oda’nın altına kapat. Sonra karakola götüreceğiz. Üyelerden birinin gelmesi de iyolur!..»

Bekçi, Irazca’nın kolunu tuttu. «Yürü Iraz hala!» dedi.

Çekti kolunu sertçe: «Bırak kolumu! Ne ilgim var?..»

«Yürü yürü!» dedi Muhtar. «O numarayı başkasına yap sen! Yürü! Ne ilgin olduğunu Çavuşa, Savcıya anlat. Yürü şimdi. Yola çıka-sıya kapalı kalacaksın Koca Oda’nın altında…»

El etti üyelere. Kendisi önden yürüdü. «Doğru Koca Oda’nın altına götür! Kapattıktan sonra kendin de kapısında dur!.. Haceli kilit getirsin. Evine git, torbana ekmek kat! Yola çıkacağız…»

Bekçi Mustafa çekti Irazca’yı kolundan.

Şafak söküp gelirdi yavaş yavaş. Takır tukur indiler merdivenleri. Avlunun ortasında bir boğuşma oldu Bekçiyle.

«Bak Iraz hala, bana zorluk çıkarma! Seni götüreceğim. Yapacağım dürzünün dediğini. Ben yapmasam yapanı bulacak. Dedi mi yaptırır bu dürzü Iraz hala! Onun ne dürzü olduğunu benden iyi biliyorsun! Bana zorluk çıkarma…»

Durdu Irazca; topladı ağzında ne kadar tükrük varsa. Tükürecekti, anında vazgeçti. «Yüreksiz nalet! İşinden olmamak için haksız yere götüreceksin beni! Senin işine zarar gelmesin, ben ne olursam olayım demek?»

«Haklı mı, haksız mısın, ben nasıl bileyim Iraz hala? Yargıç değilim, Savcı değilim. Bekçiyim ben. Getir derler getirir, götür derler götürür, öyle bir adamım. Kim olsa böyle yapar bekçi olduktan keri!..» Çekti Irazca’yı İmla.

Kapıdan çıkarken Sultanca’ya bağırdı Irazca: «Ahret hakkını helâl et bizim kııız! Bunlar astırırlar beni; helâl et!..»

Ellerini böğründen çözdü, dizlerini döğmeğe başladı Sultanca: «Durduk yerde gördün mü başımıza gelenleri? Tûûûûh tûûûh tûh!..»

Bekçi, Koca Oda’nın kapısının önüne getirdi Irazca’yı: «Elini ayağını öpeyim kusura bakma!» dedi. Açtı kapıyı, itti içeri. Kapatmadan bir daha yalvardı: «Ne olur, kusura bakma!» Kapattı kapıyı,

KARA AHMET DESTANI

121

irzesini geçirdi. «(İşi sağlama aldığım iyoldu! Yoksa çıkar gider. O zaman ayıkla pirinci taşını…)» dedi kendine.

Zindan gibiydi içerisi. Bir kıymık ışık gelmiyordu dışardan. Gariban yolcuların eşekleri bağlanırdı yıllar önce. Köylerde «oda» töresi bozulalı, gelenin gidenin eşeğiyle kimse uğraşmaz oldu. Dedelerin yaptırdığı «oda»lardı. Torunlar boşlayıvermişti. Eşek bağlanmaz olunca Kurul suçluları kapatıyordu. Onun için gübre deliğini filan ör-dürmüştü Muhtar. Toz toprak, hem de sidikti tabanı. Köyün bir genel helası olmadığından, sıkışan buraya girerdi. Kötü kokuyordu.

«Heeey Irazca! Kara Şâli’nin karısı, Bayram Beyin anası!..» diye seslendi kendine. «Ahir ömründe, ölmeden bunları da mı görecektin? Sıkı dur bakalım!..» Bekçi Mustafa’nın irzeyi üstüne geçirdiğini duydu. Duvara tutuna tutuna birkaç adım yürüdü, çöktü. «Çok Irazca!..» dedi bir de. «Aslı varsa, yakana, yaktırana helal olsun! Kendim yakmış kadar sevindiğim doğrudur! İçimin derinlerinden geliyor. En gizli sevincimi söylüyorum!» Biraz durdu: «Ne fayda, kendisi de yanıp gidecekti ki! Kebabının kokulan şöyle yağlı yağlı, köyün altından, üstünden duyulacaktı ki!..»

* **

Leylek sereninin dibine vardı Muhtar. Şafak yayıldı, sabaha döndü ortalık. Karısı uyanmış, büzülmüştü serenin dibine. Cemal uyuyordu. Kızı Güllü uyuyordu.

«Kapattım Koca Oda’nın ahırına. Haceli’ye emir verdim, üstünden kilit vuracak! Pırtıları bir dam altına çekmemiz gerek! Atiye! Nereye çekelim? Birinin evinin üstüne varsak, ağırlık oluruz. Yoksam Koca Oda’nın üstünü süpürüp oraya mı çekelim? Yani karar senin! Çabuk söyle çaresine bakayım. Deli Karı’yı karakola götüreceğim. Bu işi böyle bırakamam…»

«Nasıl edelim bilmem ki?» diye dönendi Atiye. «Gitsek mi ba-cımgilin üstüne? Yoksa dediğin gibi mi yapsak?»

«Geçici bir yerleşme yapalım! Temizletelim Koca Oda’yı! Bir yandan da, yanan evin yerine yenisini yaptıralım kış gelmeden. Ustasını, işçisini bulalım. Kerpicini kestirelim… Taşının çekilmesi, kerestesinin taşınması için motor var. Yeni bir evin yapılması dert değil

122

KARA AHMET DESTANI

benim için. Yapılan düşmanlık narkımm kırılmasına yol açtı. Malıma canıma kasteden düşmanı gebertmem gerek!..»

«Pekey; Deli Karı’nm yaktığı kesin mi? İnceledin mi?»

«Kendi kendine yanmadı ya! Yakan o!..» içinden ekledi: «(O yakmadıysa yaktırdı! Eli yoksa parmağı var; kesin!..)»

«Öyleyse gidip bacımgili kaldırayım. Naile’ye haber salayım!» Yelliyaka’da gelindi kızı. «Haceli’nin Fatma’ya haber salayım. Sü-pürteyim Koca Oda’nm üstünü. Çektireyim pırtıyı. Mahkeme sürüş-meyi filan üyelerine devret, evin başına geç Hüsnü!»

«Yooook!.. Bunu deme Atiye! Elin öldürdüğü yılanın kuyruğu diri kalır. Hem evi yaptıracağım, hem bunu koğuşturacağım! Hepsini kendim yapacağım! Başkasına devredilecek iş değil bu!..»

Mal masat Halil İbiş’in avludaydı. Madem Haceli kilit getirdi Koca Oda’nm ahırına, Bekçi Mustafa ayrılabilirdi. Cemal’i kaldırdı hemen. «Sabah oldu, bir işe yara Cemal! Koca Oda’yı süpürtelim, pırtıları taşıtalım bugün! Anan ne derse pekey deyeceksin. İşleri aksatmak yok. Ben Dertli Irazca’yı götürüyorum. Dönüp gelince yeni evin yapımına başlayacağız. Git Bekçiyi çağır yanıma! Evinde değil, Oda’nm önünde olacak. Marş marş!..»

Cemal gitti. Bekçi yıkıla döküle geldi az sonra. «Bu gece uyumadım, dökülüyorum! Söyle bakalım gene ne buyruğun var Muhtar? Irazca’nın üstüne kilit vurdum, Haceli’ye dedim sen bekle…»

«Beklesin dürzü! Ata yem ver. Yemi samanı İbrahim’in evden al. Torbasını da doldur. Gün kuşluk demeden yola çıkmış olalım Bekçi Efendi!..»

Create your own website, free on WordPress.com.Create your own website.
Start free